Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten met ASS Living apart together?... Bouke Strikwerda, 17 maart 2014

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten met ASS Living apart together?... Bouke Strikwerda, 17 maart 2014"

Transcriptie

1 Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten met ASS Living apart together?... Bouke Strikwerda, 17 maart 2014

2 Agenda Inleiding Casus Overeenkomsten/verschillen PD/ASS bij adolescenten Comorbiditeit Kwaliteit van leven Relatie autisme persoonlijkheidsstoornis 3 artikelen met elk eigen insteek Conclusie - stellingen

3 Daisy (16 jaar)

4 Verwijzing Casusmateriaal werd vanwege privacygevoeligheid uit de presentatie gelaten

5 Intake/observatiefase Informatie verzameld via Daisy, ouders, school, behandelaars. Ontwikkelingsanamnese. Vragenlijsten: Behandelmonitor, vragenlijsten bij Daisy in verband met angst, depressie, traumatische ervaringen. Eventueel aanvullend intelligentie onderzoek. (op indicatie) aanvullend neuropsychologisch onderzoek (o.a. Aandacht/concentratie, Cognitieve stijlkenmerken). Somatische voorgeschiedenis/status. Gezins/familie systeem van Daisy. Descriptieve diagnose, analyse krachten/kwetsbaarheden, classificatie, in dialoog formuleren van behandeldoelen.

6 Aanvullende informatie Casusmateriaal werd vanwege privacygevoeligheid uit de presentatie gelaten

7 Gebundelde informatie Diagnostische beschrijving Analyse van krachten/kwetsbaarheden (beschermende factoren/risicofactoren) Cognitief, sociaal emotioneel, medisch somatisch, gezinssysteem, niveau van praktisch functioneren Classificatie: Casusmateriaal werd vanwege privacygevoeligheid uit de presentatie gelaten

8 Behandeldoelen Vergroten van sociale/communicatieve vaardigheden Versterken van affectregulatie (herkennen, differentiëren, reguleren, integreren) Veranderen van reactiepatroon van weglopen/suicidale uitspraken/gestes naar op termijn meer constructief gedrag. Versterken positief zelfbeeld. Versterken/ondersteunen planning en organisatie Verminderen symptomen depressie/angst Afronden school/invulling vrije tijd Gezin: Vergroten inzicht in patronen in gezins/familiesysteem Veranderen interactiepatronen, grenzen stellen Bijstellen/acceptatie van haalbare doelen in het leven van Daisy.

9 Parallellen adolescenten PS/ASS Wijze van informatie verzamelen om tot een diagnostische beschrijving te komen; basis behandeldoelen Complexe gezins/systeemfactoren Veel comorbiditeit* Stapeling van risicofactoren richting functioneren/ontwikkeling in latere levensfase Impact problematiek op Kwaliteit van Leven* Type behandeling (in klinische kader: duur, aanpak, intensieve samenwerking met gezin/systeem)

10 Parallellen adolescenten PS/ASS Een duurzaam patroon van innerlijke ervaringen en gedragingen die duidelijk binnen de cultuur van betrokkene afwijken van de verwachtingen. Dit patroon wordt zichtbaar op twee (of meer) van de volgende terreinen: Cognities (waarnemen en interpreteren van zichzelf, anderen en gebeurtenissen). Affecten (draagwijdte, intensiteit, labiliteit en adequaatheid van emotionele reacties). Functioneren in contact met anderen. Beheersing van impulsen. Het duurzame patroon is star en uit zich op een breed terrein van persoonlijke en sociale situaties. Het duurzame patroon veroorzaakt significant mate van lijden of beperkingen in het functioneren. Begin teruggevoerd tot tenminste adolescentie of vroege volwassenheid. (Het duurzame patroon is niet eerder toe te schrijven aan een uiting of consequentie van een andere psychische stoornis...!!)

11 Comorbiditeit (PS) Specialistische GGZ/klinische opname adolescenten: Dineke Feenstra (p.52): 47,3 % opgenomen adolescenten: 1 of meer As II diagnoses 83,9 % van hen: 1 of meer As 1 diagnoses Cluster B (25,2 %, Borderline): vooral stemmingsstoornis (24%) Cluster C (16,0 %, Vermijdend): vooral angststoornis (31 %) Vraag: hoeveel van de adolescenten met As-II diagnose had bij onderzoek een Stoornis in het Autistisch spectrum?

12 Comorbiditeit (ASS) Literatuur Siminoff et al; 2008: kinderen met ASS jaar 70% minimaal 1 comorbide diagnose 41% twee of meer comorbide diagnoses Autisme angst: 29% (42% Noorse studie 6 18 jr) Autisme ADHD: 28% (31% Noorse studie 6 18 jr) Autisme ODD: 28% Hofvander et al 2009: (jong) volwassenen met ASS/normale intelligentie; Gotenburg/Parijs Angst 50% (15% gegener. Angst) ADHD 50% (ADD vooral bij PDD-Nos) Depressie 53% (gedurende leven) Psychotische stoornis 12% (meestal NOS) Middelengebruik 16% (vooral alcohol)

13 Comorbiditeit (ASS)/LKH Behandelmonitor: Aseba 18- Score jongeren zelf: geen klinisch afwijkende scores Score ouders: klinisch afwijkende scores op gebied van: affectieve problemen: 63% Angstproblemen: 67% ADHD/hyperactiviteit: 45 %

14 Kwaliteit van leven (PS/ASS) Dineke Feenstra EuroQol EQ-5D (vijf dimensies: mobiliteit, zelfzorg, dagelijkse activiteiten, pijn/onwelbevinden, angst/depressie) -0,33 : slechtst voorstelbare gezondheidssituatie 1,00 : best voorstelbare gezondheidssituatie Adolescenten met PS en hulpzoeken: 0,55 Volwassenen met een PS: 0,56 (Soeteman et al, 2008) Adolescenten met een Major Depressie: 0.50 (Byford et al, 2007)

15 Kwaliteit van leven (PS/ASS) Kwaliteit van leven in Behandelmonitor jaar: Kidscreen (niet parallel door ouders) 18 + : QolC Knelpunt: Zelfbeoordelingsvragenlijst door cliënten met ASS ingevuld blijken vaak een lagere score op te leveren (op b.v. Symptomen, lijdensdruk) dan resultaten van door de omgeving (ouders, partner) ingevulde lijsten. Mogelijk samenhang met beperkte Theory of Mind en reflecterend vermogen.

16 Kwaliteit van leven (PS/ASS) T Score Kidscreen-27 Aantal Gem. SD % Probl. Lichamelijke activiteiten en gezondheid ,18 9,56 30,87 Gevoelens en zelfbeeld ,23 9,12 18,06 Familie en vrije tijd ,47 9,08 9,76 Vrienden ,24 13,5 23,61 School en leren ,6 9,76 13,95 Data van januari 2008 maart 2014 Metingen bij start opname Eerste kolom: aantal clienten met score op betreffende schaal Tweede kolom: Gemiddelde T-score, langer dan 40 is klinisch afwijkend Derde kolom: Standaard deviatie Vierde kolom: percentage cliënten dat in klinisch afwijkend gebied valt

17 Parallellen adolescenten PS/ASS Een duurzaam patroon van innerlijke ervaringen en gedragingen die duidelijk binnen de cultuur van betrokkene afwijken van de verwachtingen. Dit patroon wordt zichtbaar op twee (of meer) van de volgende terreinen: Cognities (waarnemen en interpreteren van zichzelf, anderen en gebeurtenissen). Affecten (draagwijdte, intensiteit, labiliteit en adequaatheid van emotionele reacties). Functioneren in contact met anderen. Beheersing van impulsen. Het duurzame patroon is star en uit zich op een breed terrein van persoonlijke en sociale situaties. Het duurzame patroon veroorzaakt significant mate van lijden of beperkingen in het functioneren. Begin teruggevoerd tot tenminste adolescentie of vroege volwassenheid. (Het duurzame patroon is niet eerder toe te schrijven aan een uiting of consequentie van een andere psychische stoornis...!!)

18 Relatie autisme - persoonlijkheid Persoonlijkheidsaspecten bij volwassenen met autisme spectrumstoornissen gemeten met de Temperament and Character Inventory (TCI). R.Vuijk, et al. Tijdschrift voor Psychiatrie 54 (2012) 8 Temperament as a predictor of symptomotology and Adaptive functioning in Adolescents with High Functioning Autism Schwartz C et al, J. Autism. Dev Disorders, 39, (2009) Personality Disorders and autism spectrum disorders: what are the connections? Lugnegård T, et al; Comprehensive Psychiatry, 53 (2012) 4

19 Relatie autisme - persoonlijkheid Persoonlijkheidsaspecten bij volwassenen met autisme spectrumstoornissen gemeten met de Temperament and Character Inventory (TCI). R.Vuijk, et al. Tijdschrift voor Psychiatrie 54 (2012) 8

20 Persoonlijkheid (Derksen, 1993) Temperament Temperament van baby is combinatie van activiteitsniveau, tolerantie van gevoelens, niveau van vitaliteit, introof extrovert gebaseerd op biologische en genetische verhoudingen. Mede op basis van temperament ontstaat interactie met sociale omgeving leidend tot karakter. Karakter Opbouw van karakter ontstaat vanaf geboorte. Karakter is meer stabiele vormgeving van aanpassing die kind op basis van temperament realiseert in omgeving. Meer trait dan state. Persoonlijkheid Persoonlijkheid als aanvulling op een ruwe kern die karakter heet. Bouwstenen zijn Imitatie-, identificatie- en leerprocessen. Ofwel een cocktail van biologische, fysiologische, genetische invloeden samengaand met temperament, opvoeding en ervaring

21 Temperament and Character Inventory (TCI) Het kennen van de persoonlijkheid van iemand met diagnose ASS geeft meer diepgang en beschrijving en heeft meerwaarde voor diagnostiek en behandeling TCI: instrument zinvol voor diagnostiek en behandelplanning. Temperamentschalen prikkelzoekend (ontdekkingsdrang, impulsief, wanordelijk) leedvermijdend (dwangmatig-piekerend, onzekerheidsangst, verlegen) sociaal gericht (sentimenteel, intimiteit, afhankelijk) volhardend Karakterschalen zelfsturend (verantwoordelijk, doelbewust, posifief zelfbeeld) coöperatief (tolerant, empatisch, behulpzaam) zelftranscendent (zelfverliezend, magisch denkend)

22 Temperament and Character Inventory (TCI) Metingen bij mensen met diagnose in ASS: Anckarsäter e.a. 2006, Zweden Soderström e.a. 2002, Zweden Sizoo, 2010, Nederland Vuijk et al, 2012, Nederland/Rotterdam 68 mannen met ASS (15 Autisme, 26, Asperger, 27 PDD-Nos) 15 jaar 72 jaar, gemidd: 38 jaar 21 gehuwd, 3 samenwonend, 34 ongehuwd.

23 Temperament and Character Inventory (TCI) Resultaat (als in eerdere studies): Temperament: Mannen met ASS scoorden significant lager op Prikkelzoekend Sociaal gericht Mannen met ASS scoorden significant hoger op Leedvermijdend Op volhardend geen significant verschil gescoord. Karakter Mannen met ASS scoorden significant lager op Zelfsturend Coöperatief Op zelftranscedent geen significant verschil gescoord. Discussie: interpretatie negatief (> ps) of positief?

24 Temperament and Character Inventory (TCI) Resultaat (als in eerdere studies): Temperament: Mannen met ASS scoorden significant lager op Prikkelzoekend / bedachtzaam, lang volhouden routines, houden aan regels Sociaal gericht / tevreden met alleen zijn, praktisch/zakelijk te werk gaan Mannen met ASS scoorden significant hoger op Leedvermijdend / oplettend voor gevaar, risico s vermijden, goed plannen Op volhardend geen significant verschil gescoord. Karakter Mannen met ASS scoorden significant lager op Zelfsturend / opvolgen van orders, accepteren van de leider Coöperatief/ goed alleen kunnen werken, veelal op zichzelf Op zelftranscedent geen significant verschil gescoord. Kennen van persoonlijkheid maakt sterke en zwakke kanten meer inzichtelijk en de persoonlijkheid krijgt meer kleur.

25 Relatie autisme - persoonlijkheid Temperament as a predictor of symptomotology and Adaptive functioning in Adolescents with High Functioning Autism Schwartz C et al, J. Autism. Dev Disorders, 39, (2009)

26 Relatie autisme - persoonlijkheid Onderzoeksvragen: 1. zijn er verschillen in temperamentconfiguratie tussen adolescenten met en zonder ASS? 2. zijn er verschillen in temperamentconfiguratie binnen de groep met ASS en heeft dit een voorspellende waarde voor het beloop van de ontwikkeling, c.q. het symptoombeeld? Temperament in vier dimensies A. Surgency (high levels of pleasure derived form high intensity activities or novelty) B. Effortful Control (reflects the ability to perform an action or engage in activity despite a tendency to avoid it, suppress inappropriate responses) C. Affiliativeness (reflects a desire for warmth and closeness with others, deriving pleasure from familiar and low intensity activities) D. Negative Affectivity (reflects high levels of negative affect related to interruption of a task or goal, loss of enjoyment or interest in activities)

27 Relatie autisme - persoonlijkheid Basisconcept: modifier model van HFA (Mundy et al, 2007) Specifieke ontwikkelingskenmerken behorende bij ASS worden beïnvloed door modifiers die niet syndroom specifiek zijn en daarmee de uitkomst van behavioral phenotype mede bepalen (o.a. sociale vaardigheden, comorbiditeit, respons op behandeling). Voorbeelden: Temperament Socialisatie Systeemfactoren Hechting Onderzoek: 82 kinderen 8 16 jaar 44 met HFA en 38 in controle groep O.a. Early Adolescent Temperament Questionaire Rev. (2001) (self report)

28 Relatie autisme - persoonlijkheid Resultaat: Adolescenten met HFA scoorden lager op Surgency. Adolescenten met HFA scoorden hoger op Negative Affectivity Geen verschil tussen beide groepen voor Effortful Control en Affiliativenes. Maar voor beide groepen gold dat: Hogere scores op Surgency gaf minder internaliserende problematiek. Hogere mate van Effortful Control was gerelateerd aan minder externaliserende problematiek. Dit ondersteunt idee dat niet-syndroom specifieke factoren, zoals b.v. temperament (>> karakter >> persoonlijkheid?) het verschil kunnen maken voor beloop van- en kwaliteit van leven en onafhankelijkheid van mensen met ASS. Het vinden van de juiste therapeutische interventies passend bij temperament kunnen daar onderdeel van uitmaken...

29 Relatie autisme - persoonlijkheid Personality Disorders and autism spectrum disorders: what are the connections? Lugnegård T, et al; Comprehensive Psychiatry, 53 (2012) 4.

30 Relatie autisme - persoonlijkheid DSM-IV (en 5!)/PS: Het duurzame patroon is niet eerder toe te schrijven aan een uiting of consequentie van een andere psychische stoornis...!! Onderzoek: overlap symptomatologie bij Asperger en PS zonder rekening te houden met exclusiecriterium in DSM-IV Opzet onderzoek: 54 volwassenen met diagnose Asperger syndroom 26 mannen, 28 vrouwen Gemiddelde leeftijd: 27,0 jaar (SD 3,9 jaar) Gemiddelde IQ: 102 (73 143) SCID II (PS), SCID I (As I comorbiditeit), DISCO-11 om diagnose ASS te bevestigen AQ: mate van autistische kenmerken

31 Relatie autisme - persoonlijkheid Resultaat onderzoek: 52 %: geen As II diagnose 26 %: Schizoide Persoonlijkheidsstoornis 13 %: Vermijdende Persoonlijkheidsstoornis 19 %: Obsessieve Persoonlijkheidsstoornis Geen paranoide ps, geen antisociale ps, geen borderline ps, geen narcistische ps. Echter, bij meerdere personen werden b.v. vermijdende-, obsessief-compulsieve- narcistische-, en paranoïde trekken gevonden. Mannen met Asperger hadden vaker (65%) ps dan vrouwen (32 %) met Asperger Personen met ps hadden hogere scores op de AQ.

32 Relatie autisme - persoonlijkheid Discussie: Beperkingen van de studie: Kleine aantallen SCID II interviewer vooral ervaring in ASD en misschien hoge tolerantie voor odd Moeite met zelfreflectie, waar deels een beroep op wordt gedaan in SCID II, kan de uitkomst beïnvloeden Klinische implicaties Afnemen van SCID II kan zeker inzicht geven in traits bij persoon met ASS, wat weer kan helpen bij maken van behandelplan Volgens auteurs heeft het stellen van een PS bij de ASS niet noodzakelijkerwijs een toegevoegde waarde Belangrijkste is juist omgekeerd: bij een diagnose van persoonlijkheids stoornis in cluster A of C is het cruciaal om in de ontwikkelingsanamnese alert te zijn op tekenen van ASS. Dit kan helpen bij het begrijpen van de symptomen van de cliënt.

33 ZES BLINDE MANNEN EN EEN OLIFANT?

34 Conclusies - stellingen Er zijn veel overeenkomsten/parallellen te vinden als we spreken over adolescenten met een PS en adolescenten met ASS. Het beschrijven van temperament/karakter of persoonlijkheidskenmerken bij jongeren met een diagnose ASS heeft een toegevoegde waarde; niet alleen om meer diepgang en kleur aan de diagnostische beschrijving te geven, maar helpt ook bij de keuze van interventies en verwachtingen naar de toekomst. Het anders en langzamer verlopende (sociaal-emotioneel) ontwikkelingspad bij kinderen/adolescenten met ASS maakt dat men extra voorzichtig moet zijn met het stellen van een diagnose persoonlijkheidsstoornis bij deze groep adolescenten.

35 Conclusies - stellingen Het in aanleg anders werkende brein bij mensen met ASS is een invloedrijke modifier in de ontwikkeling van de persoonlijkheid. Echter, de manier waarop de omgeving de ander met een eigen wijze van informatieverwerking (en gedrag) bejegend is minstens zo belangrijk in het vormen van de persoonlijkheid.

36 Dank voor uw aandacht! Tijd voor discussie...

Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten. Dineke Feenstra 17 maart 2014

Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten. Dineke Feenstra 17 maart 2014 Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten Dineke Feenstra 17 maart 2014 Wat zijn persoonlijkheidsstoornissen? A. Een duurzaam patroon van innerlijke ervaringen en gedragingen die duidelijk binnen de

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen Persoonlijkheidsstoornissen en Angst Ellen Willemsen Overzicht Relevantie Persoonlijkheidsstoornissen Comorbiditeit in getallen PG cijfers comorbiditeit Relatie tussen angststoornissen en PS Aanbevelingen

Nadere informatie

Normaalbegaafde vrouwen met een autismespectrumstoornis

Normaalbegaafde vrouwen met een autismespectrumstoornis Normaalbegaafde vrouwen met een autismespectrumstoornis Van een onderbelichte subgroep Naar een subgroep in de spotlight Dr Audrey Mol, Gz-psycholoog i.o. tot Klinisch psycholoog Volwassenenteam Centrum

Nadere informatie

ASS en co-morbiditeit

ASS en co-morbiditeit ASS en co-morbiditeit Onderzoek en praktijk 11 december 2008 E.H. Horwitz UCP Groningen Opbouw presentatie Wat is co-morbiditeit ASS en co-morbiditeit Casuïstiek: - ASS en/of persoonlijkheids-stoornissen

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Persoonlijkheidsaspecten bij volwassenen met autismespectrumstoornissen gemeten met de Temperament and Character Inventory (tci)

Persoonlijkheidsaspecten bij volwassenen met autismespectrumstoornissen gemeten met de Temperament and Character Inventory (tci) oorspronkelijk artikel Persoonlijkheidsaspecten bij volwassenen met autismespectrumstoornissen gemeten met de Temperament and Character Inventory (tci) r. vuijk, p.f.a. de nijs, s.g. vitale, m. simons-sprong,

Nadere informatie

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks INTER-PSY GGz Assen Delfzijl Drachten Groningen Hoogezand Meppel Muntendam Oosterwolde Oude Pekela

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Dubbele diagnosemonitor

Dubbele diagnosemonitor Dubbele diagnosemonitor Ervaringen met vijf jaar doelgroepenmonitoring Dr. Gerdien de Weert-van Oene Projectleider DD monitor g.weert@iriszorg.nl www.nispa.nl Schema *: DD-monitor De DD monitor naar meetinstrumenten

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Het komt overal voor Agenda at is de persoonlijkheid anneer spreken we over een stoornis at betekent dit voor ons als arts? Persoonlijkheidstrekken

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Severity Indices for Personality Problems (SIPP-118 en SIPP-SF) Laura Weekers & Annelies Laurenssen Trimbos Instituut, 3 februari 2016

Severity Indices for Personality Problems (SIPP-118 en SIPP-SF) Laura Weekers & Annelies Laurenssen Trimbos Instituut, 3 februari 2016 Severity Indices for Personality Problems (SIPP-118 en SIPP-SF) Laura Weekers & Annelies Laurenssen Trimbos Instituut, 3 februari 2016 Inhoud Theoretische achtergrond Ontwikkeling SIPP Domeinen en facetten

Nadere informatie

Developmental Disorders and Substance Use Disorder

Developmental Disorders and Substance Use Disorder Developmental Disorders and Substance Use Disorder a phenotypical, endophenotypical and genetic exploration Bram B. Sizoo, psychiater Centrum voor Ontwikkelingsstoornissen, Dimence, Deventer Promotores:

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Individuele verschillen in. persoonlijkheidskenmerken. Een genetisch perspectief

Individuele verschillen in. persoonlijkheidskenmerken. Een genetisch perspectief N Individuele verschillen in borderline persoonlijkheidskenmerken Een genetisch perspectief 185 ps marijn distel.indd 185 05/08/09 11:14:26 186 In de gedragsgenetica is relatief weinig onderzoek gedaan

Nadere informatie

Vrouwen met ASS, bijzondere vrouwen. Annelies Spek Klinisch psycholoog / senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Vrouwen met ASS, bijzondere vrouwen. Annelies Spek Klinisch psycholoog / senior onderzoeker GGZ Eindhoven Vrouwen met ASS, bijzondere vrouwen Annelies Spek Klinisch psycholoog / senior onderzoeker GGZ Eindhoven Structuur Inleiding (prevalentie, DSM 5) ASS bij jongens/meisjes ASS bij mannen/vrouwen Levensgebieden

Nadere informatie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Op naar DSM 5 Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Nieuwe (wetenschappelijke) ontwikkelingen Meer kennis

Nadere informatie

THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING. No financial disclosure.

THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING. No financial disclosure. THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING drs. Helga Ising PARNASSIA, DEN HAAG dr. Judith Rietdijk DIJK EN DUIN, ZAANDAM No financial disclosure. RELEVANTIE VROEGHERKENNING:

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Lucres Nauta-Jansen onderzoeker kinder- en jeugdpsychiatrie VUmc Casus Ronnie jongen van 14, goed en wel in de puberteit onzedelijke handelingen bij 5-jarig

Nadere informatie

The influence of parental and offspring ASD and ADHD symptoms on family functioning. Daphne J. Vinke- van Steijn

The influence of parental and offspring ASD and ADHD symptoms on family functioning. Daphne J. Vinke- van Steijn The influence of parental and offspring ASD and ADHD symptoms on family functioning Autisme Spectrum Stoornissen (autisme) 1. Sociale interactie 2. Communicatie 3. Starheid en stereotypieën Attention Deficit

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Oude wijn, oude zakken? Geert Lefevere klinisch psycholoog

Persoonlijkheidsstoornissen Oude wijn, oude zakken? Geert Lefevere klinisch psycholoog DSM-5 Persoonlijkheidsstoornissen Oude wijn, oude zakken? Geert Lefevere klinisch psycholoog AZ Sint-Jan Brugge AV 28-11-2014 Is er nieuws? Nee DSM-5 = DSM-IV: definitie A. duurzaam patroon van innerlijke

Nadere informatie

De plaats van neuropsychologisch onderzoek binnen het diagnostisch proces

De plaats van neuropsychologisch onderzoek binnen het diagnostisch proces De plaats van neuropsychologisch onderzoek binnen het diagnostisch proces Werkgroep: Audrey Mol, Ilse Noens, Annelies Spek, Cathelijne Tesink, Jan-Pieter Teunisse Inhoud NPO en differentiaal diagnostiek

Nadere informatie

Persoonlijkheids- stoornissen

Persoonlijkheids- stoornissen Persoonlijkheids- stoornissen Classificatie, epidemiologie en psychotherapie Dr. Helene Andrea Wetenschappelijk onderzoeker Viersprong Institute for Studies on Personality Disorders (VISPD), Halsteren

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Ervaren problemen door professionals

Ervaren problemen door professionals LVG en Verslaving Lectoraat GGZ-Verpleegkunde Ervaren problemen door professionals Kennisdeling 11 november 2010, Koos de Haan, deel 2 1 Wat komt aan bod? Onderzoek naar problemen door professionals ervaren

Nadere informatie

Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog

Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog zondag 19 februari 2012 Doelen ROM (routine outcome monitoring) Secundair 1. gegevensverzameling voor beleid 2. gegevensverzameling

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Sociale Interpretatie Test en Lees de Ogen Test bij hoog functionerende volwassenen met ASS

Sociale Interpretatie Test en Lees de Ogen Test bij hoog functionerende volwassenen met ASS Sociale Interpretatie Test en Lees de Ogen Test bij hoog functionerende volwassenen met ASS C.C. Kan, B. Hochstenbach, C. Tesink, J. Pijnacker, J.K. Buitelaar SIT en LdO bij hoog functionerende volwassenen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over de oorzaken van het vóórkomen van symptomen van autisme spectrum stoornissen (ASD) bij kinderen met een aandachtstekort stoornis

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen Bert van Hemert Patroon van innerlijke ervaringen en gedragingen dat binnen de cultuur afwijkt van de verwachtingen dat zich uit in cognities, affecten,

Nadere informatie

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum NISPA en Radboud(umc) Let s get together Disclosure belangen A.H. Schene (potentiële) belangenverstrengeling: geen prof. dr Aart H. Schene Afdeling Psychiatrie NISPA-dag, 15 oktober 2015 Let s get together:

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013 congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren dinsdag 4 juni 2013 www.voorzet.nl Programma congres 4 juni 2013 10.00-10.05 Opening Dagvoorzitter Dhr. Karel Bootsman Arbeidsdeskundige bij TATA

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!!

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Lonneke Mechelse, GZ psycholoog BIG, Registerpsycholoog NIP Arbeid & Organisatie bij Peptalk Delft, (generalistische basis GGZ) & Mentaal Beter Gouda

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

ADHD en BPD Aandachtstekortstoornis en borderline persoonlijkheidsstoornis. Kinder-en jeugdpsychiater Accare, Groningen t.van.gemert@accare.

ADHD en BPD Aandachtstekortstoornis en borderline persoonlijkheidsstoornis. Kinder-en jeugdpsychiater Accare, Groningen t.van.gemert@accare. ADHD en BPD Aandachtstekortstoornis en borderline persoonlijkheidsstoornis T.M.van Gemert T.M.van Gemert Kinder-en jeugdpsychiater Accare, Groningen t.van.gemert@accare.nl Programma ADHD (kort) BPD Co-morbiditeit/verband

Nadere informatie

RISICOTAXATIE EN DIAGNOSTIEK

RISICOTAXATIE EN DIAGNOSTIEK RISICOTAXATIE EN DIAGNOSTIEK Dr. A. Bartels klinisch psycholoog-psychotherapeut, gedragstherapeut en senior stafmedewerker bij het Dr. Leo Kannerhuis Forensische ASS-diagnostiek Dr. Arnold A.J. Bartels

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Exposure to Parents Negative Emotions in Early Life as a Developmental Pathway in the Intergenerational Transmission of Depression and Anxiety E.

Exposure to Parents Negative Emotions in Early Life as a Developmental Pathway in the Intergenerational Transmission of Depression and Anxiety E. Exposure to Parents Negative Emotions in Early Life as a Developmental Pathway in the Intergenerational Transmission of Depression and Anxiety E. Aktar Summary 1 Summary in Dutch (Samenvatting) Summary

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten Prof. Dr. Bas van Alphen Inhoud Temporele stabiliteit Leeftijdsneutraliteit DSM-5 Behandelperspectief Klinische implicaties Casuïstiek Uitgangspunten!

Nadere informatie

Kenmerken. VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) Comorbiditeit. Vaak gepaard met:

Kenmerken. VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) Comorbiditeit. Vaak gepaard met: VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) (Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis) Kenmerken stabiel onstabiel : een pervasief patroon van: Emotionele instabiliteit Impulsieve gedragingen

Nadere informatie

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Depressie bij kinderen en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Welbevinden ebe van Nederlandse kinderen Nederlandse kinderen het gelukkigst in Europa 92% 12-24

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen De autismespectrumstoornissen - Kwalitatieve stoornissen in de sociale interactie - Kwalitatieve stoornissen in de communicatie - Kwalitatieve stoornissen in het verbeeldingsvermogen

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

De rol van sekse, hechting en autonomie in as-i en persoonlijkheidspathologie.

De rol van sekse, hechting en autonomie in as-i en persoonlijkheidspathologie. De rol van sekse, hechting en autonomie in asi en persoonlijkheidspathologie. Drs. N. Bachrach GZ psycholoog io Klinisch psycholoog VVGI Externpromovendus UvT Promotor Prof. Dr. M. Bekker Copromotor: Dr.

Nadere informatie

General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis

General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis SAMENVATTING General Personality Disorder H. Berghuis Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift.

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Genderdysforie in kinderen: Oorzaken en Gevolgen Chapter ELEVEN De studies, beschreven in dit proefschrift, richten zich op vier thema s. De eerste hoofdstukken beschrijven twee

Nadere informatie

21-06-12. NIFP congres. Casus Rik. Persoonlijkheid & LVB. Casus A.

21-06-12. NIFP congres. Casus Rik. Persoonlijkheid & LVB. Casus A. NIFP congres Casus Rik Persoonlijkheidsontwikkeling en stoornissen bij mensen met een Lichte Verstandelijke Beperking Robert Didden & Teunis van den Hazel Trajectum, Kenniscentrum 21 jr. Cannabis en alcohol

Nadere informatie

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Diana Rodenburg d.rodenburg@leokannerhuis.nl Copyright Dr. Leo Kannerhuis Visie en missie Het Dr. Leo Kannerhuis is een

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010 Lectoraat GGZ-Verpleegkunde LVG en Verslaving s Heerenloo 30 juni 2010 1 Wat komt aan bod? Overzicht programma LVG en verslaving Prevalentiegegevens Casus Brijder en s Heerenloo Discussie nav casuïstiek

Nadere informatie

Differentiële diagnostiek bij ASS

Differentiële diagnostiek bij ASS Differentiële diagnostiek bij ASS Diagnostiek bij volwassenen met autismespectrumstoornissen Op weg naar een richtlijn 11 december 2008 Werkgroep Differentiaaldiagnostiek & comorbiditeiten (Arnold Bartels,

Nadere informatie

De PID-5 brengt het DSM-5 persoonlijkheidstrekkenmodel in kaart

De PID-5 brengt het DSM-5 persoonlijkheidstrekkenmodel in kaart DSM-5 whitepaper De PID-5 brengt het DSM-5 persoonlijkheidstrekkenmodel in kaart Prof. dr. Gina Rossi, Vakgroep Klinische en LEvensloopPsychologie (KLEP) aan de Vrije Universiteit Brussel De Personality

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep

Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep Inhoud Inleiding Casusistiek Met uitleg over verschillende beelden Veel voorkomende diagnoses Oplossingen Conclusie

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013 Cognitieve gedragstherapie bij autisme "Het resultaat telt, de weg er naar toe nog meer! Behandelmethodieken bij ontwikkelingsstoornissen." GGNet, Apeldoorn, 27 juni 2013 Caroline Schuurman gz-psycholoog,

Nadere informatie

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study Angst en depressie bij verpleeghuisbewoners; prevalentie en risico indicatoren Lineke Jongenelis Martin Smalbrugge EMGO, onderzoeksprogramma common mental

Nadere informatie

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM 7--3 Sociaal-emotioneel functioneren van kinderen met een auditieve/ communicatieve beperking Emotieherkenning bij kinderen en kinderen met Rosanne van der Zee Meinou de Vries Lizet Ketelaar Rosanne van

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Autisme en het gezin. Guus van Voorst

Autisme en het gezin. Guus van Voorst Autisme en het gezin Guus van Voorst Introductie Guus van Voorst, klinisch psycholoog, neuropsycholoog, hoofdbehandelaar van een expertise centrum voor autisme voor (jong) volwassenen: kliniek, deeltijdbehandeling,

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

Inleiding: Autisme in de volwassenheid

Inleiding: Autisme in de volwassenheid Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen 14-06-2011 Inleiding: Autisme in de volwassenheid Ina van Berckelaer-Onnes Universiteit Leiden Gezondheidsraad 2009 Autismespectrumstoornissen:

Nadere informatie

Autisme, wat weten we?

Autisme, wat weten we? Autisme, wat weten we? Matt van der Reijden, kinder- en jeugdpsychiater & geneesheer directeur Dr Leo Kannerhuis, Oosterbeek 1 autisme agenda autisme autisme en het brein: wat weten we? een beeld van autisme:

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN W E T E N S C H A P P E L I J K O N D E R Z O E K B I J H O O G F U N C T I O N E R E N D E K I N D E R E N E N J O N G E R E N Janneke de Ruiter, MSc FOCUS

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

22/11/2011. Inhoud LITERATUUR BRUSSEN. Gezonde kinderen

22/11/2011. Inhoud LITERATUUR BRUSSEN. Gezonde kinderen Een chronisch ziek kind in het gezin: Kwaliteit van leven van gezonde broers en zussen Trui Vercruysse Psychosociale oncologie, 25 november 2011 Inhoud Literatuur siblings/brussen Gezonde kinderen Zieke

Nadere informatie

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014 Ontwikkelingen DGT bij ASS Michelle Teluij Eindreferaat 22-04-2014 Inhoud Achtergrond Vraagstelling Resultaten Literatuur Interviews therapeuten Database DGT Zetten Conclusie Aanbevelingen Achtergrond

Nadere informatie