Kenmerken Door hyperactiviteit en impulsiviteit heeft de student moeite met stil zitten, is rusteloos, valt vaak in de rede en kan moeilijk wachten.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kenmerken Door hyperactiviteit en impulsiviteit heeft de student moeite met stil zitten, is rusteloos, valt vaak in de rede en kan moeilijk wachten."

Transcriptie

1 ADHD ADHD staat voor Attention Deficit Hyperactivity Disorder: er is sprake van concentratiestoornissen, impulsiviteit en hyperactiviteit. Iemand met ADHD kan niet lang zijn aandacht op een taak houden, heeft moeite met overzicht en details en kan slecht plannen. Sociale signalen worden daardoor vaak gemist. Kenmerken Door hyperactiviteit en impulsiviteit heeft de student moeite met stil zitten, is rusteloos, valt vaak in de rede en kan moeilijk wachten. Gevolgen Als gevolg van ADHD kunnen sociale problemen ontstaan, waaronder negatief denken over zichzelf en de eigen mogelijkheden, alsook onderprestatie. Daarnaast komen regelmatig depressies, neuroses en persoonlijkheidsstoornissen voor. Problemen in de onderwijssituatie Studenten met ADHD ervaren vooral problemen bij: het bestuderen van lesmateriaal college volgen (aantekeningen maken, informatie verwerken en aanwezigheid) deelname aan werkgroepen (samenwerken en presenteren) individuele werkstukken stagebegeleiding en stagelopen tentamens maken Op de site van expertisecentrum handicap + studie zijn verschillende studietips te vinden onder de beperkingsgroep concentratie. Mogelijke voorzieningen prikkelarme ruimtes o individuele studieruimte o lokaal/collegezaal o tentamenzaal o computerruimte extra verlichting, leesapparaat, computeraanpassingen (contrastgebruik), gesproken boek, typoscoop (stukje donker karton met een gleuf erin, waardoor je steeds maar een regel leest), voicerecorder. Onderwijsmaatregelen gebruik prikkelarme ruimtes extra begeleiding, bijvoorbeeld bij het maken van planningen spreiding modules/ tentamens extra pauzes college en tentamens in een prikkelarme collegezaal in kleine groepen werken aanwezigheidsversoepeling Tips voor docenten aantekeningen/samenvatting digitaal of op papier aanleveren vooraf beschikbaar stellen van sheets of lesstof (evt. vergroot) nieuwe woorden herhalen en opschrijven duidelijke structuur in de les mogelijkheid tot vragen stellen per /telefoon na de les duidelijke feedback geven

2 studenten in kleine groepen plaatsen Tips voor studenten tijdwekker gebruiken actief studeren (onderstrepen, samenvatten, hardop lezen) duidelijk verwachtingen en mogelijkheden aangeven digitale agenda geheugensteuntjes zoals memobriefjes vaste partner voor practica en werkgroepen part-time of duo-stageplek Toelichting per onderwijssituatie Bij het bestuderen van lesmateriaal is hulp bij het maken van een dag-, taakgerichte-, onderwijs-, of tijdsplanning van groot belang. De student kan zijn aandacht controleren met een tijdwekker (dwingt de student om een bepaalde tijd geconcentreerd bezig te zijn). Daarnaast is het van belang om actief te studeren (onderstrepen, samenvatten, hardop lezen). Een prikkelarme (individuele) ruimte kan helpen en het structureren van de aantekeningen en de stof (bijvoorbeeld door mappen te maken per onderwerp/vak). Ook kan extra begeleiding, training van studievaardigheden, bijles, spreiding van modules en tentamens worden overwogen. Praktische hulpmiddelen kunnen zijn: aangepaste extra verlichting, een leesaparaat, computeraanpassingen (contrastgebruik), een gesproken boek en een typoscoop (stukje donker karton met een gleuf erin, waardoor je steeds maar een regel leest). Bij het volgen van colleges en aantekeningen maken is het van belang dat aantekeningen digitaal (van de docent), op papier worden verkregen of worden gekopieerd. Daarnaast helpt het vooraf beschikbaar stellen van de sheets of de lesstof door de docent. Het is van belang dat deze belangrijke nieuwe woorden herhaalt en opschrijft. Ook kunnen helpen: een extra pauze, notulant, het opnemen van de lessen en een prikkelarme collegezaal. Voor het volgen van college en de informatieverwerking is het belangrijk dat de student hulp krijgt bij zijn onderwijsplanning en er een duidelijke structuur is ingebouwd in de les (docent geeft vooraf overzicht aan van de te behandelen stof). Concrete afspraken omtrent de werkvorm is gewenst. De student moet dicht bij de docent zitten en naast een vaste medestudent. De docent moet duidelijke feedback geven, opdrachten duidelijk formuleren en het tempo aan de student aanpassen. De student moet vragen kunnen stellen per /telefoon en na de les. Daarnaast is het werken in kleine groepen en het inplannen van rusturen van belang. Maar denk ook aan: aanwezigheidsversoepeling, gebruik van een rustruimte, mogelijkheid van een inhaalcollege en het volgen van een zelfstudiemodule. Bij het deelnemen aan werkgroepen en presenteren is het belangrijk om individueel of in kleine groepen te presenteren, ontheffing van verplichting te bieden en extra begeleiding en training faalangst te geven. Ook ondersteunende presentatiemiddelen (sheets, spiekbriefje) en ontspanningsmethoden zijn van belang. Het kan helpen om de presentatie op geschikte tijden en met medestudenten te doen. Ook het trainen van presentatievaardigheden, het spreiden van presentaties en een vast aankijkpunt kunnen helpen. Het clusteren van presentaties en inkorten van de presentatietijd in een prikkelarme ruimte zijn van belang. Bij het deelnemen aan werkgroepen is het voor de samenwerking van belang dat het aantal werkgroepen wordt beperkt, er goede afspraken worden gemaakt over pauzes en er begeleiding plaatsvindt (training faalangst/assertiviteit/samenwerking/sociale vaardigheden) Ook een draagbare digitale agenda, de samenwerking met een vaste partner en een prikkelarme ruimte zijn van belang. Daarnaast kunnen helpen het bijhouden van een spanningsdagboek, vaste structuur in de contacturen met een tutor, het aanwijzen van een voorzitter in de groep en het gebruik van een voicerecorder voor het maken van aantekeningen. Andere zaken die van belang kunnen zijn: een alternatieve opdracht, begeleiding bij het omgaan met knelpunten, het gebruik van een (eigen) laptop, extra studieloopbaanbegeleiding, een individueel traject, het maken van een procesverslag, een vaste werkgroepruimte of het spreiden van inleverdata.

3 Bij individuele werkstukken en papers is het van belang dat er begeleiding plaatsvindt bij de dag-, taakgerichte- en tijdsplanning. Maar ook bij het werken onder tijdsdruk en bij het maken van scripties. Extra feedback en ondersteuning door de docent kunnen helpen. Dat geldt ook voor uitstel van de inleverdata, deelopdrachten en de formulering van concrete heldere opdrachten. Een prikkelarme ruimte, regelmatig rusten en een studiemaatje zijn ook van belang. Praktische tips zijn: typeassistentie, aangepaste, extra verlichting, inspreken op tape. Denk ook aan een presentatie i.p.v. een werkstuk en de mogelijkheid hebben van een mondelinge toelichting. Voor de stagebegeleiding geldt dat er extra begeleiding nodig is door de stagebegeleider op de stageplek en vanuit de opleiding en extra aandacht bij de ondersteuning van faalangst, sociale- en communicatieve vaardigheden. Ook extra tussenevaluaties zijn van belang en de mogelijkheid tot regelmatig contact. De stagedocent moet expertise hebben tav de situatie van de student en de opleiding moet hem extra ondersteunen tav de functiebeperking. Dat laatste geldt ook voor de stagedocent. Verder kunnen helpen: extra begeleiding bij het schrijven van stageverslagen en extra stagevoortgangsgesprekken met betrokkenen, een studiemaatje en het tijdig zoeken naar een stageplek. Laat de student informeren naar de begeleiding op de stageplek en zoek een geschikte stageplek en begeleider. Voor het stagelopen is het van belang dat er afspraken worden gemaakt omtrent de verwachtingen en mogelijkheden op de stageplek en er afspraken worden gemaakt over de informatievoorziening. Ook een digitale agenda en geheugensteuntjes zoals memobriefjes kunnen helpen. Een vaste stageplek is van belang en het uitvoeren van de handelingen zoals geleerd in de practica. Gebruik eventueel een voicerecorder voor het maken van aantekeningen. Maar gebruik ook de digitale agenda om direct afspraken vast te leggen en maak als opleiding ruim van tevoren de stageplek bekend. Laat de student ontbrekende competenties op alternatieve wijze behalen en zorg voor een aanwezigheidsversoepeling. Verder kunnen helpen een prikkelarme ruimte en een rustruimte. Laat het portfolio deel uitmaken van de beoordeling en zoek tijdig naar een geschikte stageplek. Bronnen/ meer informatie ADHD bij volwassenen

4 Astma & allergie Er zijn verschillende soorten allergieën; allergische astma, schimmelallergie, huisstofmijtallergie en voedselallergieën. De klachten verschillen per allergie en dus ook de gevolgen die dit heeft voor het volgen van onderwijs. Kenmerken Veel voorkomende problemen bij allergie zijn klachten aan de luchtwegen, verkoudheid, jeukende of tranende ogen, niesbuien, hoesten en benauwdheid, jeuk en/ of eczeem. Eczeem kan leiden tot schaamte en sociale problemen. Bij voedselallergie kan ook buikpijn, diarree en migraine ontstaan. Astma is een chronische ontsteking van de luchtwegen, vaak veroorzaakt door een allergische reactie. Men heeft aanvallen van ademhalingsproblemen als kortademigheid, 'piepend' ademen of moeten hoesten en heeft moeite met het doen van zwaar lichamelijk werk. De aanleg voor astma en allergieën is erfelijk. De een krijgt bijvoorbeeld problemen door huisstofmijt, de ander kan niet tegen huisdieren of pollen. Vaak ontstaan er klachten door niet-allergische prikkels zoals sigarettenrook, parfum en mist. Het opvallende aan astma is dat de benauwdheid en andere klachten optreden in aanvallen en in periodes. Een aanval komt vaak 's nachts of 's morgens vroeg. Meestal hebben mensen met astma tijdens korte of langere periodes geen of weinig klachten. Gevolgen Een allergie heeft verschillende gevolgen voor de gezondheid. Deze gevolgen verschillen per soort allergie en per persoon. De stoffen die de reactie veroorzaken dienen in ieder geval vermeden te worden. Dit kan door de omgeving zoveel mogelijk te saneren. Voedselallergie vraagt om een speciaal dieet. Bij astma, schimmel- en huisstofmijtallergie kunnen een rookverbod, stofvrije lokalen en aanpassing van de luchtvochtigheid verlichting bieden. Onder stofvrije lokalen valt ook de vervanging van vloerbedekking en stoffen gordijnen door bijvoorbeeld linoleum en luxaflex of een mijtendodende behandeling. Daarnaast kampen de meeste mensen met allergie of astma met energieproblemen. Net als de meeste gevolgen van allergie en astma, zijn energieproblemen niet zichtbaar. Dit kan tot extra problemen leiden in de onderwijssituatie. Problemen in de onderwijssituatie Studenten ervaren vooral problemen bij: aanwezigheid (tentamens, werkgroepen, colleges) omgevingsfactoren (rook, stof, luchtvochtigheid, e.d.) Ook op het gebied van energie ontstaan er problemen, zie paragraaf 3.6 ( Energieproblemen ) voor tips en voorzieningen voor deze beperkingsgroep. Op de site van expertisecentrum handicap + studie zijn ook verschillende studietips te vinden onder de beperkingsgroep Energie en Angsten/stress. Voorzieningen Airconditioning per ruimte regelbaar Luchtverversing per ruimte regelbaar Opening van ramen per ruimte regelbaar Temperatuur per ruimte regelbaar Zonwering per ruimte regelbaar Linoleumvloer/tgelvloer in plaats van vloerbedekking Luxaflex in plaats van gordijnen Gebruik van Whiteboard in plaats van schoolbord i.v.m. krijtstof Rookvrije gebouwen (m.u.v. rookzones) Gebruik maken van individuele studieruimte waarin klimaat regelbaar is

5 Auditieve beperkingen Auditieve stoornissen zijn stoornissen van het gehoor, die kunnen variëren van minder goed horen tot doofheid. Maar hieronder vallen ook oorsuizen (Tinnitus, ziekte van Ménière) en overgevoeligheid voor geluid (Hyperacusis). De stoornis kan aangeboren zijn of later ontstaan, bijvoorbeeld door een ziekte. Kenmerken De auditieve stoornissen kunnen op verschillende manieren tot uiting komen: Te zachte (of te harde) geluiden worden niet of niet goed opgevangen; Hoge of lage geluiden worden niet of niet goed opgevangen; Harde geluiden kunnen pijn veroorzaken; In sommige gevallen van vroeg-doofheid zijn er spraakproblemen; De communicatie wordt merkbaar belemmerd en er treden begripsproblemen op; Vaak is het niet zichtbaar dat iemand minder of niet kan horen. Alleen aan het gedrag is te merken dat niet alles gehoord is. Gevolgen Voor studenten die op latere leeftijd doof zijn geworden is het vaak moeilijk nieuwe manieren van communiceren aan te leren. Studenten die vanaf hun geboorte al doof zijn zullen over het algemeen een minder grote woordenschat hebben en meer moeite hebben met spreken. Vaak is er ook een algemene kennisachterstand. De auditieve stoornis belemmert de communicatie op zowel inhouds- als betrekkingsniveau ( wat wordt gezegd en wat wordt bedoeld? ). Dit kan leiden tot onzekerheid bij betrokkene en de neiging om zich meer en meer terug te trekken en dus tot een verdergaand isolement. Deelnemen aan de gebruikelijke communicatiepatronen kost meer inspanning en mensen met een auditieve beperking zullen dus eerder te kampen hebben met vermoeidheid. Mede omdat de handicap veelal onzichtbaar is, kunnen er misverstanden optreden, die ertoe kunnen leiden dat betrokkene zich niet begrepen of niet serieus genomen voelt. Problemen in de onderwijssituatie Het zal duidelijk zijn dat de gevolgen afhankelijk zijn van de mate van de stoornis. Studenten met een auditieve beperking zullen in het algemeen meer afhankelijk zijn van non-verbale communicatie en hulpmiddelen. SMS en zijn voor hen waardevolle communicatiekanalen. Tijdens de studie kunnen studenten met een auditieve beperking met name moeite hebben met: het volgen van colleges het deelnemen aan werkgroepen het verwerven en het doen van een stage het verrichten van praktische werkzaamheden Op de site van expertisecentrum handicap + studie zijn verschillende studietips te vinden onder de beperkingsgroep horen. Voorzieningen Ringleiding Soloapparatuur Opnameapparatuur in combinatie met spraakherkenningsoftware Onderwijsmaatregelen Een student met een auditieve stoornis is gebaat bij de volgende maatregelen: planning van onderwijsactiviteiten in zalen met een permanente of tijdelijke (te huur bij het AVC) ringleiding goede zaalverlichting ten behoeve van het spraakafzien schriftelijke ondersteuning van colleges, etc. (power point, sheets of bord)

6 goed gestructureerd en toegankelijk studiemateriaal een tijdig vastgelegd onderwijsprogramma Tips voor docenten Bij colleges, werkgroepen, et cetera: Spreek langzaam en articuleer duidelijk. Normaal stemgeluid/ stemvolume gebruiken omdat hard spreken en overdreven spreken in afzonderlijke lettergrepen het mondbeeld vervormen en woorden verminkt kunnen overkomen. Zorg dat de slechthorende kan zien wat u zegt. Iemand die slecht hoort, ondersteunt het gehoor met de ogen. Gezicht en lippen moeten zichtbaar zijn voor spraakafzien. Spreek dus niet richting bord (tijdens het schrijven) en denk aan de zaalverlichting bij projectie. Ook lichaamstaal heeft een belangrijke communicatieve functie. Schakel omgevingsgeluiden zoveel mogelijk uit (airconditioning) en vraag de andere aanwezigen om onnodig geluid te beperken. Zorg dat belangrijke informatie ook op schrift (bord) wordt gegeven, zoals namen, adressen, inleverdata, enz. Biedt aan om zo nodig een tentamen schriftelijk of al schrijvend af te nemen. Zorg voor zeer gedisciplineerd discussiegedrag in werkgroepen, etc. en probeer daarbij de slechthorende actief in de discussie te betrekken door deze bij naam aan te spreken. In persoonlijke contacten: Als u de student wilt aanspreken, tik hem dan aan om zijn aandacht te vragen. Spreek op korte afstand, want hoe korter de afstand des te minder de ontvangst kan worden gestoord. Maak uw zinnen niet te lang en articuleer duidelijk. Let op omgevingsgeluid (bijvoorbeeld ramen sluiten, computer uitzetten) Heb geduld. Herhaal zo nodig uw uitleg met andere woorden; dit vergroot de mogelijkheid voor de slechthorende om u te begrijpen. Schrijf kernbegrippen op. Check van tijd tot tijd of hetgeen gezegd is ook begrepen wordt. Houd er bij het maken van afspraken rekening mee, dat gesprekken vanwege de auditieve beperking langer duren. Als de student slecht verstaanbaar is, laat hem/haar dan ook kernpunten opschrijven. Als een student volledig doof is, kunt u de student vragen om een al dan niet officiële doventolk in te schakelen. Tips voor studenten Zorg dat betrokkenen weten dat jij slechthorend bent door het zelf te melden of door gebruik te maken van de diensten van de officiële begeleiders. Zorg dat de docenten vooraf zijn geïnformeerd over de wijze waarop zij met jouw beperking rekening kunnen houden. Vraag aan een medestudent aantekeningen over te mogen nemen. Vraag de docent aantekeningen te mailen. Vraag bij colleges, etc. waarbij videomateriaal wordt gebruikt om ondertiteling, een samenvatting of toelichting vooraf. Vraag zo nodig of je mondelinge tentamens schriftelijk kunt doen. Onderzoek in hoeverre je handicap een belemmering kan zijn in het uitoefenen van de beroepsmogelijkheden. Zoek bijv. een stageplek waar duidelijk de mogelijkheden en beperkingen naar voren kunnen komen. Bronnen/ meer informatie Nederlandse Vereniging Voor Slechthorenden Keel-Neus-Oorheelkunde Slechthorende Jongeren organisatie

7 Autisme Er zijn diverse vormen van autisme, waaronder Asperger en PDD-NOS. Problemen waarbij het verwerken van prikkels, het vermogen tot aanvoelen van sociale interactie, taal, overgevoeligheid voor prikkels en ook gebrek aan zelfvertrouwen voorop staan. Kenmerken Autisten houden vast aan vaste patronen en zijn stressgevoelig voor afwijkende en nieuwe situaties. Het te laat beginnen van een college kan bijvoorbeeld stress opleveren. Vaak heeft men moeite met het verwerken van (gesproken) informatie. Dit gaat minder snel en men heeft moeite met het onderscheiden van hoofd- en bijzaken, verbanden leggen en abstractie-vermogen. Men is gevoelig voor geluid en licht, maar niet voor subtiele signalen (verbaal en non-verbaal) tijdens sociale contacten. Er is soms sprake van een sterke interesse in een bepaald onderwerp (obsessief) en overschatting van eigen mogelijkheden (met name bij Asperger). Gevolgen De student heeft moeite met flexibiliteit en heeft dus behoefte aan structuur en duidelijkheid, bijvoorbeeld in opdrachten en over de verwachtingen van anderen. Door het niet oppikken van subtiele signalen (verbaal en non-verbaal) heeft men moeite met sociale interactie. Er is sprake van eenrichtingsverkeer (letterlijk opvatten van uitspraken). Stress en vermoeidheid ontstaan bij afwijkende situaties en een overvloed aan prikkels, bijvoorbeeld bij het te laat beginnen van college of een toets in een ander lokaal. Ook te veel informatie tegelijk levert problemen op. Faalangst kan ontstaan door de combinatie van verminderd zelfvertrouwen, gebrek aan bevestiging en perfectionisme. Problemen in de onderwijssituatie Studenten ervaren vooral problemen bij: het bestuderen van lesmateriaal college volgen (aantekeningen maken, informatie verwerken en aanwezigheid) deelname aan werkgroepen (samenwerken en presenteren) individuele werkstukken stagebegeleiding en stagelopen tentamens maken Op de site van expertisecentrum handicap + studie zijn verschillende studietips te vinden onder de beperkingsgroepen Verwerken informatie en Sociale vaardigheden. Voorzieningen Prikkelarme ruimtes o individuele studieruimte o lokaal/collegezaal o tentamenzaal o computerruimte extra verlichting, leesapparaat, computeraanpassingen (contrastgebruik), gesproken boek, typoscoop (stukje donker karton met een gleuf erin, waardoor je steeds maar een regel leest), voicerecorder Onderwijsmaatregelen Door de grote behoefte aan structuur en duidelijkheid is het belangrijk dat er zo min mogelijk onverwachte dingen gebeuren. Hierbij kunnen zaken als het beperken van lokaalwisselingen helpen, maar ook: gebruik prikkelarme ruimtes een tijdig vastgelegd onderwijsprogramma begeleiding bij het maken van planningen

8 gespreide tentamens in prikkelarme ruimte rust uren inplannen aanwezigheidsversoepeling kleine groepen Tips voor docenten aantekeningen/samenvatting digitaal of op papier aanleveren Vooraf beschikbaar stellen van sheets of lesstof (eventueel vergroot) Nieuwe woorden herhalen en opschrijven Duidelijke structuur in de les Mogelijkheid tot vragen stellen per /telefoon na de les Duidelijke feedback geven In kleine groepen plaatsen Tips voor studenten Tijdwekker gebruiken Actief studeren (onderstrepen, samenvatten, hardop lezen) Duidelijk verwachtingen en mogelijkheden aangeven Digitale agenda Vaste partner voor practica en werkgroepen Part-time of duo-stageplek Toelichting per onderwijssituatie Bij het bestuderen van lesmateriaal is hulp bij het maken van een dag-, taakgerichte-, onderwijs-, of tijdsplanning van groot belang. De student kan zijn aandacht controleren met een tijdwekker (dwingt de student om een bepaalde tijd geconcentreerd bezig te zijn). Daarnaast is het van belang om actief te studeren (onderstrepen, samenvatten, hardop lezen). Een overzichtelijke lay-out is van belang en leestips van de docent (moet kern van de stof aangeven). Een prikkelarme (individuele) ruimte kan helpen en het structureren van de aantekeningen en de stof (bijvoorbeeld door mappen te maken per onderwerp/vak). Extra begeleiding, training van studievaardigheden, bijles, spreiding van modules en tentamens kan worden overwogen. Maar ook een studiemaatje, gespreide tentamens, thuiswerken en het gebruik van de computer zijn van belang. Praktische hulpmiddelen kunnen zijn: aangepaste extra verlichting, voicerecorder voor aantekeningen, een leesaparaat, laten voorlezen, mindmapping, het verkrijgen van samenvattingen, computeraanpassingen (contrastgebruik), een gesproken boek en een typoscoop (stukje donker karton met een gleuf erin, waardoor je steeds maar een regel leest). Bij het volgen van colleges en aantekeningen maken is het van belang dat aantekeningen digitaal (van de docent), op papier worden verkregen of worden gekopieerd (vergoeding). Daarnaast helpt het vooraf beschikbaar stellen van de sheets of de lesstof door de docent. Het is van belang dat deze belangrijke nieuwe woorden herhaalt en opschrijft. Ook kunnen helpen: een extra pauze, notulant, het opnemen van de lessen en een prikkelarme collegezaal. Voor het volgen van college en de informatieverwerking is het belangrijk dat de student hulp krijgt bij zijn onderwijsplanning en er een duidelijke structuur is ingebouwd in de les (docent geeft vooraf overzicht aan van de te behandelen stof). Concrete afspraken omtrent de werkvorm is gewenst. De student moet dicht bij de docent zitten en naast een vaste medestudent. De docent moet duidelijke feed-back geven, opdrachten duidelijk formuleren en het tempo aan de student aanpassen. Aanwezigheid moet gunstig worden gepland (keuzes in de volgen lessen) en eventueel het eerste uur geen les (meer tijd voor persoonlijke verzorging). Ook internetmodules, geclusterde lessen kunnen helpen. De student moet vragen kunnen stellen per /telefoon en na de les. Daarnaast is het werken in kleine groepen en het inplannen van rusturen van belang. Maar denk ook aan: aanwezigheidsversoepeling/vrijstellingen, gebruik van een rustruimte, mogelijkheid van een inhaalcollege, het volgen van een zelfstudiemodule, het werken in kleine groepen, langere leespauzes en lessen volgen met een andere klas (i.v.m. lestijden). WGB/AHO-scan TU Delft 29 augustus

9 Bij het deelnemen aan werkgroepen en presenteren is het belangrijk om individueel of in kleine groepen te presenteren en presentatietijd in te korten, ontheffing van verplichting te bieden en extra begeleiding en training faalangst te geven. Ook ondersteunende presentatiemiddelen (sheets, spiekbriefje) en ontspanningsmethoden zijn van belang. Het kan helpen om de presentatie op geschikte tijden en met medestudenten te doen. Ook het trainen van presentatievaardigheden, het spreiden van presentaties en een vast aankijkpunt kunnen helpen. Het clusteren van presentaties en inkorten van de presentatietijd in een prikkelarme ruimte zijn van belang. Bij het volgen van practica/toetsen is het van belang dat toetsen zijn gespreid over de dag, gebruik kan worden gemaakt van een aanwezigheidsversoepeling/absentieregeling en er diagnostische toetsmogelijkheden zijn. Daarnaast moet het mogelijk zijn om onuitvoerbare handelingen mondeling te beschrijven, herkansingen moeten plaatsvinden op gunstige tijden.mogelijkheden in de beroepspraktijk moeten worden geinventariseerd en de practica moeten op gunstige dagen plaatsvinden. Practicumles kan op video beschikbaar worden gesteld en de student kan worden getoetst op uit te voeren vaardigheden. Een vaste partner bij practica kan helpen, assistentie bij vaardigheden en het verlenen van eventuele vrijstellingen. Bij individuele werkstukken en papers is het van belang dat er begeleiding plaatsvindt bij de dag-, taakgerichte- en tijdsplanning. Maar ook bij het werken onder tijdsdruk en bij het maken van scripties. Extra feed-back en ondersteuning door de docent kunnen helpen. Dat geldt ook voor uitstel van de inleverdata en versoepeling van de doorstroommogelijkheid. Door deelopdrachten en de formulering van concrete heldere opdrachten en de mogelijkheid om telefonisch en per vragen te stellen aan de docent. Een prikkelarme ruimte, regelmatig rusten en een studiemaatje zijn ook van belang. Praktische tips zijn: typeassistentie, aangepaste, extra verlichting, studiemaatje en inspreken op tape. Denk ook aan een presentatie i.p.v. een werkstuk en de mogelijkheid hebben van een mondelinge toelichting. Bij het deelnemen aan werkgroepen is het voor de samenwerking van belang dat het aantal werkgroepen wordt beperkt, er een absentieregeling is, een alternatieve opdracht mogelijk is, er goede afspraken worden gemaakt over pauzes en er begeleiding plaatsvindt (training faalangst/assertiviteit/samenwerking/sociale vaardigheden). Belangrijke discussies kunnen worden opgenomen en lokaalwisselingen moeten worden beperkt. De student kan een communicatiemap gebruiken en moet in contact blijven met de werkgroep bij afwezigheid. Competenties moeten bij alternatieve wijzen kunnen worden bewezen. Ook een draagbare digitale agenda, een webcam, de samenwerking met een vaste partner en een prikkelarme ruimte zijn van belang. Er moeten duidelijke afspraken rond de informatievoorziening worden gemaakt. Daarnaast kunnen helpen het bijhouden van een spanningsdagboek, vaste structuur in de contacturen met een tutor, het aanwijzen van een voorzitter in de groep en het gebruik van een voicerecorder voor het maken van aantekeningen. Een individueel traject moet mogelijk zijn. Andere zaken die van belang kunnen zijn: een alternatieve opdracht, begeleiding bij het omgaan met knelpunten, het gebruik van een (eigen) lap-top, extra studieloopbaan-begeleiding, een individueel traject, het maken van een procesverslag, een vaste werkgroepruimte of het spreiden van inleverdata. Voor de stagebegeleiding geldt dat er extra begeleiding nodig is door de stagebegeleider op de stageplek en vanuit de opleiding en extra aandacht bij de ondersteuning van faalangst, sociale- en communicatieve vaardigheden. Ook extra tussenevaluaties zijn van belang en de mogelijkheid tot regelmatig contact. De stagedocent moet expertise hebben tav de situatie van de student en de opleiding moet hem extra ondersteunen tav de functiebeperking. Dat laatste geldt ook voor de stagedocent. Verder kunnen helpen: extra begeleiding bij het schrijven van stageverslagen en extra stagevoortgangsgesprekken met betrokkenen, een studiemaatje en het tijdig zoeken naar een stageplek. Laat de student informeren naar de begeleiding op de stageplek en zoek een geschikte stageplek en begeleider. Voor het stagelopen is het van belang dat er afspraken worden gemaakt omtrent de verwachtingen en mogelijkheden op de stageplek en er afspraken worden gemaakt over de informatievoorziening. Een absentieregeling/aanwezigheidsversoepeling kan helpen en een bereikbare stageplek is van belang. Een part-time of duo-stageplek kan een optie zijn. Ook een digitale agenda en geheugensteuntjes zoals memobriefjes kunnen helpen. Een vaste stageplek is van belang en het uitvoeren van de

10 handelingen zoals geleerd in de practica. Gebruik eventueel een voicerecorder voor het maken van aantekeningen. Maar gebruik ook de digitale agenda om direct afspraken vast te leggen en maak als opleiding ruim van tevoren de stageplek bekend. Laat de student ontbrekende competenties op alternatieve wijze behalen en zorg eventueel voor stagespreiding. Verder kunnen een prikkelarme ruimte en een rustruimte helpen. Laat het portfolio deel uitmaken van de beoordeling en zoek tijdig naar een geschikte stageplek! Bronnen/ meer informatie

11 Dyslexie Dyslexie is de meest voorkomende functiebeperking onder studenten: ongeveer 5% van alle studenten (!!) ondervindt studieproblemen door deze leerstoornis. Dyslexie wordt ook wel woordblindheid genoemd, aangezien dyslecten moeite hebben met foutloos en vlot lezen en spellen. Toch is dit niet het enige probleem met dyslexie. Ze hebben ook vaak moeite met opnemen, verwerken, opslaan en reproduceren van informatie. Ook faalangst en concentratieproblemen hangen hiermee samen. Vooral onder tijdsdruk ontstaan vaak stress en planningsproblemen. Dyslexie is onafhankelijk van intelligentie en omdat er verschillende vormen van dyslexie zijn heeft niet elke dyslecticus heeft er evenveel last van. Vaak is dyslexie al op de basisschool of in het voortgezet onderwijs vastgesteld of heeft de student zelf al allerlei methoden aangeleerd om ermee om te gaan. Dat neemt niet weg dat bijvoorbeeld extra tentamentijd of uitstel voor bepaalde (schriftelijke) opdrachten een uitkomst kan bieden. Kenmerken Over de oorzaken van dyslexie is wetenschappelijk geen eenduidigheid. In grote lijn zijn wetenschappers het er over eens dat de volgende factoren een rol spelen: de (snelheid van) fonologische verwerking de oproepbaarheid van de taaltekens Dyslecten hebben er moeite mee letters (visuele code) snel om te zetten in klanken (auditieve code). Gevolgen Hierdoor duurt lezen, leren en/of schrijven van schriftelijke informatie over het algemeen twee tot drie keer zo lang. Schrijven gaat gepaard met spelfouten en de combinatie van luisteren en schrijven (aantekeningen maken) is vaak extra lastig. Er is bij deze studenten een grote behoefte aan een totaalbeeld van de stof, waar overzichtelijke lesstof erg aan bij kan dragen. Dyslecten zijn vaak creatieve, beeldende of logische denkers. Met goede begeleiding kunnen ze leerstrategieën ontwikkelen om toch hun studie te kunnen volgen. Problemen in de onderwijssituatie Tijdens de studie kunnen belemmeringen ontstaan bij de volgende (studie)activiteiten: college volgen (combinatie van luisteren en schrijven) aantekeningen maken bestuderen lesmateriaal individuele werkstukken maken schriftelijke tentamens maken deelnemen aan werkgroepen (samenwerking met en verwachting van anderen) lessen e.d. in een andere taal: Engelstalig onderwijs) Op de site van expertisecentrum handicap + studie zijn verschillende studietips te vinden onder de beperkingsgroep dyslexie. Voorzieningen Aangepaste lesstof (ander lettertype, gesproken tekst, etc) Spraakherkenningssoftware, voorleessoftware en opnameapparatuur Onderwijsmaatregelen Extra tentamentijd Eventueel aparte ruimte voor tentamens Tips voor docenten Tips voor tentamens Extra tijd

12 Tentamen in speciale ruimte voor betere concentratie Reken geen spelfouten aan bij niet-taalvakken Sta hulpmiddelen toe zoals een laptop, rekenmachine of woordenboek Mondeling tentamen i.p.v. schiftelijk of eventueel mogelijkheid tot mondeling toelichten tentamen Tips voor colleges, werkgroepen, etc. Gebruik bij woorden en teksten afbeeldingen en tekeningen Breng zoveel mogelijk stuctuur aan in de lesstof Gebruik overzichtelijke teksten (let op contrast, lettertype en interlinie, duidelijke alinea s, besluit bovenaan en op één pagina). Tips voor het maken van duidelijke presentaties: Gebruik het TU Delft huisstijlsjabloon met de witte achtergrond, deze geeft het beste contrast tussen teksten en achtergrondkleur. Behandel slechts één thema per dia Beperk u tot 5 à 7 regels tekst per dia. Gebruik maximaal 5 woorden per regel (meer tekst wordt al snel onoverzichtelijk). Plaats kernideeën of sleutelwoorden liefst in het midden van de dia. Bij grote groepen toehoorders (m.a.w. grote afstand tot publiek) is de standaard lettergrootte (24) van het huisstijlsjabloon onvoldoende. Gebruik lettergrootte 28 of 32. Gebruik zo mogelijk een afbeelding/ grafiek/ schema om uw verhaal te ondersteunen; dit zegt vaak meer dan dezelfde informatie in tekst. Zorg dat afbeeldingen en schema s voldoende groot en duidelijk zijn. Als het aantal studenten het toelaat: maak hand-outs. U kunt eenvoudig uw presentatie uitprinten: in menu printen kunt u 'Hand-outs' aanvinken. Kies dan wel 2 dia s per pagina zodat de hand-outs goed leesbaar zijn. De hand-outs kunt u dan vóór uw college uitdelen en studenten kunnen er aantekeningen op maken. Tips voor studenten Jaarlijks wordt op de TU Delft een Workshop Studeren met dyslexie (www.tudelft.nl/handicap onder wat schiet je ermee op? workshops) georganiseerd, waarin methoden/ hulpmiddelen worden aangereikt om effectieve(re) studiemethoden te ontwikkelen. Deze workshop is volgens deelnemende studenten zeker een aanrader. Ook kun je bij de studentendecaan een boekje lenen, waarin methoden worden beschreven om je studiemethoden af te stemmen op je dyslexie. Verder vind je op de website van expertisecentrum handicap+studie (www.handicap-studie.nl) handige studietips. Bronnen/ meer informatie

13 Energieproblemen Met energieproblemen worden problemen bedoeld met de hoeveelheid energie die men per dag heeft voor zowel studie als huishouden, lichamelijke verzorging en dergelijke. Dit uit zich vooral in vermoeidheid, maar kan ook resulteren in zware lichamelijke en geestelijke uitputting en andere klachten. CVS (chronisch vermoeidheidssyndroom), ook wel ME genoemd, is een van de meest bekende ziektes waarin vermoeidheid en energieproblemen een rol spelen. Er zijn echter vele andere ziektes, zowel fysieke als psychische, die vermoeidheidsverschijnselen als bijwerking hebben. Enkele voorbeelden hiervan zijn Coeliakie (allergie voor gluten), de ziekte van Crohn (chronische ontsteking in darmen), COPD (chronische ontsteking van de luchtwegen), suikerziekte, epilepsie, reuma en depressie. Kenmerken Een belangrijk kenmerk bij de meeste van deze ziektes is dat er aan de buitenkant niets te zien is. Daarnaast is het patroon vaak grillig: soms gaat het erg goed en kunnen deze mensen alles, soms gaat het slecht tot zeer slecht en kunnen ze weinig. Dit leidt in de omgeving vaak tot onbegrip. Niet alleen bij bepaalde ziektes, maar eigenlijk bij de meeste aandoeningen komen wel energieproblemen voor. De mate zal per persoon en per aandoening erg verschillen, maar pijn en beperkingen kosten altijd meer energie, net zoals aanpassingen maken en dingen regelen. Het is dus belangrijk dat men ook rekening houdt met energieproblemen ook als dit niet de primaire problemen zijn waarvoor een student langskomt. Gevolgen Energieproblemen komen niet alleen tot uiting in de hoeveelheid slaap die men nodig heeft, maar kunnen ook bijvoorbeeld spiermoeheid, concentratie- en/of geheugenproblemen, verlaagde weerstand met als gevolg vatbaarheid voor griep e.d. veroorzaken. Studenten met energieproblemen hebben veel minder reserves dan anderen. Wanneer je de ene dag over je grenzen heen gaat los je dit niet op door een nachtje goed slapen. Ook veel uren achter elkaar doorwerken kan uitputtend zijn. Er zijn dus lange herstelperiodes nodig na geestelijke en/of lichamelijke inspanning. Problemen in de onderwijssituatie Afhankelijk van de ernst van hun ziekte kan het betekenen dat studenten moeite hebben met het volgen van lessen of dat wanneer dit wel lukt ze thuis eerst moeten bijkomen. Een gevolg van het energietekort kan ook zijn dat ze zich moeilijker kunnen concentreren en dat ze moeite hebben met het onthouden van zaken. Ze kunnen niet al het werk doen dat nodig is voor hun studie. Ze lopen daardoor de kans toetsen te missen of niet de punten te krijgen voor aanwezigheid. Studievertraging is zo snel opgebouwd. Vooral veel uren achter elkaar doorwerken is erg vermoeiend, maar ook het reizen naar de faculteit en bijvoorbeeld de drukte in het gebouw kunnen negatieve effecten hebben op de student. Per student en aandoening kan dit erg verschillen dus het is hier vooral zaak om de student zelf aan te laten geven wat de meeste problemen oplevert. Op de site van expertisecentrum handicap + studie zijn verschillende studietips te vinden onder de beperkingsgroep energie. Voorzieningen rustruimte (technische) hulpmiddelen Onderwijsmaatregelen Het is vooral erg belangrijk dat er niet te veel verplichte uren achter elkaar op een dag zijn ingeroosterd. Dit werkt uitputtend en heeft meestal negatief effect op de energie voor de dagen erna. Door wat tijd (al is het maar een uur) vrij te hebben om echt uit te rusten tussen bijvoorbeeld colleges in kan het energieniveau al weer redelijk bijgetrokken worden.

14 Een student met energieproblemen kan verder nog gebaat zijn met de volgende maatregelen: Gebruik van rustruimte Mogelijkheid inhaalcollege Rust-uren inplannen Spreiden (verplichte) colleges Vast aanspreekpunt voor roosteraanpassingen Eerste uur geen les. Bij energieproblemen heb je meestal meer slaap nodig dan de gemiddelde student Beperken lokaalwisseling/ grote afstanden Mogelijkheid doorstromen in volgend blok ondanks ontbrekende punten Aparte tentamenruimte Tentamens in delen opsplitsen Tentamens op één dag clusteren zodat je niet zo vaak naar de faculteit hoeft te komen Tips voor docenten Er zijn erg veel tips voor het begeleiden van studenten met energieproblemen, maar de belangrijkste tip is toch wel om energieproblemen serieus te nemen. Veel gehoorde opmerking is dat iedereen het druk heeft, maar mensen met energieproblemen hebben veel minder reserves en zullen het de volgende dagen moeten ontgelden als ze even wat harder door moeten werken. Dit vraagt vaak een omslag in denken. Het gaat niet om de hoeveelheid werk die deze student verricht, maar het laten zien van kwaliteit. Het gaat erom dat hij aan het einde van de rit de vereiste competenties heeft bereikt. Tips voor colleges, werkgroepen, et cetera Via /telefoon vragen kunnen stellen Collegesheets, samenvattingen, lesstof e.d. (van tevoren) op internet of naar student mailen: aanwezigheid bij colleges is niet altijd mogelijk. Aanpassing regelen bij vakken waar aanwezigheid verplicht is. Alternatieve opdracht in plaats van werkgroepopdracht of anders uitleg aan de groep over beperking (indien gewenst). Spreiden inleverdata/ presentaties/ werkgroep overleg, eventueel latere inleverdata of opdracht in delen inleveren. Een andere mogelijkheid is een ander soort opdracht, bijvoorbeeld een presentatie in plaats van een werkstuk (of net andersom). Tips voor tentamens Pauze tijdens tentamen of tentamen in delen Take home tentamen Mondeling in plaats van schriftelijk tentamen Multiple choice in plaats van open vragen Vragen op computer/laptop Tips voor studenten Voor studenten kunnen de volgende tips van praktisch nut zijn: Zorg dat betrokkenen weten wat voor problemen je hebt door het zelf te melden of door gebruik te maken van de diensten van de officiële begeleiders. Zorg dat de docenten vooraf zijn geïnformeerd over de wijze waarop zij met jouw beperking rekening kunnen houden. Maak op tijd afspraken over bijvoorbeeld roosterwijzigingen en tentamens. Bronnen/ meer informatie

15 Motorische beperkingen Bij motorische beperkingen gaat het vooral om problemen met (gaan) zitten, (voort) bewegen en de arm/ handfunctie. Vaak is er sprake van pijn; deze pijn kan verergeren na inspanning. In vrijwel alle gevallen is er sprake van een verminderde belastbaarheid. Een veel voorkomende oorzaak van motorische beperkingen is RSI. RSI is een verzamelterm voor diverse pijnklachten in de nek, schouders, armen, polsen en handen als gevolg van een herhaalde overbelasting. Pijnklachten en stijfheid variëren in hevigheid en kunnen afnemen of chronisch worden. Kenmerken Sommige motorische beperkingen zijn duidelijk zichtbaar (zoals het geval is bij rolstoelers), maar er zijn ook motorische beperkingen die minder of helemaal niet zichtbaar zijn (zoals RSI en reuma). Deze beperkingen moeten uiteraard net zo serieus genomen worden, of zelfs serieuzer doordat men minder snel hulp of medewerking krijgt. De beperkingen zijn niet altijd constant, op sommige momenten zal een student bijvoorbeeld wel een klein stukje kunnen lopen, maar een andere keer niet. Uiteraard zijn er erg veel verschillende vormen van motorische beperkingen en verschillende oorzaken, bijvoorbeeld spasticiteit, spierstoornissen. Gevolgen Voor mensen met een motorische beperking kunnen hele simpele dingen zoals een draaideur grote problemen opleveren. Vaak zijn deze problemen redelijk makkelijk op te lossen, bijvoorbeeld door hulp van een medestudent, maar er kan niet zonder meer vanuit gegaan worden dat dit gebeurt. Het is erg vervelend om steeds opnieuw om hulp te moeten vragen aan anderen. Het is dan ook zaak om voor dit soort problemen een permanente oplossing te zoeken zodat de student niet afhankelijk is van deze hulp. Motorische beperkingen hebben vaak ook effect op het algehele functioneren van de student. De beperking kost vaak een hoop extra werk/moeite waardoor er minder energie/tijd overblijft voor het studeren. Ook het overtuigen van docenten dat een motorische beperking wel degelijk effect heeft op je studiebelasting kost vaak veel tijd en moeite, het is dus belangrijk ook hier een oplossing voor te vinden. Problemen in de onderwijssituatie Het zal duidelijk zijn dat de gevolgen afhankelijk zijn van de mate van de stoornis. De problemen verschillen nogal tussen studenten met bijvoorbeeld RSI en studenten in een rolstoel. Wat de ene student wel kan, kan de andere juist niet. Toch zullen de meeste problemen optreden op het gebied van bereikbaarheid, zichzelf/iets anders verplaatsen en bediening (van apparaten). Op de site van expertisecentrum handicap + studie zijn verschillende studietips te vinden onder de beperkingsgroepen (gaan) zitten, (voort) bewegen en arm/ handfunctie. Voorzieningen Aangepast meubilair (tafel, stoel, plek in collegezaal) Rustruimte Toegankelijkheid gebouwen Een kluisje (op goede hoogte/locatie) om boeken of hulpmiddelen in op te kunnen bergen. Op computergebied zijn veel problemen met motorische beperkingen (vooral bij RSI). Hier zijn dan ook erg veel aanpassingen mogelijk, zoals een eigen computer meenemen, of een vaste computer op de faculteit met de goede instellingen, anti-rsi software en een goede werkplek. Een uitgebreide lijst staat bij studietips -> computergebruik in de bijlage. (technische) Hulpmiddelen Invalidentoilet Aanwezigheid rolstoel in gebouw

16 Onderwijsmaatregelen Gebruik van rustruimte Mogelijkheid inhaalcollege Rust-uren inplannen Spreiden (verplichte) colleges Vast aanspreekpunt voor roosteraanpassingen Eerste uur geen les. Als je 's ochtends meer tijd nodig hebt voor je persoonlijke verzorging of om op de faculteit te komen Beperken lokaalwisseling/ grote afstanden: Toegankelijkheid van gebouwen, zalen en andere studieruimtes moet uiteraard goed zijn, of rooster moet gewijzigd worden. Hierbij is het ook belangrijk dat roosterwijzingen lang genoeg van tevoren aangegeven worden, zodat men ook de mogelijkheid/tijd heeft om naar een andere locatie te komen. Hierbij is een vast aanspreekpunt voor roosteraanpassingen handig. Mogelijkheid doorstromen in volgend blok ondanks ontbrekende punten Aparte tentamenruimte met aangepast meubilair Tentamens in delen opsplitsen Tentamens clusteren zodat je niet zo vaak naar de faculteit hoeft te komen. Tips voor docenten Tips voor colleges, werkgroepen, etc. Thuiswerken, vaak zijn er thuis al allerlei aanpassingen aanwezig, maar uiteraard moet het ook mogelijk zijn op de faculteit te kunnen werken Via / telefoon vragen kunnen stellen Collegesheets, samenvattingen, lesstof e.d. (van tevoren) op internet of naar student mailen: Aanwezigheid colleges is namelijk niet altijd mogelijk en meeschrijven kan ook problemen opleveren. Extra schrijftijd kan ook helpen. Aanpassing regelen bij vakken waar aanwezigheid verplicht is. Alternatieve opdracht i.p.v. werkgroepopdracht of anders in ieder geval uitleg aan de groep over beperking (indien gewenst). Spreiden inleverdata/ presentaties/ werkgroep overleg, eventueel latere inleverdata of opdracht in delen inleveren. Een andere mogelijkheid is een ander soort opdracht, bijvoorbeeld een presentatie i.p.v. werkstuk (of net andersom). Het kan bij practica e.d handig zijn om een vaste partner te hebben. Die persoon weet wat je wel of niet kan en kan hier rekening mee houden. Tips voor tentamens Pauze tijdens tentamen of tentamen in delen Take home tentamen Mondeling i.p.v. schriftelijk tentamen Multiple choice i.p.v. open vragen Vragen op computer/laptop Tips voor studenten Voor studenten kunnen de volgende tips van praktisch nut zijn: Zorg dat betrokkenen weten wat voor problemen je hebt door het zelf te melden of door gebruik te maken van de diensten van de officiële begeleiders. Zorg dat de docenten vooraf zijn geïnformeerd over de wijze waarop zij met jouw beperking rekening kunnen houden. Maak op tijd afspraken over bijvoorbeeld roosterwijzigingen en tentamens. Bronnen/ meer informatie rolstoeltoegankelijkheid onderwijsgebouwen

17 Psychische problemen Er zijn veel verschillende soorten psychische problemen met elk hun specifieke kenmerken en gevolgen. Hieronder zijn een paar voorbeelden gegeven van psychische problemen, maar meer informatie is te vinden op Kenmerken en gevolgen Psychose Psychische stoornis die met name gekenmerkt wordt door terugkerende psychotische episodes. Ook kan iemand chronische klachten hebben, de zogenaamde restverschijnselen. Het blijven nemen van medicatie (ook als de klachten al verdwenen zijn) is belangrijk. Gedrag en (gedeeltelijke) onzichtbaarheid van de aandoening kunnen leiden tot onbegrip. De Psychose: Vreemd, bizar gedrag. Een eigen werkelijkheid door wanen en/ of hallucinaties (horen, zien, voelen of ruiken van dingen die andere mensen niet waarnemen) en verward denken. Het denken verloopt te snel, langzaam of chaotisch. De gedachten zijn niet te sturen, informatie moeilijk op te nemen en te onthouden. Periodes van afwezigheid (door opname) bij psychose. Negatieve restverschijnselen: Weinig emoties, afwezig en gereserveerd gedrag. Gedachten niet kunnen ordenen. Verwaarlozen van zichzelf, studie en sociale contacten. Al dan niet door medicatie initiatiefloos, vermoeid, ongemotiveerd en verminderd in concentratievermogen zijn. Hierdoor kunnen sociale problemen ontstaan. Angsten en depressie kunnen voorkomen. Na psychose vaak extra vermoeid en leeg. Stressgevoelig, dus stressvolle situaties vermijden, regelmatig leven en goede balans tussen rust en activiteit zoeken. Vaak zijn er bepaalde voorbodes voor een psychose waarneembaar. In verband met vaak voorkomen van onzekerheid is het bieden van duidelijkheid ook belangrijk. Angststoornissen Er zijn verschillende soorten angststoornissen en zeer wisselende uitingsvormen, bijvoorbeeld: paniekstoornis, verschillende fobieën, obsessief-compulsieve stoornis en gegeneraliseerde angststoornis. Kenmerkend is de angst en de stress(gevoeligheid) die de angst met zich meebrengt. Onzichtbaarheid en onbekendheid kan onbegrip veroorzaken. Angst kan zich uiten in terugkerende hevige paniekaanvallen, soms gepaard gaande met hyperventilatie. Bij specifieke angsten/ fobieën vrees voor bepaalde voorwerpen/ activiteiten/ situaties. Deze worden vermeden. Dwangmatig denken en handelen komt voor bij de obsessief-compulsieve stoornis. Ook chronische onrust / angst bij gegeneraliseerde angststoornis. Energie en concentratie kunnen met name bij gegeneraliseerde angststoornissen verminderd zijn. Stoppen met studieactiviteit is bij aanval mogelijk. Afwezigheid en beperkte belastbaarheid kunnen gevolgen zijn. De student is stressgevoelig en onzeker, wat kan resulteren in sociale beperkingen en isolement. Een vertrouwde veilige omgeving is erg belangrijk. Borderline (persoonlijkheidsstoornis) Een psychische aandoening die gepaard gaat met onder andere angst, depressiviteit en in de war zijn. Basiskenmerken zijn impulsiviteit en emotionele instabiliteit. Iemand met borderline overdenkt de consequenties van impulsieve daden niet (kan zich uiten in verslaving en/ of criminaliteit). Zwart-wit denken, sterke stemmingswisselingen en moeilijk contact leggen komen vaak voor en het treft meer vrouwen dan mannen. Borderline bestaat in heel veel verschillende vormen en gradaties. De onzichtbaarheid van de aandoening kan tot onbegrip leiden.

18 In extreme gevallen psychotische verschijnselen (het horen van stemmen, zien van beelden, overmatige achterdocht), dissociatieve verschijnselen (zich los of verwijderd voelen), sociaal isolement, zelfverwonding, dreigen met zelfdoding, alcohol- en drugsmisbruik, geldverkwisting, wisselende seksuele contacten, eetstoornissen, gok- en koopverslaving. De student heeft hoge verwachtingen van zichzelf en anderen waardoor hij/zij snel wordt teleurgesteld. Negatief beeld van zichzelf. Moeite met relaties, maar ook met alleen zijn. Het kan andere stoornissen of gedragsproblemen met zich meebrengen die ook weer aandacht vereisen. Depressie Een sombere stemming, gevoel van leegheid en het verlies van interesse en plezier. Een depressie kan eenmalig voorkomen maar ook periodiek terugkeren. De onzichtbaarheid van de aandoening en de stemming kunnen leiden tot onbegrip. Een waardeloos gevoel/ schuldgevoel. Ook angsten en obsessies kunnen voorkomen. Weinig energie en vermoeidheid. Traagheid/ initiatiefloosheid/ motivatieproblemen of juist onrustig gedrag. Terugkerende gedachtes over dood of zelfdoding. Geheugenproblemen, globaal of wisselend. Sociale contacten worden belemmerd door gedrag en gevoelens en/ of door verwaarlozing. Kan gepaard gaan met lichamelijke klachten waarvoor geen oorzaak gevonden kan worden. Faalangst Ten gevolge van angst onder niveau presteren. Angst voor een taak of opdracht kan het denken volledig beheersen en ook lichamelijke reacties als hartkloppingen, zweten, maagklachten, darmklachten, hoofdpijn, slapeloosheid, hyperventilatie en/ of trillen veroorzaken. De onzichtbaarheid van de aandoening kan tot onbegrip leiden. Negatief zelfbeeld, overtuigd van zijn of haar onvermogen, perfectionistisch. Niet reële negatieve gedachten. Veilige omgeving, structuur, duidelijkheid en opdoen van positieve ervaringen zijn belangrijk. Bipolaire stoornis Ook wel manisch-depressiviteit of stemmingsstoornis. Zowel manische (onnatuurlijk opgewekte stemming) als depressieve episodes. De manische episode kan na een depressie episode optreden als nawee maar kan ook zomaar ontstaan. De onzichtbaarheid van de aandoening en het gedrag kunnen onbegrip veroorzaken. Manische episode: Opgewonden, druk, ontremd, te uitbundig in gedrag, dadendrang, zelfoverschatting, gevoel alles aan te kunnen pakken. Dit is echter geen vrolijkheid maar meer geprikkeld en opgewonden. Soms momenten van inzicht. Gedachten zijn versneld en moeilijk bij te houden. Snel afgeleid en afleiding lokt reactie uit. Hierdoor vaak sociale belemmeringen. Depressieve episode: Sombere stemming/ leegheid en verlies van interesse en plezier. Weinig energie en vermoeidheid. Traagheid of onrustigheid. Motivatie- en soms geheugenproblemen, moeite met verwerken van informatie. Sociale interacties worden belemmerd. Waardeloos gevoel/ schuldgevoel. (Gedeeltelijke) afwezigheid op school te verwachten. Kan gepaard gaan met lichamelijke klachten waar geen oorzaak voor gevonden kan worden. Algemeen Naast bovengenoemde verschijnselen kampen de meeste mensen met psychische problemen ook met energieproblemen. Net als de meeste kenmerken van psychische problemen, zijn energieproblemen niet zichtbaar. Dit kan tot extra problemen leiden in de onderwijssituatie. Problemen in de onderwijssituatie Belemmeringen kunnen tijdens de studie ontstaan bij de volgende studieactiviteiten:

19 Tentamens maken Computergebruik Bestuderen lesmateriaal College volgen: informatie verwerken/ aanwezigheid Individuele werkstukken, papers/ scripties Deelnemen aan werkgroepen: samenwerken/ presenteren Practica/ veldwerk/ stage Ook op het gebied van energie ontstaan er problemen, zie paragraaf 4.6 ( Energieproblemen ) voor tips en voorzieningen voor deze beperkingsgroep. Op de site van expertisecentrum handicap + studie zijn ook verschillende studietips te vinden onder de beperkingsgroep Energie, Concentratie, Verwerken van informatie, Angsten/ stress en Sociale vaardigheden Voorzieningen Individuele prikkelarme (rust- of studie-)ruimte (hierdoor minder afleiding). Evt. ook aparte ruimte voor tentamens Onderwijsmaatregelen Extra begeleiding: o.a. periodieke, structurele voortgangsgesprekken, training faalangst, assertiviteit, sociale vaardigheden e.d. Tentamens en lessen gespreid of juist geclusterd Absentieregeling/ aanwezigheidsversoepeling Eerste uur geen les (Als iemand 's ochtends meer tijd nodig heeft voor zijn/haar persoonlijke verzorging) Vast aanspreekpunt voor roosteraanpassingen Vrijstelling van bepaalde vakken Mogelijkheid doorstromen in volgend blok ondanks ontbrekende punten Zelfstandig studeren i.p.v. college volgen (evt. met ondersteuning) Duidelijke (schriftelijke) afspraken rondom informatievoorziening/ communicatie m.b.t. thuiswerken Werken in kleine groepen Docent bij wie student zich veilig voelt voor mondelinge tentamens Op gunstige tijden/ dagen toetsen/ herkansen Tips voor docenten Leestips/ kern van stof / samenvatting aanbieden Vooraf lesstof/ sheets verkrijgbaar Zo veel mogelijk digitaal aanleveren (diskette/ cd-rom/ netwerk) i.v.m. computermogelijkheden Schriftelijke ondersteuning tijdens uitleg (sheets/ bord/ powerpoint) (Extra) pauzes in college Concrete informatie omtrent werkvorm en gewenst en verwacht gedrag Geef vooraf overzicht van de te behandelen stof, leg verbanden met rest van de stof en maak vooraf de te behandelen lesstof bekend Pas aandachtspunten communicatie toe (vraag aan de student op welke manier je het beste kunt communiceren. De student kan dit zelf het beste aangeven) Mogelijkheid inhaalcollege geven Goede duidelijke feedback Samenwerken/ advies GGZ (www.ggznederland.nl) Samenwerking/ advies deskundige Werkgroepen en presenteren niet verplicht stellen (evt. compenseren met extra werk bij de voorbereiding) Voorzitter in groep aanstellen die orde houdt en samenvat Mogelijkheid geven voor latere inleverdata Hulp bij rapportage en correspondentie bij stagelopen Presentatie samen met medestudenten laten doen, presentatie laten voorlezen of een videopresentatie laten maken

20 Tips voor studenten Actief studeren: onderstrepen/ samenvatten/ hardop lezen/ meebewegen Thuiswerken Herhalen/ opschrijven nieuwe, belangrijke woorden Opnemen van lessen (band/ video) Aanwezigheid gunstig plannen (keuzes maken in te volgen lessen) Plan je computergebruik (Op voor jou productieve tijden en niet te lang achter elkaar) Toepassen van ontspanningsoefeningen Spanningsdagboek bijhouden Geef duidelijkheid aan de werkgroep (Bespreek hoe jij behandeld wilt worden, wat jij van de werkgroep zou willen, een concreet voorstel doen voor evenredige samenwerking) Kies stagedocent met expertise (die kennis heeft van jouw situatie / functiebeperking) Stageverslag/ portfoliopresentatie als (belangrijk deel) van beoordeling (Hierdoor ben je minder afhankelijk van de persoonlijke mening van je stagebegeleider en krijg je een extra kans om je competenties te bewijzen) Afspraken maken omtrent verwachtingen/ mogelijkheden/ beperkingen stage op stageplaats (Ook de opleiding kan dit doen) Bronnen/ meer informatie (Manisch) Depressief: Faalangst Borderline Angststoornis Angst Dwang en Fobie Stichting: Psychose/ Schizofrenie

Ik heb, ik heb wat jij niet ziet...

Ik heb, ik heb wat jij niet ziet... Ik heb, ik heb wat jij niet ziet... Linda Bas Karim Charlene Studeren met een functiebeperking Voor sommige mensen is gewoon studeren bij een hogeschool niet vanzelfsprekend, maar dat zie je vaak niet

Nadere informatie

met een functiebeperking

met een functiebeperking ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Er is sprake van concentratiestoornissen, impulsiviteit en hyperactiviteit. Kenmerken Student heeft moeite met stilzitten, concentreren en geduld opbrengen.

Nadere informatie

Begeleidingswijzer Dyslexie

Begeleidingswijzer Dyslexie Begeleidingswijzer Dyslexie Dyslexie Ongeveer 5% van de studenten in het mbo heeft dyslexie. Dit is één op de twintig studenten. Iedereen die bij Rijn IJssel werkt, kan dus te maken krijgen met studenten

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking Informatie voor aspirant-studenten 1 Studiesuccescentrum Windesheim Inhoud Studeren met een functiebeperking, informatie voor aspirant-studenten... 1 Studeren met een

Nadere informatie

Warme overdracht voor studenten met een functiebeperking. Liesbeth Geling 2011

Warme overdracht voor studenten met een functiebeperking. Liesbeth Geling 2011 Warme overdracht voor studenten met een functiebeperking Liesbeth Geling 2011 Programma Introductie Facts & figures Wettelijk kader Wat maakt een student succesvol Instroom warme overdracht Vragen handicap

Nadere informatie

BROCHURE STUDEREN MET EEN HANDICAP AAN DE UNIVERSITEIT UTRECHT. www.uu.nl/handicap -1-

BROCHURE STUDEREN MET EEN HANDICAP AAN DE UNIVERSITEIT UTRECHT. www.uu.nl/handicap -1- BROCHURE STUDEREN MET EEN HANDICAP AAN DE UNIVERSITEIT UTRECHT www.uu.nl/handicap -1- Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Wanneer kom je in aanmerking?... 4 3. Voorzieningen... 5 3.1 Contract onderwijsvoorzieningen...

Nadere informatie

Studeren met een Functiebeperking

Studeren met een Functiebeperking Studeren met een Functiebeperking Weten hoe jij zo optimaal mogelijk studeert? Maak een afspraak met de studentendecaan om je situatie te bespreken Windesheim zet kennis in werking Inhoud Pag 4 Studeren

Nadere informatie

Bijlage 9. Ongewijzigd Wet.vaardigheden_02 Het kritisch beoordelen van wetenschappelijk werk

Bijlage 9. Ongewijzigd Wet.vaardigheden_02 Het kritisch beoordelen van wetenschappelijk werk Status Variabelenaam Vraag Opmerking Oordeel algemeen Ongewijzigd algemeen_01 We willen je graag vragen hoe jij je studie in het algemeen beoordeelt. Geef hieronder aan hoe tevreden je bent over: Inhoud

Nadere informatie

JOB-monitor 2016 Vragenlijst

JOB-monitor 2016 Vragenlijst JOB-monitor 2016 Vragenlijst (na testen met studenten) JOB in samenwerking met ResearchNed 2015 JOB. Geen van de materialen die onderdeel uitmaken van de JOB-monitor 2016 mogen zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

HET BEHOUDEN VAN EEN OPLEIDING

HET BEHOUDEN VAN EEN OPLEIDING LANDELIJKE AANDACHT HET BEHOUDEN VAN EEN OPLEIDING Symposium Participatie door Educatie 11 november 2014 Jolanda Kroes - Veel aandacht binnen politiek en (hogeronderwijs - Uitval aantal studenten met een

Nadere informatie

Studeren met een. functiebeperking

Studeren met een. functiebeperking Studeren met een functiebeperking OPTIMAAL STUDEREN AAN DE CHE! Vaak heb je geen hulp nodig, maar soms is een duwtje in de rug prettig! 2 Wat is een functiebeperking? Waarschijnlijk denk jij bij het woord

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking CIJFERS Studeren met een functiebeperking Gebaseerd op het onderzoek Studeren met een functiebeperking 2012 door ResearchNed/ITS in opdracht van het Ministerie van OCW. 1 De 10 meest voorkomende functiebeperkingen

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Chronische pijnklachten van spieren en/of gewrichten

Chronische pijnklachten van spieren en/of gewrichten Chronische pijnklachten van spieren en/of gewrichten bij jongeren Info voor onderwijsprofessionals VO Uw leerling volgt een revalidatieprogramma voor jongeren met chronische pijnklachten van spieren en/of

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Communiceren doe je met zijn tweeën Deze folder is bedoeld voor de goedhorenden die in hun omgeving iemand kennen die slechthorend is, en voor slechthorenden

Nadere informatie

Studenten met een functiebeperking helpen naar succes!

Studenten met een functiebeperking helpen naar succes! Studenten met een functiebeperking helpen naar succes! Fontys Hogescholen Dienst Studentenvoorzieningen Presentatie: André Rozendaal, teamleider Decanen & Psychologen Onderwerpen - Overgang van VO naar

Nadere informatie

o Vallen er veel studenten uit? o Zijn er veel moeilijke vakken, zo ja, welke? o Hoeveel contacturen zijn er / hoeveel zelfstudie moet je doen?

o Vallen er veel studenten uit? o Zijn er veel moeilijke vakken, zo ja, welke? o Hoeveel contacturen zijn er / hoeveel zelfstudie moet je doen? Gaan studeren Wil je na je havo-, vwo- of mbo-diploma graag verder studeren aan een hogeschool of universiteit? Maar weet je niet zeker of dat kan vanwege je functiebeperking? Dan helpt deze folder je

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Life Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? De studie is pittig; zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie direct vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt.

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt. KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek : Datum gesprek : KIJK! Lijst 1. Basiskenmerken Een kind dat lekker in zijn vel zit, zal zich goed en vlot ontwikkelen. Het is van nature nieuwsgierig

Nadere informatie

De longverpleegkundige

De longverpleegkundige De longverpleegkundige De longverpleegkundige Van uw longarts heeft u de eerste informatie gekregen over uw aandoening en de klachten die daarmee gepaard gaan. Vervolgens heeft de longarts u verwezen naar

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking Een student met dyslexie of autisme?! Wat betekent dat voor mij als docent? RU Onderwijsdag 2013 WELKOM! 1 Kennismaking Hanke van Buren Judith Jansen André Baars Jeroen

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Wat als uw werknemer een minder goede dag heeft? Ziektebeeld in relatie tot gedrag: signalering tijdens het werk

Wat als uw werknemer een minder goede dag heeft? Ziektebeeld in relatie tot gedrag: signalering tijdens het werk Wat als uw werknemer een minder goede dag heeft? Ziektebeeld in relatie tot gedrag: signalering tijdens het werk Het opnemen van nieuwe werknemers met psychische problemen of werknemers die een verleden

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Naam opleiding: Molecular Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Molecular Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Molecular Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas

Nadere informatie

Vragenlijst voor volwassenen:

Vragenlijst voor volwassenen: Vragenlijst voor volwassenen: Voorletters + achternaam : Adres : Telefoon privé : werk : mobiel : E-mail adres : Geboortedatum : Geslacht : Man / Vrouw Huisarts : 1 Wat is de voornaamste klacht? 2 Wanneer

Nadere informatie

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel.

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel. Vrouwen en autisme Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga Even voorstellen Uitleg autisme Waarneming Informatieverwerking Prikkels Autisme bij

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider Gegevens leerling Naam leerling :.. 0 jongen 0 meisje Geboortedatum Groep

Nadere informatie

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Studentnummer: Naam aanmelder: Stap 1. Welkom heten en uitleggen wat het onderzoek inhoudt (Tijd: 5 minuten) Landelijk en bij de FEM is er sprake van een hoge

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

De studiebelasting voor Werktuigbouwkunde bedraagt gemiddeld 42 uur per week. Wiskunde is wel een

De studiebelasting voor Werktuigbouwkunde bedraagt gemiddeld 42 uur per week. Wiskunde is wel een Naam opleiding: Werktuigbouwkunde Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen kan

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking NHL Hogeschool. Vergroot je perspectief. Haal het beste uit jezelf! NHL Hogeschool helpt studenten om hun talenten te ontdekken en ontwikkelen. Dat op zich is al een uitdaging,

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Inventarisatie behoeften van

Inventarisatie behoeften van Inventarisatie behoeften van werkenden met een chronisch ziekte overzicht behoeften In dit deel van het onderzoek brengen we de behoefte aan praktische ondersteuning in kaart van werkenden met een chronische

Nadere informatie

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Aandachtspunten in de klas Het Vriendenprogramma Onderdelen Vriendenprogramma in de klas Online programma s voor jongeren Aandachtspunten

Nadere informatie

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 Voorstellen Elly van Vliet Consulent MEE ZK Cursusleider Coördinator autisme netwerken convenant autisme Kennemerland en Amstelland en Meerlanden

Nadere informatie

Hoofdstuk 16 - Vreemde talen ondersteunen

Hoofdstuk 16 - Vreemde talen ondersteunen Hoofdstuk 16 - Vreemde talen ondersteunen 16.1. Inleiding 215 16.2. Woorden, zinnen, in een vreemde taal laten voorlezen 217 16.3. Uitspraak van woorden leren en controleren 219 16.4. Woorden vertalen

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET NLD IN DE WERKSITUATIE

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET NLD IN DE WERKSITUATIE Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET NLD IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking. Decanaat

Studeren met een functiebeperking. Decanaat Studeren met een functiebeperking Decanaat Studeren met een functiebeperking Bij een functiebeperking wordt vaak gedacht aan een zichtbare handicap, zoals een visuele, auditieve of motorische beperking.

Nadere informatie

Ik ondergetekende, attesteer dat de hoger genoemde persoon lijdt aan volgende psychiatrische aandoening:

Ik ondergetekende, attesteer dat de hoger genoemde persoon lijdt aan volgende psychiatrische aandoening: VLOR+FORMULIER 5: STUDENTEN MET PSYCHIATRISCHE FUNCTIEBEPERKINGEN, waaronder Ontwikkelingsstoornissen Onderstaand formulier dient ingevuld te worden door de (behandelend) psychiater of erkend psycholoog

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking 15 oktober 2013 Directie Hoger onderwijs en studiefinanciering Ministerie van OCW Anja van den Broek, Marjolein Muskens & Jeroen Winkels Meerjarig onderzoek 2008-2012

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

Maryleen Sorée. Dag van de kraamzorg 2015 Mama-Fit!

Maryleen Sorée. Dag van de kraamzorg 2015 Mama-Fit! Maryleen Sorée Dag van de kraamzorg 2015 Een cruciale verandering Je hebt negen maanden om je voor te bereiden op iets waarvan je geen idee hebt, Net zo iets als een Eskimo die zich voorbereidt op het

Nadere informatie

Astma of COPD en seksualiteit

Astma of COPD en seksualiteit Astma of COPD en seksualiteit Astma of COPD en seksualiteit Astma of COPD kan invloed hebben op uw seksleven. Dat kan door de ziekte zelf komen, maar ook door medicijnen of door de manier waarop u ermee

Nadere informatie

Informatie bij format ontwikkelingsperspectiefplan Koers VO Juli 2014

Informatie bij format ontwikkelingsperspectiefplan Koers VO Juli 2014 Informatie bij format ontwikkelingsperspectiefplan Koers VO Juli 2014 Algemene toelichting Het gebruik van een ontwikkelingsperspectiefplan is verplicht voor alle leerlingen met extra ondersteuning. Voor

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Taalvrijwilligers. Begeleiden bij schrijven

Achtergrondinformatie Taalvrijwilligers. Begeleiden bij schrijven Achtergrondinformatie Taalvrijwilligers Begeleiden bij schrijven 1 Inhoudsopgave Snippers... 3 Verder Lezen... 5 2 Snippers 1 Onderdelen schrijfproces Schrijven is zowel een denktaak als een doetaak. Denken

Nadere informatie

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014 Studievaardigheden N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

7Omgaan met faalangst

7Omgaan met faalangst DC 7Omgaan met faalangst 1 Inleiding Faalangst kan jouw leerprestaties behoorlijk in de weg staan. In dit thema lees je iets over de oorzaken van faalangst en geven we je tips om ermee om te gaan. De inhoud

Nadere informatie

Gaan studeren met een functiebeperking

Gaan studeren met een functiebeperking Gaan studeren met een functiebeperking Anita Dingelstad, studentendecaan bij Student & Career Support Ouderavond 1 Inhoud presentatie Introductie Studeren met een functiebeperking (fube) Wettelijk kader

Nadere informatie

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 R.K. Basisschool De Vlinder RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 GOEDE STUDIEGEWOONTEN Bij goed studeren (leren) of huiswerk maken

Nadere informatie

Studievaardigheden van A tot Z

Studievaardigheden van A tot Z Geschreven door Patricia Hendrikx Studievaardigheden van A tot Z Actief leren Actief leren is het tegenovergestelde van passief leren. Bij actief leren doe je meer dan alleen de leerstof doorlezen. Je

Nadere informatie

Crisis: signalen herkennen

Crisis: signalen herkennen Crisis: signalen herkennen Een crisis komt doorgaans niet plots opzetten. De eerste tekenen zijn vaak een aantal dagen of weken al zichtbaar. Deze tekenen kunnen als waarschuwingssignaal opgevat worden,

Nadere informatie

Studeren met een handicap in 2005

Studeren met een handicap in 2005 Verwey-Jonker Instituut Drs. Esther Plemper Studeren met een handicap in 2005 Belemmeringen van studenten met een lichamelijke beperking, psychische klachten of dyslexie in het hoger onderwijs SAMENVATTING

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Needs Assessment. Postcode Woonplaats Telefoonnummer. Huidige opleiding Opleiding(en) daarvoor. Voorkeur begindatum Voorkeur einddatum Stageduur

Needs Assessment. Postcode Woonplaats Telefoonnummer. Huidige opleiding Opleiding(en) daarvoor. Voorkeur begindatum Voorkeur einddatum Stageduur Needs Assessment Stage Wat is een Needs Assessment? Een Needs Assessment is een vragenlijst die samen met de kandidaat ingevuld wordt om inzicht te krijgen in benodigde aanpassingen en/of ondersteuning

Nadere informatie

Wat heeft dit kind nodig?

Wat heeft dit kind nodig? ADHD PDD-NOS Leerstoornis Gedragsstoornis Team Wat heeft dit kind nodig? Lynn leest in haar leesboek. Tegelijkertijd tikt ze constant met haar pen op haar tafel. Dat doet ze wel vaker. De kinderen van

Nadere informatie

Inleiding Agenda van vandaag

Inleiding Agenda van vandaag Inleiding Agenda van vandaag Werkgebied GGD Deelname aan het ZAT Afname KIVPA vragenlijst Jongerenspreekuur op aanvraag (per mail aangevraagd) overleg mentoren, zorg coördinator en vertrouwenspersoon Preventief

Nadere informatie

BROCHURE STUDEREN MET EEN HANDICAP AAN DE UNIVERSITEIT UTRECHT. www.uu.nl/handicap. Inhoudsopgave -1-

BROCHURE STUDEREN MET EEN HANDICAP AAN DE UNIVERSITEIT UTRECHT. www.uu.nl/handicap. Inhoudsopgave -1- BROCHURE STUDEREN MET EEN HANDICAP AAN DE UNIVERSITEIT UTRECHT www.uu.nl/handicap Inhoudsopgave -1- Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Wanneer kom je in aanmerking?... 4 3. Voorzieningen... 5 3.1 Contract

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking Campus Brugge Campus Oostende Gids voor studenten 2013-2014 Een functiebeperking kan studeren aan het hoger onderwijs bemoeilijken. De hogeschool heeft hier oog voor.

Nadere informatie

1 Wat is het probleem? 3.1 Kies ik de goede manier van leren? Hoofdstukken

1 Wat is het probleem? 3.1 Kies ik de goede manier van leren? Hoofdstukken 1 Dyslexie de baas! Hoofdstukken Schema Studieproblemen oplossen 1 Wat is het probleem? 2 Wil ik er wat aan veranderen? 3 Heeft mijn studieprobleem te maken met: leren? (ga door naar 3.1) het niet goed

Nadere informatie

SLECHTHORENDHEID IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS. Informatiepakket slechthorenden

SLECHTHORENDHEID IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS. Informatiepakket slechthorenden SLECHTHORENDHEID IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS Informatiepakket slechthorenden 1 Inhoudsopgave Pagina Praktische tips in de klas 4 Mogelijk gedrag dat kan voorkomen bij slechthorende leerlingen

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Roken en longziekten vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62404

Roken en longziekten vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62404 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 08 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62404 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn AUTISME EN CONFLICTHANTERING Anneke E. Eenhoorn UITGANGSPUNT UITGANGSPUNT DRIE VOORBEELDEN Rosa van 8 jaar. Na een ogenschijnlijk gewone dag op school, haalt ze fel uit Mike van 11 jaar. Na een kleine

Nadere informatie

Stotteren. in het beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs

Stotteren. in het beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs Stotteren in het beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs 1 Colofon Tekst: Mark Pertijs, logopedist, docent Hogeschool Utrecht, lecturer European Clinical Specialization Fluency Disorders Vormgeving:

Nadere informatie

Instroom en studiekeuze

Instroom en studiekeuze Studeren met een functiebeperking Instroom en studiekeuze December 2012 Expertisecentrum handicap + studie Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 1. Inleiding... 2 2. Cijfers... 3 2.1. Uitval... 3 2.2. Aanvraag

Nadere informatie

Leer- en leesproblemen

Leer- en leesproblemen Visuele training voor Leer- en leesproblemen De enige manier om informatie op te nemen is via onze zintuigen. De informatie op school/werk wordt tegenwoordig voor het overgrote deel visueel aangeboden

Nadere informatie

K e r n v i s i e m e t h o d e

K e r n v i s i e m e t h o d e Kinderen met leerproblemen werkelijk kunnen helpen Leerkrachten en kinderhulpverleners hebben er dagelijks mee te maken. Leerlingen die na grondige uitleg, extra persoonlijke aandacht en grote inspanningen

Nadere informatie

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014 Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie: effectief depressie aanpakken Dr. Roeslan Leontjevas - psycholoog - onderzoek aan Radboud Universitair

Nadere informatie

Anamneseformulier. Natuurgeneeskundig Centrum Samenwerken aan gezondheid. Naam Geboortedatum Adres Postcode & Woonplaats Telefoon e-mail Beroep

Anamneseformulier. Natuurgeneeskundig Centrum Samenwerken aan gezondheid. Naam Geboortedatum Adres Postcode & Woonplaats Telefoon e-mail Beroep Samenwerken aan gezondheid Pagina 1 van 5 Anamneseformulier Naam Geboortedatum Adres Postcode & Woonplaats Telefoon e-mail Beroep Lengte Gebruikt u medicijnen? Graag naam geneesmiddel en dosering opschrijven.

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Draaiboek voor de begeleiding van leerlingen met DYSORTHOGRAFIE of SPELLINGSproblemen en dyslexie (schrijven)

Draaiboek voor de begeleiding van leerlingen met DYSORTHOGRAFIE of SPELLINGSproblemen en dyslexie (schrijven) Draaiboek voor de begeleiding van leerlingen met DYSORTHOGRAFIE of SPELLINGSproblemen en dyslexie (schrijven) Naam leerling: Klas:.. Wat is het? DYSORTHOGRAFIE Moeizame automatisatie aan de klank-tekenkoppeling.

Nadere informatie

Denk jij dat je. vastloopt tijdens. je studie?

Denk jij dat je. vastloopt tijdens. je studie? Denk jij dat je vastloopt tijdens je studie? Soms loopt het leven niet zoals jij zou willen. Misschien ben je somber, twijfel je erover wie je bent, loopt het niet zo met contacten of worstel je met je

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking. www.windesheimflevoland.nl. Windesheim Flevoland 1

Studeren met een functiebeperking. www.windesheimflevoland.nl. Windesheim Flevoland 1 Studeren met een functiebeperking www.windesheimflevoland.nl Windesheim Flevoland 1 Inhoudsopgave Inleiding Inleiding pag. 3 Studentendecaan pag. 4 Rechten en plichten geregeld pag. 6 Voorzieningen en

Nadere informatie

Faalangst. Informatie en tips voor ouders en verzorgers

Faalangst. Informatie en tips voor ouders en verzorgers Faalangst Informatie en tips voor ouders en verzorgers Wat is faalangst? Faalangst is angst die optreedt in situaties waarin er bepaalde prestaties van uw kind worden verlangd. Het is de angst om niet

Nadere informatie

Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie

Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie De collegezaal zat 31 januari vol met zo n 55 geïnteresseerden die benieuwd zijn naar de voorlopige resultaten van SPOT-NF1.

Nadere informatie