Virtualisatie. Voorkom valkuilen Van servers naar service Virtualisatie als studievak. Jaargang 2, nr. 8 / Thema. En verder

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Virtualisatie. Voorkom valkuilen Van servers naar service Virtualisatie als studievak. Jaargang 2, nr. 8 / 2011. Thema. En verder"

Transcriptie

1 he t va kbl a d ov er cloud compu t ing w w w.cloudworks.nu Jaargang 2, nr. 8 / 2011 Thema Virtualisatie Voorkom valkuilen Van servers naar service Virtualisatie als studievak En verder Virtuele desktops bij Koninklijke Visio Als data koning is, is opslagvirtualisatie slotvoogd Draagvlak voor de cloudwerker Dynamische cloud? Plakkerige policies! Cloudroute VMWorld VS IT Room Infra Clouddiensten: kinderziektes en wildgroei Studenten, docenten en de cloud Assuring the cloud

2 Jeroen De kracht van de cloud USERS MAKE THE SYSTEM WORK Voor de meeste organisaties is ICT het middel om een ander, hoger organisatiedoel te verwezenlijken. Cloud computing heeft als doel gebruikers virtueel ongelimiteerd te kunnen laten werken, zonder dat zij de infrastructuur hoeven te managen. Een veelgehoord bezwaar tegen migratie naar de cloud is het gebrek aan support. Bright Migration neemt dit argument volledig weg. Wij zijn de specialist in het succesvol begeleiden van risicovolle en complexe migraties. BRIGHT MY DAY It s done when the user says: it works great Het zijn drukke en hectische tijden. Terwijl Griekenland op instorten staat en de angst voor een nieuwe recessie overheerst, blijft het cloudnieuws binnenstromen. Dat ziet u ook terug op onze website, waar iedere dag een nieuw item over cloud computing staat. Naast nieuwe producten, onderzoeken en overnames staat er af en toe ook een opvallend anders-dan-andersitem tussen. Op het moment van schrijven was dat Amazon lanceert cloudgebaseerde tablet. Wat heeft een tablet te maken met de cloud?, vraagt u zich misschien af. Maar met een partij als Amazon spreekt dat bijna voor zich. Wat e-readers betreft is Amazon al jarenlang een pionier: hun Kindle is een zeer betaalbare elektronische boekenlezer op basis van E-Ink, die de markt heeft opengebroken. Maar anno 2011 is elektronisch papier an sich niet zo interessant meer. Dankzij tablets als de Apple ipad, de Samsung Galaxy Tab en de aanraakgevoelige smartphones willen we meer met zo n apparaat kunnen doen dan alleen zwartwitte boeken lezen. Tablets vormen nog steeds een enorme groeimarkt waar Apple, ondanks relatief hoge prijzen, al sinds het prille begin domineert. Dat kan nu veranderen, want de Amazon Kindle Fire is een 7 inch tablet op basis van het Android-besturingssysteem met een adviesprijs van slechts 199 dollar (circa 150 euro). Los van de prijs is het unieke aan de Kindle Fire dat deze volop gebruikmaakt van de cloud. Zo is het interne geheugen wat beperkt (8 GB), maar via de cloud is dat in theorie oneindig uitbreidbaar. Bestanden worden automatisch opgeslagen in de cloud, zodat je zelfs per ongeluk gewiste bestanden (zoals boeken of films) weer terug kunt halen. Bovendien draait het apparaat op een cloudgebaseerde webbrowser (Amazon Silk), waarbij webpagina s en afbeeldingen op de Amazon-webservers te laden en te renderen zijn, wat tot een snellere webervaring moet leiden. De browser probeert surfgedrag te analyseren en op basis daarvan te voorspellen welke webpagina s zullen worden geopend. Elementen van een site, zoals grote foto s, worden op de achtergrond kleiner gemaakt, zodat deze sneller laden. Deze capaciteit kost Amazon vrijwel niets, omdat men gebruikmaakt van haar eigen datacenters, servers en clouddiensten (zoals AWS en ECS). Een slim een-tweetje. Het bovenstaande toont aan dat cloud computing zich voor veel meer zaken leent dan alleen opslag, rekenkracht en virtuele servers en machines. Dat blijkt ook weer uit dit nummer van CloudWorks met artikelen als van servers naar service en de valkuilen van virtualisatie. En ook wij gaan met onze tijd mee, getuige onze frisse nieuwe vormgeving! Jeroen Horlings Hoofdredacteur CloudWorks Een migratie is pas succesvol als de eindgebruiker geen hinder heeft ondervonden van de migratie. Bij de migratie betaalt u per eindgebruiker die bij de evaluatie een 8 of hoger scoort. Zolang dat niet het geval is blijft Bright Migration werken tot dit resultaat bereikt is. 8 KIJK OP BRIGHTMIGRATION.NL VOLG ONS + Colofon CloudWorks maakt onderscheid tussen feit en fictie op het gebied van cloud computing en helpt organisaties om cloud computing optimaal in te zetten. Toezending van CloudWorks vindt plaats op basis van abonnementen en controlled circulation. Vraag uw abonnement aan via Hoofdredacteur: Jeroen Horlings, Uitgever: Arnoud van Gemeren, +31 (0) Postadres redactie: Maredijk 17, 2316 VR Leiden Advertentie-exploitatie Bureau voor Marketing & Media Jos Raaphorst, sales director (0) Vormgeving: Studio Kees-Jan Smit BNO Druk: Drukkerij Profeeling Kopij kan worden ingezonden in overleg met de redactie. Geplaatste artikelen vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijs de mening van de redactie. De redactie noch de uitgever aanvaarden enige aansprakelijkheid voor de inhoud van artikelen van derden, ingezonden mededelingen, advertenties en de juistheid van genoemde data en prijzen. Het kopiëren of overnemen van artikelen, geheel of gedeeltelijk, wordt aangemoedigd, maar is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van de uitgever en onder vermelding van: Overgenomen uit CloudWorks, de publicatie over cloud computing, plus jaargang en nummer. Copyright 2011 FenceWorks BV. CloudWorks is een uitgave van FenceWorks BV. CloudWorks - Oktober

3 Inhoud Inhoud Thema: Virtualisatie 8-9 Voorkom virtualisatievalkuilen Als data koning is, is opslagvirtualisatie slotvoogd Van servers naar service Gastcolleges Virtualisatie op Haagse Hogeschool Virtuele desktops bij Koninklijke Visio Vaste rubrieken Nieuws Eurocloud 50 The Legal Look Virtualisatievalkuilen voorkomen Virtualisatie is een van de grootste IT-trends. Niet vreemd gezien het feit dat virtualisatie resulteert in snellere implementaties, een kosteneffectieve infrastructuur en een sterk gereduceerd stroomverbruik. Veel bedrijven maken zich echter zorgen over mogelijke valkuilen van virtualisatie, wat een brede acceptatie ervan in de weg staat. Ontwikkelingen, kinderziektes en wildgroei Het economische klimaat heeft de afgelopen jaren een significante invloed gehad op corporate IT-werkzaamheden. Investeerders, managers en klanten leggen organisaties de doe meer met minder -norm op, wat een impuls gaf aan consolidatie en het uitbesteden van bedrijfsprocessen. Maar naast positieve ontwikkelingen rondom clouddiensten leidde dit ook tot kinderziektes en wildgroei. Van servers naar service Tot voor enkele jaren domineerden utility computing en de service oriented architectures (SOA s) de vakpers; nu zijn het cloud en virtualisatie. Wie is er niet mee bezig? Verschillende onderzoeken laten zien dat cloudgebruik en virtualisatie in de praktijk minder vaak voorkomen dan de enorme aandacht doet vermoeden. Maar dat geldt niet voor de hostingsector. Interview Aad Weesenaar, HP Praktijk Pieter Lacroix, Sophos Draagvlak voor de cloudwerker Studenten, docenten en de cloud 46 Security Events Dynamische cloud? Dan plakkerige policies! VMworld VS IT Room infra Virtuele desktops bij Koninklijke Visio Een Nederlands expertisecentrum voor slechtzienden en blinden, Koninklijke Visio, heeft het systeembeheer vereenvoudigd en biedt een herkenbare leeromgeving voor studenten. Dit was mogelijk dankzij Citrix XenDesktop en provisioning services. Maar hoe ging dat in zijn werk? &MEER 44 Cloudroute En verder Clouddiensten: kinderziektes en wildgroei Assuring the cloud Columns 21 Gert Brouwer 48 Hans Timmerman Go! 4 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

4 Nieuws BYOD uitdaging voor IT-afdelingen Red Hat-ondersteuning voor SAP-oplossingen via Amazon s EC2 Steeds meer medewerkers nemen hun eigen laptop, tablet en/ of smartphone mee naar het werk. Veel bedrijven maken daarom gebruik van een Bring Your Own Device -beleid (BYOD). Inmiddels heeft een vijfde van alle bedrijven een dergelijk beleid. Desktop- en applicatievirtualisatie gaan een belangrijke rol spelen bij het veilig ondersteunen van mobiele apparaten van medewerkers. Dit blijkt uit een onderzoek van Forrester Consulting naar de desktopvirtualisatiemarkt, uitgevoerd in opdracht van Dimension Data. Forrester Consulting voerde het onderzoek naar desktopvirtualisatie uit onder 546 organisaties, waaronder organisaties in Nederland. Uit dit onderzoek blijkt dat bedrijven een balans moeten vinden tussen acceptatie en flexibiliteit aan de ene kant, en controle en bedrijfsveiligheid aan de andere kant. Desktop- en applicatievirtualisatie kan hierbij uitkomst bieden. Uit het onderzoek blijkt verder dat pc s nog altijd leidend zijn binnen de bedrijfsomgeving. Twee derde van de organisaties geeft aan dat hun eindgebruikers interesse hebben in een BYOD-beleid. Tussen de 20 en 22 procent van de organisaties geeft aan dat ze momenteel laptops, tablets en smartphones van medewerkers ondersteunen. Daarnaast voorspelt nog eens 16 tot 21 procent dit binnen de komende twee jaar te gaan doen. De ondervraagden hebben verschillende redenen om een BYOD-beleid te omarmen. Zo zegt 50 procent dat men ver- Cisco en VMware helpen overstap naar cloud versnellen Cisco en VMware introduceren een nieuw product en een aantal vernieuwde producten die de overstap van klanten naar de cloud moeten versnellen. Zo introduceert VMware de Virtual Extensible Local Area Network (vxlan). De vxlan moet zorgen voor meer mobiliteit en flexibiliteit van virtuele machines in datacenters en cloudomgevingen. Vxlan wordt in eerste instantie gecombineerd met de Cisco Nexus 1000V-oplossingen. Daarnaast hebben Cisco en VMware aangekondigd dat Cisco Unified Computing System voldoet aan de VMware VMmark 2.1 benchmark. De Cisco Cius, Cisco Virtualization Experience Infrastructure en Cisco Virtualization Experience Clients (VXC) en 2200-endpoints hebben ondersteuning gekregen voor VMware View 5. beterde selfservice ziet als de belangrijkste reden om tablets, netbooks, smartphones en laptops van medewerkers te ondersteunen. 47 procent van de ondervraagden geeft aan dat lagere aanschafkosten van hardware een stimulans zijn om een BYODbeleid op te zetten. Ook blijkt uit het onderzoek dat desktop- en applicatievirtualisatie een belangrijke rol gaat spelen bij flexibeler werken en het veilig ondersteunen van mobiele apparaten van medewerkers. De waarde van desktopvirtualisatie ligt hierbij volgens Forrester in een grotere mobiliteit, vrijheid bij de keuze van apparaten, betere beveiliging en beheergemak. Cloud versterkt bedrijfscontinuïteit Alle Nederlandse bedrijven hebben het afgelopen jaar applicatie- en dataverlies geleden. Veel bedrijven verwachten dat de cloud een belangrijke rol gaat spelen in het versterken van de bedrijfscontinuïteit. Dit blijkt uit onderzoek van CA Technologies onder bedrijven in Europa, waaronder 189 in Nederland. De oorzaken van applicatie- en dataverlies lopen uiteen van IT-storingen (76 procent) en aanvallen van buitenaf (68 procent) tot fouten in menselijk handelen (43 procent). Veel bedrijven verwachten dat cloud computing een belangrijke rol gaat spelen in de plannen voor versterking van de bedrijfscontinuïteit. Een kwart van de bedrijven heeft reeds data in een private cloud en 8 procent in een public cloud. Het merendeel (87 procent) van deze bedrijven heeft een groot vertrouwen in de veiligheid van de opgeslagen data. Volgens 80 procent komt de provider de SLA na die is vastgelegd. Meer informatie over het onderzoek is te vinden het rapport Insights: data protection and the cloud Red Hat heeft bekendgemaakt via de Elastic Compute Cloud (EC2) van Amazon SAP-oplossingen te gaan ondersteunen die draaien op Red Hat Enterprise Linux. Ook heeft het bedrijf Red Hat Enterprise Linux 6 support beschikbaar gesteld voor SAP Business Applications. Door de nieuwe ondersteuning wil Red Hat haar klanten meer vrijheid geven in de keuze van software die voor cloud computing wordt ingezet. SAP-klanten Kamer debatteert over Patriot Act Amerikaanse bedrijven zoals Google en Microsoft kunnen worden uitgesloten bij aanbestedingen van de Nederlandse overheid. De overheid neemt de stap aangezien Amerikaanse bedrijven gevoelige overheidsinformatie aan de Amerikaanse regering geven. In de eisen die de Nederlandse overheid stelt tijdens aanbestedingen wordt een extra eis opgenomen die ict-leveranciers verbiedt data af te staan aan buitenlandse mogendheden. Dit schrijft minister van Veiligheid en Justitie, Ivo Opstelten, in een brief aan Tweede Kamerlid André Elissen van de PVV. In de brief geeft Opstelten specifiek aan dat het voor een leverancier nooit is toegestaan informatie in het kader van de Patriot-wet aan de Verenigde Staten af te staan. Eerder bleek dat Microsoft met het oog op de Patriot Act verplicht is data af te staan aan de Amerikaanse overheid, ook als deze data op een server in Europa staat. De Amerikaanse overheid redeneert hierbij dat de bedrijven een hoofdkantoor hebben in de Verenigde Staten en dat daarom al hun activiteiten, ook die in het buitenland, onder de Amerikaanse wet vallen. De Patriot Act is echter niet alleen van toepassing op Microsoft en Google, maar kan ook in worden gezet op andere Amerikaanse bedrijven. Overigens heeft minister Donner geantwoord dat de Nederlandse overheid vooralsnog niet van plan is om specifieke eisen te stellen aan Amerikaanse bedrijven. Nieuw Security Solutions-portfolio van HP kunnen gebruikmaken van Red Hat Cloud Access en Red Hat Hourly-On-Demand. Amazon Web Services is Red Hat s eerste Premier Certified Cloud Provider en biedt klanten van Red Hat de mogelijk hun eigen Red Hat Enterprise Linux-subscripties te gebruiken of te kiezen voor Red Hat Enterprise Linux ondemand met pay as you go -opties via Amazon EC2. HP heeft haar vernieuwde Enterprise Security Solutions-portfolio aangekondigd, dat bedrijven en overheden moet helpen de veiligheid te waarborgen met het oog op mobility, cloud computing en social media. Het aantal bedreigingen als gevolg van ontwikkelingen op het gebied van deze terreinen neemt volgens HP toe. De toegenomen dreiging vraagt volgens het bedrijf om een benadering waarbij security intelligence direct wordt gekoppeld aan securityprogramma s die acties en meldingen kunnen ondernemen. HP ArcSight Express 3.0 moet correlatie, logmanagement en gebruikersactiviteitenbeheer leveren. HP Reputation Security Monitor levert een realtimelijst van slechte IP- en DNS-adressen om aanvallen die gebruikmaken van kwetsbaarheden in webapplicaties tegen te gaan. HP Fortify Software Security Center is een testoplossing die zowel on-premise als on-demand beschikbaar is. De dienst identificeert kwetsbaarheden in applicaties. Ook introduceert HP HP TippingPoint Web Application Digital Vaccine 2.0, een dienst die commerciële en op maat gebouwde applicaties beschermt door kwetsbaarheden in webapplicaties realtime te identificeren. De oplossing verhelpt het probleem direct met behulp van virtuele patches en wacht totdat een officiële oplossing voor de kwetsbaarheid beschikbaar is. Daarnaast introduceert het bedrijf een aantal zakelijke diensten. Zo helpt HP Information Security Management bij het beheer van beveiligingsrichtlijnen en -processen. HP Enterprise Cloud Service -End Point Threat Management beschermt desktops, notebooks en servers tegen virussen, malware, spyware en aanvallen door ongeautoriseerde communicatie te blokkeren. HP Security Information and Event Management is een oplossing die beveiligingsgerelateerde gebeurtenissen in een logboek vastlegt. Daarnaast maakt de oplossing rapporten aan die het voldoen aan richtlijnen en regulaties aantonen. Tot slot komt HP met HP Application Security Testing-as-a-Service, een dienst die kwetsbaarheden in de applicatielaag identificeert en dicht door gebruik te maken van codescanning en web-penetrationdiensten. 6 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

5 Thema Virtualisatie is een van de grootste IT-trends. Niet vreemd gezien het feit dat virtualisatie resulteert in snellere implementaties, een kosteneffectieve infrastructuur en een sterk gereduceerd stroomverbruik. Dit levert een verlaging op van de IT-kosten en een hoop andere voordelen. Veel bedrijven maken zich echter zorgen over mogelijke valkuilen van virtualisatie, wat een brede acceptatie ervan in de weg staat. Dit artikel gaat in op de vraag hoe automatisering helpt om te profiteren van de voordelen van virtualisatie en hoe valkuilen op dit vlak zijn te voorkomen. Voorkomen virtualisatievalkuilen? Juiste automatiseringstools! door Stefan Zeiten, Senior Vice-President Sales & Services van UC4 Virtualisatie biedt IT-afdelingen grote voordelen. Toch wijzen diverse onderzoeken uit dat de risico s of de te verwachten risico s veel IT-afdelingen ervan weerhouden om de vruchten van virtualisatie te plukken. Jammer, want stilstaan en niet profiteren van deze technologie is pas echt risicovol. Bedrijven die in kaart brengen wat de risico s zijn van virtualisatie, kunnen de juiste stappen zetten om die te omzeilen. De realiteit is dat het gevaar niet zit in het virtualiseren van bedrijfskritische workloads, maar in het niet opstellen van een virtualisatiestrategie. Door de juiste tools zoals voor intelligente automatisering op te nemen in een virtualisatiestrategie, dringen organisaties de risico s van het beheer van virtuele omgevingen terug. Bovendien zorgen ze zo voor controle over zowel fysieke als virtuele infrastructuren. Intelligente automatisering stelt ze in staat om goede beslissingen te nemen, op het juiste moment en in de juiste context. Dit verbetert de nauwkeurigheid en dringt fouten en risico s terug. Er zijn twee belangrijke eisen die de keuze voor een intelligente automatiseringstool bepalen: De behoefte om de complete omgeving te beheren en te automatiseren fysiek en virtueel. De behoefte aan tools die rekening houden met applicaties, en die capaciteit en workloads proactief beheren om zo te voldoen aan service level agreements (SLA s). Beheer en automatisering complete omgeving Een beter gebruik van de beschikbare capaciteit is een kernvoordeel van virtualisatie. Dit betekent echter niet dat een bedrijf na het verplaatsen van applicaties en data naar een gevirtualiseerde infrastructuur geen omkijken meer heeft naar beheer of automatisering. Sterker nog: de druk daarop wordt hoger. Veel van de tools voor het beheren en automatiseren van applicaties en bedrijfsprocessen in fysieke omgevingen laten zich helaas niet vertalen naar een gevirtualiseerd model. Bovendien kunnen ze zorgen voor het verlies van inzicht in en controle over applicaties. Hierdoor lopen niet alleen de governancestrategieën en SLA s gevaar, er is vaak ook meer handmatige tussenkomst nodig. Dat zorgt er weer voor dat de initiële efficiencywinst teniet wordt gedaan. Een belangrijke eis is dan ook dat de gekozen intelligente automatiseringstools speciaal zijn ontwikkeld voor virtuele én fysieke resources. Dit is essentieel voor alle bestaande bedrijven, aangezien ze gebruikmaken van een legacyomgeving en die moeten koppelen aan de nieuwe, gevirtualiseerde infrastructuur. Neem een reisbureau dat zijn boekingssysteem overzet naar een virtuele infrastructuur. Hoewel deze verplaatsing relatief eenvoudig is, moet het bureau zijn interne ERPsysteem elke keer updaten als een boeking is gemaakt realtime of in batches. Om kostbare en foutgevoelige handmatige updates te voorkomen, heeft het reisbureau een tool nodig die het verplaatsen van data van en naar verschillende systemen transparant automatiseert zonder handmatige handelingen. de processen ondersteunt, zoals voorspellend en proactief platformbeheer. Deze processen halen het uiterste uit de flexibiliteitsvoordelen van een gevirtualiseerde omgeving. Toch is het niet juist om aan te nemen dat de proactieve beheerinspanningen in de fysieke omgeving ook werken in Niet profiteren van virtualisatietechnologie {is pas echt risicovol een virtuele omgeving. Nogmaals: de gekozen tools moeten zowel in virtuele als in fysieke omgevingen werken. Oog voor applicaties IT-afdelingen die applicaties installeren of onderhouden, houden vaak geen rekening met de virtuele dynamiek. Voor IT-afdelingen doet het er niet toe waar applicaties draaien, als ze maar kunnen voldoen aan de SLA s. Wel plukken ze de vruchten van de flexibiliteit die virtuele systemen met zich meebrengen. Het probleem is dat een nauwkeurig beheer van virtuele omgevingen essentieel is om zowel voldoende capaciteit te bieden, als kosten in de hand te houden. Dit niveau van beheer vereist intelligente automatiseringstools die rekening houden met de gebruikte applicaties. Een voorbeeld. Stel dat de afdeling Marketing een De basis van succesvolle virtualisatie is ervoor zorgen dat niet alleen de applicaties en bedrijfsprocessen, maar ook de beheer- en automatiseringstools te migreren zijn naar een gevirtualiseerde omgeving. Bedrijven kunnen kiezen tussen een geavanceerde, virtuele tool die boven op de bestaande toolset te plaatsen is, en een meer strategische aanpak door een bedrijfsbrede, platformonafhankelijke oplossing te implementeren. Een belangrijk voordeel van een platformonafhankelijke oplossing is, dat deze geavanceercampagne start die veel extra websiteverkeer met zich meebrengt. Het is dan zaak dat het bedrijf snel extra aanvullende virtuele servers kan inschakelen om de verkeersstroom op te vangen. Op het moment dat de campagne is afgelopen, moeten de extra virtuele servers automatisch uitschakelen om wildgroei te voorkomen. Met beheer- en automatiseringstools die rekening houden met applicaties, kan een bedrijf zijn virtuele capaciteit proactief beheren om zo de flexibiliteits- en kostenvoordelen te maximaliseren. Dit draagt bij aan het realiseren van financiële doelstellingen en SLA s. Tools die echt application-aware zijn, gaan nog een stap verder. Die monitoren niet alleen de directe behoeften van applicaties, maar voorspellen ook de behoefte aan applicatiecapaciteit. Ze houden bijvoorbeeld rekening met het feit dat maandafsluitingen plaatsvinden en zorgen voor extra resources voordat de bestaande capaciteit opraakt. Dit proactieve loadbeheer resulteert in optimale applicatieprestaties en het snel en automatisch afvoeren van virtuele servers die niet langer nodig zijn: een voorwaarde om maximaal te profiteren van de kostenbesparingen van virtualisatie. Conclusie Kiezen voor een virtuele infrastructuur ontslaat bedrijven niet van hun beheer- en automatiseringsverantwoordelijkheden. Intelligente beheer- en automatiseringstools die in virtuele én in fysieke omgevingen werken en rekening houden met applicaties, zorgen echter voor minimale risico s. Tegelijkertijd bieden deze tools maximale prestaties en kostenbesparing. De tools die niet alleen het beheer van een virtuele infrastructuur vereenvoudigen, maar ook maximale kosteneffectiviteit bieden, zijn nu beschikbaar. 8 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

6 Thema Als data koning is, dan is opslagvirtualisatie slotvoogd In vroeger tijden was de koning de baas, maar de slotvoogd bepaalde wie er toegang kreeg tot zijn domeinen. De slotvoogd had een enorme machtspositie en veel invloed in de middeleeuwse hiërarchie. Hij was verantwoordelijk voor het beheer van de kastelen en landgoederen van de koning, waar deze zich ook bevonden. Tegenwoordig kunnen we wel zeggen dat als data koning is, dan moet opslagvirtualisatie wel de slotvoogd zijn. door Lori MacVittie, Senior Technical Marketing Manager bij F5 Networks Storagevirtualisatie is het systeem waarmee data wordt beheerd en toegankelijk gemaakt, ongeacht de locatie. Het is een strategisch verzamelpunt waar organisaties policies op architectuurniveau kunnen toepassen om de opslag van en toegang tot gegevens te beheren. Datacenters passen hun tiering policies voor lokale opslagsystemen of in de cloud het best op dat punt in de architectuur toe, waar aggregatie als gevolg van virtualisatie voorkomt. Storagevirtualisatiesystemen virtualiseren capaciteit, en schalen en beheren deze probleemloos. De apparaten zijn op dit punt te vergelijken met wereldwijde en lokale application-deliverysystemen. De capaciteit van deze systemen is echter voornamelijk bestemd voor applicaties en soms voor infrastructuur. Met deze apparaten kunnen bedrijven hun capaciteit centraliseren en eindgebruikers een virtueel overzicht bieden van de beschikbare capaciteit. Nog een voordeel is dat bedrijven hun data probleemloos kunnen migreren zonder dat de eindgebruiker er last van heeft. Het is een servicegerichte benadering van opslag-architectuur die de uitvoering van operationele taken, zoals gegevensbeheer, flexibel maakt en deze automatiseert. Explosieve datagroei Operationele automatisering wordt steeds belangrijker nu het volume aan opgeslagen, opgevraagde en gemigreerde gegevens toeneemt binnen secondaire en archiefopslagsystemen. Datacenterprofessionals kunnen de explosieve datagroei niet bijhouden. Ook is het onmogelijk de overstelpende hoeveelheid gegevens handmatig te archiveren, er back-ups van te maken en te repliceren. Het is geen nieuws: data groeit onvoorstelbaar snel. Niet alleen de data die door de kabels stroomt, maar ook immobiele, opgeslagen data. Deze exponentiële groei wordt deels veroorzaakt door retentiebeleid en deels door de realiteit van het groeiend aantal gebruikers dat meer en meer data creëert. IBM stelt dat 83 procent van de CIO s visionaire plannen heeft op het gebied van business intelligence en analytics, gevolgd door mobiliteitsoplossingen (74 procent) en virtualisatie (68 procent). Cloud computing klimt op deze ranglijst. Ten opzichte van 2009 zei 45 procent meer CIO s plannen te hebben op dit gebied. En omdat niet iedereen de CIO-taal spreekt, komt hier de vertaling: Applicaties zijn uit, data is in. Want: Hoe beheren we data? (Er is meer data dan ooit om te beheren.) Hoe halen we het maximale uit data? (Informatie over consumenten, markten, kansen.) Hoe integreren we data? (In applicaties en op apparaten.) Hoe slaan we data op? (Cloud, cloud, cloud.) Hoe maken we data toegankelijk? (In het bijzonder van mobiele apparaten.) Steeds vaker moet steeds meer data langer worden opgeslagen. Dat betekent meer schijfruimte, grotere netwerkcapaciteit en uiteindelijk hogere kosten. Het temmen van data Tiering, consolidatie en vereenvoudigde toegangsstrategieën maken de stortvloed van data, die datacenters veel geld en tijd kost, beter beheersbaar. Operationele automatisering als strategie moet van toepassing zijn op zowel applicaties als dataopslag. Dit om te kunnen inspelen op de toenemende flexibiliteits- en responseisen binnen de IT. Interne en externe krachten dwingen IT-organisaties hun capaciteit efficiënter en effectiever in te zetten zodanig dat ze de total cost of ownership (TCO) en de operationele kosten verlagen. Datacenters kunnen de kosten die samenhangen met het langetermijnbeheer van data aanzienlijk verlagen: die van zowel mobiele (application delivery) als immobiele data (opgeslagen). Dit is mogelijk door het toepassen van intelligente, flexibele policies als strategische controlepunten binnen de datacenterarchitectuur. De data-explosie beperkt zich overigens niet tot grote organisaties. Middelgrote bedrijven worden ook overstelpt met data. Organisaties die de groei ervan proberen bij te houden, overschrijden vaak hun budget en vergroten de werkdruk van medewerkers. Om hun data effectiever te beheren, hebben ook kleine en middelgrote bedrijven behoefte aan oplossingen die zijn afgestemd op grote organisaties. In de huidige, snel digitaliserende economie krijgen kleine en middelgrote bedrijven te maken met een explosief groeiende hoeveelheid digitale content en een groeiend aantal uitdagingen op het gebied van databeheer, weet Richard Villars, vicepresident Storage & IT Executive Strategies van IDC. Storagevirtualisatie leidt tot kostenbesparingen en efficiënter {capaciteitsgebruik} Aantrekkelijke prijs De opslagwensen van middelgrote organisaties zijn groot, hun budgetten middelgroot. Er is daarom behoefte aan een oplossing die veel functionaliteit en krachtige prestaties biedt tegen een middelgrote prijs. De financiële voordelen van cloud computing gecombineerd met een uitgebreide en verbeterde opslagbeheerstrategie kunnen een flinke duw in de rug zijn van alle bedrijven, ongeacht hun omvang. 10 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

7 Security Dynamische cloud? Dan plakkerige policies! door Michiel van Blommestein, freelance journalist Dat cloud computing (en dan vooral PaaS) in het teken staat van het delen van data mag voor de dienstverlening een uitkomst zijn, voor de beveiliging is het een hoofdpijndossier. Hoe zorg je ervoor dat verschillende omgevingen hun gegevens kunnen delen, zonder dat ze weglekken? Volgens applicatiereus SAP is er meer nodig dan het versterken van bestaande controlesystemen. Niet langer is alleen van belang óf gegevens worden geraadpleegd, maar vooral ook hoe. Stel je voor: je hebt als consument een profiel aangemaakt op het cloudplatform van een online verkoper. Dat profiel staat bol van de persoonlijke gegevens. Je wil wel profiteren van eventuele gepersonaliseerde aanbiedingen, maar je wil niet dat de verkoper jouw gegevens overdraagt aan derden. Tot nu toe had je de verkoper maar te vertrouwen en te hopen dat het contract hard genoeg was. Geen vertrouwen Als het aan SAP Research ligt, zal dat binnen nu en vijf jaar anders zijn. Access control blijft nodig, maar volgens hoofdonderzoeker Volkmar Lotz van SAP moet er in het geval van cloud computing nóg een laagje aan worden toegevoegd. Een grote factor voor de security bij cloud computing is dat applicaties en systemen van heel veel verschillende bronnen afkomstig zijn. Zo zal in een applicatielandschap 80 procent van de functionaliteit niet door SAP zijn ingebracht, maar door derde partijen. Sterker nog, een applicatie zelf bestaat in een cloudomgeving uit dynamische services, aldus de hoofdonderzoeker. Dat heeft grote gevolgen. Hoewel de verschillende partners samenwerken, wil dat niet zeggen dat ze elkaar voor het volle pond vertrouwen. Partners waar in deze context ook de eindklant toe kan behoren willen graag gebruikmaken van de mogelijkheden die de cloud biedt en willen daartoe best gegevens uitwisselen. Maar ze hebben ook zekerheid nodig dat de gegevens alleen worden gebruikt voor de juiste doeleinden. Daar moet dus ook op worden gecontroleerd, en niet alleen op wie wel of geen toegang heeft, zegt Lotz. Het komt allemaal neer op een verschuiving van access control naar usage control. Statisch Wat usage control zo ingewikkeld maakt, is dat policies in de traditionele, niet-cloudomgevingen gebonden zijn aan specifieke applicaties. Een policy die aan de klantzijde is aangemaakt, wordt door de stack aan die kant als zodanig beoordeeld. Op het moment dat de gegevens op de systemen van de leverancier terechtkomen, kunnen daar opeens heel andere toegangspolicies gelden. Ook het beperkte vertrouwen tussen systemen speelt een grote rol, weet Lotz. Een cloudomgeving maakt het volgens Lotz immers mogelijk om relaties on the fly te maken. Opeens ben je dan gegevens aan het uitwisselen met een partij die je niet kent. Misschien wil je bijvoorbeeld een benchmark kunnen uitvoeren zonder dat de andere partij precies je gegevens kent. Tot nu toe had je maar twee mogelijkheden: of de data uitwisselen in de hoop dat de andere partij correct handelt, of het vertrouwen leggen in een derde partij die de vergelijking uitvoert. Plakken en versleutelen De oplossing zit volgens SAP in twee principes. Lotz: Policies moeten dus worden losgekoppeld van het systeem en worden vastgezet aan de gegevens. Je kunt dan bijvoorbeeld een global policy definiëren en gedurende de lifecycle cryptografisch vastzetten aan de data. De policy wordt dan uitgevoerd op het moment dat de gegevens worden toegepast, in plaats van dat de applicatie zelf een blokkade opwerpt. Een klant kan er dan bijvoorbeeld voor kiezen dat de leverancier zijn data nooit mag doorgeven, waarmee hij Opeens ben je dan gegevens aan het uitwisselen met een {partij die je niet kent wellicht bepaalde functies van het gekozen cloudplatform inlevert in ruil voor extra gegevensbeveiliging. Maar hij kan ook afdwingen dat hij alleen gewaarschuwd wordt op het moment dat de leverancier zijn data met iemand deelt. Encryptie Het tweede aspect waarin gegevensbeveiliging in de cloud grote stappen kan maken, zit in de encryptie. In het genoemde voorbeeld van de benchmarking heb je maar open te zijn met de partij die de vergelijking van de bedrijfsgegevens uitvoert. Maar SAP zegt bezig te zijn met een methode waarbij beperkt vertrouwen bij onderlinge gegevensuitwisseling geen factor meer hoeft te zijn. We willen directe berekeningen kunnen uitvoeren op versleutelde gegevens, dus homomorphische encryptie, zegt Lotz. Dat zou betekenen dat de partijen de gegevens versleuteld ter beschikking stellen. De andere partij kan ze niet direct uitlezen, maar ze kunnen wel met elkaar worden gebenchmarkt. Zowel sticky policies als homomorphische encryptie moeten volgens SAP bijdragen aan een grotere bereidheid om over te stappen op cloud computing. Het is voor ontwikkelaars al een grote uitdaging om de securitysystemen van alle onderdelen van de dienstverlening te automatiseren, zegt Lotz. Maar de tweede, grotere uitdaging is dat de nieuwe zakelijke modellen uitgaan van heel veel verschillende partijen. Security moet volgens hem dan ook mee in die nieuwe dynamiek. 12 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

8 Visie Clouddiensten: Ontwikkelingen, kinderziektes en wildgroei Volgens onderzoek van analisten zitten IT-uitgaven nu, twee jaar later, in de lift. Volgens cijfers uit onderzoek van automatiseringsbedrijf Avanade zegt 70 procent van de Nederlandse bedrijven evenveel of meer IT-budget beschikbaar te stellen, vergeleken met vorig jaar. Voor het eerst sinds een aantal jaren kunnen bedrijven omschakelen van doe meer met minder naar doe meer met meer als het gaat om IT. Organisaties zetten nieuwe technologieën in om diensten te leveren en in sommige gevallen om te besparen op lopende kosten met efficiëntere systemen. Op dit moment geeft 33 procent van de organisaties aan private clouds in te zetten en 27 procent is dit in de nabije toekomst van plan. 3) Fanatieke cloudaanhangers noemen top-linegroei als motor van cloudontwikkelingen. De opdracht om cloud computing in te zetten voor het leveren van nieuwe producten en diensten aan klanten, komt vanuit de directie. Meer dan één op de vijf C-level executives gelooft dat cloud computing hun omzet zal verhogen. door Aram Smith, CTO van Avanade Nederland Het economische klimaat heeft de afgelopen jaren een significante invloed gehad op corporate ITwerkzaamheden. Investeerders, managers en klanten leggen organisaties de doe meer met minder -norm op. Deze doe meer met minder -houding gaf een impuls aan consolidatie en het uitbesteden van bedrijfsprocessen. Het verhoogde het tempo waarmee organisaties investeerden in technologie en verschoof de kosten van grote kapitaalinvesteringen naar kleinere operationele uitgaven inclusief infrastructuur, platforms en applicaties geleverd in de vorm van diensten. Volwassen technologie Cloud computing heeft de afgelopen twee jaar een enorme groei doorgemaakt. Vandaag de dag gebruikt ongeveer driekwart van de organisaties wereldwijd een bepaalde vorm van clouddiensten. Dit laat een groei van 25 procent zien ten opzichte van het wereldwijde onderzoek dat Avanade in 2009 uitvoerde. Verder is het verschil tussen cloud adopters en diegenen die geen plannen hebben om cloud computing te implementeren, kleiner geworden. De helft van alle organisaties heeft cloud computing als IT-focus voor aankomend jaar. De vereenvoudiging van IT-systemen (63 procent), toenemende flexibiliteit (44 procent), kostenbesparing (37 procent) en verbetering van werknemerstevredenheid (33 procent) zijn voor de meeste organisaties de redenen om voor cloud computing te kiezen. Van alle leidinggevenden in verschillende branches, regio s en kleine en grote organisaties, geeft ruim de helft aan dat cloud computing hun IT-activiteiten heeft vereenvoudigd. Met deze groei in de inzet van de cloud, zijn ook drie tekenen zichtbaar geworden die aantonen dat cloud computing inmiddels een volwassen technologie is: 1) Organisaties verhogen hun investeringen om de cloud te beveiligen, beheren en ondersteunen. 41 procent zegt te investeren in training voor nieuwe en huidige werknemers, om de expertise in cloudtechnologieën te verhogen. 2) Er is een groeiende acceptatie van en voorkeur voor de private cloud in het bijzonder bij kritieke, onderscheidende werkzaamheden en klantenservices. De drempel om de cloud in te zetten wordt lager {Organisaties kijken steeds vaker naar de cloud om hun werknemers te helpen om informatie te delen, processen te stroomlijnen en klanten beter te begrijpen. Echter, met het volwassen worden van de cloud, groeien ook de zorgen over wildgroei van de cloud het onbeheerde gebruik van cloud computing in de organisatie. Groeipijn Het onderzoek van Avanade laat zien dat de drempel om de cloud in te zetten lager wordt. Over het algemeen zijn clouddiensten eenvoudig in gebruik, maar IT-afdelingen hebben wel moeite met het beheer en met controleren. Eén op de drie leidinggevenden geeft aan dat het onmogelijk is om alle verschillende clouddiensten te beheren binnen hun organisatie. Wereldwijd geeft 60 procent van de deelnemers aan het onderzoek aan bezorgd te zijn over onbeheerde wildgroei van de cloud. In werkelijkheid heeft 44 procent van de werknemers wel eens een clouddienst aangeschaft, zonder dat de IT-afdeling hiervan op 14 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

9 de hoogte was. Respondenten geven aan dat er geen echte sancties zijn voor het afnemen van clouddiensten zonder dat IT-afdelingen dit weten of hier toestemming voor hebben gegeven. Volgens 19 procent had het aanschaffen van clouddiensten helemaal geen gevolgen en 56 procent kreeg slechts een waarschuwing. Voor het aanschaffen van clouddiensten zonder de ITafdelingen hierbij te betrekken, worden de volgende redenen genoemd: 60 procent zegt dat het eenvoudiger is om het zelf te doen. 40 procent zegt dat het te lang duurt als het via IT moet. 40 procent zegt dat de organisatie bepaalde clouddiensten verbiedt. Beheer Vandaag de dag kan iedereen eenvoudig met zijn creditcard een publieke clouddienst aanschaffen. Vaak gebeurt dit zonder medeweten van de personen die verantwoordelijk zijn voor het waarborgen van de veiligheid van data. Indien de aanschaf van publieke clouddiensten onbeheerd blijft, kan dit wildgroei van de cloud als gevolg hebben. Dit resulteert in ongelijke bedrijfs- en klantdata. Dus wat kunnen bedrijven doen om wildgroei van de cloud te voorkomen? 1) Stel een cloudstrategie op. Het beheren van wildgroei van de cloud vereist een goede samenwerking van en dialoog tussen de IT-afdeling en de organisatie. Een overkoepelende cloudstrategie moet worden gedefinieerd in samenwerking met alle belangrijke stakeholders en worden gekoppeld aan zakelijke doelstellingen. De strategie moet ruimte bieden aan de behoeften van gebruikers en gezamenlijk gecommuniceerd worden vanuit zowel IT als bedrijfsleiders naar de gehele organisatie toe. 2) Voer een cloudcontrole uit. Tijdens deze onderzoeksfase moeten IT-afdelingen informatie verzamelen en onderzoeken waar de cloud op dit moment wordt ingezet in de organisatie en potentiële bestuurlijke hiaten in kaart brengen. Real-world testcases kunnen deze hiaten identificeren interviews met ervaren gebruikers kunnen gebruiksscenario s aan het licht brengen die buiten het algemene beleid vallen. IT-afdelingen en gebruikers moeten samenwerken aan een oplossing die zowel voldoet aan de gebruikersbehoefte, als aan de veiligheid van de data van de organisatie. 3) Maak een migratiedraaiboek. Vervolgens moeten organisaties en IT-afdelingen samenwerken aan een helder migratiedraaiboek om de huidige cloudimplementaties te migreren naar de cloudstrategie van de organisatie. Daarnaast moet gekeken worden welke diensten, indien nodig, stopgezet moeten worden en moeten alle implementaties voldoen aan zakelijke doelstellingen. 4) Communiceer je strategie. Om effectief te zijn moeten de cloudstrategieën en het beleid van organisaties helder en bondig zijn en regelmatig worden gecommuniceerd binnen de organisatie. Het is belangrijk regelmatig de cloudstrategie van de organisatie en het beleid te versterken, door concrete bedrijfsvoordelen te communiceren die worden bewerkstelligd door clouddiensten. Hieronder vallen een-op-een- en frequente gesprekken tussen IT en werknemers. 5) Voer je strategie uit en evalueer deze regelmatig. Organisaties moeten een continue dialoog voeren met gebruikers om hen te informeren over de risico s van stiekem gebruik van clouddiensten. IT-afdelingen zouden van tijd tot tijd maatregelen moeten nemen om dit gebruik van verkeerde diensten te stoppen. Organisaties moeten hun cloudstrategie ook regelmatig herzien en aanpassen aan de behoeften van gebruikers en de organisatie. Door deze stappen te volgen, kunnen organisaties er zeker van zijn dat IT flexibel blijft en inspeelt op de eisen van de klant met als gevolg de waarde van IT te verhogen op de lange termijn. Belangrijker nog, is dat het organisaties op de juiste weg helpt wat betreft beheer van wildgroei van de cloud en de veiligheid waarborgt van waardevolle data. Cloudbeveiliging en -beheer zijn onderdeel van de vooruitgang van IT en moeten worden omarmd door organisaties om concurrerend te blijven. Bedrijven die cloud computing op een volwassen manier benaderen, hoeven niet bang te zijn voor de veiligheid bij het inzetten van de cloud. IT-professionals moeten starten met een duidelijk plan, een goede analyse en bewezen methoden en praktijken. { Cloud computing dient op een volwassen manier benaderd te worden 16 CloudWorks - Oktober 2011

10 Praktijk Hoe krijg je draagvlak voor een nieuwe manier van werken? De cloudwerker { } Kon je eerder vertrouwen op goede programmeerkunsten, nu is het zaak goed te communiceren door Bram Semeijn, freelance journalist Het besluit om in de cloud te gaan werken wordt in het gros van de gevallen geïnitieerd door het hoger management en niet door de ict-afdelingen die de implementatie moeten uitvoeren. Het ict-management ziet vooral beren op de weg, zoals technische uitdagingen, een nieuwe rol als projectmanager en een nieuwe manier van werken. Hoe krijg je je personeel mee in zo n veranderingsproces? Cloud computing heeft in al zijn vormen effect op de hele organisatie. Op de eerste plaats op de systeembeheerder. Of het nu om IaaS, PaaS of SaaS gaat, de ict er krijgt steeds minder te maken met technisch beheer en wordt steeds meer in een rol als vraagbaak of procesmanager geduwd. Kon hij eerder vertrouwen op zijn goede programmeerkunsten, nu is het zaak goed te communiceren en blijkt een goede procesanalyse belangrijk. Ook de rest van de organisatie krijgt te maken met een nieuwe manier van werken. Hoe ervaart het personeel die veranderingen en hoe gaan bedrijven hiermee om? We vroegen het een aantal bedrijven die zich momenteel met zo n veranderingsproces geconfronteerd zien. Tablis Wonen Tablis Wonen, een woningcorporatie uit Sliedrecht, is bezig met het herstructureren van haar ict waarbij een grote rol is weggelegd voor cloud computing. Het bedrijf kampte met het probleem dat de verschillende programma s niet goed met elkaar waren geïntegreerd, waardoor er veel handmatig moest gebeuren. Een sprekend voorbeeld hiervan is de wijze waarop reparatieaanvragen werden behandeld. Wanneer een huurder een defect meldde, werd er een melding aangemaakt in het ERP-systeem en werd er een reparateur naar het huis gestuurd. Deze maakte een werkbon die handmatig verwerkt diende te worden in het documentmanagementsysteem (DMS)-programma en het ERPsysteem. Dat proces liep niet altijd even gesmeerd en met name het DMS bleek vaak niet goed bijgewerkt. Door de eigen applicaties via het Cordys-platform van ict-leverancier NCCW met elkaar te integreren en te ontsluiten met een webinterface, wil de corporatie de gegevens sneller en efficiënter verwerken. Daarbij is het platform niet alleen voor eigen mensen toegankelijk, maar ook voor leveranciers en huurders. Huurders kunnen dus direct zien hoe het staat met hun reparatieverzoek en externe leveranciers werken direct de systemen van Tablis Wonen bij. Gerben van Alphen is als enige ict er bij Tablis Wonen verantwoordelijk voor de invoering van het nieuwe systeem. In 2010 startte hij met een pilot om het proces van reparatieafhandeling digitaal te maken. Hoewel het personeel nu moet werken met nieuwe schermen heeft Van Alphen weinig problemen ervaren bij het uitvoeren van het veranderingsproces. Voor een deel komt dat door een reorganisatie die begin dit jaar gestart is. Er kwam een groot aantal nieuwe werknemers de organisatie binnen die niet jarenlang op dezelfde manier hebben gewerkt. Voor de mensen die hier wel al jarenlang zitten, is het lastiger mee te gaan in de veranderingen. We proberen hen vooral voor ons te winnen door te laten zien dat de nieuwe methodiek efficiënter is en direct werk bespaart. Je merkt dat mensen dan veel gemakkelijker meegaan en zaken accepteren. Het uitsluiten van papieren werkbonnen uit het proces is daar een mooi voorbeeld van. De veranderingen bij Tablis Wonen hebben het werk van Van Alphen danig veranderd. Tegenwoordig heb ik in mijn werk meer te maken met een projectmatige aanpak. Het dagelijks beheer, de monitoring en dat soort zaken zijn uitbesteed. Ik ben steeds minder bezig met brandjes blussen en steeds meer met de hoofdlijnen. In feite is Van Alphen steeds minder met de ict bezig en veel meer onderdeel van de business geworden. Ik ben heel erg op de proceskant gaan zitten en veel meer met het grote plaatje bezig. De vraag daarbij is steeds hoe het werk efficiënter gedaan kan worden. Dat is voor mij erg interessant, want door zo n helikopterview zie je veel sneller resultaat van je handelen. Volgens Van Alphen werd zijn voorganger niet goed bij het beleid betrokken en stond deze betrekkelijk los van de organisatie. Pas de laatste jaren is binnen 18 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

11 Tablis Wonen het ict-beleid goed tot ontwikkeling gekomen. Vroeger was het systeem van de systeembeheerder. Dat is eerlijk gezegd nooit zo mijn visie geweest. Ict is er in de eerste plaats voor de business en zonder die business zouden wij er niet zijn. Het is aan ons om zo goed mogelijk te ondersteunen. Het Grootslag Een andere woningcorporatie, die net als Tablis Wonen applicaties via het Cordys-platform van NCCW met elkaar wil integreren, is Het Grootslag. Voor Het Grootslag staat het project echter nog in de beginfase en moet er nog draagvlak gecreëerd worden. Bestuursvoorzitter Hans Kröger is de grote voortrekker van het project. Het financiële motief speelt een grote rol bij zijn besluit om in de cloud te gaan. De vastgoedwereld heeft het zwaar te verduren en we zullen de komende jaren kosten moeten reduceren. De grote vraag daarbij is hoe je kwaliteit kunt blijven leveren zonder te hoeven snijden in het personeelsbestand of de kosten voor de huurders omhoog te gooien. Het Grootslag heeft een grijs personeelsbestand. Binnen tien jaar gaat grofweg een derde van het personeel met pensioen. Het natuurlijke verloop dat dit met zich meebrengt, wil Kröger opvangen door werkprocessen efficiënter in te richten en waar mogelijk te automatiseren. In tegenstelling tot de ervaring van Van Alphen verwacht Kröger wel weerstand bij zijn organisatie. Hij verwacht die echter vooral van de kant van het personeel en niet zozeer van de ict er. Die is juist erg enthousiast! Gelukkig maar, want hij heeft een belangrijk rol. Het is een jonge man die echt de voordelen ziet van het procesmatig werken en zich wil verdiepen in het onderbrengen van zaken in de cloud. Kröger wil zijn mensen vooral geruststellen door ze uitgebreid voor te lichten en een stem te geven. Belangrijk voor een dergelijk veranderingstraject is op de eerste plaats om draagvlak te creëren. We geven daarom mensen zoveel mogelijk de kans vragen te stellen. We nemen echt de tijd voor onze werknemers door processen in een driehoeksoverleg tussen directie, ict en werknemer te bespreken. Daarnaast benadrukt Kröger het belang van begeleiding nadat het proces is afgerond. Voor medewerkers is het vaak moeilijk de feitelijkheid van de theorie te scheiden. Ze moeten leren werken met nieuwe schermen, terwijl de oude schermen gewoon nog paraat staan. De ict-medewerker is hier van belang. Ik heb met hem afgesproken dat hij als een soort helpdesk alle vragen gaat beantwoorden. Hij ondersteunt daarbij alleen de nieuwe manier van werken. Gemeente Heemstede Een heel andere ict-herstructurering maakte de gemeente Heemstede door. Deze gemeente had te maken met een verouderde infrastructuur en wilde die eens goed verbeteren. De raad koos er daarom voor de datacenters te virtualiseren en flexwerken in te voeren. Onder begeleiding van ict-dienstverlener Qwise werd een groot aantal servers verwijderd en het datacenternetwerk gevirtualiseerd. De werkplekken werden middels een Citrix Gateway ontsloten, waardoor thuiswerken mogelijk werd; private cloud computing in de vorm van het nieuwe werken dus. En met een nieuwe infrastructuur kwam ook een nieuw gezicht aan het hoofd van de zeskoppige ict-afdeling. John Kriele volgde in maart dit jaar als interim-manager het oude hoofd Automatisering op. Sinds augustus heeft hij er een vaste aanstelling. Omdat hij pas halverwege de veranderingen binnenkwam, weet hij niet in hoeverre er weerstand was binnen de organisatie. Wel kan hij toelichten wat het project de gemeente, en in het bijzonder de ict-afdeling, heeft opgeleverd. De nieuwe inrichting van het datacenter heeft het beheer makkelijker gemaakt. De back-ups zijn nu bijvoorbeeld geregeld in een SAN waarbij enkel het virtuele platform bijgehouden hoeft te worden. Dat levert ons tijdsbesparingen op waardoor er meer ruimte is voor projecten om pro- Ict is er in de eerste plaats voor de business; zonder die business zou ict er niet zijn {blemen structureel op te lossen. We hoeven niet reactief te werk te gaan. Ook is men het af-gelopen jaar projectmatig gaan werken. Dat komt onder andere door het ITIL 3-projectmanagement dat Kriele toepast. Bij die methodiek gaat een belangrijke rol uit naar het analyseren van processen. We zijn binnen de afdeling gestructureerder gaan werken. Vroeger werden er door de gebruikers allerlei aanvragen gedaan die door het oude hoofd direct in behandeling werden genomen en soms ook te snel werden opgeleverd. Hierdoor werden er fouten gemaakt die terugkwamen en stapelde het werk zich op. De nieuwe, projectmatige manier van werken heeft de afdeling meer rust gebracht. Column Storagevirtualisatie door Gert Brouwer, storage- & infrastructuurarchitect Storagevirtualisatie is voor velen misschien een relatief nieuw begrip, maar het is alles-behalve nieuw. In de open wereld bestaat het al meer dan twaalf jaar, in mainframe nog veel langer. Zoals vaak met nieuwe technologieën het geval is, boden twaalf jaar geleden alleen relatief kleine spelers storagevisualisatie aan. De grote jongens zijn er pas de laatste jaren mee in de weer gegaan. In feite is storagevisualisatie net nog niet oud genoeg of voldoende ingeburgerd dat we er niet meer over praten hoewel in laptops gebruiken we het al jaren en daar hoor je niemand meer over. Vooral nu zaken als thin provisioning (ook allesbehalve nieuw) dynamic, smart of automatic tiering of hoe uw huisdealer het beestje ook noemt ermee worden gecombineerd, komt storagevisualisatie weer onder de aandacht. In de private cloud is storagevirtualisatie een min of meer verplicht nummer. In de public cloud zou het grote voordelen kunnen bieden, maar regelgeving die bijvoorbeeld uitgaat van een absolute scheiding van de omgevingen zou daar wel eens roet in het eten kunnen gooien. Wat is storagevirtualisatie nu eigenlijk? Storagevirtualisatie verbreekt de relatie tussen de server en het operatingsysteem aan de ene kant en de fysieke storage aan de andere kant. Virtualisatie maakt als het ware de storage abstract. In de praktijk komt het erop neer dat een bepaald opslagsysteem niet meer met één bepaalde server verbonden is en dat omgekeerd de aan een server toegekende diskruimte verdeeld kan zijn over diverse lokaal of remote aanwezige disksystemen die voordien dedicated aan andere servers toebehoorden. Hierdoor creëert storagevirtualisatie een bepaalde additionele functionaliteit of verbetert het bestaande functionaliteit. Dit kan op verschillende manieren worden gerealiseerd. Het gebruik van storagevirtualisatie heeft een aantal evidente voordelen. Dit geldt overigens niet voor elke virtualisatieoplossing. Zonder virtualisatie zijn de voordelen die wij kunnen behalen op het gebied van SANbeheer beperkt. De belangrijkste voordelen hebben te maken met het beheer (meer met minder of hetzelfde aantal fte s), beter gebruik van de resources, verbetering van de vullingsgraad van de systemen, migratiegemak (vervangen oude door nieuwe systemen), verhuizingen, et cetera. Natuurlijk zijn er ook nadelen zoals het vergroten van de complexiteit wat resulteert in het feit dat men meer aandacht moet schenken aan de opleiding van de beheerders. Heeft men hier geen oog voor dan zal het virtualisatietraject niet opleveren wat men verwacht of zelfs mislukken. Ondanks de grote voordelen die storagevirtualisatie oplevert, zien organisaties vaak af van een bedrijfsbrede invoering met name vanwege de klantonvriendelijke licentiestructuur van de oplossingen. Deze zijn vaak gebaseerd op enterprisesystemen of relatief dure appliances op het moment dat het aantal te virtualiseren terabytes toeneemt. Alleen voor bedrijven die andere klanten in- en outsourcen weegt het voordeel zwaarder dan de financiële penalties. Ik zie hier een parallel in wat er gebeurde op het gebied van back-up. Hoewel in de meeste gevallen LAN-free backup (SAN-back-up) voordelen bood boven LAN-back-up bleven veel bedrijven hangen in de LAN-back-up of mix LAN/LAN-free vanwege de hoge licentiekosten van de back-upsoftware. Tegenwoordig gaat storagevirtualisatie vaak hand in hand met server-, desktop- en netwerkvirtualisatie vooral als het gaat om de zogenaamde dynamische infrastructuren, in feite private-cloudoplossingen. Leveranciers die de boot gemist hebben in het storagevirtualisatiegebeuren omdat hun oplossing niet aansloeg of niet werkte, maken hier dankbaar gebruik van door te roepen dat dergelijke oplossingen verouderd zijn en dat zij nu het ware geloof verkondigen. Geef ze eens ongelijk. De tijd zal moeten leren of dit nieuwe geloof wel voldoende aanhangers voor ze zal opleveren. Voorlopig zijn er tienduizenden klanten wereldwijd die al jaren gebruikmaken van storagevirtualisatie in diverse uitvoeringen. Gert Brouwer Onafhankelijk adviseur en Storage- en Infrastructuur Architect Brouwer Storage Consultancy. 20 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

12 Interview HP over de ontwikkeling van haar cloudaanbod De motor loopt warm door Jeroen Horlings, hoofdredacteur van CloudWorks Naast veel nieuwe cloudbedrijven die uit de grond gestampt worden, ontwikkelen bestaande spelers in de markt zich ook door. Zo profileert HP zich als een leverancier die alles kan leveren, van hardware tot software, van aankoop tot pay-per-use, en van private tot public. We spraken met Aad Weesenaar, programmamanager Cloud computing in Nederland, die onder andere met cloudworkshops inspeelt op vragen uit de markt. De motor loopt warm, vertelt Aad Weesenaar, voormalig ict-manager Large System Services TI bij Getronics/ PinkRoccade en sinds vier jaar in dienst bij HP. Het is druk, zowel bij HP intern als bij resellers en klanten. De cloud is het gesprek van de dag; er komen veel vragen binnen. Mede daarom besloot HP een paar jaar geleden tot het geven van zogenaamde Cloud Discovery workshops, onderdeel van hun transform -solutions. HP s intentie van die workshops is niet om de deelnemers te vertellen over de eigen HP-producten, maar om samen met het management van de klant een cloudstrategie uit te werken die het best past bij de business van de klant. Enkele onderwerpen die voorbijkomen zijn: wat is het verschil tussen alle cloudvormen? Welke vorm (private, public, hybride) sluit het beste aan? Hoe zit het met de return on investment (ROI), CAPEX en OPEX, cloudserviceportfolio, governance en security? En welke constructie werkt beter in een specifieke situatie: kopen of pay-per-use? Geen Powerpoints We gebruiken bewust geen Powerpoint-presentaties en we spreken met geen woord over HP-producten, vertelt Weesenaar. In de workshopruimte staan hoge panelen, die alle drivers in de business vertegenwoordigen. Die lopen we, als een ontdekkingsreis, gedurende de dag één voor één langs. We proberen niet te denken in producten of diensten en de sessies zijn dan ook niet bedoeld om iets te verkopen. Binnen twee weken is er een terugkomdag en krijgen de deelnemers, meestal uit het hogere management, een rapport met aanbevelingen en next steps. Mocht er naar aanleiding daarvan interesse zijn om cloudtechnologie concreet in te zetten, dan gaat de volgende fase van start. Cloud solutions HP gaat uit van verschillende solutions : transform, build, consume en manage & secure. Er wordt uitgegaan van zowel on- als off-premisevormen, private en virtual private, public of hybride cloud, ondergebracht in het eigen datacenter van de klant, bij HP of elders. Bij de hybrid cloud wordt uitgegaan van een combinatie van zowel private en public cloud als bestaande legacyomgevingen. Bij consume is er altijd sprake van een off-premise infrastructuur en public cloud, waarbij de klant diensten afneemt en meestal op basis van een pay-per-usemodel afrekent. De transform -solutions laten zich het best vertalen als een transitie naar de cloud. Dit vereist een goede strategie en planning. Zo moet onder andere de vraag beantwoord worden wat er moet gebeuren met legacyapplicaties. Bijvoorbeeld dat deze op de oude infrastructuur blijft draaien en er daarnaast een nieuwe (cloud)infrastructuur wordt opgezet of dat de applicaties cloudgeschikt worden gemaakt. Het geheel wordt gecomplementeerd met softwareproducten uit manage en secure. 30 dagen De implementatie van een cloudinfrastructuur kan wel een jaar in beslag nemen, maar volgens Weesenaar heeft HP een manier bedacht waardoor deze tijd teruggebracht kan worden naar circa dertig dagen. Onder de noemer Cloud- System Matrix, CloudStart en onderdelen van de Cloud Service Automation-softwaresuite wordt een infrastructure as a service (IaaS) opgezet in een private cloud. Dit leidt dan tot een schaalbaar aantal virtuele machines met het gewenste besturingssysteem en een portal voor IaaS. In dit geval wordt de klant ook eigenaar van de apparatuur, maar er zijn ook andere varianten mogelijk op basis van pay per use. Dat laatste kan worden gebaseerd op een bedrag voor feitelijk gebruik (zoals het aantal virtuele machines of de verbruikte rekenkracht), maar ook op basis van bijvoorbeeld transacties naar de eindklant. HP s CloudSystem is gebaseerd op HP s CloudSystem Matrix en 3PAR s utility-storagetechnologie om snel een complete infrastructuur voor applicaties op te bouwen. Via HP s Cloud Service Automation-software kan het beheer, de beveiliging en de compliancy voor zowel fysieke als virtuele componenten automatisch geregeld worden. Verschillende bouwstenen Belangrijk onderdeel van de build solutions is Cloud- System, een combinatie van server-, storage-, networkingen managementcapaciteit, de bouwsteen voor private en public clouds, infrastructure, platforms en applications as a service. Voor onder andere serviceproviders is er zelfs een speciale constructie: CloudSystem Service Provider, waarbij men zelf clouddiensten kan verkopen, op basis van de infrastructuur en diensten van HP. Channelpartners HP levert niet alleen zelf aan de klant, maar levert het grootste deel via channelpartners. Channelpartners zijn erg belangrijk, zegt Weesenaar. Zij hebben een zogenaamde trusted relation met de klant. Het bedrijf Centric heeft een erg goede relatie met de Nederlandse overheid en bijvoorbeeld PinkRoccade in de gezondheidszorg. Dat moet je als HP dan goed ondersteunen. Weesenaar ziet een groeiende vraag naar pay per use -diensten, zowel on- als off-premise. Sommige klanten willen in deze tijd geen grote investeringen doen. Een pay per use -contract is op de lange termijn vaak goedkoper dan het zelf kopen van hardware, en is veel flexibeler inzetbaar. Wij nemen een deel van het risico over. Mocht een dienst niet aanslaan of de vraag neemt plotseling af, dan kan de virtuele infrastructuur omlaag geschaald worden. Is er sprake van onstuimige groei, dan groeit de infrastructuur mee. De manier waarop er vorm wordt gegeven aan het geheel, is flexibel, aldus Weesenaar. De klant kan volgens traditioneel recept de infrastructuur in het eigen datacenter onderbrengen en zelf beheren, maar ook besluiten om bijvoorbeeld het beheer uit te besteden. Ook kan de infrastructuur off-premise worden opgezet, zij het in een datacenter van HP of via co-locators. Dat scenario leidt dan tot een hosted (virtual) private cloud op basis van pay per use. Als verlengstuk van de workshops opende HP in september haar eerste Europese Cloud Center of Excellence in Ratingen (Duitsland) waar onder andere channelpartners hun klanten het potentieel van de cloud kunnen demonstreren. Applicaties Een van de pijnpunten bij een migratie naar een nieuwe infrastructuur zijn applicaties. HP Enterprise Services biedt voor de businessapplicaties mogelijkheden om deze cloudgeschikt te maken. Voor de generieke applicaties heeft HP samen met de applicatieleveranciers cloud maps ontwikkeld. Hiermee wordt automatisch de beste leveringsmethode van toepassingen en de infrastructuur geselecteerd, waardoor nieuwe clouddiensten volgens eigen zeggen in slechts enkele minuten up-and-running Met workshops helpen we klanten op weg naar {de cloud zijn. In feite gaat het om de best practices gebundeld, voorgeprogrammeerde templates van applicaties die veel in het bedrijfsleven gebruikt worden, zoals Microsoft SharePoint. Andere voorbeelden zijn XenApp van Citrix, McAfee AntiVirus, Novell IDM4 en een groot aantal Oracle-applicaties (op verschillende infrastructuren). Public cloud In juni kondigde de (inmiddels voormalige) CEO Leo Apotheker aan dat HP binnen afzienbare tijd ook met publieke clouddiensten zou komen (zie CloudWorks #6). Aad Weesenaar lichtte een nieuw tipje van de sluier op: Op dit moment loopt er een private beta, waarbij HP compute power en storage aanbiedt. Hiermee kunnen bedrijven die gebruik willen maken van dergelijke clouddiensten met enkel en alleen een creditcard gebruikmaken van flexibele resources. Ze kunnen bijvoorbeeld tien virtuele systemen opzetten en naar eigen inzicht inrichten. Vooral voor startups is een dergelijke dienst erg interessant, maar er zijn ook grote ondernemingen die, al dan niet tijdelijk, van dergelijke oplossingen gebruik willen maken. Het is nog niet bekend wanneer HP s publieke clouddienst beschikbaar komt, maar het is duidelijk dat er hard aan de weg getimmerd wordt. 22 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

13 Thema Wat betekenen virtualisatie en cloud voor hostingbranche? Van servers naar service Elk tijdperk heeft zijn buzz words. In de IT duren die periodes steeds minder lang. Tot voor enkele jaren domineerden utility computing en de service oriented architectures (SOA s) de vakpers. Nu zijn het cloud en virtualisatie. Wie is er niet mee bezig? Verschillende onderzoeken laten zien dat het cloudgebruik en virtualisatie in de praktijk minder vaak voorkomen dan de enorme aandacht doet vermoeden. Dat geldt niet voor de hostingsector. Die loopt voorop en dat moet ook wel. Het is immers dé manier om het verschil te maken. Voor de hostingbranche zijn virtualisatie en cloudtechnologie in de eerste plaats hulpmiddelen om klanten beter te bedienen. Deze trends zorgen ervoor dat we op technisch gebied meer kunnen doen en dat het betrouwbaarder kan. Het meer doen zit hem vooral in de flexibiliteit die virtualisatie en de cloud met zich meebrengen. Het is makkelijk schuiven met capaciteit en geheugen, waardoor klanten niet langer aanlopen tegen de traditionele grenzen van een lokaal systeem. Ook is het mogelijk om klanten alleen datgene in rekening te brengen, dat ze echt afnemen. De betrouwbaarheid is groter doordat er redundante systemen worden gebouwd die het van elkaar overnemen bij een uitval. Doordat de systemen door alle klanten gezamenlijk worden gebruikt, blijven de kosten van de redundantie binnen de perken. Nadelen? Zijn er dan geen nadelen aan de cloud en virtualisatie? Zeker wel. Hoewel het misschien beter is om te spreken van beperkingen. Die doen zich in de eerste plaats voor op technisch gebied. Zo zijn er nog steeds grenzen aan de snelheid waarmee harde schijven zijn aan te spreken. Dat is voorlopig alleen op te lossen door slimmer te programmeren. Ontwikkelaars zullen steeds vaker vanaf het begin rekening moeten houden met virtualisatie, zodat een applicatie goed thuis is in een gevirtualiseerde omgeving. door Sven Visser, Cyso Managed Hosting Dat betekent ook dat er nauwere banden nodig zijn tussen ontwikkelaars en hostingproviders die het belang delen van een goed werkende applicatie in een gevirtualiseerde omgeving. Daarnaast is het voor beheerders verleidelijk om ongecontroleerd virtuele servers aan te maken. Die zijn immers heel snel te creëren. Klanten die dit uitbesteden, hoeven zich daar minder snel zorgen over te maken. Een professionele hostingleverancier zal altijd eerst nagaan hoeveel virtuele servers echt nodig zijn en daar de omgeving op aanpassen. Virtualisatie en de cloud vereisen verder een andere benadering van back-up en recovery. Ook op dat punt is een hostingleverancier prima in staat om de juiste dienstverlening te bieden. Kennis De technische beperkingen die spelen bij de cloud en virtualisatie, zorgen dus niet voor onoverkomelijke blokkades en zijn in de toekomst goed op te lossen. De eerste verantwoordelijkheid daarvoor ligt, zoals aangegeven, bij de hostingaanbieders die alle kennis in huis hebben om de techniek verder door te ontwikkelen. Maar dat geldt niet voor een andere belangrijke beperking: kennisontwikkeling. Technologie wordt steeds geavanceerder en dus complexer. Hostingaanbieders investeren veel tijd en financiële middelen in training en opleiding. Zij bouwen steeds meer kennis en ervaring op. Doordat klanten steeds meer uitbesteden, raken zij op kennisgebied op een achterstand. Dat maakt het kiezen van een leverancier lastiger. Leveranciersselectie Kennis is macht. Dat geldt ook in de leverancier-klantrelatie. Door de snelle ontwikkelingen op technologisch gebied en de middelen die een gespecialiseerde partij daarin kan steken, beschikt een leverancier in het algemeen over meer macht. Dat betekent dat een klant slim moet zijn. Het is niet langer verstandig om alleen te vertrouwen op service level agreements en voor de rest maar af te wachten. Een afnemer zal zich moeten overtuigen dat zijn leverancier zijn taal spreekt en zijn processen begrijpt. Daarnaast zal een leverancier moeten aantonen dat hij bewezen technologie inzet en zijn organisatie op orde heeft om een klant goed te bedienen. Wie twijfelt, kan altijd deskundige externe hulp inschakelen. De hoofdvraag in dit verband is uiteindelijk hoe de leverancier de bedrijfsprocessen van zijn klant denkt te ondersteunen. Een leverancier die daar een overtuigend antwoord op heeft, is een juiste keus. Kosten Cloudtechnologie en virtualisatie beloven kostenverlagingen door het delen van de infrastructuur en door vereenvoudigd beheer. In theorie klopt dat. Maar het is raadzaam om verder te kijken dan het kale tarief van een cloudleverancier. Zo is storage bij Amazon weliswaar heel goedkoop, maar kost het nogal wat programmeerwerk om de voordelen van de Amazon-cloud optimaal te benutten. Dat maakt de rekensom weer heel anders. Het gaat er dus ook om te weten wat je als klant krijgt voor een euro. Daarnaast is het directe economische belang van een applicatie of van data een factor. Hoe belangrijker de beschikbaarheid, hoe belangrijker de keus voor een partij die dat onderkent. De goedkoopste hostingpartij kiezen voor een webshop die voor veel omzet zorgt, is vragen om moeilijkheden. Zorg er als klant dus voor dat je belangrijk bent voor de hostingleverancier. Dan zal de leverancier bereid zijn om net die extra stap te maken als dat nodig is. Cloud en capaciteit Cloudtechnologie belooft de nodige flexibiliteit voor wat betreft capaciteit en lost die behoefte ook in. Maar het blijft daarnaast nodig om altijd een goede capaciteitsplanning te maken voor de IT-omgeving. Cloudcapaciteit is niet de enige factor die speelt in een infrastructuur. Veel opslagcapaciteit zegt nog niets over bijvoorbeeld de verbindingen die data naar een cloud moeten transporteren. Planning is dus essentieel om de voordelen van cloudoplossingen te behalen. De toekomst Van server naar service. Dat is in het kort de invloed van cloudtechnologie en virtualisatie op de hostingsector. Voor een gebruiker komt de functionaliteit centraal te staan. Hardware en infrastructuur zijn voor eindgebruikers steeds minder een issue. Willen klanten nu nog weleens een blik werpen in het datacenter van hun hostingleverancier waar ze de systemen met tientallen klanten delen over een paar jaar is dat vast voorbij. Een sterk accent op functionaliteit betekent overigens nog niet dat utilty computing functionaliteit als water uit de kraan binnen handbereik komt. Ondanks allerlei initiatieven in de geïndustrialiseerde wereld om bedrijfsprocessen zoveel mogelijk te standaardiseren, werkt elk bedrijf in de eigen beleving op basis van unieke methodieken. De kans dat we erin slagen om zodanig te standaardiseren dat we software uit de kraan kunnen inzetten, is dan ook zeer gering. Het delen van de systemen waarop die software draait en beschikbaar komt voor gebruikers, en die door specialisten laten beheren, is in ieder geval een prima alternatief. 24 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

14 Event Om op de hoogte te blijven van de laatste innovatieve ontwikkelingen op het gebied van cloud computing, mocht een bezoek aan Las Vegas eind augustus niet ontbreken. Hier vond namelijk VMworld 2011 plaats dat dit keer geheel in het teken stond van de cloud: Own it. Your cloud. Dit toonaangevende event wordt al sinds 2004 georganiseerd. Waren er vorig jaar in San Francisco IT ers, dit jaar lag het bezoekersaantal rond de Met 175 sessies en labs in vier dagen en meer dan 250 stands draaide het event behalve om kennis ook om het maken van keuzes. door Rogier Tharner, Technical Consultant bij BRIGHT Migration Inspiratie en innovatie tijdens VMworld 2011 Voor de bezoekers die graag hands-on te werk gaan, was er de dag voor de start van het officiële event op maandag al de gelegenheid om deel te nemen aan diverse labs. Deze waren vanaf twee uur s middags beschikbaar en boden ruimte aan vijfhonderd mensen. Er bleek veel animo te zijn, maar ondanks een lange rij wachtenden kon er binnen tien minuten gestart worden met het eerste lab. Dankzij de mogelijkheid om vooraf online labs te reserveren, was iedereen in de gelegenheid gesteld om een doordachte keuze te maken. Een tweetal interessante onderwerpen waaronder een sessie over het messaging platform Zimbra: Exploring your and collaboration services migrations options wordt hier uitgelicht. Enkele jaren geleden is het messagingplatform Zimbra overgenomen door VMware. Na veel goede verhalen gelezen te hebben, is het boeiend om te zien of deze technologie interessant genoeg is om uit te rollen in de cloud van BRIGHT Migration. Wegens technische problemen kon de sessie echter niet voltooid worden, maar Zimbra is zeker de moeite waard om je erin te verdiepen. Het lab Endpoint security and compliance within your environment: detect, resolve and monitor liet een technologie zien die inhoudt dat je een agentless virusscanner in je virtuele machines hebt, waardoor je geen performanceverlies lijdt door virusscanners die allemaal op hetzelfde moment een volledige scan uitvoeren. Het enthousiasme na het afronden van de sessie was groot, een innovatieve technologie die niet mag ontbreken in een hedendaagse cloud. Up-to-date in vier dagen Tijdens de eerste dag van het vier dagen durende event, was de focus op de cloud meteen duidelijk. Het brengen van nieuwe technologieën naar de cloud en de integratie van diverse technologieën: VMware is allang niet meer alleen de leverancier van virtualisatieoplossingen. De nadruk tijdens het event lag op BYOD. Steeds meer organisaties maken gebruik van ipads, maar een veelgehoord probleem is de compatibiliteit met Microsoft. VMware heeft sterk ingespeeld op de vraag om een oplossing vanuit de markt en daarom AppBlast ontwikkeld. Deze software zorgt ervoor dat Windows ook ontsloten kan worden op de ipad. Een belangrijke ontwikkeling voor medewerkers die zo optimaal mogelijk plaatsonafhankelijk willen werken, zonder de laptop op te hoeven starten. De oplossingen die VMware presenteerde gedurende het event zijn allemaal onderdeel van de private- en public-cloudstrategie van het bedrijf; wat inhoudt dat de oplossingen eenvoudig uit de cloud te halen zijn. Naast het nieuwe werken was er ook een grote rol weggelegd voor selfservice. VMware heeft het selfserviceportaal vcloud Director ontwikkeld. Met deze software is het mogelijk om zelf pakketten toe te wijzen uit de cloud. Doordat je zelf de mogelijkheid hebt om je cloud in te regelen, is het bijvoorbeeld ook mogelijk om sneller op te schalen. Software is als aparte blokken op te vragen, waardoor je eenvoudig een brug kunt bouwen tussen een private en public cloud. Ook wanneer een organisatie beschikt over een private cloud bestaat de optie om tijdelijk over te schakelen op een public cloud, bijvoorbeeld in het geval van onderhoud of een tekort aan resources. Dit biedt nieuwe mogelijkheden om snel te kunnen schakelen en kijkt op een andere manier naar het verschil tussen een public en private cloud. Uiteraard kwamen tijdens het vierdaagse event ook de vertrouwde VMware-producten aan bod, zoals VMware View. De in Las Vegas gepresenteerde nieuwste upgrade View 5 bevat grote verbeteringen voor de snelheid van het WAN en LAN. Deze VDI-oplossing zal ongeveer dezelfde snelheid bieden als wanneer de desktop intern zou draaien. Ondanks de grootsheid van het event, was er ook genoeg ruimte om te netwerken, bijvoorbeeld tijdens de lunches. Altijd belangrijk om met andere IT ers te sparren over de opgedane kennis en internationale contacten te leggen. Bovendien zorgde de VMware Party nog voor de nodige ontspanning met een spectaculair optreden van The Killers. Klaar voor de toekomst De ontwikkelingen op de IT-markt staan nooit stil en de VMware s van deze wereld bieden een mooie kijk op het heden en de toekomst. Veel bedrijven zijn nog steeds terughoudend als het op cloud computing aankomt, hiervoor biedt de selfservicetrend een mooi alternatief. Loslaten, maar niet volledig; zitten mensen niet per definitie zo in elkaar? 26 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

15 Praktijk Waar hebben studenten en docenten behoefte aan als het gaat om ict-diensten? Een gespreid bedje door Miranda van Elswijk, freelance journalist Wat betekent cloud computing voor hoger onderwijs en onderzoek? Daarover schrijft SURF een reeks artikelen in CloudWorks. Steeds staat een andere doelgroep centraal, zoals onderzoekers, ict-aanbieders en netwerkbeheerders. Deze maand gaat het over studenten en docenten. In SURF werken universiteiten, hogescholen en onderzoeksinstellingen samen aan ict-innovaties, met als doel de kwaliteit van hoger onderwijs en onderzoek te verhogen. SURF is voorstander van het gebruik van clouddiensten in het onderwijs. De afgelopen maanden kwam een aantal SURF-medewerkers aan het woord in CloudWorks. Zo vertelde Leo Plugge, secretaris van de Wetenschappelijk Technische Raad (een onafhankelijk adviesorgaan van SURF): De opkomst van cloud computing is onstuitbaar. Onderwijsinstellingen moeten zich de vraag stellen wat ze nog in eigen huis moeten doen voor studenten en medewerkers. Begin jaren negentig was het belangrijk dat er pc s beschikbaar gesteld werden, omdat niet iedereen er één thuis had. Nu heeft iedereen een laptop of een notebook. Feitelijk geldt hetzelfde voor applicaties. Waarom zou je die centraal vanuit de instelling aanbieden, met alle bureaucratische rompslomp van dien? Volgens mij moet je als instelling niet voor uniformering gaan, maar voor standaardisering. Ter vergelijking: het maakt niet uit of je in een Fiat of een Ford rijdt, er gaat benzine in. Datzelfde zou op kunnen, nee, moéten gaan voor onderwijs en onderzoek. Laat de gebruiker zelf bepalen welke ict-functionaliteit hij gebruikt. Dat kunnen clouddiensten zijn, maar dat hoeft niet. Overigens verwacht ik dat er binnen, zeg vijf jaar, bijna alleen nog maar cloudfaciliteiten aanwezig zijn binnen hogescholen, universiteiten en onderzoeksinstellingen. Hoop en verwachting Maar hoe denken hogescholen, universiteiten en onderzoeksinstellingen zelf over ict-diensten, al dan niet in de cloud? Om daarachter te komen, heeft SURF enkele instellingen benaderd waar gesproken wordt over de digitale leer- en werkomgeving (DLWO). Ronald Ham, tot voor kort projectmanager bij SURF: Sommige docenten zien ict als een last, als een extra belasting boven op hun andere werkzaamheden. Maar er zijn ook veel docenten die de voordelen zien. Ze zien bijvoorbeeld in dat als ze hun hoorcolleges beschikbaar stellen als zogeheten weblectures, ze meer tijd hebben voor interactie met hun studenten. Daarnaast kunnen die studenten de lectures nogmaals bekijken als ze de stof nog niet meteen begrijpen, of als ze hun tentamen voorbereiden. Docenten verwachten dat ze op hun onderwijsinstelling weblectures kunnen aanbieden, en zoeken naar andere oplossingen als blijkt dat dat niet kan. YouTube bijvoorbeeld met behulp van een eigen webcam en software om beelden van het eigen beeldscherm te delen als het opname- en bewerkprogramma camtasia. Niet synchroon Soms is het lastig voor onderwijsinstellingen om samen te zoeken naar oplossingen, aldus Ronald Ham: Dit wordt onder andere veroorzaakt doordat onderwijsinstellingen niet synchroon lopen in hun behoeften aan ict-diensten. Dat neemt niet weg dat ze allemaal wel bezig zijn met cloud computing en dat er inmiddels ook gezamenlijke initiatieven gestart zijn om te kijken naar oplossingen voor bijvoorbeeld omgevingen. Veel instellingen geven aan behoefte te hebben aan een soort omgeving waar ze in een app-storeconcept voor onderwijs gebruik kunnen maken van clouddiensten, zoals de infrastructuur SURFconext mogelijk maakt. SURFconext (www.surfconext.nl) is een vernieuwende verbindingsinfrastructuur, waarop studenten en docenten kunnen samenwerken. Niet alleen binnen hun onderwijsinstellingen, maar ook over instellingsgrenzen én landsgrenzen heen. De student of docent logt in met het account van zijn eigen onderwijsinstelling, maakt een groep aan en zoekt er online applicaties bij die nodig zijn voor de groep. Ronald Ham: Wat je vaak ziet, is dat studenten aan de ene kant verwachten dat de onderwijsinstelling alle ict-diensten voor hen regelt en ze in een gespreid bedje terechtkomen, terwijl ze tegelijkertijd ook zelf applicaties gebruiken die niet door de onderwijs-instelling gebruikt worden. Niet meekijken Ook Nico Juist heeft dat gemerkt. Hij is communitymanager van de Special Interest Group DLWO¹. 28 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

16 Daarnaast is hij beleidsadviseur Onderwijs & ICT bij Hogeschool Inholland. Studenten halen bijvoorbeeld de opdrachten van de Blackboard een elektronische leeromgeving af, maar werken die uit in een andere online omgeving. Nadeel daarvan is dat de docent niet meer mee kan kijken om de vorderingen in de gaten te houden. Maar ja, misschien is dat juist wel wat de studenten willen! Studenten zijn trouwens veel meer gewend aan cloud computing dan docenten; ze maken gebruik van bijvoorbeeld social media. Voor hen is het makkelijk om de overstap te maken naar het gebruik van clouddiensten op school. Docenten zijn dat wat minder gewend, maar dat neemt niet weg dat er onder hen ook heel veel zijn die gebruikmaken van cloud computing en die zich beperkt voelen door de mogelijkheden die de onderwijsinstelling biedt. Crux Volgens Nico Juist zit de crux in het halen van didactisch rendement uit ict in het onderwijs (al dan niet via de cloud). Je ziet dat onderwijsinstellingen wel gebruikmaken van ict in het onderwijs, maar in 80 procent gaat dat om het delen van bestanden. Eigenlijk heel simpel dus. Wat we nodig hebben, is visieontwikkeling. Hoe organiseer je de borging van de kwaliteit? Wat laat je aan studenten over en wat regel je als onderwijsinstelling? Wat betekent de opkomst van cloud computing voor de inrichting van schoolgebouwen? Je hebt bijvoorbeeld minder desktops nodig, omdat die worden ingehaald door mobiel internetgebruik. Het is zonde als onderwijsinstellingen daar allemaal afzonderlijk over nadenken; we kunnen in SURFverband expertise bij elkaar brengen. De ontwikkelingen gaan zo snel. Zowel grote als kleine ict-aanbieders denken na over hun cloudstrategie. En gebruikers verwachten niet anders dan dat ze clouddiensten kunnen gebruiken binnen hun onderwijsinstelling. Ik weet niet hoe het er over drie jaar uitziet, maar het is zeker dat er heel wat gaat veranderen! Learning analytics Een van die veranderingen kan de opkomst van learning analytics zijn (zie ook Doordat veel gegevens van studenten in de cloud beschikbaar zijn, kunnen onderwijsinstellingen op basis van die gegevens gefundeerde voorspellingen doen over het leertraject van studenten. Waar bevinden zij zich in hun leerroute? Welke leeractiviteiten leveren de beste resultaten op? Welk onderwijsmateriaal wordt gebruikt door de studenten? Welk type student heeft extra ondersteuning nodig? Learning analytics kan ervoor zorgen dat onderwijsinstellingen hun onderwijs kunnen verbeteren. Aandachtspunt daarbij is, net als bij cloud computing, wie de eigenaar is van de gegevens en of die gegevens gebruikt kunnen en mogen worden. Cloudactiviteiten Binnen SURF buigt een speciale taskforce zich over de gezamenlijke aanpak van cloud computing in het hoger onderwijs. Op staat informatie over de cloudactiviteiten van SURF. Ook tijdens Dé Onderwijsdagen (8 en 9 november 2011) wordt aandacht besteed aan cloud computing. Deze dagen worden georganiseerd door SURF en Kennisnet en bieden inzicht in de resultaten en trends op het gebied van ict binnen het hele onderwijsveld. Een van de thema s is de ict-inrichting van onderwijsinstellingen: technologische ontwikkelingen (waaronder cloud computing) brengen de noodzaak met zich mee om bestaande oplossingen opnieuw te overdenken. Onderwijsinstellingen delen hun ervaringen op dat gebied tijdens Dé Onderwijsdagen. Een van de keynotes tijdens Dé Onderwijsdagen betreft learning analytics. Het volledige programma is te vinden op ¹ SURF faciliteert een aantal Special Interest Groups, waarin experts kennis delen over actuele thema s, zoals het digitaal portfolio en het inzetten van video in het onderwijs. Cloud Security 30 CloudWorks - Oktober 2011 CLOUDPRODUCTEN EN -DIENSTEN DIE ICT WEER LEUK MAKEN! gosaas.nl levert cloudproducten van gerenommeerde leveranciers. We zijn echter niet afhankelijk van een leverancier en kunnen dus optimaal vergelijken. Dat doen we dan ook graag, zodat je duidelijk zicht krijgt op wat de mogelijkheden zijn. WIJ LEVEREN: in de cloud archivering in de cloud beveiliging in de cloud Samenwerken in de cloud Faxen in de cloud Migratiediensten VRAAG EEN GRATIS PRESENTATIE AAN OP Een van de bijzonder nuttige eigenschappen van de cloud is die van opslagplaats. Opslagplaats voor van alles, foto s, filmpjes, audio en eigenlijk alles wat mensen graag willen bewaren, wat men vroeger op usbsticks, drives en op CD/DVD/Blu-Ray vastlegde, stopt men tegenwoordig in omgevingen als DropBox. Ook voor zakelijk gebruik wordt dit soort online storage steeds interessanter. Men verwacht nu al alles van de werkplek in de cloud te kunnen opslaan, om daar thuis mee verder te kunnen werken, of de data eenvoudig aan collega s of zakenpartners ter beschikking te kunnen stellen. Wat hierbij vaak over het hoofd gezien wordt is dat de cloudprovider alleen de verantwoordelijkheid voor de beschikbaarheid van de data op zich kan nemen en niet voor de vertrouwelijkheid of integriteit. In de gevallen dat de cloudprovider een buitenlandse entiteit is, is het vaak niet eens wettelijk toegestaan om deze verantwoordelijkheid aan hem uit te besteden. De oplossing: transparante versleuteling in de richting van de cloud, vanaf bedrijfswerkplekken, gecombineerd met toegang middels een passphrase en vanaf andere apparaten, via een portable app! Gecombineerd met centraal sleutelbeheer in SafeGuard Enterprise is dit de eenvoudigste manier om cloud storage veilig toe te passen.

17 Event IT Room Infra 2011 Het datacenter klaar voor de toekomst! Harm Wijsman, projectmanager IT Room Infra Effectievere datacenterkoeling met SmartAisle Bedrijven stellen steeds hogere eisen aan de koeling van datacenters. De behoefte aan rackcapaciteit neemt toe en daarmee de vraag naar efficiëntere en energiezuinigere koelmethoden. In groeiende datacenters is dan ook steeds vaker sprake van verschillende gangen. Gangen waarin zowel warme als koude lucht aanwezig is. Hierdoor zijn er verschillende temperaturen, luchtvochtigheidsgradaties en luchtstromen aanwezig in hetzelfde datacenter. Dit maakt koeling tot een inefficiënte klus. Emerson Network Power biedt SmartAisle, een temperatuurbeheersysteem dat tegemoetkomt aan deze problemen. Deze SmartAisle-oplossing maakt gebruik van koude/warmegangconfiguratie en schermt de koude gang af. Zo voorkomt de oplossing de vermenging van warme en koude lucht. Door de inzet van een Liebert icom-controlesysteem biedt de oplossing daarnaast een intelligente beheerlaag voor temperatuur, luchtvochtigheid en luchtstromen. Bedrijven besparen met de SmartAisle-oplossing meer dan 30 procent op hun energieverbruik. De koelcapaciteit stijgt met 25 procent zonder concessies te doen aan de beschikbaarheid. Het toekomstvaste datacenter staat op 8 november centraal als de vijfde editie van het IT Room Infra event in De Kuip plaatsvindt. Het programma is door de organisatie en de deelnemers zorgvuldig samengesteld met als doel zowel een zeer nuttige als aangename dag te bieden. Het programma bestaat uit 28 lezingen. Energie & Duurzaamheid De computerruimte zorgt bij veel bedrijven voor een belangrijk deel van de energiekosten. De regering stelt steeds strengere eisen aan het energieverbruik, maar beter omgaan met energie zorgt uiteraard ook voor besparing. Tijdens de sessie Energie & Duurzaamheid wordt ingegaan op de mogelijkheden om energie te besparen, te monitoren en te sturen. Ook wordt ingegaan op de (toekomstige) regelgeving en subsidiemogelijkheden. Als plenaire spreker gaat Karel Haverkorn van Rijsewijk van Agentschap NL (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie) in op de PUE en de Energie Investeringsaftrek. Computerruimte in de toekomst Tijdens de opening van het IT Room Infra event spreekt Jack van Driel over de trending topics in IT. Sleutelwoorden in zijn presentatie zijn SaaS, ASP, cloud, apps, networked organizations en informatiemanagement. In de parallelle sessie Computerruimte in de toekomst leggen de sprekers uit welke invloed de trends hebben op de (toekomstige) computerruimte. Gaan we gebruikmaken van SaaS of willen we al onze IT-diensten uitbesteden? Er wordt stilgestaan bij de afwegingen die gemaakt moeten worden en hoe je ervoor kunt zorgen dat de computerruimte er klaar voor is. Ook gaat PinkRoccade Healthcare in op de beveiliging van de computerruimte. Tevens komt de beveiliging van gegevens naar voren in de plenaire lezing van André Kwakernaat, CTO van Twinfield. Hij vertelt over de infrastructuur en de beveiliging van het online boekhoudprogramma (SaaS) van Twinfield. Kabelinfrastructuur De besproken trends zorgen voor een steeds grotere behoefte aan bandbreedte in het datacenter. In de sessie Kabelinfrastructuur gaat een vijftal sprekers in op het aanleggen van een goed netwerk om de datastromen aan te kunnen. De bezoeker krijgt in deze sessie een beeld vanuit de investeringskant, vanuit de mogelijke besparingen en op welke manier gemigreerd kan worden naar een snel netwerk. Overzicht en toekomstvisie De dag wordt afgesloten door Jan Wiersma van het gebruikersplatform DatacenterPulse. De lezing met als titel The State of the Data Center - What s Next? geeft een overview van de dag en een toekomstvisie. Deze lezing zal ervoor zorgen dat er bij de borrel genoeg stof is tot napraten. Relaties van exposanten hebben de mogelijkheid om tijdens de borrel een exclusieve rondleiding door stadion De Kuip te volgen. Hiervoor dienen belangstellenden zich vooraf te registreren met een relatiecode die alle 27 exposanten kunnen verschaffen. Energie besparen op de koelwater- en transportpompen in datacenters Energie-efficiency staat bij veel beheerders van datacenters hoog op de agenda. Bijzondere aandacht gaat daarbij uit naar de koeling van de centra. Kon tien jaar geleden voor de koeling van servers en randapparatuur nog worden volstaan met een koelcapaciteit van 1,8 kw per rack, tegenwoordig is de vereiste capaciteit al ruim verviervoudigd. En de ontwikkelingen staan niet stil. Dat stelt niet alleen hoge eisen aan de koelinstallatie maar ook aan de bijbehorende koelwaterpompen, zeker wanneer wordt bedacht dat deze in datacenters vaak redundant zijn uitgevoerd. Ook daar wordt in toenemende mate ingezet op energiebesparende maatregelen. Met name het energieverbruik van de pomp staat al sinds de eerste Milieuconferentie in Kyoto volop in de belangstelling. De noodzaak om zuiniger met energie om te gaan, heeft wereldwijd geleid tot tal van initiatieven. Die noodzaak wordt nog meer gevoeld door de steeds verder stijgende energieprijzen. Als een van de toonaangevende pompproducenten onderkent KSB dat. De afgelopen jaren is het bedrijf gekomen met maatregelen om energiebesparingen te realiseren. In principe zijn er verschillende technische mogelijkheden, waarmee men de energiebehoefte van pompsystemen kan verminderen: Gebruik van softwaretools en pompautomatisering. Aanpassing van de waaierdiameter. Toepassing van toerentalregelingen. Gebruik van energiezuinige motoren. Tijdens de lezing op de IT Room infra-dag gaat KSB in op de functionaliteiten die het energieverbruik van pompen dan wel de total cost of ownership moeten verlagen, en hoe de beschikbaarheid van apparatuur verhoogd kan worden. 32 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

18 Flexibiliteit en veiligheid stroomverdeling in serveromgeving? OEC powerdistributie levert een uniek modulair concept: PDU s, van 1 tot 3 fasen en van 0 tot 32 ampère. Elke configuratie voor een specifiek project kan snel en makkelijk worden aangevraagd. Met de nieuwe digitale 3 fasen kwh/a-meter met touch screen is power data nog toegankelijker. De veiligste wijze van datatransport (SNMPv3) die in de producten van OEC powerdistributie zijn verwerkt, geeft een vertrouwd gevoel. Of er nu OEC-software gebruikt wordt of een ander pakket, de OEC PDU s zijn voor SNMP-gebruikers volledig toegankelijk voor third party packages. Op de stand van OEC powerdistributie kunnen bezoekers het concept zelf beoordelen. Besparen op koeling Western Airconditioning te Hoevelaken introduceert een duurzame Close Control-oplossing in de vorm van een downflowkast met ventilatoren buiten de unit (Plenum-fanconfiguratie) in combinatie met direct-driveventilatoren met EC-motoren. Toepassing van deze duurzame oplossing geeft een jaarlijkse besparing van euro voor een Close Control-unit met een koelvermogen van 170 kw. Western Airconditioning te Hoevelaken introduceert ook een duurzame oplossing voor bestaande Close Control-units. Door een Midlife Upgrading van een bestaande Close Control-kast wordt de levensduur met zo n tien jaar verlengd, neemt het energieverbruik met 40 procent af en worden de units minder onderhoudsgevoelig. ebay: Praktijkvoorbeeld van efficiënt energiebeheer Plattegrond Met een toenemende vraag naar datacentercapaciteit en stijgende operationele kosten stelde ebay een vierjarig datacenterplan op met een ambitieus doel: halvering van de energiekosten, verdubbeling van de datacentercapaciteit en tegelijkertijd meer operationele flexibiliteit en verhoogde betrouwbaarheid. ebay slaagde hierin met behulp van Raritan s datacentersoftwareoplossingen, evenals de intelligente power distribution units (PDU s) voor het meten van datacenterenergie en gedetailleerde server-, temperatuur- en luchtvochtigheidsmeetinstrumenten. Dean Nelson (Senior Director of Global Data Center Services, ebay) en zijn team hebben de lat voor de sector hoog gelegd en hebben aangetoond dat Green IT niet alleen goed is voor het milieu maar ook voor het bedrijfsleven met hun thought leadership en innovatie in efficiënte datacenters. In aanvulling hierop heeft ebay s faciliteit in South Jordan, Utah de US Green Building Council s Leadership in Energy & Environmental Design (LEED) de Gold ranking behaald. 34 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

19 SLA Vertrouwen op de blauwe ogen van de aanbieder hoeft niet meer. Toch? Assuring the cloud Hoewel meer dan de helft van de bedrijven reeds gebruikmaakt van cloud computing, is dit servicemodel nog altijd geen strategisch thema op de agenda van bestuursvergaderingen. De resultaten van de Deloitte CFO survey geven aan dat slechts een beperkt deel van de CFO s bezig is met cloud computing. Van de groep die dit onderwerp wel op de agenda heeft staan, geven negen van de tien CFO s aan dat men risico s rondom databeveiliging en onzekerheden aangaande compliance en eigendomsrechten van data als belangrijkste redenen zien om niet over te stappen. Ook zeggen zij een assurancestandaard te missen. Het ontbreken hiervan is een serieuze bottleneck, want gebruikers willen zekerheid alvorens de cloud te betreden. En terecht, want als de locatie van je data onbekend is, wat kun je dan zeggen over de integriteit? Organisaties die hun data toevertrouwen aan leveranciers van cloudoplossingen, moeten daarom de hoogst mogelijke veiligheid eisen. door Hans Bootsma, leader Cloud Assurance bij Deloitte Vooralsnog wordt de cloud vooral benut voor de opslag en verwerking van niet-kritische (of niet-confidentiële) gegevens. Naar verwachting gaat dat binnen twee à drie jaar veranderen wanneer ook bedrijfskritische en confidentiële data naar de cloud worden overgeheveld. Eindgebruikers zullen zich dan zeker de vraag stellen wat er nu eigenlijk gebeurt met deze data in het licht van bijvoorbeeld privacywet- en regelgeving. Kortom, de eindgebruiker zal vragen om enige vorm van zekerheid. Voor het verschaffen van zekerheid rondom clouddiensten is er eigenlijk geen goede standaard beschikbaar. Beschikbare rapportagevormen en auditstandaarden zoals de SAS70- en ISAE3402-verklaringen voldoen niet geheel aan de eisen en wensen van de eindgebruikers. Kortom, nieuwe standaarden zijn nodig om voldoende zekerheid te kunnen krijgen. Zijn deze er inmiddels nu wel? Traditionele zekerheidsverklaringen In het verleden werd door een provider vaak een SAS70- verklaring afgegeven aan haar klanten, waarin door een externe auditor werd aangegeven in hoeverre de provider bepaalde beheersmaatregelen juist uitvoert. De klanten konden vervolgens de resultaten hiervan gebruiken om te inventariseren in hoeverre er risico s bestonden die nog additioneel afgedekt moesten worden. Tevens werd de SAS70- verklaring ook met de externe auditor van de klanten gedeeld zodat deze daar ook kennis van konden nemen. De SAS70-verklaringen zijn inmiddels vervangen door een internationale opvolger in de vorm van de ISAE3402- verklaringen. Deze vervanger heeft hetzelfde doel als de SAS70-verklaring en richt zich tevens op dezelfde processen en risico s. Echter, beide richten zich specifiek op de financiële processen en dan vooral op de procedures rondom het beheer van de financiële systemen. Specifieke securityaspecten worden niet of zelden in de scope opgenomen. Dat vormt een uitdaging voor de providers. Klanten vragen immers steeds vaker om zekerheid om specifieke securityaspecten zoals continuïteit en daarnaast om zekerheid over privacyaspecten. De ISAE3402- verklaringen kunnen niet voldoen aan de vraag van de klanten en cloudproviders. Maar wat nu? Initiatieven Inmiddels zijn er veel initiatieven ontstaan die zich richten op het ontwikkelen van een standaard of raamwerk van beheersmaatregelen op het gebied van cloud computing. Wellicht de meest relevante hiervan is het initiatief van de Cloud Security Alliance (CSA). Bedrijven in staat stellen de voordelen van cloud computing te benutten, zonder zich te hoeven bekommeren over de veiligheid van hun data: dat is de missie van de Cloud Security Alliance (CSA), een non-profitledenorganisatie die het gebruik wil stimuleren van best practices voor beveiligingsgaranties in cloudomgevingen. Daarnaast biedt de CSA opleidingen op het gebied van cloud computing om zo alle vormen van IT te helpen beveiligen. Als een breed samenwerkingsverband van industriepartijen, bedrijven, associaties en andere belanghebbenden bestaat de Cloud Security Alliance uit talrijke multidisciplinaire materiedeskundigen die verenigd werken aan: Een beter begrip tussen gebruikers en aanbieders van clouddiensten omtrent de gewenste securityvereisten en zekerheidsverklaringen. Onafhankelijk onderzoek naar best practices om de cloud te beveiligen. Awarenesscampagnes en educatieprogramma s op het gebied van securityoplossingen. Consensus over issues binnen en richtlijnen voor cloud security. Een van de initiatieven van de CSA is het ontwikkelen van een raamwerk met beheersmaatregelen voor cloudproviders. Dit raamwerk wordt momenteel vaak overgenomen door providers om hun eigen raamwerk aan te passen aan de eisen die gesteld worden door klanten in het kader van cloud computing. Auditstandaard Het CSA-raamwerk is vooral een raamwerk voor de cloudproviders. Het bevat nog geen richtlijnen over de manier waarop een auditor hierover kan rapporteren en zekerheid kan verschaffen richting de klanten van deze provider. Hiervoor is een auditstandaard nodig die voldoende ruimte biedt om de juiste beheersmaatregelen te kunnen beoordelen (onder andere privacy, continuïteit). Hiernaast moet het auditrapport voldoende details bevatten zodat een klant van de provider en haar externe auditor hier voldoende informatie uit kunnen halen om een eigen afweging te kunnen maken over eventuele risico s die de organisatie nog loopt op basis van de resultaten van 36 CloudWorks - Oktober 2011 CloudWorks - Oktober

20 de audit. Als bijvoorbeeld blijkt uit het auditrapport dat een provider onvoldoende beheersmaatregelen heeft om een bepaalde continuïteit te garanderen, dan kan een klant van deze provider besluiten om maatregelen te treffen bij andere providers om dit risico te mitigeren. Inzicht in de testresultaten is hiermee van groot belang. Deze standaard lijkt er nu te zijn in de Verenigde Staten. De American Institute of Certified Public Accountants (AICPA) heeft een rapportagevorm geïntroduceerd waarin de relevante securityaspecten kunnen worden beoordeeld en kunnen worden gerapporteerd op dezelfde wijze als dat gebeurt bij een SAS70/ISAE3402-verklaring. Dit betekent dat in het auditrapport voldoende details zijn opgenomen over de maatregelen die zijn getest en de resultaten van deze tests, om als eindgebruiker van het rapport te bepalen welke risico s er op deze gebieden nog bestaan. Dit rapport wordt een Service Organization Control 2 -rapport genoemd (SOC2). De reikwijdte van dit rapport omvat aspecten op het vlak van security, availability & processing integrity, confidentiality and privacy en dekt daarmee veelal de specifieke cloud-computingrisico s af. De provider en de auditor bepalen de scope van de werkzaamheden op basis van de eisen en wensen die vanuit de eindgebruikers worden gesteld. Uiteraard kunnen de maatregelen die worden getest en waarover wordt gerapporteerd dezelfde zijn als de maatregelen zoals opgenomen in het raamwerk van de CSA en/of andere organisaties. Deze kunnen aangevuld worden met additionele maatregelen. Dit betekent dat er een link ontstaat tussen de zelfregulering vanuit de industrie met initiatieven als de CSA en het verschaffen van zekerheid daarover met behulp van een SOC2-rapport. Onderstaande tabel geeft inzicht in de verschillen tussen de verschillende Service Organization Control-rapportages. SOC1 staat gelijk aan de traditionele SAS70-verklaringen, SOC3 behelst een specifieke security-(trust Services)standaard die qua rapportagevorm echter niet gedetailleerd genoeg is voor een provider om aan te tonen aan haar klanten welke maatregelen nu exact getest zijn en op welke wijze dat is gedaan. Alle problemen opgelost. Of toch niet? CSA staat zoals gezegd voor een raamwerk; iedere gebruikersorganisatie moet voor zichzelf bepalen welke risico s hij wil afdekken. De kernvraag daarbij is: wat heb ik als bedrijf nodig om cloud computing beheersbaar te maken? En dat leidt tot enkele belangrijke afgeleide vragen: welke controls heb ik nodig? Welke risico s wíl ik afdekken omdat ik het zelf in de hand wil hebben (risk appetite) en welke móét ik afdekken bijvoorbeeld met het oog op compliance met wet- en regelgeving? Op welke kwaliteitsaspecten moet de IT-afdeling letten? De risico s verbonden aan cloud computing zijn afhankelijk van uiteenlopende factoren als het type bedrijf, het type uitbestede IT-processen (data, software, platform of infrastructuur), het gewenste zekerheidsniveau, de gewenste flexibiliteit en transparantie van rapportage, en de kostprijs. Assurance in de cloud is met al deze individuele keuzemogelijkheden een rijkgeschakeerd begrip. Locatie Maar als je dan als organisatie hebt bepaald welke risico s afgedekt moeten zijn en welke beheersmaatregelen daarvoor van belang zijn, dan is het natuurlijk de vraag waar je precies zekerheid over verleent. De cloud is immers gebaseerd op data-onafhankelijkheid. Een provider is niet meer gebonden aan fysieke servers en kan indien deze beschikt over meerdere datacenters, gegevens vrijelijk verplaatsen over de verschillende centra. Dit maakt het lastig om zekerheid te geven over de werkzaamheden van de provider. Want hoe geef je ergens zekerheid over als je niet weet waar de data zich bevindt? Dit is een essentiële schakel in het proces van zekerheidsverschaffing. Eerst moet bepaald worden wat het object van onderzoek is en daarna kan een auditor gaan auditen. Veel providers geven in contracten aan waar de data van een klant zich bevindt, vaak omgeven met clausules met boetebepalingen. Echter, hoe kan de klant controleren dat de provider zich houdt aan de afspraken? Het is technisch immers erg simpel om een verbinding te leggen tussen verschillende datacenters. En juist deze locatie van data is geen onderdeel van bestaande raamwerken met beheersmaatregelen of van auditstandaarden. Zeker in een tijd waarin er veel commotie bestaat over de reikwijdte van de Amerikaanse Patriot Act, is het van groot belang dat (niet-amerikaanse) providers kunnen bewijzen dat data inderdaad een afgesproken locatie of vertrouwde zone niet verlaat. Data hoeft daarmee niet gebonden te zijn aan slechts één datacenter maar vaak wel aan geografische locaties zoals de EU (in het belang van de privacyregels binnen de EU) en bijvoorbeeld Nederland (van belang voor de Rijkscloud ). Deze afspraken alleen in een contract vastleggen is niet voldoende. Trust, but verify is een principe dat hier van belang is. Cloud assurance begint bij datalocatie Het bieden van assurance wordt ongetwijfeld een essentieel element in de dienstverlening van providers, noodzakelijk voor een grootschalige uitrol van cloud-computingdiensten. Zekerheid bieden aan derden begint vaak als een eis, maar biedt daarna kansen om zich te onderscheiden van de concurrent. Een proactieve houding kan providers helpen het proces te beheersen, in plaats van dat het proces hen beheerst. Het beschikbaar stellen van SOC2- verklaringen kan hun hierbij helpen. Het is dan ook van belang om te blijven innoveren op het vlak van assurance. Zeker wanneer providers gebruikmaken van datacenters in verschillende landen en het nog gemakkelijker wordt om clouddata van het ene naar het andere datacenter te verplaatsen, is het van groot belang dat dit verantwoord en transparant gebeurt. Alleen zo kan cloud computing een sprong voorwaarts maken. Het geven van assurance op de locatie van data is daarin wellicht de grootste uitdaging. 38 CloudWorks - Oktober 2011

Desktop Delivery: een zakelijke afweging

Desktop Delivery: een zakelijke afweging Desktop Delivery: een zakelijke afweging Client - Server, SBC, virtuele desktops, virtuele applicaties of een virtueel besturingssysteem? Er zijn genoeg mogelijkheden om desktop functionaliteit aan de

Nadere informatie

mobiel; Security; desktop; mobile; netwerken; migratie; Kostenbesparing; virtualisatie; datacenter; efficiency

mobiel; Security; desktop; mobile; netwerken; migratie; Kostenbesparing; virtualisatie; datacenter; efficiency Asset 1 van 7 Beheer de gebruiker, niet de device Gepubliceerd op 25 april 2012 Desktop transformatie is niet zozeer een chronologische serie gebeurtenissen die u van een fysieke naar een virtuele omgeving

Nadere informatie

End to End Virtualisation

End to End Virtualisation End to End Virtualisation Virtualisatie in een Citrix wereld Edwin van den Broek Valid ICT Uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde De DSM visie Applicaties transparant aan gebruikers aanbieden, ongeacht

Nadere informatie

Onze gedifferentieerde benadering tot de Intelligent Workload Management markt

Onze gedifferentieerde benadering tot de Intelligent Workload Management markt Onze gedifferentieerde benadering tot de Intelligent Workload Management markt de markt 1 het IT-landschap is aan het veranderen De risico's en uitdagingen van computerservices in meerdere omgevingen moeten

Nadere informatie

Introduceert KASPERSKY ENDPOINT SECURITY FOR BUSINESS

Introduceert KASPERSKY ENDPOINT SECURITY FOR BUSINESS Introduceert KASPERSKY ENDPOINT SECURITY FOR BUSINESS 1 Business strategieën en de impact voor de IT FLEXIBILITEIT Snel handelen met wendbaarheid en flexibiliteit Voor 66% van de organisaties staat flexibiliteit

Nadere informatie

VOOR EN NADELEN VAN DE CLOUD

VOOR EN NADELEN VAN DE CLOUD VOOR EN NADELEN VAN DE CLOUD VOOR EN NADELEN VAN DE CLOUD Cloud storage. Back-up in de cloud. Er zijn verschillende benamingen voor diensten die computergebruikers in staat stellen om hun documenten en

Nadere informatie

hoogwaardige IaaS Cloudoplossingen

hoogwaardige IaaS Cloudoplossingen hoogwaardige IaaS Cloudoplossingen Exclusieve partnership Cloudleverancier NaviSite is als onderdeel van mediaconglomeraat Time Warner Cable één van de grootste wereldwijde providers van enterprise class

Nadere informatie

Bring it Secure. Whitepaper

Bring it Secure. Whitepaper Whitepaper Imtech ICT Communication Solutions, Rivium Boulevard 41 2909 LK Capelle a/d IJssel T +31 88 988 96 00, info.cs@imtech.nl, www.imtech.nl/cs Imtech Vandaag de dag moet security een standaard

Nadere informatie

www.novell.com Veelgestelde vragen van Partners WorkloadIQ Veelgestelde vragen 17 augustus 2010

www.novell.com Veelgestelde vragen van Partners WorkloadIQ Veelgestelde vragen 17 augustus 2010 Veelgestelde vragen van Partners www.novell.com WorkloadIQ Veelgestelde vragen 17 augustus 2010 W a t i s d e I n t e l l i g e n t W o r k l o a d M a n a g e m e n t m a r k t? De Intelligent Workload

Nadere informatie

Microsoft; applicaties; ontwikkelaar; developer; apps; cloud; app; azure; cloud computing; DevOps; microsoft azure

Microsoft; applicaties; ontwikkelaar; developer; apps; cloud; app; azure; cloud computing; DevOps; microsoft azure Asset 1 van 7 Over het bouwen van cloudoplossingen Gepubliceerd op 24 february 2015 Praktische handleiding voor ontwikkelaars die aan de slag willen met het maken van applicaties voor de cloud. Zij vinden

Nadere informatie

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Omarm de cloud Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Introductie Cloud computing symboliseert een grote verschuiving in de manier waarop ITdiensten worden geleverd binnen

Nadere informatie

Cloud. BSA The Software Alliance

Cloud. BSA The Software Alliance Cloud Steeds meer bedrijven omarmen het werken in de cloud. Maar wat betekent dit voor bedrijven, hun werknemers en het managen van de softwarelicenties? Dit e-book behandelt dergelijke ontwikkelingen

Nadere informatie

TO CLOUD OR NOT TO CLOUD

TO CLOUD OR NOT TO CLOUD TO CLOUD OR NOT TO CLOUD DE VOOR- EN NADELEN VAN DIGITALE FACTUURVERWERKING IN DE CLOUD Organisatie Easy Systems B.V. Telefoon +31 (0)318 648 748 E-mail info@easysystems.nl Website www.easysystems.nl Auteur

Nadere informatie

Bring it To The Cloud

Bring it To The Cloud Whitepaper Imtech ICT Communication Solutions, Rivium Boulevard 41 2909 LK Capelle a/d IJssel T +31 88 988 96 00, info.cs@imtech.nl, www.imtech-ict.nl/cs Imtech Voor organisaties is de keuze over hoe

Nadere informatie

Een dag uit het leven van een Cloud consument Stefan Willems, Architect @ Platani Marcel Steenman, Consultant @ Platani

Een dag uit het leven van een Cloud consument Stefan Willems, Architect @ Platani Marcel Steenman, Consultant @ Platani Een dag uit het leven van een Cloud consument Stefan Willems, Architect @ Platani Marcel Steenman, Consultant @ Platani any any any online Cloud Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Gezin biedt een

Nadere informatie

Vervang uw verouderde hardware

Vervang uw verouderde hardware Whitepaper Vervang uw verouderde hardware Dedicated of Cloud? Alles over virtualisatie. Wat is het, hoe werkt het en wat zijn de voordelen? INHOUD» Wat is virtualisatie?» Wat is een Virtual Server?» Besparen

Nadere informatie

Datacenters. Whitepaper. van een systeemgeoriënteerde naar een servicegeoriënteerde infrastructuur

Datacenters. Whitepaper. van een systeemgeoriënteerde naar een servicegeoriënteerde infrastructuur Whitepaper Datacenters van een systeemgeoriënteerde naar een servicegeoriënteerde infrastructuur T +31 10 447 76 00, info.cs@imtech.nl, www.imtech.nl/cs 1.0 Introductie Alleen organisaties die flexibel

Nadere informatie

Factsheet CLOUD DESIGN Managed Services

Factsheet CLOUD DESIGN Managed Services Factsheet CLOUD DESIGN Managed Services CLOUD DESIGN Managed Services We ontwerpen flexibele en kosteneffectieve cloud-architecturen als fundament voor uw digitale platform(en). De ontwikkelingen binnen

Nadere informatie

Asset 1 van 17. Mobile Application Management en security. Gepubliceerd op 18 april 2015

Asset 1 van 17. Mobile Application Management en security. Gepubliceerd op 18 april 2015 Asset 1 van 17 Mobile Application Management en security Gepubliceerd op 18 april 2015 Veel organisaties hebben de afgelopen jaren hun eigen mobiele enterprise apps ontwikkeld. De data hierin is potentieel

Nadere informatie

Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT

Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT Slimmer samenwerken met SharePoint Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT Workflows, forms, reports en data WAAROM KIEZEN VOOR K2? Of u nu workflows moet maken voor items in SharePoint

Nadere informatie

Windows Server 2003 End of support

Windows Server 2003 End of support Windows Server 2003 End of support Wat betekent dit voor mijn organisatie? Remcoh legt uit Met dit nieuwsitem brengt Remcoh de naderende End of Support datum voor Windows Server 2003 onder uw aandacht.

Nadere informatie

Dynamic infrastructure. Expertvisie: In vijf stappen naar een dynamische it-infrastructuur

Dynamic infrastructure. Expertvisie: In vijf stappen naar een dynamische it-infrastructuur Expertvisie: In vijf stappen naar een dynamische it-infrastructuur Expertvisie: In vijf stappen naar een dynamische it-infrastructuur We behandelen in dit document de 5 stappen naar een dynamische it-infrastructuur:

Nadere informatie

Van Virtualisatie naar Cloud Computing De roadmap voor de toekomst?

Van Virtualisatie naar Cloud Computing De roadmap voor de toekomst? Van Virtualisatie naar Cloud Computing De roadmap voor de toekomst? Louis Joosse Principal Consultant Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot de inhoud van of voortvloeiende uit dit document

Nadere informatie

Meerdere clouds samensmeden tot één grote, hybride omgeving

Meerdere clouds samensmeden tot één grote, hybride omgeving Cloud of Clouds Meerdere clouds samensmeden tot één grote, hybride omgeving whitepaper CUSTOM 1 Bedrijven maken steeds vaker gebruik van meerdere clouddiensten, omdat ze aan iedereen in de organisatie

Nadere informatie

EXIN Cloud Computing Foundation

EXIN Cloud Computing Foundation Voorbeeldexamen EXIN Cloud Computing Foundation Editie maart 2013 Copyright 2013 EXIN All rights reserved. No part of this publication may be published, reproduced, copied or stored in a data processing

Nadere informatie

BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD. Ron Vermeulen Enterprise Consultant

BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD. Ron Vermeulen Enterprise Consultant BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD Ron Vermeulen Enterprise Consultant BRAIN FORCE Europe Europese Professional Services Provider Consultancy, Projects & Solutions, Staffing Belangrijkste Partnerships

Nadere informatie

5 CLOUD MYTHES ONTKRACHT

5 CLOUD MYTHES ONTKRACHT 5 CLOUD MYTHES ONTKRACHT Na enkele jaren ervaring met de cloud, realiseren zowel gebruikers als leveranciers zich dat enkele van de vaakst gehoorde mythes over cloud computing eenvoudigweg... niet waar

Nadere informatie

WHITEPAPER. Datacenters: van een systeemgeoriënteerde naar een servicegeoriënteerde infrastructuur. Imtech ICT Communication Solutions

WHITEPAPER. Datacenters: van een systeemgeoriënteerde naar een servicegeoriënteerde infrastructuur. Imtech ICT Communication Solutions WHITEPAPER Datacenters: van een systeemgeoriënteerde naar een servicegeoriënteerde infrastructuur Imtech ICT Communication Solutions 1 1.0 Introductie De IT-infrastructuurmarkt is sterk in beweging. Dit

Nadere informatie

REDEFINE SIMPLICITY BELANGRIJKSTE REDENEN: EMC VSPEX BLUE VOOR GEVIRTUALISEERDE OMGEVINGEN

REDEFINE SIMPLICITY BELANGRIJKSTE REDENEN: EMC VSPEX BLUE VOOR GEVIRTUALISEERDE OMGEVINGEN REDEFINE SIMPLICITY FLEXIBEL. SCHAALBAAR. VERTROUWD. BELANGRIJKSTE REDENEN: EMC VSPEX BLUE VOOR GEVIRTUALISEERDE OMGEVINGEN Herdefinieer eenvoud: Flexibel, schaalbaar en vertrouwd. Middelgrote en grote

Nadere informatie

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 We staan aan de vooravond van de volgende Internetrevolutie De klassieke werkwijze van organisaties zal

Nadere informatie

Virtueel of Fysiek. Uitdagingen bij migratie naar Windows 7

Virtueel of Fysiek. Uitdagingen bij migratie naar Windows 7 Het jaar 2011/2012 staat voor veel organisaties in het teken van Windows 7. De overstap van Windows XP naar Windows 7 lijkt in eerste instantie eenvoudig te zijn maar blijkt in de praktijk toch complex.

Nadere informatie

Quinfox s visie op Bring Your Own Device

Quinfox s visie op Bring Your Own Device Quinfox s visie op Bring Your Own Device Steeds meer bedrijven staan het toe dat werknemers hun eigen smartphone, tablet of notebook gebruiken op het werk. Deze trend wordt aangeduid met de afkorting BYOD

Nadere informatie

Factsheet CLOUD MIGRATIE Managed Services

Factsheet CLOUD MIGRATIE Managed Services Factsheet CLOUD MIGRATIE Managed Services CLOUD MIGRATIE Managed Services We regelen een snelle en zorgeloze overstap naar een flexibele, veilige en stabiele cloud-omgeving. Een succesvol digitaal platform

Nadere informatie

Verras uw business-collega s met een IT-sixpack

Verras uw business-collega s met een IT-sixpack Hybride-cloudaanpak Verras uw business-collega s met een IT-sixpack De CIO staat steeds meer onder druk: enerzijds vragen uw businesscollega s een s nellere en meer flexibele dienstverlening, anderzijds

Nadere informatie

Whitepaper Succesvol migreren naar de cloud

Whitepaper Succesvol migreren naar de cloud Whitepaper Succesvol migreren naar de cloud Jitscale Einsteinbaan 4a 3439 NJ Nieuwegein The Netherlands T: +31(0)88 00 22 777 F: +31(0)88 00 22 701 E: info@jitscale.com www.jitscale.com Introductie De

Nadere informatie

Naar de cloud: drie praktische scenario s. Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op. whitepaper

Naar de cloud: drie praktische scenario s. Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op. whitepaper Naar de cloud: drie praktische scenario s Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op whitepaper Naar de cloud: drie praktische scenario s Veel bedrijven maken of overwegen een transitie naar de

Nadere informatie

Welkom bij IT-Workz. Etten-Leur, 16 november 2010. Altijd en overal werken en leren. Applicatie en Desktop Delivery met Quest vworkspace

Welkom bij IT-Workz. Etten-Leur, 16 november 2010. Altijd en overal werken en leren. Applicatie en Desktop Delivery met Quest vworkspace Welkom bij IT-Workz Altijd en overal werken en leren Applicatie en Desktop Delivery met Quest vworkspace Etten-Leur, 16 november 2010 IT-Workz is de verzelfstandigde Dienst ICT van het ROC West-Brabant.

Nadere informatie

Bring Your Own Device onder controle. Tanja de Vrede

Bring Your Own Device onder controle. Tanja de Vrede Bring Your Own Device onder controle Tanja de Vrede Bring Your Own Device onder controle 5 tools om zelf meegebrachte apparaten te beheren 12 maart 2013 Tanja de Vrede Het gebruik van eigen mobiele apparatuur

Nadere informatie

Agenda 26-4-2009. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie.

Agenda 26-4-2009. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie. John Lieberwerth Agenda Even voorstellen Cloud Computing De tien Plagen Gebruikersorganisatie en ICT

Nadere informatie

PROFITEER VAN DE KRACHT VAN CLOUD COMPUTING. ONTDEK HOE DE CLOUD UW BEDRIJF KAN TRANSFORMEREN.

PROFITEER VAN DE KRACHT VAN CLOUD COMPUTING. ONTDEK HOE DE CLOUD UW BEDRIJF KAN TRANSFORMEREN. PROFITEER VAN DE KRACHT VAN CLOUD COMPUTING. ONTDEK HOE DE CLOUD UW BEDRIJF KAN TRANSFORMEREN. Cloud computing betekent niet alleen een revolutie op het gebied van datacenter- en IT-beheer, maar is ook

Nadere informatie

Meer mogelijkheden voor mobiele medewerkers met secure app delivery

Meer mogelijkheden voor mobiele medewerkers met secure app delivery Meer mogelijkheden voor mobiele medewerkers met secure app delivery Werken met Windows-applicaties op alle mogelijke devices, met volledige security. Om gemakkelijk en productief te werken, willen veel

Nadere informatie

IBM; dataopslag; storage; infrastructuur; analytics; architectuur; big data

IBM; dataopslag; storage; infrastructuur; analytics; architectuur; big data Asset 1 van 10 Big Data Analytics voor Dummies Gepubliceerd op 30 june 2014 Gelimiteerde editie van de populaire Dummies-reeks, speciaal voor managers. Het boek legt uit waarom Big Data Analytics van cruciaal

Nadere informatie

Azure in de praktijk o.a. case van Heineken en Talpa

Azure in de praktijk o.a. case van Heineken en Talpa consulting - sourcing - solutions Azure in de praktijk o.a. case van Heineken en Talpa Marcel van Rijn Marco van Veen 9 januari 2014 Marcel van Rijn Mede oprichter Connect2Crowd Meer dan 15 jaar corporate

Nadere informatie

Factsheet CLOUD MANAGEMENT Managed Services

Factsheet CLOUD MANAGEMENT Managed Services Factsheet CLOUD MANAGEMENT Managed Services CLOUD MANAGEMENT Managed Services Met Cloud Management beheren we uw cloud-omgeving en ontzorgen we u 24x7. De ontwikkelingen binnen cloud computing volgen elkaar

Nadere informatie

Cloud & Licenties. Welkom bij BSA The Live Sessions De Live Session start binnen enkele minuten. Dank voor uw geduld.

Cloud & Licenties. Welkom bij BSA The Live Sessions De Live Session start binnen enkele minuten. Dank voor uw geduld. Cloud & Licenties Welkom bij BSA The Live Sessions De Live Session start binnen enkele minuten. Dank voor uw geduld. TIP: controleer of uw geluid aanstaat en uw browserinstellingen toestaan dat u beeld

Nadere informatie

Werkplekvisie. Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision

Werkplekvisie. Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision Werkplekvisie Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision De essentie De gebruiker centraal Verschillende doelgroepen Verschillende toepassingen Verschillende locaties Het beschikbaar

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

Marlin Family. Marlin

Marlin Family. Marlin PCA Mobile PCA Mobile Organisatie PCA Mobile BV maakt deel uit van de Mobile Solution Group en biedt met ruim 40 enthousiaste collega s een veelomvattend pakket van innovatieve en gebruiksvriendelijke

Nadere informatie

Uw IT, onze business

Uw IT, onze business Techniek gaat prima samen. Uw IT, onze business Hoogendoorn IT Services biedt vele mogelijkheden om de kantoorautomatisering van bedrijven te beheren, optimaal te laten functioneren of het bedrijf zelfs

Nadere informatie

Bijzondere ICT voor bijzondere zorg

Bijzondere ICT voor bijzondere zorg Bijzondere ICT voor bijzondere zorg Agenda Over Profila Zorg Gezondheidszorg in beweging ICT requirements Profila Zorg Biedt cloud computing de oplossing? Migratie Effecten en besparingen Leerpunten Toekomst

Nadere informatie

Marcel Mayer Director Channel Sales EMEA Scense

Marcel Mayer Director Channel Sales EMEA Scense W.A.a.a.s. Marcel Mayer Director Channel Sales EMEA Scense Ruim 20 jaar actief in sales IT Afgelopen 10 jaar evangelist voor oplossingen als Citrix, RES Software & Softricity Nu verantwoordelijk voor Channel

Nadere informatie

Whitepaper. Veilig de cloud in. Whitepaper over het gebruik van Cloud-diensten deel 1. www.traxion.com

Whitepaper. Veilig de cloud in. Whitepaper over het gebruik van Cloud-diensten deel 1. www.traxion.com Veilig de cloud in Whitepaper over het gebruik van Cloud-diensten deel 1 www.traxion.com Introductie Deze whitepaper beschrijft de integratie aspecten van clouddiensten. Wat wij merken is dat veel organisaties

Nadere informatie

Visie op co-sourcing

Visie op co-sourcing Visie op co-sourcing Ed Holtzer Manager Managed Services Meerdere functies bij diverse IT- en adviesorganisaties. O.a. sales manager, (business) consultant, projectleider en programmamanager in profit

Nadere informatie

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit Microsoft Office 365 voor bedrijven Remcoh legt uit Beter samenwerken, ook onderweg Starten met Office 365 is starten met het nieuwe werken. Met Office 365 heeft u namelijk de mogelijkheid om altijd en

Nadere informatie

Profiteer van veranderende technologieën

Profiteer van veranderende technologieën Profiteer van veranderende technologieën Lees hoe Managed Services Providers u kunnen helpen profiteren van de nieuwste ontwikkelingen Uitdagingen en kansen in veranderende technologieën Ontwikkelingen

Nadere informatie

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming.

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. Dit is de Microsoft Cloud. Elke onderneming is uniek. Van gezondheidszorg tot de detailhandel, van fabricage tot financiële dienstverlening: geen twee ondernemingen

Nadere informatie

Geef uw onderneming vleugels. Met de soepele werkprocessen

Geef uw onderneming vleugels. Met de soepele werkprocessen Geef uw onderneming vleugels Met de soepele werkprocessen van Dutchict Cloud Online functionaliteiten Managed Cloud Online functio U wilt uw documenten overal kunnen beheren en delen. Maar applicaties

Nadere informatie

Altijd en overal in de cloud. Al uw data en applicaties vanaf elk device bereikbaar voor uw medewerkers

Altijd en overal in de cloud. Al uw data en applicaties vanaf elk device bereikbaar voor uw medewerkers Altijd en overal in de cloud Al uw data en applicaties vanaf elk device bereikbaar voor uw medewerkers Zorgeloos in de cloud De wereld verandert voortdurend en ook ons werkmodel bevindt zich in een fase

Nadere informatie

HOE EENVOUDIG IS HET OM GEBRUIK TE MAKEN VAN CLOUD COMPUTING?

HOE EENVOUDIG IS HET OM GEBRUIK TE MAKEN VAN CLOUD COMPUTING? Innervate: Januari 2011 WHITEPAPER CLOUD COMPUTING HOE EENVOUDIG IS HET OM GEBRUIK TE MAKEN VAN CLOUD COMPUTING? Lees hier in het kort hoe u zich het best kunt bewegen in de wereld van cloud computing

Nadere informatie

Desktop-as-a-Service: wel de lusten, niet de lasten

Desktop-as-a-Service: wel de lusten, niet de lasten White Paper Op Cloud gebaseerde online werkplekken vanaf iedere locatie op elk apparaat Desktop-as-a-Service: wel de lusten, niet de lasten Organisaties zijn op zoek naar meer flexibele en kosteneffectieve

Nadere informatie

PUBLIEKE, PRIVATE OF HYBRIDE CLOUD?

PUBLIEKE, PRIVATE OF HYBRIDE CLOUD? North Trade Building Noorderlaan 133/8 B-2030 Antwerpen T +32 (0) 3 275 01 60 F +32 (0) 3 275 01 69 www.nucleus.be PUBLIEKE, PRIVATE OF HYBRIDE CLOUD? HOE MAAK IK DE KEUZE? NUCLEUS Hosting Solution Builder

Nadere informatie

doel bereikt zelfsturing inrichten veiligheid fundament Behoeftepiramide van een "Social Business"

doel bereikt zelfsturing inrichten veiligheid fundament Behoeftepiramide van een Social Business Behoeftepiramide van een "" (Naar analogie piramide van Maslow) Maslow rangschikte de volgens hem universele behoeften van de mens in een hiërarchie. Volgens zijn theorie zou de mens pas streven naar bevrediging

Nadere informatie

Cloud werkplek anno 2014. Cloud werkplek anno 2014

Cloud werkplek anno 2014. Cloud werkplek anno 2014 Introductie Peter Klix Infrastructuurarchitect Specialisatie networking en desktop concepts Peter.klix@eic.nl Cloud desktop Introductie Desktop concepten door de jaren Infrastructuur Cloud concepten Focus

Nadere informatie

De financiële impact van BYOD

De financiële impact van BYOD De financiële impact van BYOD Top 10 inzichten uit het wereldwijde -onderzoek Jeff Loucks / Richard Medcalf Lauren Buckalew / Fabio Faria Het aantal BYOD-apparaten in de zes landen van ons onderzoek zal

Nadere informatie

7x Managers in de cloud

7x Managers in de cloud cloud innovation by Macaw 7x Managers in de cloud Uitkomsten van het Nationale Cloudonderzoek Bij alles wat de businessmanager voorgelegd krijgt, wil hij weten wat het hem en zijn bedrijf oplevert. Voor

Nadere informatie

imagine. change. Omdat WerkPlek voor u werkt Ricoh WerkPlek De beste zorg voor uw werkplek

imagine. change. Omdat WerkPlek voor u werkt Ricoh WerkPlek De beste zorg voor uw werkplek imagine. change. Omdat WerkPlek voor u werkt Ricoh WerkPlek De beste zorg voor uw werkplek Een complete werkplek inclusief hard- en software zonder zorgen? Laat WerkPlek voor u werken Thuis, op kantoor

Nadere informatie

Uit een recent onderzoek dat is uitgevoerd in opdracht van Vodafone (Meeting the challenge of controlling

Uit een recent onderzoek dat is uitgevoerd in opdracht van Vodafone (Meeting the challenge of controlling Ondernemers kennen de voordelen van mobiele communicatie. Maar de oenemende mobiliteit van medewerkers roept de vraag op wat dit betekent voor de kosten. Zijn organisaties en hun CIO nog wel in control?

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken in de praktijk

Het Nieuwe Werken in de praktijk Het Nieuwe Werken in de praktijk Business cases en ervaringen Jan van der Meij Geert Wirken 4 april 2012 Inhoud Wat is Het Nieuwe Werken? Bring Your Own Device Cloud Computing Business cases Afronding

Nadere informatie

Alles in de cloud: bent u er al klaar voor? Whitepaper OGD ict-diensten. Alles in de cloud: bent u er al klaar voor? Whitepaper OGD ict-diensten

Alles in de cloud: bent u er al klaar voor? Whitepaper OGD ict-diensten. Alles in de cloud: bent u er al klaar voor? Whitepaper OGD ict-diensten Alles in de cloud: bent u er al klaar voor? Whitepaper OGD ict-diensten Alles in de cloud: bent u er al klaar voor? Whitepaper OGD ict-diensten 1 Cloudcomputing is populair, en niet zonder reden. Clouddiensten

Nadere informatie

ING stapt over naar de cloud. Rolf Zaal

ING stapt over naar de cloud. Rolf Zaal ING stapt over naar de cloud Rolf Zaal ING stapt over naar de cloud Lagere kosten en kortere doorlooptijden zonder datacentrum 11 september 2012 Rolf Zaal ING zet in rap tempo haar datacentra buiten de

Nadere informatie

Windows Server 2008 helpt museum met het veilig delen van informatie

Windows Server 2008 helpt museum met het veilig delen van informatie Windows Server 2008 helpt museum met het veilig delen van informatie Het Rijksmuseum Amsterdam beschikt over een collectie Nederlandse kunstwerken vanaf de Middeleeuwen tot en met de twintigste eeuw. Het

Nadere informatie

Werken zonder zorgen met uw ICT bij u op locatie

Werken zonder zorgen met uw ICT bij u op locatie Werken zonder zorgen met uw ICT bij u op locatie Naast de mogelijkheden om uw programmatuur en gegevens bij Drie-O via Evy 2.0 in de cloud te hosten hebt u ook de mogelijkheid om uw ICT omgeving bij u

Nadere informatie

ROC ID College vergroot kracht van virtuele desktops

ROC ID College vergroot kracht van virtuele desktops ROC ID College vergroot kracht van virtuele desktops IT met impact Referentie Met deze oplossing kunnen we een beter serviceniveau aan ons hun productiviteit te verbeteren Voor beter onderwijs en meer

Nadere informatie

De ICT beheerder in 2016 Ictivity IT Culinair

De ICT beheerder in 2016 Ictivity IT Culinair De ICT beheerder in 2016 Ictivity IT Culinair René Voortwist ICT Adviseur Ik denk veel aan de toekomst, want het is daar dat ik de rest van mijn leven zal doorbrengen. Woody Allen Amerikaans filmregisseur

Nadere informatie

Factsheet Enterprise Mobility

Factsheet Enterprise Mobility Factsheet Enterprise Mobility www.vxcompany.com Informatie willen we overal, altijd en op elk device beschikbaar hebben. Privé, maar zeker ook zakelijk. Met het gebruik van mobile devices zoals smartphones

Nadere informatie

Partneren met een Cloud broker

Partneren met een Cloud broker Partneren met een Cloud broker Vijf redenen om als reseller te partneren met een Cloud broker Introductie Cloud broker, een term die je tegenwoordig vaak voorbij hoort komen. Maar wat is dat nu precies?

Nadere informatie

Omarm BYOD in je bedrijf. MFP: Spin in het bedrijfsweb - Privacynaïviteit is passé! - Verwachte groei aan ICT-bestedingen

Omarm BYOD in je bedrijf. MFP: Spin in het bedrijfsweb - Privacynaïviteit is passé! - Verwachte groei aan ICT-bestedingen Omarm BYOD in je bedrijf MFP: Spin in het bedrijfsweb - Privacynaïviteit is passé! - Verwachte groei aan ICT-bestedingen 38 OFFICEMAGAZINE.NL NUMMER 1-2014 SERVICE & SUPPORT DOCUMENT&ICT SOLUTIONS Omarm

Nadere informatie

Mobile device management:

Mobile device management: Jacco Bezemer Mobile device management: Grip op smartphones en tablets Even voorstellen Jacco Bezemer, Adviseur sinds 2008 Begonnen als Technisch Consultant bij Ictivity in 2000 jacco.bezemer@ictivity.nl

Nadere informatie

Vier goede redenen om over te stappen naar de cloud

Vier goede redenen om over te stappen naar de cloud Managed Services Managed Services We regelen een snelle en zorgeloze overstap naar een flexibele, veilige en stabiele cloud-omgeving. Een succesvol digitaal platform is continu in beweging. Daarom is een

Nadere informatie

Cloud Services Uw routekaart naar heldere IT oplossingen

Cloud Services Uw routekaart naar heldere IT oplossingen Cloud Services Uw routekaart naar heldere IT oplossingen Uw IT schaalbaar, altijd vernieuwend en effectief beschikbaar > Het volledige gemak van de Cloud voor uw IT oplossingen > Goede schaalbaarheid en

Nadere informatie

Office 365. Auteur: Roy Scholten Datum: 9/11/2015 Versie: 1.3 OPENICT B.V.

Office 365. Auteur: Roy Scholten Datum: 9/11/2015 Versie: 1.3 OPENICT B.V. Office 365. Auteur: Roy Scholten Datum: 9/11/2015 Versie: 1.3 Over Open ICT De afgelopen jaren zijn de technische ontwikkelingen snel gegaan, de typemachine is vervangen door de tablet. De ontwikkelingssnelheid

Nadere informatie

Symantec Protection Suite Small Business Edition Een eenvoudige, doelmatige en betaalbare oplossing, speciaal voor kleine bedrijven

Symantec Protection Suite Small Business Edition Een eenvoudige, doelmatige en betaalbare oplossing, speciaal voor kleine bedrijven Een eenvoudige, doelmatige en betaalbare oplossing, speciaal voor kleine bedrijven Overzicht Symantec Protection Suite Small Business Edition is een eenvoudige, betaalbare beveiligings- en back-upoplossing.

Nadere informatie

IGEL; Cloud Sourcing Een nieuw werkterrein voor Thin Clients

IGEL; Cloud Sourcing Een nieuw werkterrein voor Thin Clients Persbericht IGEL; Cloud Sourcing Een nieuw werkterrein voor Thin Clients Igel beschouwt cloud computing als een kernelement in een nieuwe golf van outsourcing, een golf waarvan vooral het MKB zal gaan

Nadere informatie

Caag CRM. info@caagcrm.nl www.caagcrm.nl. Informatie Brochure

Caag CRM. info@caagcrm.nl www.caagcrm.nl. Informatie Brochure Caag CRM info@caagcrm.nl www.caagcrm.nl Informatie Brochure Over Ons Caag CRM is een cloud- based software onderneming. Onze kracht ligt in het ontwikkelen van slimme software oplossingen gebaseerd op

Nadere informatie

Cloud Computing. -- bespiegelingen op de cloud -- MKB Rotterdam, 10 november 2015. Opvallend betrokken, ongewoon goed

Cloud Computing. -- bespiegelingen op de cloud -- MKB Rotterdam, 10 november 2015. Opvallend betrokken, ongewoon goed Cloud Computing -- bespiegelingen op de cloud -- MKB Rotterdam, 10 november 2015 Opvallend betrokken, ongewoon goed Agenda Inleiding Mijn achtergrond Over Innvolve Cloud Computing Overwegingen Afsluiting

Nadere informatie

UNO CLOUD OPLOSSINGEN Moeiteloos en veilig samenwerken & communiceren in de Cloud!

UNO CLOUD OPLOSSINGEN Moeiteloos en veilig samenwerken & communiceren in de Cloud! NU GRATIS OFFICE 365 VOOR STICHTINGEN & NGO S met ANBI of SBBI status UNO CLOUD OPLOSSINGEN Moeiteloos en veilig samenwerken & communiceren in de Cloud! Zij gingen u voor UNO Flex geeft mij letterlijk

Nadere informatie

Be here, be there, be everywhere Maak meer mogelijk met videosamenwerking

Be here, be there, be everywhere Maak meer mogelijk met videosamenwerking Be here, be there, be everywhere Maak meer mogelijk met videosamenwerking VideoSamenwerking Met het oog op zakelijk succes Videosamenwerking (collaboration) is een snelle en effectieve oplossing voor face

Nadere informatie

CAD IN THE CLOUD & AUGMENTED REALITY. Gebruik de (reken)kracht van het Datacenter

CAD IN THE CLOUD & AUGMENTED REALITY. Gebruik de (reken)kracht van het Datacenter CAD IN THE CLOUD & AUGMENTED REALITY Gebruik de (reken)kracht van het Datacenter EVEN VOORSTELLEN Michiel van Bergen van der Grijp Business developer CSN Groep Opgegroeid in Rotterdam 48 jaar Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

Application Services. Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten

Application Services. Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten Application Services Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten Application Services van KPN Afdelingen smelten samen, markten verschuiven, klanten willen

Nadere informatie

Janjoris van der Lei. Gedelegeerd bestuurder LCP nv. E-governement oplossingen Cloud infrastructure provider Datacenter uitbater.

Janjoris van der Lei. Gedelegeerd bestuurder LCP nv. E-governement oplossingen Cloud infrastructure provider Datacenter uitbater. Janjoris van der Lei Gedelegeerd bestuurder LCP nv E-governement oplossingen Cloud infrastructure provider Datacenter uitbater Start Overzicht probleem Deel oplossingen Toekomstige oplossingen Wat doen

Nadere informatie

De Ictivity Groep 22 & 24 mei 2012

De Ictivity Groep 22 & 24 mei 2012 De Ictivity Groep 22 & 24 mei 2012 Agenda Introductieronde: 10.00-10.30 Visie op MDM: 10.30-11.00 MDM grip op smartphones & tablets: 11.00-11.30 Demo MDM: 11.30-12.00 Lunch & sparringsronde: 12.00-13.00

Nadere informatie

Dé cloud bestaat niet. maakt cloud concreet

Dé cloud bestaat niet. maakt cloud concreet Dé cloud bestaat niet. maakt cloud concreet 1 Wilbert Teunissen wilbert.teunissen@sogeti.nl Cloud Cases Strategie De rol van Functioneel Beheer 2 Onderwerpen 1. Context? Hug 3. the Impact cloud! FB 2.

Nadere informatie

Gedegen Cloud management volgens Mirabeau

Gedegen Cloud management volgens Mirabeau Managed Services Managed Services Met Cloud Management beheren we uw cloud-omgeving en ontzorgen we u 24x7. De ontwikkelingen binnen cloud computing volgen elkaar in hoog tempo op. Regelmatig worden er

Nadere informatie

Een centrale Operations bridge met Service Level Management

Een centrale Operations bridge met Service Level Management HP Software: Apps meet Ops 2015 Een centrale Operations bridge met Service Level Management Marcel de Wit/ March 31 st, 2015 HP Software: Apps meet Ops 2015 Operations Bridge "A physical location where

Nadere informatie

Waarom Cloud? Waarom nu? Marc Gruben April 2015

Waarom Cloud? Waarom nu? Marc Gruben April 2015 Waarom Cloud? Waarom nu? Marc Gruben April 2015 Waarom Daarom Cloud? Cloud! Waarom Daarom nu? nu! Marc Gruben April 2015 Wie ben ik? Informatie analist Project/development manager Developer/architect Wie

Nadere informatie

Wat is de cloud? Cloud computing Cloud

Wat is de cloud? Cloud computing Cloud The Cloud Agenda Wat is de cloud? Ontwikkelingen en trends in de markt Bedrijfsstrategie Voordelen en vraagtekens Werken in de cloud: Hoe? Veiligheid & privacy Toepasbaarheid in breder verband Demo Borrel

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

UNO CLOUD OPLOSSINGEN Moeiteloos en veilig samenwerken & communiceren in de Cloud!

UNO CLOUD OPLOSSINGEN Moeiteloos en veilig samenwerken & communiceren in de Cloud! UNO CLOUD OPLOSSINGEN Moeiteloos en veilig samenwerken & communiceren in de Cloud! Zij gingen u voor UNO Flex geeft mij letterlijk en figuurlijk rust. - Maarten Reuchlin, Managing Partner bij Vroom & Van

Nadere informatie