Onderzoeksverslag. Onderzoek naar mobiele apparaten als leerplatform voor Informatica in het voortgezet onderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoeksverslag. Onderzoek naar mobiele apparaten als leerplatform voor Informatica in het voortgezet onderwijs"

Transcriptie

1 Onderzoeksverslag Onderzoek naar mobiele apparaten als leerplatform voor Informatica in het voortgezet onderwijs Onderzoek van Onderwijs (EME19) Studiejaar Uitgevoerd door: Coen Crombach (303528) François Vonk ( ) Robin Eggenkamp ( ) Begeleid door: Kees Huizing Jacob Perrenet Versie juli 2012

2

3 Samenvatting Programmeren wordt gezien als een essentieel onderdeel van het informatica-curriculum in het voortgezet onderwijs. Nieuwe generaties studenten worden omringd door computer gerelateerde instrumenten. Bij het oplossen van problemen van uiteenlopende aard wordt deze apparatuur vaak ingezet. Het wordt dan ook voor iedereen steeds belangrijker te kunnen werken met computers, te begrijpen hoe ze werken en ze (tot op zekere hoogte) te kunnen programmeren. Hoe kunnen we leerlingen motiveren om te leren programmeren en hoe leren we ze dit op een zo effectief mogelijke manier? Onze hypothese is dat mobiele apparaten zoals smartphones hiervoor een geschikte context zijn. Mobiele telefoons zijn immers niet meer weg te denken uit het leven van de leerlingen in het voortgezet onderwijs. De mobiele context gecombineerd met de juist didactische aanpak en ontwikkelomgeving (een visuele omgeving genaamd App Inventor in ons geval) vormt volgens ons een motiverende en effectieve leeromgeving. De resultaten van ons onderzoek zijn beschreven in dit verslag en ondersteunen onze hypothese. Deze resultaten hebben geleid tot lesmateriaal dat gebruikt kan en zal worden bij het leren programmeren in het voortgezet onderwijs. 1

4 2

5 Inhoudsopgave Samenvatting Inhoudsopgave 1. Introductie 2. Theorie 3. Onderzoeksvragen 4. Methode 4.1. Steekproef en respondenten 4.2. Procedure 4.3. Instrumenten Oriënterende enquête naar relevante aspecten van programmeeronderwijs en lesmateriaal Enquête over motivatie bij programmeren Masterclass voor het verzamelen van feedback op het ontwikkelde materiaal Interviews voor het verzamelen van feedback op het ontwikkelde materiaal 5. Resultaten 5.1. Gebruikte programmeermethoden en tekortkomingen 5.2. Criteria goed programmeeronderwijs 5.3. Motiverende werking van apps maken voor mobiele apparaten 5.4. Geschiktheid gebruik visuele programmeeromgeving 5.5. Perceptie met betrekking tot het ontwikkelde lesmateriaal 6. Discussie 6.1. Conclusies 6.2. Aanbevelingen tot verder onderzoek 6.3. Aanpassingen ten opzichte van het onderzoeksplan 6.4. Samenwerkingsproces Referenties Bijlagen A. Vragenlijsten A.1. Oriënterende enquête naar relevante aspecten van programmeeronderwijs en lesmateriaal: vakdidactici A.2. Oriënterende enquête naar relevante aspecten van programmeeronderwijs en lesmateriaal: docenten A.3. Enquête over motiverende contexten bij programmeren A.4. Vragenlijst evaluatie ontwikkelde lesmateriaal B. Resultaten en conclusies uit enquêtes B.1. Resultaten en conclusies van de oriënterende enquêtes B.2. Resultaten en conclusies van de enquête over motivatie bij programmeren B.3. Resultaten en conclusies van de lesmateriaal evaluaties C. Bekeken en vergeleken lesmateriaal C.1. GameMaker4School C.2. Fundament Informatica: Ontwikkelen van ios applicaties 3

6 C.3. Ervaring met Solid Edge en Google Sketchup D. Ontwerpplan lesmateriaal E. Docentenhandleiding F. Lesmateriaal 4

7 1. Introductie Programmeren is een moeilijk (Van Diepen, 2005), maar wel een essentieel onderdeel van het informatica-curriculum (Saeli, 2012). Nieuwe generaties studenten worden omringd door computer gerelateerde instrumenten. Bij het oplossen van problemen van uiteenlopende aard wordt deze apparatuur vaak ingezet. Het wordt dan ook voor iedereen steeds belangrijker te kunnen werken met computers, te begrijpen hoe ze werken en ze (tot op zekere hoogte) te kunnen programmeren. Mobiele apparaten worden vaak als een bedreiging gezien voor het schoolwerk. Veel scholen verbieden het gebruik van bijvoorbeeld mobieltjes in de klas. Wij, in de positie van informatica docent, zien juist een kans om leerlingen gemotiveerd te krijgen door ze op een leuke, maar ook serieuze manier, te laten werken met hun telefoon. Zo kunnen we leerlingen laten zien dat er heel wat te leren valt over informatica rondom hun mobiele telefoon. Het aspect waar we ons vooral op willen richten is het programmeren van apps, bijvoorbeeld met App Inventor. Wie gebruikt ze per slot van rekening niet tegenwoordig? Leerlingen zijn er dagelijks mee bezig, hun telefoon is een computer waar ze graag mee werken en waar een heleboel mee mogelijk is. Wij zijn benieuwd of ze hierdoor gemotiveerd zullen raken om te leren programmeren. Immers, wat ze bouwen kunnen zij en hun klasgenoten meteen, altijd en overal delen en gebruiken. Tijdens het leren programmeren moet een leerling volgens Govender (Govender, 2006) drie dingen leren: data, instruction and syntax. Hierbij staat syntax voor de groep regels die bepalen wat wel en wat niet mag in een programmeertaal. Als leerlingen zich niet aan de syntax houden krijgen ze foutmeldingen. In tekstuele programmeeromgevingen zijn die veelal moeilijk te begrijpen, zeker voor een beginnend programmeur. Voor het leren programmeren is Computational Thinking (Wing, 2006) ook noodzakelijk, leerlingen moeten een probleem zodanig kunnen formuleren dat het om te zetten is in een voor de computer begrijpbaar programma. In een grafische programmeeromgeving, zoals App Inventor, is het leren en toepassen van de basis syntax van het programmeren eenvoudiger dan in een tekstuele programmeertaal. Programma s worden namelijk geconstrueerd door blokken (grafisch gerepresenteerde programmeerelementen) in elkaar te klikken. De blokken zijn zo vormgegeven dat leerlingen duidelijk kunnen zien hoe ze in elkaar passen. Ze kunnen de correcte syntax herkennen aan de vorm van de blokken. Hierdoor leert een leerling op een intuïtieve manier (blokken als analogie voor programmeerelementen) de basis concepten van het programmeren, zonder daarbij belast te worden met de complexe syntactische details van een tekstuele programmeertaal en de bijbehorende onduidelijke foutmeldingen. 5

8 Een voorbeeld uit de PaintPot tutorial (www.appinventor.org). De hierboven beschreven eigenschappen van grafisch programmeren willen we gebruiken om de motivatie en effectiviteit bij het leren programmeren van leerlingen in het voortgezet onderwijs te bevorderen. We zullen dit onderbouwen aan de hand van literatuur en meningen van vakdidactici en collega docenten. Aan de hand daarvan gaan we op een gefundeerde manier lesmateriaal ontwikkelen in de vorm van een programmeermodule voor het voortgezet onderwijs. 6

9 2. Theorie Programmeeronderwijs staat nog relatief in haar kinderschoenen en programmeren is geen gemakkelijk onderwerp om te onderwijzen (Van Diepen, 2005). Leren programmeren vereist van de leerling dat deze zich op zowel hoog niveau (eisen en ontwerp) als op laag niveau (syntax en bijbehorende foutmelding) ontwikkelt. Waar begin je? Ervaring wijst uit dat beginnen op hoog niveau lastig is zonder enige kennis te hebben van het lage niveau. Echter op laag niveau beginnen is vaak niet motiverend omdat leerlingen met triviale en saaie problemen te maken krijgen. Bovendien verzanden ze al gauw in de details van de programmeeromgeving (Van Dijk en Koppelman, 1995). Om het probleem van waar te beginnen met leerlingen leren programmeren te omzeilen stelt Van Merriënboer het zogenaamde Programmeren door completeren voor (Van Merriënboer, 1992). De uitdaging hierbij is het aanbieden van een raamwerk dat uitdagend maar wel begrijpbaar is voor de leerlingen. Saeli geeft in haar proefschrift (Saeli, 2012) ook aan dat de completeerstrategie een mogelijk geschikte didactische aanpak voor het leren programmeren is. Een andere uitdaging ligt in het kiezen van een geschikte programmeeromgeving. Daar waar omgevingen met compilers of interpreters worden gebruikt kampt men met het probleem van foutmeldingen die vaak onduidelijk en moeilijk te begrijpen zijn. Deze leiden af van het werkelijke onderwerp, namelijk het leren van programmeerconcepten. Hierdoor verloopt het leerproces niet op een effectieve manier. Bovendien komen ze de motivatie van de leerling niet ten goede (Diepen, Perrenet, Zwaneveld, 2011). Programmeren is geen onderwerp dat iemand snel leert. De hoeveelheid tijd die beschikbaar is in het voortgezet onderwijs voor het leren programmeren is beperkt;; maximaal 110 uur voor HAVO en 170 uur voor VWO (afgeleid uit Schmidt, 2007). In deze uren moeten leerlingen ook nog leren over het ontwikkelproces en projectmatig werken. Daarom is het belangrijk dat leerlingen op een zo effectief mogelijke manier leren programmeren. Onderzoek onder informatica docenten in het voortgezet onderwijs en onderzoek naar bestaande lesmethoden wijst uit dat er een beperkte hoeveelheid programmeerconcepten aangemerkt kunnen worden die als belangrijk worden beschouwd, de zogenaamde Big Ideas van programmeren (Saeli, 2012). Een tweetal van deze Big Ideas, decompositie en algortimes, speelt ook een rol bij het Computational Thinking (Wing, 2006). Er is geen onderzoek bekend naar de motiverende werking van App Inventor als programmeeromgeving in het voortgezet onderwijs. Ervaring met App Inventor in het hoger beroeps- en wetenschappelijk onderwijs is er wel (Wolber, 2011). Hierin wordt geconcludeerd dat studenten die vrijwel meteen apps, met een real-world impact, kunnen bouwen gemotiveerd zijn om de uitdaging van het oplossen van moeilijke logische problemen aan te gaan. Een bijkomende observatie was dat bleek dat een student met dyslexie beduidend minder problemen had met het programmeren in App Inventor dan in een tekstuele 7

10 omgeving. Tot slot moet informatica in het voortgezet onderwijs niet alleen gericht zijn op de korte termijn (Diepen, Perrenet, Zwaneveld, 2011). De volgende lange termijn doelen kunnen worden gedefinieerd: Inzicht hebben in de mogelijkheden en onmogelijkheden van informatica. Herkennen of een probleem zich leent voor een informatica-aanpak. Informatica-aanpakken kennen, zoals analyseren, ontwerptechnieken gebruiken en prototyping toepassen. Begrip hebben van en inzicht hebben in belang, mogelijkheden en beperkingen van de toe te passen informatica-aanpakken. De gebruiker een centrale rol geven in het proces, rekening houdend met sociale en ethische aspecten. Programmeeronderwijs als onderdeel van het informaticacurriculum kan en moet hier dan ook een bijdrage aan leveren. Het aanleren van algoritmisch denken hangt hier sterk mee samen. Relevante begrippen De volgende domein specifieke begrippen spelen een centrale rol in ons onderzoek: App afkorting voor applicatie, computerprogramma, tegenwoordig vaak gebruikt voor apps die op een mobiel apparaat draaien. Android besturingssysteem dat op veel van de huidige mobiele apparaten draait. App Inventor SDK waarmee grafisch software voor Android toestellen ontwikkeld kan worden. Mobiel apparaat apparaat zoals de iphone, de ipad of een Android-toestel. SDK Software Development Kit. Een verzameling hulpmiddelen voor het ontwikkelen van software voor een bepaald product. De volgende onderwijskundige begrippen spelen een centrale rol in ons onderzoek: Computational Thinking Computational thinking builds on the power and limits of computing processes, whether they are executed by a human or by a machine (Wing, 2006, p.33). Computational Thinking is een houding tezamen met een verzameling van vaardigheden en technieken om problemen op te lossen. De oplossingen worden gezocht in de vorm van algoritmes die uiteindelijk de basis voor een computerprogramma zouden kunnen zijn. Enkele technieken zijn: probleem ontleding, patroonherkenning, abstractie, data analyse en visualisering. Effectiviteit The criterion for effective teaching, schools, and education is the extent to which they are finally able to reach goals, the amount of variance of student outcomes in those goals explained by teachers, schools, and education in general (Creemers, 1999, p.52). Vertaald naar ons onderzoek betekent dit dat we moeten kijken naar de doelen van programmeeronderwijs en hoe deze bereikt worden door onze en bestaande programmeermethoden. 8

11 Motivatie De term motivatie refereert aan een toestand waarin een individu zich bevindt, wanneer een of meer motieven, onder invloed van bepaalde omstandigheden, worden geactualiseerd. Motivatie wordt vastgesteld aan de hand van drie gedragsparameters: namelijk intensiteit van gedrag, doelgerichtheid, en persistentie (Boekaerts & Simons, 1993, p.105). 9

12 3. Onderzoeksvragen Er zijn veel onderzoeksvragen mogelijk als het gaat over programmeeronderwijs. In ons onderzoek richten we ons op de onderstaande vragen. Elke onderzoeksvraag krijgt hier ook een identificatie, bijvoorbeeld [1-Methoden], zodat we naar de vragen kunnen verwijzen in de rest van ons verslag. 1. Welke programmeermethoden worden er nu gebruikt in het voortgezet onderwijs en wat zijn de tekortkomingen van deze methoden met betrekking tot effectiviteit en motivatie? [1-Methoden] Op dit moment wordt er een breed scala aan programmeermethoden gebruikt binnen het voortgezet onderwijs. Naar ons idee wordt er hierbij te weinig aandacht besteed aan motivatie en effectiviteit, waardoor er op dit vlak verbeteringen zijn door te voeren. 2. Aan welke criteria moet goed programmeeronderwijs voldoen? [2-Criteria] Wij verwachten hier een antwoord in lijn met de Big Ideas van Saeli (Saeli, 2012). 3. Motiveert het maken van applicaties voor mobiele apparaten, met bijvoorbeeld App Inventor, leerlingen meer dan bestaande methoden? In het bijzonder de leerlingen met een niet N-profiel? [3-Motivatie] Gezien de interesse van leerlingen in mobiele telefoons verwachten wij dat het maken van apps de leerlingen ook motiveert. 4. Is het gebruik van visuele ten opzichte van tekstuele programmeeromgevingen zoals voornamelijk gebruikt in de geanalyseerde methoden geschikter voor het aanleren van de basis principes van het programmeren? [4-Visueel] Wij verwachten dat visuele programmeeromgevingen geschikter zijn om te leren programmeren, voornamelijk omdat hierbij de nadruk ligt op programmeerconcepten en niet op de syntax. 10

13 4. Methode De aanpak om onze onderzoeksvragen beantwoord te krijgen is tweeledig. Enerzijds zullen we in de literatuur zoeken naar antwoorden, anderzijds zullen we informatica vakdidactici, docenten en leerlingen enquêtes afnemen en interviewen. Dit onderzoek is ontwerpgericht, we zullen een interventie ontwerpen [lesmateriaal] met het doel een complex onderwijsprobleem [leren programmeren] op te lossen en de kennis te vergroten met betrekking tot de kenmerken van deze interventies en hun ontwerp- en ontwikkelingsprocessen (Plomp, 2009). Praktisch betekent dit dat we op basis van de uitkomsten van het literatuuronderzoek en de enquêtes lesmateriaal zullen ontwikkelen. Vervolgens verzamelen we feedback op het ontwikkelde materiaal bij de deelnemers aan de enquêtes en komen we tot aanbevelingen tot verbetering van het materiaal. Er is een aantal enquêtes ontworpen: die voor docenten en vakdidactici en die voor leerlingen. De enquêtes voor docenten en vakdidactici richten zich op het programmeeronderwijs in het algemeen, de methode van lesgeven zoals nu wordt toegepast en de daarbij horende motivatie en effectiviteit, en de verwachting van hen bij onze ideeën. De enquête voor leerlingen richt zich enkel op motivatie. Gedurende een masterclass (nascholing voor informatica docenten) hebben we ons materiaal gepresenteerd, docenten met het materiaal laten werken, en hen vervolgens individueel en plenair om feedback gevraagd. Daarnaast hebben we nog enkele docenten persoonlijk geïnterviewd middels open interviews. We hebben hierbij wel een vragenlijst gebruikt als houvast maar lieten de respondent de loop van het gesprek mede bepalen. Door de interviews en de masterclass kunnen we inzicht krijgen in de afhankelijke variabelen van ons onderzoek;; te weten wat is de perceptie van informatica vakdidactici en docenten met betrekking tot het door ons ontwikkelde lesmateriaal. We hebben enkele bestaande methoden onderzocht. We hebben hierbij gebruik gemaakt van het proefschrift van Saeli (Saeli, 2012), waarin zij drie in Nederland veel gebruikte methoden vergelijkt, namelijk Fundament Informatica, Informatica Actief en Enigma. Zij geeft in haar proefschrift een overzicht in hoeverre de door haar gebruikte Big Ideas van programmeren door deze methoden gecoverd worden. We hebben ook bekeken en besproken hoe het boek GameMaker4School, een nieuwe programmeermodule van Fundament Informatica Ontwikkelen van ios applicaties en een methode behorende bij Solid Edge en Google Sketchup zijn opgezet (zie bijlage C.). 11

14 Omdat we de beschikking hebben over een beperkt aantal vakdidactici en docenten zullen we voornamelijk kwalitatief onderzoek doen, aangevuld met de enquête over motivatie onder leerlingen. Begrippen als motivatie van leerlingen en effectiviteit van een leerproces lenen zich bij uitstek voor kwalitatief onderzoek. Je kunt vragen of motivatie is toegenomen, maar niet of het verdubbeld is, de nadruk ligt op ordinale gegevens. De vragenlijsten lieten we zo open mogelijk (veel ruimte voor toevoegingen van de respondenten) en ook het open interview is hiervoor een geschikte vorm. Door dit kwalitatief onderzoek te combineren met literatuur onderzoek kunnen we alle vier de onderzoeksvragen beantwoorden Steekproef en respondenten In de hierna volgende tabel is te zien hoeveel respondenten we bij de diverse onderdelen hebben gebruikt. Meer informatie over deze respondenten is te vinden in de samenvatting van reacties in bijlage A. Onderdeel Oriënterende enquête naar relevante aspecten van programmeeronderwijs en lesmateriaal: Didactici Oriënterende enquête naar relevante aspecten van programmeeronderwijs en lesmateriaal: Docenten Aantal 5 8 Motivatie enquête leerlingen 59 Evaluatie lesmateriaal: Didactici en docenten

15 4.2. Procedure Een schematische weergave van de fasen in ons onderzoek is te zien in de volgende figuur: Zoals te zien in het bovenstaande figuur is de eerste fase van het onderzoek een literatuuronderzoek. In de literatuur hebben we gezocht naar (deel-)antwoorden op onze onderzoeksvragen en informatie om te gebruiken voor het opzetten van de enquêtes. Aan de hand hiervan zijn enkele enquêtes opgezet die worden besproken in paragraaf en Met de gegevens verkregen uit het literatuuronderzoek en de resultaten van de enquêtes is begonnen met het ontwikkelen van lesmateriaal. Hierop volgend hebben we drie manieren van feedback gebruikt: een masterclass workshop, individuele interviews met docenten en schriftelijke feedback van vakdidactici en enkele andere geïnteresseerden. Op deze manier hopen we zoveel mogelijk feedback op het materiaal te ontvangen. Tot slot zullen we komen met aanbevelingen ter verbetering van het materiaal. Omdat we het materiaal zelf willen gaan toepassen in ons onderwijs is ons plan om zelf, na afloop van het onderzoek, aan de slag te gaan met de aanbevelingen en het materiaal verder te ontwikkelen. 13

16 4.3. Instrumenten In dit hoofdstuk beschrijven we de verschillende instrumenten die wij gebruikt hebben om gegevens te verzamelen ter onderbouwing van onze onderzoeksvragen. Deze instrumenten kunnen getoetst worden op een viertal kwaliteitsaspecten: validiteit (validity;; Van den Akker, 1999 en slides bijeenkomst Onderzoek van Onderwijs): Een instrument is valide als het meet wat het beoogd is te meten en gebaseerd is op recente kennis. Validiteit kan worden getest door het instrument voor te leggen aan experts. bruikbaarheid (practicality;; Van den Akker, 1999): Bruikbaarheid betekent dat een instrument in de praktijk toepasbaar is en kan worden getest door middel van een try-out. effectiviteit (effectiveness;; Van den Akker, 1999): Effectiviteit geeft aan of de resultaten overeenkomen met het doel van het instrument. Van den Akker geeft aan dat dit getest kan worden door field-tests. betrouwbaarheid (slides bijeenkomst Onderzoek van Onderwijs): Een instrument is betrouwbaar als (1) het datgene wat het meet, goed meet, (2) het consistent is en (3) de meting vrij is van verstorende invloeden. Per instrument zullen we aangeven in hoeverre we het hebben kunnen toetsen aan deze eisen voor kwaliteit Oriënterende enquête naar relevante aspecten van programmeeronderwijs en lesmateriaal Deze enquête is ingezet om er achter te komen wat vakdidactici en docenten belangrijk vinden aan programmeeronderwijs en om onze ideeën en plannen te valideren en aan te scherpen. Met deze enquête leveren we dus informatie voor alle vier de onderzoeksvragen. De vragenlijsten (zie bijlage A.1. en A.2.) voor de enquêtes bestaan uit 16 vragen verdeeld over 4 categorieën: algemeen (5 gesloten vragen), informatica curriculum (2 gesloten vragen plus toelichting), programmeermethoden (7 open vragen) en context/motivatie (2 gesloten vragen plus toelichting). Aan de hand van de door ons gewenste informatie is de eerste versie van de vragenlijst opgesteld. Hierbij hebben we gebruik gemaakt van de door de ESoE aangeleverde checklist voor vragenlijsten. Verder kunnen we het volgende over de kwaliteitsaspecten zeggen: validiteit: Als eerste hebben we de vragenlijst voorgelegd aan een begeleider (expert) en een medestudent (try-out). Hieruit is de tweede versie van de vragenlijst voortgekomen. Dit is de vragenlijst die aan de vakdidactici is gestuurd (field-test). Naar aanleiding van feedback van de vakdidactici is een derde versie van de vragenlijst gemaakt die aan de docenten is gestuurd. 14

17 bruikbaarheid: De tweede versie van de vragenlijst was bruikbaar op basis van de feedback van de medestudent (try-out). De derde versie was bruikbaar op basis van de feedback van de vakdidactici (field-test). effectiviteit: Dit hebben we ondanks de field-test niet expliciet getoetst omdat we slechts één analyse slag op de antwoorden hebben gedaan. De effectiviteit is echter voldoende voor ons onderzoek omdat we op basis van de analyse onze onderzoeksvragen hebben kunnen beantwoorden. betrouwbaarheid: Dit hebben we niet expliciet getoetst. De afname heeft online plaatsgevonden via een Google Docs formulier Enquête over motivatie bij programmeren Deze enquête (zie bijlage A.3.) onder leerlingen is bedoeld om ons vermoeden over de motivatie voor het ontwikkelen van apps voor mobiele telefoons te bevestigen. Vanwege de kleine schaal hebben we de kwaliteitsaspecten voor deze enquête niet verder onderzocht. De enquête draagt bij aan het beantwoorden van onderzoeksvraag [3-Motivatie]. Deze korte vragenlijst hebben wij afgenomen onder leerlingen uit drie informatica klassen. In deze vragenlijst krijgen zij een twaalftal onderwerpen te zien die zij op een schaal van 0-3 (helemaal niet leuk tot heel leuk) moeten beoordelen. Daarnaast krijgen zij de vraag of er nog onderwerpen ontbreken. Er is bewust voor een schaal met een even aantal keuzes gekozen omdat we leerlingen willen dwingen een kant te kiezen. Ook deze vragenlijst is online afgenomen, via een Google Docs formulier, bij alle informatica klassen op twee scholen. Leerlingen kost het slechts enkele minuten om deze vragen te beantwoorden Masterclass voor het verzamelen van feedback op het ontwikkelde materiaal Ten behoeve van het evalueren van het door ons gemaakte lesmateriaal hebben wij het gepresenteerd gedurende een masterclass, als onderdeel van nascholing van docenten informatica. Ter voorbereiding hebben de docenten het materiaal toegestuurd gekregen. De masterclass bestond uit een korte introductie van ons onderzoek en de daaruit voortgekomen uitgangspunten die aan het materiaal ten grondslag liggen. Vervolgens kregen de docenten ongeveer anderhalf uur de tijd om ieder met het materiaal aan de slag te gaan. Om spreiding van de feedback te bevorderen hebben we de deelnemers ieder een hoofdstuk gegeven om op te focussen. Gedurende deze periode hebben we vrij met de docenten gesproken en feedback over motivatie, effectiviteit, duidelijkheid en bruikbaarheid ingewonnen. Het laatste uur van de masterclass hebben we gebruikt om het materiaal plenair te bespreken. De plenaire bespreking vond plaatst aan de hand van de vragenlijst uit bijlage A.4. Bij het opstellen van deze vragenlijst hebben we gebruik gemaakt van de door de ESoE aangeleverde checklist voor interviews. Verder kunnen we het volgende over de kwaliteitsaspecten zeggen: 15

18 validiteit: We hebben de vragenlijst eerst uitgetest via een individueel interview met een informatica docent (try-out). Op basis daarvan zagen we geen noodzaak om de vragenlijst aan te passen. bruikbaarheid: De vragenlijst was bruikbaar op basis van de feedback van de informatica docent (try-out) die we vooraf individueel geïnterviewd hebben. effectiviteit: Dit hebben we niet expliciet getoetst omdat we slechts één analyse slag op de antwoorden hebben gedaan. De effectiviteit is echter voldoende voor ons onderzoek omdat we op basis van de analyse onze onderzoeksvragen hebben kunnen beantwoorden. betrouwbaarheid: Dit hebben we niet expliciet getoetst. De verkregen feedback is genotuleerd en verwerkt. Hiervoor hebben we gekeken naar de methode beschreven in het Basisboek Kwalitatief onderzoek (Baarda, Goede, Teunisse, 2005). De gebruikte labels en uitwerking van de feedback zijn te vinden in bijlage B.3. Aan de hand van de verkregen informatie zijn wij in staat geweest te valideren of ons materiaal voldoet aan onze eigen verwachtingen. Dit heeft bijgedragen aan het beantwoorden van onderzoeksvragen [3-Motivatie] en [4-Visueel] Interviews voor het verzamelen van feedback op het ontwikkelde materiaal Aan de hand van de vragenlijst in bijlage A.4. hebben we ook enkele docenten geïnterviewd die niet bij de masterclass aanwezig waren. Ook in dit geval hebben we deze docenten het materiaal van te voren ter beschikking gesteld. De duur van deze interviews heeft gevarieerd van 1 tot 2 uur. De resultaten van de interviews zijn op dezelfde manier verwerkt als de in besproken resultaten uit de masterclass. Ook voor de kwaliteitscriteria geldt hetzelfde als in beschreven is. Wel kunnen we nu de masterclass als field-test voor de validiteit en bruikbaarheid van de vragenlijst zien. 16

19 5. Resultaten In dit hoofdstuk behandelen we onze resultaten door de gestelde onderzoeksvragen te beantwoorden. Daarnaast zullen we ook ingaan op de perceptie van informatica docenten met betrekking tot het ontwikkelde lesmateriaal en aangeven hoe we hun feedback gaan verwerken of verwerkt hebben Gebruikte programmeermethoden en tekortkomingen Ons literatuuronderzoek en de antwoorden op onze enquête leveren de onderstaande resultaten op over de gebruikte programmeermethoden in het voortgezet onderwijs en hun tekortkomingen met betrekking to effectiviteit en motivatie. De oriënterende enquête is geanalyseerd zoals beschreven in bijlage B.1. Voor de tekortkomingen van de gebruikte programmeermethoden zijn de volgende vragen relevant: vraag 8: Welke programmeertalen en bijbehorende lesmethoden gebruikt u in het middelbaar onderwijs? vraag 9: Wat vindt u de sterke en zwakke punten van deze talen en methoden? vraag 10: Zijn leerlingen met deze talen en methoden snel in staat om een (voor hun) leuk resultaat te behalen? De antwoorden op deze vragen geven direct inzicht in de eventuele tekortkomingen van de gebruikte methoden. In het materiaal dat gebruikt werd in de CODI trainingen (CODI - Vakdidactiek Informatica - II - dec. 2002) zien we de volgende opsomming van programmeeromgevingen en hun nadelen: Imperatief (klassiek);; Basic, C, Pascal: ouderwetse omgeving, niet aantrekkelijk, zonder kant-en-klare procedures en functies kom je niet ver Visueel;; Delphi, Java (Visual Café), Visual Basic: moeilijk vat op te krijgen, gebruik van standaardbibliotheken is lastig Functioneel (declaratief);; Haskell, Lisp, LOGO: Ziet er in het algemeen niet aantrekkelijk uit, minder gangbaar dus minder overdraagbaar, LOGO alleen een speelgoedtaaltje Logisch (declaratief);; Prolog: moeilijk vat op te krijgen, ziet er in het algemeen niet aantrekkelijk uit, minder gangbaar dus minder overdraagbaar Object-georiënteerd;; C++, Java: moeilijk vat op te krijgen, gebruik van standaardbibliotheken is lastig Programmeeromgeving;; auteurssysteem, code kruispunt, PSD: beperkt domein, beperkte taalmechanismes (b.v. geen parameteroverdracht) Hierbij dient opgemerkt te worden dat de categorisering in het artikel niet helemaal optimaal is gekozen door de makers. Zo is Visual Basic ondergebracht bij de categorie visueel terwijl deze ook bij Object-georiënteerd had kunnen staan. 17

20 Desondanks geeft dit een goed overzicht van veel voorkomende nadelen: ouderwets en niet aantrekkelijke ontwikkelomgeving (nadeel voor motivatie) sterke afhankelijkheid van standaard bibliotheken die niet makkelijk te doorgronden zijn (nadeel voor motivatie en effectiviteit) beperkte toepasbaarheid;; moeilijk om in korte tijd iets leuks te maken (nadeel voor motivatie en effectiviteit) Naast bovenstaande tekortkomingen met betrekking tot aantrekkelijkheid en gebruik van programmeeromgevingen is er ook onderzoek gedaan naar bestaande informatica onderwijsmethoden en in hoeverre zij de Big Ideas van programmeren adresseren (Saeli, 2012). In deze methoden worden een aantal van de eerder genoemde ontwikkelomgevingen gebruikt zoals Java, Delphi, PHP, BlueJ, VB.net en VB. Het blijkt dat veel van de bestaande methoden wel redelijk tot goed bijdragen aan de Big Ideas. Ook uit onze oriënterende enquête hebben we feedback gekregen over tekortkomingen van programmeermethoden die op dit moment door informatica docenten in het veld gebruikt worden. Hier volgt een overzicht: GameMaker en GML (GameMakerLanguage) Weinig oefenopdrachten te vinden waarbij één onderdeel een aantal malen herhaald wordt zodat echte verankering plaats vindt (vergelijk met Getal en Ruimte bij wiskunde). GML is specifiek voor GameMaker. Java Jcreator is te moeilijk voor scholieren. Ze gebruiken Eclipse en kopiëren de programma's om ze te wijzigen. Dat gaat goed. Java/Greenfoot Object oriëntatie kan soms moeilijk zijn. De methode biedt geen (extra) opdrachten aan de hand waarvan de leerlingen kunnen oefenen. De methode (aanschaf van het boek) is relatief duur. Ontbreken van goede debuggers. JavaLogo (Applet) De resultaten blijven vrij simpel, leerlingen raken daardoor redelijk snel verveeld. Het legt veel nadruk op ruimtelijk inzicht, leerlingen die daar moeite mee hebben, hebben ook met deze manier van programmeren moeite. PHP (& MySQL) Indirect karakter omdat het op een server draait. Hiermee wordt bedoeld dat het voor de leerlingen niet duidelijk is welke activiteiten op de server draaien en welke op de client. Integratie met HTML maakt het moeilijk. Veel syntax. Ontbreken van goede debuggers. RobotBasic Slechte editor, ongevoelig voor hoofdletters/kleine letters. 18

Producten en prijzen 2012

Producten en prijzen 2012 Informatica Voortgezet Onderwijs Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl instruct@instruct.nl België www.instruct.be instruct@instruct.be Producten

Nadere informatie

Producten en prijzen 2012

Producten en prijzen 2012 MBO Kantoorautomatisering Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl instruct@instruct.nl België www.instruct.be instruct@instruct.be Producten en prijzen

Nadere informatie

Producten en prijzen 2012

Producten en prijzen 2012 Informatica Voortgezet Onderwijs Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl instruct@instruct.nl België www.instruct.be instruct@instruct.be Producten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Programmeren in Java

Programmeren in Java NIOC - presentatie Programmeren in Java Met JCreator en BlueJ Door Wim de Lange, SG Tabor, locatie Oscar Romero, Hoorn 18 april 2007 Wim de Lange Programmeren met JCreator en BlueJ 1 Mijn achtergrond Docent

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

Terugkoppeling testen egeo internetpanel

Terugkoppeling testen egeo internetpanel www.rijksoverheid.nl Terugkoppeling testen egeo internetpanel Inleiding De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft in 2013 een nieuwe versie van de webapplicatie voor het bekijken en wijzigen van

Nadere informatie

VERENIGINGSWIJZER.NL FINAL DOCUMENT

VERENIGINGSWIJZER.NL FINAL DOCUMENT Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Exacte Wetenschappen Project Multimedia Peter van Ulden Studentnr. 1494759 VERENIGINGSWIJZER.NL FINAL DOCUMENT INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding...3 2 Aanpak & Techniek...4

Nadere informatie

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)!

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)! 18 responses View all Publish analytics 18 responses ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 9 ouders) Summary View all responses Publish analytics In welke mate ziet u uw zoon of dochter de ipad thuis

Nadere informatie

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht Analyse Inleiding Bij het beoefenen van karate zijn er meerdere trainingsvormen. Een individuele trainingsvorm is de kata, waar een vast

Nadere informatie

Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip).

Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Getallen 1 Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Doelgroep Rekenen en Wiskunde Getallen 1 Getallen 1 is geschikt voor groep 7 en 8 van de basisschool

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

Voor een betrouwbaar bovenbouwadvies per vak

Voor een betrouwbaar bovenbouwadvies per vak Voor een betrouwbaar bovenbouwadvies per vak Beschikbaar per 1 september 2015 NIEUW TOA Profielkeuzetoets vmbo en havo Biologie, economie, natuurkunde en wiskunde Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

MASTERCLASS De datateam methode Examenresultaten Nederlands

MASTERCLASS De datateam methode Examenresultaten Nederlands MASTERCLASS De datateam methode Examenresultaten Nederlands Taal op koers 29 oktober 2014 Cindy Poortman en Kim Schildkamp Uitdagingen in de onderwijspraktijk Voortijdige schooluitval Gebrek aan praktische

Nadere informatie

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE WELKOM BIJ BOMBERBOT! Bij onze lessen horen ook nog een online game, waarin de leerlingen de concepten die ze geleerd krijgen direct moeten toepassen, en een online platform, waarin u de voortgang van

Nadere informatie

DATATEAMS VOOR ONDERWIJSVERBETERING. SOK studiedag, 6 juni 2014 Kim Schildkamp: k.schildkamp@utwente.nl

DATATEAMS VOOR ONDERWIJSVERBETERING. SOK studiedag, 6 juni 2014 Kim Schildkamp: k.schildkamp@utwente.nl DATATEAMS VOOR ONDERWIJSVERBETERING SOK studiedag, 6 juni 2014 Kim Schildkamp: k.schildkamp@utwente.nl Programma Opbrengstgericht werken Wat is het en waarom belangrijk? Datateam methode Resultaten onderzoek

Nadere informatie

Producten en prijzen 2016 MBO ICT Opleidingen

Producten en prijzen 2016 MBO ICT Opleidingen Voor kwalificaties en keuzedelen Producten en prijzen 2016 Automatiseringskennis op elk niveau 1 April 2016 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Studiemateriaal per kwalificatie... 3 Theorie en opdrachten

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Onderzoeksvaardigheden 2

Onderzoeksvaardigheden 2 Performance van Phonegap Naam: Datum: april 2012 Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docenten: Pauline Krebbers Modulecode: MEDMO101DT Modulenaam: Onderzoeksvaardigheden 2 / Media & Onderzoek Inhoudsopgave

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA X Microsoft Excel Stap in de wereld van Visual Basic for Applications (VBA) binnen het Microsoft Office programma Excel. Leer hoe deze programmeertaal precies in elkaar zit en hoe u deze in de dagelijkse

Nadere informatie

Informatica-Actief. i&i-conferentie. 25 november 2015, Amersfoort. Pieter Vorstenbosch en Paul Bergervoet

Informatica-Actief. i&i-conferentie. 25 november 2015, Amersfoort. Pieter Vorstenbosch en Paul Bergervoet Informatica-Actief i&i-conferentie 25 november 2015, Amersfoort Pieter Vorstenbosch en Paul Bergervoet 1 Inhoud Vorm en techniek Stijl van de cursussen SSO Inhoud Programmeerblok en meer Intro, Processing,

Nadere informatie

het Officiële Boek Help je kinderen leren programmeren! Marina Umaschi Bers en Mitchel Resnick

het Officiële Boek Help je kinderen leren programmeren! Marina Umaschi Bers en Mitchel Resnick het Officiële Boek Help je kinderen leren programmeren! Marina Umaschi Bers en Mitchel Resnick inhoud in het kort voorwoord...xi Een inleiding tot ScratchJr... 1 Hoofdstuk 1: Aan de slag... 7 Hoofdstuk

Nadere informatie

Vaardigheden - Enquête HV 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52705

Vaardigheden - Enquête HV 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52705 Vaardigheden - Enquête HV 2 Auteurs VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 21 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52705 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

icafe Project Joeri Verdeyen Stefaan De Spiegeleer Ben Naim Tanfous

icafe Project Joeri Verdeyen Stefaan De Spiegeleer Ben Naim Tanfous icafe Project Joeri Verdeyen Stefaan De Spiegeleer Ben Naim Tanfous 2006-2007 Inhoudsopgave 1 2 1.1 Programmeertaal PHP5..................... 2 1.2 MySQL database......................... 3 1.3 Adobe Flash...........................

Nadere informatie

Opleidingsplan. Studenten. MDL- referentie. Clermond de Hullu Wiebren Wolthuis Simon Wels Maik Gosenshuis D04

Opleidingsplan. Studenten. MDL- referentie. Clermond de Hullu Wiebren Wolthuis Simon Wels Maik Gosenshuis D04 Opleidingsplan Studenten Clermond de Hullu Wiebren Wolthuis Simon Wels Maik Gosenshuis MDL- referentie D04 Versiebeheer Versie Datum Wijzigingen Door wie 0.1 20-09- 2009 Eerste opzet voor het document.

Nadere informatie

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Voorbeeldlesmateraal maakt vernieuwingen Maatschappijwetenschappen concreet en uitvoerbaar In het kader van haar afstudeerproject voor de eerstegraads lerarenopleiding

Nadere informatie

ipad-enquête Uitkomsten november/december 2013 en mei/juni 2014

ipad-enquête Uitkomsten november/december 2013 en mei/juni 2014 ipad-enquête Uitkomsten november/december 2013 en mei/juni 2014 Evaluatie leerlingen en ouders/verzorgers Rsg Simon Vestdijk 1.0 Inleiding - Ipads op rsg Simon Vestdijk Sinds dit schooljaar, 2013-2014,

Nadere informatie

Het belang van leren programmeren

Het belang van leren programmeren Het belang van leren programmeren Han van der Maas HL Psychologie UvA CSO Oefenweb.nl opzet Pleidooi voor programmeeronderwijs Ontwikkelingspsychologisch perspectief Non-formeel leren (examen) Program

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze. oktober 2011

Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze. oktober 2011 Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze oktober 2011 Hoog percentage studie uitvallers Uit cijfers van de HBO-raad blijkt dat gemiddeld 15,8% van de HBO studenten afvalt

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

Slimmer Leren en Motiveren Programma s voor Middelbare Scholen

Slimmer Leren en Motiveren Programma s voor Middelbare Scholen Slimmer Leren en Motiveren Programma s voor Middelbare Scholen Contact: Florian Brunsting (florian@remindlearning.nl) of www.remindlearning.nl Wat is Remind? Remind leert middelbare scholieren in de onder-

Nadere informatie

Analyse vragenlijst pilot functioneel beheerders SURF

Analyse vragenlijst pilot functioneel beheerders SURF Analyse vragenlijst pilot functioneel beheerders SURF Lector Dr. Mark Gellevij Onderzoekers Dr. Marike Faber Jolise t Mannetje MSc Contact: Saxion - Kenniscentrum Onderwijsinnovatie Lectoraat Innovatief

Nadere informatie

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Wiskunde Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

Museumbezoek onder Studenten

Museumbezoek onder Studenten Museumbezoek onder Studenten Ontwerprapport CMD-Project Jelle Clignet CMD2B 1108174 Inhoudsopgave Inleiding 2 Concept 3 Beschrijving van het concept 3 Applicatie 3 Ondersteunende middelen 3 Middelen 4

Nadere informatie

Jeroen Bessems Rubriks. Jeroen Bessems. Rubriks

Jeroen Bessems Rubriks. Jeroen Bessems. Rubriks Jeroen Bessems INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Samenwerken Specialist Ondernemend Generalist Methodisch & gestructureerd Originaliteit & creativiteit Informatievaardig Onderbouwing & verantwoording Kritische

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Inleiding 7 2 Voorkennis 7 3 Het cursusmateriaal 7 4 Structuur, symbolen en taalgebruik 8 5 De cursus bestuderen 9 6 Studiebegeleiding 10 7 Huiswerkopgaven 10 8 Het tentamen

Nadere informatie

5 november 2015 RAI Amsterdam

5 november 2015 RAI Amsterdam Bazalt, HCO, RPCZ en OnderwijsAdvies organiseren het congres: Leren zichtbaar maken met de kennis over hoe wij leren met professor John Hattie 5 november 2015 RAI Amsterdam Professor John Hattie doet onderzoek

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen Ronde 5 Bert de Vos APS, Utrecht Contact: b.devos@aps.nl Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen 1. Over de drempels met taal Het rapport Over de drempels met taal is al ruim een jaar oud.

Nadere informatie

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN INHOUD Kwantitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Enquête Experiment Kwalitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Observatie Interview Kwaliteit van het onderzoek

Nadere informatie

Capaciteitentest HBO. Denkvermogen en denkstijl

Capaciteitentest HBO. Denkvermogen en denkstijl Denkvermogen en denkstijl Naam: Ruben Smit Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. De uitslag... 4 3. Bijlage: Het lezen van de uitslag... 5 Pagina 2 van 7 1. Inleiding Op 5 april 2016 heeft Ruben Smit een

Nadere informatie

Onderzoeksleerlijn Commerciële Economie. Naar een integrale leerlijn onderzoek Tom Fischer

Onderzoeksleerlijn Commerciële Economie. Naar een integrale leerlijn onderzoek Tom Fischer Onderzoeksleerlijn Commerciële Economie Naar een integrale leerlijn onderzoek Tom Fischer Onderzoek binnen de opleiding CE Aandacht door de tijd heen heel verschillend Van een paar credits voor de hele

Nadere informatie

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase Inleiding Door de toenemende globalisering en bijbehorende concurrentiegroei tussen bedrijven over de hele wereld, de economische recessie in veel landen, en de groeiende behoefte aan duurzame inzetbaarheid,

Nadere informatie

Assessment Center voor Teamleiders

Assessment Center voor Teamleiders Assessment Center voor Teamleiders Wilt u weten of uw teamleider(s) werkelijk leidinggevende(n) zijn, of bent u daarvan al overtuigd maar vraagt u zich af of hij/zij past binnen de ontwikkelingen die uw

Nadere informatie

ONDERZOEK DOEN. HENK LINDEMAN h.lindeman@aps.nl. Naam Datum

ONDERZOEK DOEN. HENK LINDEMAN h.lindeman@aps.nl. Naam Datum ONDERZOEK DOEN HENK LINDEMAN h.lindeman@aps.nl Naam Datum Onderzoeksvragen; uw keuze voor deze workshop Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen onderzoek doen en gedocumenteerd schrijven? Welke

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Ondernemerschaponderwijs. Kansloze onderneming?

Ondernemerschaponderwijs. Kansloze onderneming? Ondernemerschaponderwijs Kansloze onderneming? Probleemstelling Theoretisch kader Methode van Onderzoek Resultaten Conclusie Discussie Effectiviteit van Ondernemerschaponderwijs Probleemstelling Belang

Nadere informatie

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek In deze deelopdracht ga je het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek onderzoeken. Geerts en van Kralingen (2011) definiëren onderwijsconcept

Nadere informatie

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte De ontwikkeling van de ehealth-koffer Naam : Seline Kok en Marijke Kuipers School : Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opleiding : HBO-Verpleegkunde voltijd

Nadere informatie

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs BESCHRIJVING SURFACE Wat is het? De Surface is een liggend 30 inch beeldscherm op een tafel waaraan meerdere kinderen tegelijk kunnen werken. Zij bedienen de Surface met hun handen. Het apparaat kan 52

Nadere informatie

Gebruikerstest voor de arbocatalogus

Gebruikerstest voor de arbocatalogus Gebruikerstest voor de arbocatalogus Het is goed om een website, voordat deze wordt opengesteld voor alle gebruikers, te laten uittesten door een aantal betrokkenen. Een mogelijkheid is het uitzetten van

Nadere informatie

Projectdefinitie. Plan van aanpak

Projectdefinitie. Plan van aanpak Projectplan DOT2 Projectdefinitie ICT is niet meer weg te denken uit ons onderwijs (Hasselt, 2014). Als (toekomstige) leerkracht is het belangrijk dat je daar op inspeelt en kennis hebt van de laatste

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Inhoudsopgave: Inleiding Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Hoofdstuk 2: De Team Leadership Competence Questionnaire 2.1 : Opbouw van de lijst 2.2 :

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Intern MVO-management. Verbetering van motivatie, performance en integriteit

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Intern MVO-management. Verbetering van motivatie, performance en integriteit MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Intern MVO-management Verbetering van motivatie, performance en integriteit Inhoudsopgave Inleiding...3 1 Regels, codes en integrale verantwoordelijkheid...4

Nadere informatie

Onderzoeksvraag Uitkomst

Onderzoeksvraag Uitkomst Hoe doe je onderzoek? Hoewel er veel leuke boeken zijn geschreven over het doen van onderzoek (zie voor een lijstje de pdf op deze site) leer je onderzoeken niet uit een boekje! Als je onderzoek wilt doen

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) In deze module leer je projecten op te stellen en te programmeren in de VB.NET-omgeving.

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) In deze module leer je projecten op te stellen en te programmeren in de VB.NET-omgeving. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Module A5 Programmeren 1 (9 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module leer je projecten

Nadere informatie

Geavanceerde Programmeertechnologie. Prof. dr. Kris Luyten Jo Vermeulen

Geavanceerde Programmeertechnologie. Prof. dr. Kris Luyten Jo Vermeulen Geavanceerde Programmeertechnologie Prof. dr. Kris Luyten Jo Vermeulen Wat mag je verwachten? Je wordt efficiënter als software ontwikkelaar Je kan je weg vinden in nieuwe programmeertalen van verschillende

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient 9 Samenvatting Software heeft vooruitgang in veel vakgebieden mogelijk gemaakt en heeft een toenemend invloed op ons leven en de samenleving in zijn geheel. Software wordt gebruikt in computers, communicatienetwerken,

Nadere informatie

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag. Onderzoek Naam leerling:. Onderzoeksplan Er is een onderzoeksplan, maar de hoofdvraag is onduidelijk. Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

Nadere informatie

Inleiding LEGO MINDSTORMS Education EV3-programmeerapp

Inleiding LEGO MINDSTORMS Education EV3-programmeerapp Inleiding LEGO MINDSTORMS Education EV3-programmeerapp LEGO Education presenteert met trots de tablet-editie van de LEGO MINDSTORMS Education EV3-software een leuke, gestructureerde manier om uw LEGO MINDSTORMS

Nadere informatie

Technologie en Interactie 3.2: software architectuur

Technologie en Interactie 3.2: software architectuur Technologie en Interactie 3.2: software architectuur Manual IAM-TDI-V2-Technologie en Interactie. Jaar 0809 blok 2 Oktober 2008 Fons van Kesteren 1/8 Inhoud Technologie en Interactie 3.2: software architectuur...

Nadere informatie

Vorig jaar in 5v cluster, tot en met OO hoofdstukken, geen problemen. Nu in mengcluster, tot OO hoofdstukken, wel problemen bij 4h leerlingen

Vorig jaar in 5v cluster, tot en met OO hoofdstukken, geen problemen. Nu in mengcluster, tot OO hoofdstukken, wel problemen bij 4h leerlingen Eerste programmeertaal Leren programmeren vs. een programmeertaal leren In Nijmegen: Algol68 als basis voor o.a. Modula-2 en C Voor Codi/Boxmeer: Pascal, Java, HTML/PHP Niet helemaal tevreden over Java

Nadere informatie

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen Master Innovation & Leadership in Education Leerdoelen Aan het eind van deze lesdag heb je: Kennis van de dataverzamelingsmethodes vragenlijstonderzoek,

Nadere informatie

GO LAB: VIRTUELE LABS BIJ HET NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS

GO LAB: VIRTUELE LABS BIJ HET NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS GO LAB: VIRTUELE LABS BIJ HET NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS HENNY LEEMKUIL FER COENDERS 18 MEI 2016 IN DEZE WERKGROEP Didactiek ü Waarom practica / experimenteel werk door leerlingen ü Categorieën praktisch

Nadere informatie

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Onderzoek naar het effect van de Novius Architectuur Academy Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Door met meerdere collega s deel te nemen aan een opleiding voor bedrijfsarchitecten, werden mooie

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Connect Social Business. Plan van Aanpak voor mijn stage bij ConnectSB

Connect Social Business. Plan van Aanpak voor mijn stage bij ConnectSB Connect Social Business Plan van Aanpak voor mijn stage bij ConnectSB Joey Kaan September 21, 2014 Inhoudsopgave 1 Achtergronden 4 2 Probleemstelling & Doelstelling 5 2.1 Leren Professioneel Functioneren..................

Nadere informatie

Connect Social Business

Connect Social Business Connect Social Business Joey Kaan September 2014 Inhoudsopgave 1 Achtergronden 4 2 Probleemstelling & Doelstelling 5 2.1 Leren Professioneel Functioneren.................. 5 2.2 Facebook API leren door

Nadere informatie

Helder zicht: meet het verandervermogen van uw organisatie

Helder zicht: meet het verandervermogen van uw organisatie Helder zicht: meet het verandervermogen van uw organisatie Zou het niet heerlijk zijn als: veranderingen soepeler verlopen, medewerkers er minder weerstand tegen hebben, projecten eerder klaar zijn en

Nadere informatie

Informatica kiezen. Informatica: iets met computers? Informatie over het vak informatica in de Tweede Fase van havo en vwo

Informatica kiezen. Informatica: iets met computers? Informatie over het vak informatica in de Tweede Fase van havo en vwo Informatica kiezen Informatica: iets met computers? Informatie over het vak informatica in de Tweede Fase van havo en vwo Voorlichtingsmateriaal voor leerlingen in havo en vwo Het vak informatica Waarom

Nadere informatie

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4)

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4) Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4) Deze uitgave maakt onderdeel uit van het product Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen. Dit product

Nadere informatie

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT School : Basisschool De Lockaert Plaats : Oss BRIN-nummer : 00CD Onderzoeksnummer : 63530 Datum schoolbezoek : 16 december 2005 Datum vaststelling :

Nadere informatie

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1 GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl Esra Atescelik juni 2009 1 Inhoudsopgave 1. Concept Culture Shock.3 1.1 Definitief concept 4 1.2 Interactief gedeelte van de film..4

Nadere informatie

Modulewijzer tirprog02/infprg01, programmeren in Java 2

Modulewijzer tirprog02/infprg01, programmeren in Java 2 Modulewijzer tirprog02/infprg01, programmeren in Java 2 W. Oele 17 november 2009 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Studiehouding 3 3 Voorkennis 4 4 Inhoud van deze module 5 5 Leermiddelen 5 6 Theorie en

Nadere informatie

Algemeen Reglement van de Certificering voor instructeurs in het toepassingsgebied van de bedrijfsnoodorganisatie

Algemeen Reglement van de Certificering voor instructeurs in het toepassingsgebied van de bedrijfsnoodorganisatie Algemeen Reglement van de Certificering voor instructeurs in het toepassingsgebied van de bedrijfsnoodorganisatie Nederlands Instituut BedrijfsnoodOrganisatie Versie 3: Maart 2015 Inhoudsopgave 1. Samenvatting...

Nadere informatie

Methodologie & Profielwerkstukken

Methodologie & Profielwerkstukken Methodologie & Profielwerkstukken Erik Heijmans, WUR Arjen Nawijn, STOAS Sander Poort, CLV September 2014 Christelijk Lyceum Veenendaal, 2014 1. Onderzoeksprojecten soorten en doelen Twee soorten onderzoeksprojecten:

Nadere informatie

Meten en Meetkunde 3. Doelgroep Meten en Meetkunde 3. Omschrijving Meten en Meetkunde 3

Meten en Meetkunde 3. Doelgroep Meten en Meetkunde 3. Omschrijving Meten en Meetkunde 3 Meten en Meetkunde 3 Meten en Meetkunde 3 besteedt aandacht aan het onderhouden en uitbreiden van de basisvaardigheden van het rekenen met maten, oppervlaktes en inhouden, coördinaten en assenstelsels,

Nadere informatie

Het Assessment Center is zeer praktisch opgezet en onze instrumenten en werkwijze zorgen ervoor dat zichtbaar wordt:

Het Assessment Center is zeer praktisch opgezet en onze instrumenten en werkwijze zorgen ervoor dat zichtbaar wordt: Inleiding Wilt u weten of uw Teamleider werkelijk een leidinggevende is, of bent u daar al van overtuigd, maar vraagt u zich af of hij/zij past binnen de ontwikkelingen die uw organisatie doormaakt? Wellicht

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Aan de slag met het Business Model Canvas

Aan de slag met het Business Model Canvas 1 Aan de slag met het Business Model Canvas De Wereld van de Ondernemer Gerard Aaftink November 2014 2 Inhoud Deel 1: Het Business Model Canvas Het Business Model Canvas Wat is het? Hoe werkt het? Hoe

Nadere informatie