Onderzoeksrapport Mobile sensors

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoeksrapport Mobile sensors"

Transcriptie

1 Onderzoeksrapport Organisatie: Opdrachtgever: Projectbegeleider: Projectleden: Datum: Versie: Saxion Enschede H. van Leeuwen (Saxion) B. Loke (Noldus) R. Tangelder (Saxion) R. Borgonjen (Saxion, ) B. Oelgemöller (Saxion, ) 17 januari

2 Versiebeheer Versie Auteur Omschrijving Datum 0.1 R. Borgonjen Initiële opzet onderzoeksrapport 24 september B. Oelgemöller Invulling externe sensoren 27 september R. Borgonjen Invulling interne sensoren 27 september B. Oelgemöller Aanvulling communicatie en externe sensoren 1 oktober R. Borgonjen Toekomstbeeld smartphones toegevoegd en diverse kruisverwijzingen in het document toegevoegd 3 oktober B. Oelgemöller Software hoofdstuk ingevoegd en controle overige delen document 4 oktober R. Borgonjen Controle document, literatuurlijst bijwerken 4 oktober R. Borgonjen Aanpassingen op basis van assessment en aanvulling naar aanleiding van gesprek met Noldus 10 oktober R. Borgonjen Invulling gegeven aan GPS probleemherkenning 12 november R. Borgonjen Invulling gegeven aan filtering en databehandeling 22 november B. Oelgemöller Resultaten toegevoegd 10 december R. Borgonjen Aanbevelingen toegevoegd en controle volledig document 15 januari B. Oelgemöller Volgorde gewijzigd, controle volledig document 17 januari / 44

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding Samenvatting Stand van zaken Hardware smartphones Interne sensoren Gyroscoop Acceleratiemeter Nabijheidssensor Omgevingslicht en RGB sensor Touchscreen Microfoon Camera Digitaal kompas GLONASS en GPS Wi-Fi, Radio netwerk, Bluetooth NFC Barometer Externe sensoren Communicatie Audio-interface...10 USB OTG - Host en Device...10 WLAN...10 Bluetooth...10 Sensoren Software smartphones Besturingssystemen Marktoverzicht besturingssystemen Android ios ios softwarestack...12 Cocoa Touch layer...13 Media Services layer...13 Core Service layer...13 Core OS layer BlackBerry OS Windows Phone Softwarestack Kernel Middleware AEE UI framework Application suite Toekomst Processor Sensoren / 44

4 4.3 Communicatie AnyTrack Probleemherkenning Analyse Wegvallen van GPS Drift tijdens stilstand Systeem Filtering Wegvallen van GPS Drift tijdens stilstand Behandeling data Wegvallen van GPS Drift tijdens stilstand Resultaten Statistiek Conclusie...35 Aanbevelingen...36 Literatuurlijst...37 Bijlagen Smartphone sensoren Marktaandeel Intel R&D pipeline Softwarestack Exceptionele GPS waarden Wegvallen van GPS signaal Probleem GPS drift / 44

5 1 Samenvatting Smartphones worden tegenwoordig met steeds meer en verschillende sensoren uitgerust. Ook de communicatiemogelijkheden breiden zich uit. Hierdoor wordt het eenvoudiger externe sensoren op een smartphone aan te sluiten. De belangrijkste spelers voor mobiele besturingssystemen zijn Android, IOS en Windows Phone. Deze systemen zullen ook in de komende jaren naar verwachting leidend blijven op de mobiele markt. De hardware die in smartphones wordt gebruikt zal in de komende jaren op verschillende punten veranderen. Zo zullen de belangrijkste veranderingen voor de processoren plaatsvinden in het verkleinen van de transistoren, verhogen van de snelheid en het energieverbruik per transistor verlagen. De sensoren die de komende jaren naar verwachting meer zullen worden gezien zijn biometrische sensoren, omgevingssensoren en druksensoren. AnyTrack wordt ontwikkeld door het bedrijf Noldus uit Wageningen. En kan onder andere mensen en dieren tracken door gebruik te maken van GPS. De tracks worden ook gebruikt voor het analyseren van het gedrag van mensen en dieren. Om goede conclusies te trekken op basis van deze locaties is een goede GPS locatie gewenst. Echter in GPS treden een aantal problemen op die ongewenst zijn tijdens de analyse. Hierbij gaat het om drift van de locatie tijdens stilstand en exceptionele waarden op het moment dat het GPS signaal was weggevallen. Om de verschijnselen van deze problemen te bepalen worden diverse gegevens over de GPS, satellieten en acceleratie waarden verzameld. De gegevens worden vervolgens met een analysetool naast elkaar getoond waardoor visueel de data kan worden geanalyseerd in de probleemgebieden. Door de analyse zijn een aantal kenmerken van de problemen zichtbaar geworden. Zo is te zien dat kort voor het wegvallen van het GPS signaal het aantal zichtbare satellieten daalt. Wanneer vervolgens weer een GPS signaal wordt ontvangen stijgt dit aantal. Ook is hierbij te zien dat gedurende bepaalde tijd geen GPS updates binnenkomen vanuit de Android software. Dit is te verklaren, omdat er gedurende de wegval van het GPS signaal geen posities bepaald kunnen worden. Tijdens de drift die ontstaat bij stilstand is o.a. een lage gemiddelde snelheid zichtbaar, minder stabiele accuratie van de GPS locatie en lagere update frequentie. Daarnaast is gedurende stilstand een ander patroon in de acceleratiewaarden te zien als bij lopen. Om de specifieke problemen voor GPS te verhelpen wordt gebruik gemaakt van verschillende filters die elk een probleem filteren. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de eigenschappen van de problemen. Voor het filteren van de drift tijdens stilstand wordt bepaald of de sensor beweegt of stilstaat. Deze indicatie wordt bepaald op basis van verschillende waarden, hierbij kan worden gedacht aan GPS snelheid, acceleratiewaarden en GPS accuratie. De gevonden indicatie die aangeeft of wordt bewogen of stilgestaan wordt ook gebruikt voor het bepalen hoe goed het filter is. Dit wordt gedaan door de werkelijke stops te vergelijken met de stops gedetecteerd door het filter. In de resultaten van deze test is te zien dat detectie van een overgang (stilstand naar beweging en vice versa) plaatsvindt met een vertraging. Deze vertraging kan worden verkleind door het systeem uit te breiden met meer indicatoren. Hierdoor kan de vertragingstijd worden verkleind en de betrouwbaarheid worden verhoogd. 5 / 44

6 2 Inleiding Het project '' zal worden uitgevoerd voor het lectoraat Ambient Intelligence(AmI) 1 en het bedrijf Noldus2 uit Wageningen. Het bedrijf Noldus houdt zich onder andere bezig met de ontwikkeling van software voor gedragsanalyse bij mensen en dieren. Een systeem dat hiervoor wordt gebruikt is AnyTrack. Voor de analyse kan gebruik worden gemaakt van locaties die zijn bepaald met bijvoorbeeld GPS. In het GPS systeem zijn een aantal problemen aanwezig die tijdens de analyse ongewenst zijn. Tijdens het onderzoek zullen deze problemen worden onderzocht en zal een mogelijke oplossing worden gegeven. Ter verkenning van de context en state of the art zal een beschrijving worden gegeven over de actuele staat van de smartphones. Hierbij wordt gekeken naar de interne sensoren, mogelijkheden om externe sensoren aan te sluiten en software die op smartphones wordt gebruikt. Tevens zal toelichting worden gegeven op de roadmap van smartphones. Dit wordt gedaan om een beeld te geven waar naar verwachting de smartphones in de komende 6 jaar toe in staat zullen zijn en in welke richting de technologieën zich zullen ontwikkelen. Dit hoofdstuk zal betrekking hebben op onder meer de communicatiemethoden en sensoren. Het tweede deel van het rapport zal zich richten op de specifieke problemen die optreden met betrekking tot GPS. Er zal worden begonnen met de herkenning van de problemen. Vervolgens worden een aantal testen uitgevoerd die specifieke informatie verschaffen over de problemen. Deze informatie wordt vervolgens gebruikt voor het analyseren van de problemen. Hierbij wordt gekeken naar de eigenschappen van de problemen, zodat een duidelijker beeld wordt verkregen van de problemen en mogelijke oplossingen. Op basis van deze analyse en eigenschappen zal een systeemontwerp en implementatie worden gemaakt als mogelijke oplossing voor de problemen. Om de kwaliteit van de oplossing te testen worden een aantal testen uitgevoerd die informatie verschaffen over het ontwikkelde systeem. Hierbij kan worden gedacht aan de snelheid waarmee de problemen worden gedetecteerd en de stabiliteit. Er zal worden afgesloten met de conclusie en aanbevelingen. Hierin zal het uitgevoerde werk worden behandeld en worden de aanbevelingen gegeven. Onder aanbevelingen kan worden gedacht aan kritieke punten in het ontwikkelde systeem, uitbreidbaarheid voor de toekomst, mogelijke aanpassingen die gedaan kunnen worden op basis van de gevonden resultaten en mogelijke aanpassingen in de analysetools / 44

7 3 Stand van zaken 3.1 Hardware smartphones Smartphones kunnen tegenwoordig voor veel toepassingen gebruikt worden, waaronder navigatie, video gesprekken, spelletjes en bestanden oversturen naar een andere telefoon of computer. Voor veel van deze toepassingen wordt gebruik gemaakt van sensoren die intern in de telefoon zijn verwerkt. Dit hoofdstuk zal zich richten de sensoren in kaart te brengen die tegenwoordig in smartphones worden toegepast. Hierbij zal een korte beschrijving per sensor worden gegeven om duidelijk te krijgen waar ze actueel voor worden gebruikt. Tevens zal worden gekeken naar de mogelijkheden hoe externe sensoren kunnen worden aangesloten. Tot slot is er software nodig om de gemeten waarden beschikbaar te stellen aan applicaties die op het besturingssysteem draaien. Een beschrijving van de software zal dit hoofdstuk afsluiten Interne sensoren In deze paragraaf zal een korte beschrijving worden gegeven van de sensoren die tegenwoordig in smartphones worden toegepast. Als eerste zal een korte toelichting worden gegeven welke smartphones zijn bekeken. Vervolgens zal het begrip sensor nader worden toegelicht. Dit wordt gedaan om een duidelijk en helder beeld te krijgen wat een sensor daadwerkelijk is. Tot slot zullen de sensoren nader worden beschreven en toegelicht. Dit wordt gedaan om een beeld te krijgen wat de mogelijkheden van de sensoren zijn en hoe deze worden toegepast. In deze paragraaf zal een nadere toelichting worden gegeven op de sensoren die tegenwoordig in smartphones worden toegepast. Gezien de enorme hoeveelheid smartphones die tegenwoordig verkrijgbaar zijn op de markt is een beperkte selectie gemaakt. De selectie bestaat uit de Samsung Galaxy SIII, Apple iphone 5, HTC One X en de Nokia Lumia 920. Deze toestellen zijn uitgekozen, omdat deze de meeste functionaliteit hebben. Hierdoor wordt meteen een indruk verkregen hoe de state of the art eruit ziet. Om een beeld te geven van de aanwezige sensoren zal eerst worden besproken wat onder sensoren wordt verstaan. Bij het begrip 'sensor' kunnen mogelijk verschillende gedachten bestaan. De definitie gegeven door het van Dale woordenboek3 zegt: 'instrument of orgaan dat veranderingen kan waarnemen, dat als oog en als oor kan fungeren'. Een tweede definitie gegeven door woorden-boek.nl 4 zegt: 'Orgaan dat de verandering in een geselecteerde fysische grootheid constateert en deze verandering omzet in een bruikbaar signaal voor een meet-,vastleggings- of regelorgaan'. Gezien bovenstaande definities kan een sensor worden opgevat als orgaan of instrument dat veranderingen kan waarnemen. Het type verandering is hierbij niet specifiek vastgelegd. Gezien de mogelijkheden van de huidige smartphones kunnen uit veel instrumenten informatie (veranderingen) worden verkregen. Als voorbeeld kan door middel van een omgevingslichtsensor een verandering in het omgevingslicht worden waargenomen, maar ook Bluetooth kan een verandering waarnemen in signaalsterkte. Aan de hand van deze definities kunnen door middel van veel hardware componenten veranderingen worden waargenomen. In de bijlage Smartphone sensoren is een overzicht gegeven van mogelijkheden in de huidige smartphones. Tevens kan worden opgemerkt dat een aantal punten in de lijst door de producenten niet als sensor worden aangegeven maar gezien bovenstaande definitie het wel zijn / 44

8 Gyroscoop De gyroscoop[1] is een instrument dat een richtingsverandering kan bepalen zonder externe hulp of referenties. Onder de gyroscopen kan onderscheid worden gemaakt in twee categorieën. Namelijk de snelheid van een hoekverandering of de daadwerkelijke hoek. Het gros van de gebruikte gyroscopen in consumentenelektronica valt onder de snelheid van de hoekverandering bepalen. Toepassingen met dit type sensor zijn met name gericht op bewegingsdetectie Acceleratiemeter Een acceleratiemeter is een instrument dat de versnelling kan meten. Deze acceleratie kan worden veroorzaakt door een persoon die de sensor verplaatst, maar ook door de gevolgen van de zwaartekracht Nabijheidssensor De nabijheidssensor kan bepalen of een voorwerp in de buurt is. In de huidige smartphones wordt dit met name gebruikt om het touchscreen uit te schakelen, zodat niet per ongeluk een knop wordt ingedrukt. Tevens wordt het scherm in veel gevallen uitgeschakeld om het energieverbruik te beperken Omgevingslicht en RGB sensor De omgevingslicht en RGB-sensor kunnen worden gebruikt voor het bepalen van de lichtsterkte. In de smartphones wordt deze sensor vaak gebruikt om de achtergrondverlichting automatisch aan te passen op basis van het omgevingslicht. De RGB sensor kan de lichtsterkte meten van de drie primaire kleuren in het zichtbare licht (rood, groen en blauw). Hierdoor is het ook mogelijk de lichtkleur te bepalen Touchscreen Het touchscreen wordt tegenwoordig in het gros van alle smartphones gebruikt als interface met de gebruiker. De gebruiker kan bijvoorbeeld door het scherm op bepaalde plekken in te drukken in een gewenst menu komen. Touchscreens zijn er in verschillende types, onder andere weerstandsgevoelig en capacitief. In veel consumentenelektronica worden capacitieve touchscreens gebruikt. Deze hebben als voordeel dat multi-touch mogelijk is Microfoon De microfoon kan geluiden meten. Met behulp van diverse filters kunnen bepaalde signalen uit het originele signaal gefilterd worden. Hierbij kan worden gedacht aan bepaalde frequenties. Maar ook op geluidssterkte kan gefilterd worden. Door het toepassen van specifieke filtering is het mogelijk bepaalde geluiden te 'zoeken'. Wanneer bijvoorbeeld wordt gezocht naar een bepaald nummer die op de radio wordt afgespeeld, kan de ruis worden verwijderd en het nummer worden opgezocht in een database Camera De camera's worden tegenwoordig gebruikt voor het maken van foto's en video's maar er komen ook steeds meer applicaties die beeldbewerking en analyse toepassen op de gemaakte beelden. Hierdoor is het bijvoorbeeld mogelijk met de camera de hartslag van een persoon te bepalen. Dit wordt gedaan door de huidskleur te analyseren. Op basis van de analyse over meerdere beelden kan dan de conclusie worden getrokken wat de hartslag is. Naast dit voorbeeld zijn er meer mogelijkheden die nog in ontwikkeling zijn. 8 / 44

9 Digitaal kompas Het digitaal kompas is een instrument dat kan worden gebruikt voor het bepalen van het noorden. Dit wordt gedaan door gebruik te maken van het magnetische veld van de aarde GLONASS en GPS GPS (Global Positioning System) is een plaatsbepalingssysteem ontwikkeld door de verenigde staten (USA) en GLONASS (Global Navigation Satellite System) is de Russische tegenhanger. Beide systemen werken met behulp van satellieten en zijn qua nauwkeurigheid vergelijkbaar. Deze plaatsbepalingsmethoden worden in de huidige smartphones met name gebruikt voor navigatie toepassingen Wi-Fi, Radio netwerk, Bluetooth Deze communicatie mogelijkheden worden met name gebruikt voor communicatie met netwerken of peer to peer communicatie. Echter kan hier ook andere bruikbare informatie uitgehaald worden. Hierbij kan worden gedacht aan signaalsterkte. De benodigde informatie zal uiteraard afhankelijk zijn van de toepassing waarvoor het wordt gebruikt NFC NFC (Near Field Communication)[2] is een communicatiemethode die kan worden gezien als een extensie van RFID. Er zijn verschillende typen NFC apparaten namelijk, actieve en passieve. Actieve apparaten kunnen zowel gegevens lezen als schrijven en passieve apparaten kunnen data bevatten die actieve apparaten kunnen lezen. Bij passieve apparaten valt te denken aan chips die in een sleutelhanger zijn geïntegreerd voor het loggen van werktijden. Daarnaast is het mogelijk dat twee actieve apparaten gegevens met elkaar uitwisselen, bijvoorbeeld twee smartphones. Het grootste verschil tussen NFC en RFID is het bereik. NFC heeft een maximum bereik van ongeveer 10 cm tegenover RFID wat een bereik heeft die vele maler groter is Barometer Een barometer is een apparaat dat de luchtdruk kan meten. Deze gegevens worden onder andere gebruikt voor het voorspellen van het weer en hoogte. 9 / 44

10 3.1.2 Externe sensoren Communicatie Naast de interne sensoren kunnen steeds meer externe sensoren op de smartphones worden aangesloten. Om deze sensoren aan te sluiten is een communicatieverbinding nodig tussen de sensor en smartphone. Het eerste deel van dit hoofdstuk zal zich richten op de verschillende communicatiemogelijkheden. Dit hoofdstuk zal worden afgesloten met een lijst van sensoren die extern kunnen worden aangesloten Audio-interface Deze interface gebruikt de audiopoort van een smartphone die normaal wordt gebruikt voor de aansluiting van de oordopjes. De sensor gebruikt één van de stereokanalen als voeding en heeft hierdoor geen aparte voeding nodig. Onderstaand zal een voorbeeld worden gegeven van een toepassing die de audio-interface gebruikt voor het meten van data. Bij het Hick[3] project wordt vanuit de smartphone een 22kHz signaal op een audio kanaal gezet. Dit signaal wordt op het sensorbord als voeding gebruikt. Dit signaal kan op het sensorbord een vermogen van 7.4mW opleveren. Het versturen van data van het sensorbord naar de smartphone kan op twee manieren, namelijk met behulp van Bell 202 FSK of Manchester-encoded direct-digitaal. Als Bell 202 FSK gebruikt wordt is een 300 baud verbinding mogelijk. De tweede mogelijkheid biedt een snelheid van 8.82 kbaud door gebruik te maken van Manchester-encoded direct-digitaal communicatie. Hier wordt gebruik gemaakt van de hardware accelerator op de Hick microcontroller en een software-defined digitaal radio modulator/demodulator op de smartphone USB OTG - Host en Device Veel Android smartphones bevatten tegenwoordig USB On The Go (OTG)[4]. Hiermee kan de USB interface van een Android telefoon als USB host of device fungeren. Hierdoor kunnen externe apparaten direct op de USB poort worden aangesloten. Echter als de smartphone als USB host fungeert is de smartphone ook verantwoordelijk voor de voeding van de sensor wat tot gevolg heeft dat het energieverbruik stijgt en de gebruiksduur afneemt. Rekening moet worden gehouden met de beschikbaarheid van de USB host. Deze is namelijk vanaf Android versie 3.1 geïntroduceerd WLAN WLAN heeft het voordeel dat er een snelle dataverbinding mogelijk is en vaak een bestaande infrastructuur gebruikt kan worden. Om verbinding te maken met het netwerk moet de smartphone zich binnen het bereik van het accesspoint bevinden wanneer gebruik wordt gemaakt van een gecentraliseerd systeem. Tevens zijn er mogelijkheden een netwerk op te zetten tussen twee apparaten. Dit staat ook wel bekend als een ad-hoc verbinding Bluetooth Veel actuele smartphones beschikken over Bluetooth[5] om data met externe sensoren uit te wisselen. Door de groeiende vraag naar sensoren die kunnen worden gebruikt voor het verkrijgen van data met als speciale eis energiezuinigheid, hebben geleid tot de introductie van Bluetooth Smart. Deze Bluetooth versie is ontwikkeld voor het versturen van zeer kleine hoeveelheden data met een minimum aan energie. Doordat de manier van verzending anders is als de reeds bestaande Bluetooth versie is een Bluetooth Smart Ready apparaat nodig om te communiceren met het Bluetooth Smart device. 10 / 44

11 Sensoren Om een beeld te geven welke sensoren[6] op een smartphone kunnen worden aangesloten is hieronder een lijst weergegeven met mogelijke sensoren: glucose sensing[7] (meten van de bloedglucosespiegel); hartslag sensing[8] (meten van de hartslagfrequentie); loopcadans[9] (meet loopcadans en loopsnelheid); trapcadans[10] (meet trapcadans en fietssnelheid); GPS[11] (kan de absolute positie op aarde bepalen); 3-assige versnellingsmeter (kan versnellingen in drie richtingen meten); 3-assige magnetometer (een magnetometer kan elektrisch velden meten); 3-assige gyroscoop (geeft de relatieve draaiing aan); barometer (meet de luchtdruk); windsnelheid (meten van windsnelheden); temperatuur; infrarood thermometer (meet op afstand de temperatuur van oppervlakten); licht (meet de omgevingslichtsterkte); luchtvochtigheid (kan de luchtvochtigheid meten); Geiger counter[12] (kan de atomaire alpha- beta- en gammastraling meten). 3.2 Software smartphones Besturingssystemen Er zijn een aantal besturingssystemen op de markt beschikbaar voor smartphones. Eerst zal het marktoverzicht worden beschreven van de actuele hoofdspelers, zodat een beeld kan worden gevormd hoeveel de besturingssystemen worden gebruikt. Vervolgens zal per besturingssysteem een beschrijving worden gegeven Marktoverzicht besturingssystemen In de bijlage Marktaandeel is een duidelijke trend te herkennen. Android is een jong besturingssysteem op het gebied van smartphone besturingssystemen en is binnen 3 jaren het meest gebruikte besturingssysteem geworden. Daarnaast wordt voorspeld dat ios van Apple een redelijk stabiel marktaandeel houdt en dat Windows Phone de komende jaren zal groeien. De grootste deel van 'others' wordt ingenomen door Symbian (een groot deel van de Nokia's smartphones zijn gebaseerd op Symbian). Naar aanleiding van de grafiek lijken in de komende jaren 3 hoofdspelers de markt te gaan uitmaken; Android, ios en Windows phone. Hieronder zullen deze besturingssystemen nader worden toegelicht en Blackberry OS. 11 / 44

12 Android Android[13] is een open source besturingssysteem met onderliggend een Linux kernel. Binnen Android zorgt de Dalvik-VM (virtuele machine) dat applicaties kunnen worden uitgevoerd. Applicatie ontwikkeling Voor het ontwikkelen van Android applicaties is de va-sdk en Android-SDK nodig. Eerst wordt de va broncode met een va compiler vertaalt, gevolgd door een cross-compiler. Dit maakt het mogelijk in principe iedere va ontwikkelingsomgeving te gebruiken. Het framework binnen Android is modulair en bijna alle componenten hebben dezelfde rechten. Alleen de virtuele machine en de lagere kernel zijn uitzonderingen. Door deze architectuur is het mogelijk met een eigen applicatie s te versturen of een telefoongesprek te starten. Extra mogelijkheden buiten de va code biedt de SDL (Simple Direct Media Layer) en JNI (va Native Interface). Met behulp van een op va gebaseerde wrapperklasse wordt met behulp van de JNI het gebruiken van native code mogelijk. Dit kan onder andere worden toegepast in tijd kritische toepassingen. De SDL kan worden gebruikt voor specifieke media toepassingen. Hieronder vallen ook complexe renderingen ios ios[14] (tot 2010 'iphone OS') is het standaard besturingssysteem van Apple producten (iphone, ipod, ipad en Apple TV). ios is gebaseerd op OS X(Mac OS) een biedt mogelijkheden voor itunes en de App Store. Op 9 januari 2007 tijdens de presentatie van de eerste iphone was het revolutionair een smartphone met één vinger te kunnen bedienen. Het concept achter de ios user-interface is een intuïtief en gebruikersvriendelijke smartphone. Voor applicatieontwikkelaar was het tot versie niet mogelijk gebruik te maken van multitasking (alleen applicaties van Apple hadden hier toegang tot). Vanaf ios 4 wordt multitasking door een aantal programmeer interfaces mogelijk gemaakt ios softwarestack ios bestaat uit verschillende lagen. In Afbeelding 1: ios software stack zijn de verschillende lagen zichtbaar. In de volgende paragrafen zullen deze lagen nader worden toegelicht. Afbeelding 1: ios software stack 12 / 44

13 Cocoa Touch layer De Cocoa Touch laag is de bovenste van de vier softwarelagen en bevat toegang tot een aantal frameworks die hieronder zullen worden toegelicht. Cocoa Touch is voor het grootste deel in objective-c geprogrammeerd en is gebaseerd op de Cocoa API van Mac OS X. Cocoa Touch stelt de volgende frameworks beschikbaar: UIKit Framework; Creëert en beheert de basis elementen in de user-interface (tekstvelden, buttons, kleuren) en handelt gebeurtenissen af. Hierbij is te denken aan bijvoorbeeld de interactie met behulp van het touchscreen. Ook communicatie tussen de verschillende processen is hier geïmplementeerd. Tevens zorgt deze laag voor de toegang naar eventueel benodigde sensoren. Map Kit; Biedt een aantal API functies waarmee de ontwikkelaar landkaart gebaseerde functies in de applicatie kan realiseren. Hierbij is te denken aan het scrollen op een kaart afhankelijk van de actuele positie of een overlay toepassen op de map. Push Notification Service; Maakt het mogelijk de gebruiker over gebeurtenissen te informeren. Message UI Framework; Biedt de mogelijkheid s direct vanuit een programma te versturen en kan hierbij ook diverse userinterfaces aanbieden, bijvoorbeeld voor het opstellen van een . Address Book UI Framework; Biedt direct toegang naar de adres en contactinformatie. Game Kit Framework. Wordt gebruikt om peer-to-peer verbindingen op te zetten tussen verschillende apparaten. Dit framework is specifiek bedoelt voor spellen Media Services layer Deze laag biedt de ontwikkelaar toegang tot de audio- (AV Fundation framework), video- (Media Player framework) en grafiekfunctionaliteiten (OpenGL ES framework) en het tekenen van twee dimensionale elementen (Core Graphics Framework) inclusief animaties (Quarz Core Framework) Core Service layer De Core Service laag biedt een groot aantal functionaliteiten die worden gebruikt door bovenliggende lagen. Hierbij kan worden gedacht aan database functies (SQLite bibliotheek), toegang naar de App Store inclusief transacties (Store Kit Framework) en databeheer (Core Data Framework) Core OS layer Deze laag zit direct boven de hardware en omvat de kernel (een gemodificeerde Mach-Kernel) en heeft verschillend services. Hier zijn o.a. de netwerkfunctionaliteit (CFNetwork Framework) en toegang naar externe devices (External Accessory framework) geïmplementeerd maar ook fundamentele besturingssysteem functionaliteiten. Hierbij is te denken aan veiligheidsfuncties (Security Framework met verschillende methodieken), geheugen beheer en Threads (LibSystem). 13 / 44

14 BlackBerry OS BlackBerry OS[15] is een multitasking besturingssysteem en wordt door Research In Motion Limited (RIM) ontwikkelt. Applicaties kunnen in de BlackBerry App World gekocht worden. BlackBerry OS is in C++ geprogrammeerd en biedt een va omgeving (J2ME MIDP) met speciale interfaces voor services en applicaties. Applicatie ontwikkeling BlackBerry Voor ontwikkelaars zijn een aantal officiële tools beschikbaar, echter deze zijn pas beschikbaar na registratie. Het ontwikkelen[16] van applicaties is besturingssysteem onafhankelijk en kan in verschillende omgevingen gebeuren (Windows, Mac OS of Linux). Hiervoor is de BlackBerry Native SDK nodig. Deze SDK bevat bibliotheken, API's en ontwikkeltools. Naast het testen op de daadwerkelijke smartphone zijn er mogelijkheden de applicatie te testen in een simulator. Hierdoor kunnen ook applicaties ontwikkeld worden zonder de telefoon daadwerkelijk te hebben Windows Phone Windows Phone is een besturingssysteem van Microsoft en de opvolger van Windows Mobile (nu Windows Phone Classic). Net als de andere besturingssystemen heeft ook Windows Phone toegang tot een onlineshop voor applicaties en spellen (Windows Phone Marketplace). Microsoft heeft belangrijke punten (contacten, office, afbeeldingen, sociale netwerken, muziek, video en spellen) in hubs geplaatst. Deze hubs bevatten bepaalde functionaliteit en zijn geïntegreerd in het besturingssysteem. Deze kunnen in een venster (Live Tiles) worden getoond die op een interactief startbeeldscherm zijn geplaatst. Als veranderingen optreden, bijvoorbeeld een nieuwe kan dit meteen worden gevisualiseerd. Applicatie Ontwikkeling De applicaties en programma's worden met C# of VB.NET (Silverlight en XNA) ontwikkelt. Voor het ontwikkelen van applicaties is Windows Phone Developer Tools pakket nodig. Deze bestaat uit Visual Studio 2010 Express for Windows Phone, een emulator, Silverlight + XNA-Resources en Expression Blend (gebruikers interface design). Deze tools zijn compatibel met Visual Studio 2010 en alleen voor Windows Vista en Windows 7 verkrijgbaar. Multitasking voor applicaties is beperkt om de gebruiksduur van de accu te verhogen Softwarestack In de volgende paragrafen zal worden beschreven hoe de software in een smartphone is opgebouwd. Hierbij wordt specifiek gekeken naar de lagen die algemeen in de software worden gebruikt Kernel In smartphones is de kernel de brug tussen applicaties en de hardware. Bij hardware is te denken aan de CPU, geheugen en andere modulen die aanwezig zijn. De kernel is verantwoordelijk voor het verdelen van resources. Als een applicatie bepaalde resources nodig heeft beheert de kernel de toegang naar de hardware, dus ook de toegang naar de processor die voor het uitvoeren essentieel is. De kernel is ook verantwoordelijk dat processen geen toegang tot geheugen van andere processen kunnen krijgen. Omdat de kernel de verbinding naar de hardware is wordt hier ook de aansturing van het beeldscherm en het afhandelen van toetsinvoer ontvangen. 14 / 44

15 Middleware Middleware[17] is software die ervoor zorgt dat applicaties met elkaar kunnen communiceren. Middleware bevat ook netwerkfunctionaliteiten die het voor ontwikkelaars makkelijker maken communicatie kanalen te gebruiken AEE De AEE (Application Execution Environment)[18] is een applicatiemanager en beschikt over application programming interfaces (API's). Deze API's kunnen door ontwikkelaars worden gebruikt om functionaliteit uit lagere lagen te gebruiken UI framework De user-interface framework is een verzameling van grafische componenten (schermen, buttons, comboboxen, etc.). Deze laag zorgt ook voor de Look and feel van de user-interfaces Application suite De application suite is een verzameling van essentiële smartphone applicaties, hierbij is te denken aan contacten, en browser. Deze applicaties vormen de interface welke de gebruiker vaak gebruikt. 4 Toekomst Het beeld hoe smartphones er in de toekomst uit zullen zien zal worden opgedeeld in verschillende componenten. Eerst zal de processor worden behandeld. Deze voert daadwerkelijk alle berekeningen uit. Vervolgens zullen de sensoren worden behandeld gevolgd door de communicatie. 4.1 Processor De toekomstbeelden van de processoren worden door veel fabrikanten niet in de verre toekomst (komende 6-8 jaar) publiekelijk vrijgegeven. Echter heeft Intel op het Mobile World Congres (MWC) een verwachting gegeven van processoren voor mobiele toepassingen tot De verwachte processoren worden in afmeting kleiner en zijn op het gebied van performance naar verwachting ongeveer 4 maal sneller zijn als de huidige generatie. Wel heeft Intel een research en development (R&D) diagram vrijgegeven waarin is aangegeven in welke richting de processoren zullen gaan tot 2015 en verder. De sheet kan worden gevonden in bijlage Intel R&D pipeline, en is door Intel gepresenteerd op de Intel Annual Investor Meeting in Santa Clara. Het algemene toekomstbeeld voor het gebruik van microprocessors[19] zal zich met name in drie richtingen gaan veranderen. De afmetingen van de processoren zullen in vergelijking tot het aantal transistoren verkleinen. Dit wil zeggen dat het aantal transistoren op een gelijkblijvend oppervlak zal toenemen. Ten tweede zal de snelheid van de processoren toenemen. Ten derde zal het energieverbruik in vergelijking tot het aantal transistoren afnemen. 15 / 44

16 4.2 Sensoren De verwachting is dat het aantal sensoren zich zal uitbreiden naast de reeds bestaande sensoren. Hierbij zal het naar verwachting met name gaan om uitbreiding op het gebied van biometrische sensoren, omgevingssensoren en druksensoren. Door de introductie van deze sensoren kunnen nieuwe applicaties worden verwacht die de gebruiker beter ondersteunen, doordat de software zich aan de gebruiker kan aanpassen. Gezien de groeiende hoeveelheid sensoren in smartphones kunnen steeds meer gegevens worden gemeten. Voor specifieke toepassingen worden ook gegevens uit verschillende sensoren gecombineerd, bijvoorbeeld video conferenties. Hier worden camera beelden gecombineerd met geluid. Voor toepassingen waarbij conclusies moeten worden getrokken kan het mogelijk goed zijn nog meer gemeten waarden uit verschillende sensoren met elkaar te combineren. Hierdoor kan de betrouwbaarheid van de conclusie worden verhoogd. 4.3 Communicatie Afgelopen jaren zijn er diverse radiotechnologieën[20] op de markt gekomen waardoor telefoons kunnen communiceren. Tussen het uitbrengen van de verschillende technologieën zit gemiddeld 8 tot 10 jaar. Per technologie zal het gemiddeld 18 tot 20 jaar duren voordat deze technologie zijn hoogte punt heeft bereikt. Met hoogtepunt wordt hier het maximaal aantal gebruikers bedoelt. In Afbeelding 2: Communicatie roadmap is een overzicht te zien wanneer de verschillende technologieën op de markt zijn gekomen en waar het hoogtepunt ligt of verwachtte hoogtepunt. Afbeelding 2: Communicatie roadmap 16 / 44

17 De verschillende typen van radiocommunicatie brengen voor de eindgebruiker verschillende datasnelheden en services met zich mee. Doordat de snelheden worden verhoogd en services worden uitgebreid heeft dit consequenties voor de gebruikte technologie. In Afbeelding 3: Radio communication generations kan een overzicht worden gevonden met de belangrijkste veranderingen per generatie. Op het moment wordt onderzoek verricht naar de 5G generatie, echter de officiële ontwikkeling is nog niet begonnen. Met de introductie van de 4G generatie ook wel LTE genoemd is de beschikking gekomen over zeer snelle draadloze communicatie. LTEadvanced zou officieel een maximale download snelheid moeten kunnen halen van 1Gbit/s en een maximale upload snelheid van 500Mbit/s. Door deze zeer snelle draadloze verbindingen wordt het voor de gebruiker mogelijk grote hoeveelheden data te versturen en ontvangen. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan hoge kwaliteit videobeelden. Mogelijke toepassingen die grote datastromen gebruiken zijn augmented reality toepassingen. Daarnaast is de 4G technologie IP gebaseerd. Dit houdt in dat er wordt gecommuniceerd over het internet protocol (IP). Afbeelding 3: Radio communication generations 17 / 44

18 5 AnyTrack AnyTrack is een systeem dat op het moment in ontwikkeling is. Het kan worden gebruikt voor de tracking van mensen, dieren en objecten. Bij objecten kan onder andere worden gedacht aan auto's en bussen. Deze data kan ondersteunen bij gedragsanalyse. AnyTrack heeft mogelijkheden om zowel indoor als outdoor te tracken. Een specifieke indoor toepassing is het tracken van bezoekers in een museum. Dit kan worden gebruikt om te bepalen in welke kunststukken interesse is en welke minder. Tevens kan het informatie opleveren over het gedrag van de bezoekers. Een specifiek outdoor project is de tracking van een bus in Wageningen. Tijdens dit testproject is in de bus een GPS tracker aangebracht die positiedata opslaat die vervolgens door AnyTrack kan worden ingelezen. Met behulp van deze positiedata is het mogelijk onder andere te achterhalen of de bus op tijd rijdt.5 Tracks kunnen in AnyTrack visueel in een kaart worden getoond maar ook in tabellen. Tevens kunnen de tracks worden geanalyseerd waarbij in de track labels worden geplaatst. Deze labels kunnen bijvoorbeeld aangeven of een persoon stilstaat of loopt. Zoals hierboven vermeld kan AnyTrack positiedata ontvangen, analyseren en tonen op verschillende manieren. Wanneer GPS wordt gebruikt kan er incorrecte of onnauwkeurige data worden ontvangen. Hierin kunnen exceptionele waarden voorkomen. Onder exceptionele waarden worden waarden verstaan die niet haalbaar zijn in een specifieke situatie. Als voorbeeld kan bij voetgangers worden gedacht aan een snelheid boven de 60km/h. Dergelijke problemen kunnen in verschillende situaties voorkomen, namelijk: drift tijdens stilstand; wegvallen GPS signaal (bijv. in een tunnel) en een incorrecte/onnauwkeurige locatie wanneer er weer een signaal is; drift in de buurt van hoge gebouwen of canyons. Om deze problemen te onderzoeken zijn de volgende vragen opgesteld: Hoe kan de kwaliteit van een track worden verbeterd door manipulatie of verwijdering van de GPSpositie en toevoeging van acceleratiedata? Hoe kan een gemeten maar incorrecte/onnauwkeurige positie herkend worden? Welke filtering kan worden toegepast om de kwaliteit van de track te verbeteren? Hoe kan een incorrecte/onnauwkeurige positie worden behandeld om de kwaliteit van de track te verhogen? Onderstaand zullen deze vragen in meer detail worden behandeld en toegelicht / 44

19 5.1 Probleemherkenning Om de problemen te herkennen is met behulp van de Samsung Galaxy S3 een aantal tracks opgenomen. Dit is gedaan met een applicatie die data direct uit de onderliggende API opvraagt en wegschrijft naar een bestand. Dit houdt in dat er na het opvragen van de data geen filtering of manipulatie wordt uitgevoerd. De data die wordt opgeslagen is: 6 latitude; wordt aangegeven in graden ten opzichte van de evenaar. Hierbij lopen de graden richting de noordpool op tot maximaal 90 graden en -90 graden richting de zuidpool. longitude; wordt aangegeven in graden ten opzichte van de prime meridian. Dit punt wordt gebruikt als 0 graden. De graden lopen van +180 graden oostwaarts tot -180 westwaarts. altitude; wordt aangegeven in meters ten opzichte van zeeniveau. tijd; wordt aangegeven bij de locatie fix. accuratie6; geeft de verwachte nauwkeurigheid aan in meters. Accuratie wordt hierbij gedefinieerd als de radius met een waarschijnlijkheid van 68%. In andere woorden, wanneer een cirkel rondom de locatie wordt getekend met een radius gelijk aan de accuratie, dan is er een waarschijnlijkheid van 68% dat de echte locatie zich hierbinnen bevindt. In statistische termen; er wordt van uitgegaan dat de locatiefouten willekeurig zijn, met een normale distributie. Hierbij representeert de 68% zekerheidscirkel één standaard deviatie. Merk op dat in de praktijk locatie fouten niet altijd voorkomen met deze eenvoudige distributie. Daarnaast is de accuratie alleen uitgevoerd in het horizontale vlak. Hierbij wordt geen rekening gehouden met de accuratie van bearing, snelheid of hoogte. snelheid uit beschikbare software; wordt aangegeven in m/s over de grond, en is berekend door de onderliggende software. bearing; bearing geeft de horizontale bewegingsrichting aan van het apparaat. Dit is niet gerelateerd aan de apparaat oriëntatie. De bearing wordt aangegeven in graden in een range van 0 tot 360 graden. berekende afstand tussen de tweede laatste punten; de afstand wordt bepaald op basis van de coördinaten van de laatste twee locaties en aangegeven in meters. De afstand wordt bepaald in het filter met behulp van de WGS84 ellipsoïde. berekende snelheid op basis van afstand en tijd; de snelheid wordt bepaald op basis van de gemeten afstand in het filter en de tijd tussen de laatste twee coördinaten. Deze snelheid wordt ook in het filter berekend. berekende versnelling; de versnelling wordt bepaald op basis van de laatste twee snelheden en de tussenliggende tijd. De versnelling wordt evenals de afstand en snelheid berekend in het filter. acceleratiedata. deze data bestaat uit acceleratiedata van de accelerosensor. Hierbij wordt de acceleratiedata van de drie assen weggeschreven. Het gaat hierbij om de acceleratiedata van de x-as, y-as en z-as. 19 / 44

20 Per satelliet: signal to noise ratio; geeft de verhouding aan tussen de signaalsterkte en sterkte van de achtergrondverstoringen. Een verhouding groter als 1:1 betekent dat de sterkte van het signaal groter is als dat van de ruis. gebruikt in laatste fix; geeft aan of de satelliet is gebruikt in de laatste locatiebepaling. elevation; geeft de hoek aan t.o.v. de satelliet in graden. De range van de hoek varieert tussen 0 en 90 graden. azimuth; geeft de richting aan tussen twee punten in graden. De range ligt tussen 0 en 360 graden. pseudo random number; dit is het nummer van de satelliet. almanac beschikbaarheid; de almanac is een datafile die informatie bevat met een benadering van de orbit informatie van alle satellieten. Deze data is niet heel precies en geldig voor maximaal enkele maanden. Deze datafile wordt door alle satellieten verstuurd. ephemeris beschikbaarheid. de ephemeris is precieze informatie over orbit gegevens van de satelliet. Door deze hoge precisie is de data geldig voor maximaal 30 minuten. De satelliet verstuurt alleen ephemeris data van zichzelf elke 30 seconden. De eerste test is lopend uitgevoerd door het centrum van Enschede. In de afgelegde route zijn een aantal vreemde verschijnselen te zien. Deze zijn opgenomen in de bijlagen Exceptionele GPS waarden en Wegvallen van GPS signaal. De verschijnselen hebben met name betrekking op de snelheid en acceleratie. Deze hebben extreme uitschieters naar 230 km/h en 64 m/s². Gezien het feit dat de route lopend is afgelegd, zijn dit waarden die niet haalbaar zijn. Deze uitschieters zijn alleen zichtbaar op de overgang van geen GPS signaal naar wel een GPS signaal. De tweede test heeft plaatsgevonden bij een grenspaal op de heide. Dit is gedaan om negatieve omgevingseffecten te minimaliseren. Hierbij valt te denken aan reflecties in de stad of verstoringen door andere signalen. Deze test zal informatie verschaffen over de nauwkeurigheid van GPS en de ontvanger. De vraag die bij deze test centraal staat is: Hoeveel afwijking heeft GPS in een gebied zonder obstakels en elektrisch apparaten? De test is op de heide in het grensgebied tussen Duitsland en Nederland uitgevoerd. Deze plek is gekozen, omdat de coördinaten van de grenspalen bekend zijn. Daarnaast zijn er geen elektrisch apparaten, huizen of andere storingsbronnen aanwezig die in de stad wel aanwezig kunnen zijn. Voor de test zijn twee Samsung Galaxy S3 smartphones op de grenspaal gelegd. De gemeten GPS data is in een CSV bestand opgeslagen, zodat deze op een later moment kunnen worden geanalyseerd. De test is uitgevoerd over een periode van 2 uren op dinsdag 6 november 2012 tussen 12:00 en 14:00 uur. 20 / 44

21 Uitkomsten van de test: (Zie ook bijlage Probleem GPS drift.) Smartphone I Smartphone II Diameter van de bereik waar alle gemeten posities binnen liggen 26,8 meter 24,2 meter Afwijking t.o.v. grenspaal als alle posities worden gemiddeld 2,8 meter 1,2 meter Maximale afwijking t.o.v. grenspaal 17,2 meter 17 meter Aantal positie veranderingen Tabel 1: Drift tijdens stilstand Conclusie: De test heeft over een aantal uren plaatsgevonden. Hierbij zijn geen abrupte uitschieters in de data te zien die exceptionele waarden veroorzaken. Wel is zichtbaar dat de positie zich geleidelijk rondom de grenspaal beweegt met maximale uitschieters tot meer dan 17 meter Analyse Om de problemen te analyseren zijn diverse testen uitgevoerd. Deze zijn gericht om de problemen in kaart te brengen. Specifiek zal naar de drift tijdens stilstand en wegvallen van het GPS signaal worden gekeken Wegvallen van GPS Om de fenomenen te analyseren die tijdens het wegvallen en ontvangst van het GPS signaal gebeuren is een route uitgezet waarbij een aantal keer een ronde wordt gelopen door een passage waarbij het GPS signaal wegvalt. Op het moment dat er weer een GPS signaal is kan een incorrecte/onnauwkeurige locatie worden gezien. Dit heeft tot gevolg dat er incorrecte waarden ontstaan in de snelheid en acceleratie. Bij de screenshots die het verlies en terugkomen van het GPS signaal tonen zijn twee regels in de datalijst gemarkeerd. Deze zijn de laatste meting voor en de eerste meting na het signaalverlies. 21 / 44

22 Afbeelding 4: Wegval GPS signaal Afbeelding 4: Wegval GPS signaal toont het signaalverlies tijdens het doorlopen van de 'Hofpassage' in Enschede. In de datalijst is onder 'Time Difference' te zien dat er gedurende 38 seconden geen locaties zijn ontvangen. De eerste locatie gemeten nadat het GPS signaal weer is ontvangen geeft een snelheid van 8,5 km/h en de tweede 7,1 km/h. Deze waarden zijn niet gehaald tijdens de test. De verhoogde snelheid is ontstaan doordat de eerste metingen na het terugkomen van het GPS signaal niet nauwkeurig zijn. Hierdoor kan het gebeuren dat de afstanden tussen de metingen groter zijn als in werkelijkheid. De snelheid wordt bepaald op basis van de afstand en tijd tussen de metingen en vallen hierdoor hoger uit als in de werkelijkheid. Bij de opvolgende locaties daalt de snelheid, omdat de locaties nu dichter bij elkaar liggen. In Afbeelding 5: Wegval GPS signaal is hetzelfde fenomeen te zien. De snelheid bereikt hier een maximale waarde van 19,7 km/h. De snelheden zijn niet gelijk aan de andere metingen, omdat de foutieve locaties niet een vast patroon volgen. Maar hier is net als bij het voorgaande voorbeeld te herkennen dat er onrealistische snelheden ontstaan. 22 / 44

23 Afbeelding 5: Wegval GPS signaal Tijdens het wegvallen en terugkomen van het signaal zijn de volgende eigenschappen herkenbaar: gedurende langere tijd geen locatie update; geen zichtbare satellieten gedurende de wegval van het signaal; bij terugkomst van het signaal kunnen in de eerste samples exceptionele waarden optreden; tijdens de eerste samples loopt het aantal zichtbare satellieten op Drift tijdens stilstand Om de drift tijdens stilstand te kunnen analyseren zijn diverse testen uitgevoerd. Voor een langzaam verplaatsende positie is een route uitgezet waarbij 30 seconden wordt gelopen, vervolgens 2 minuten wordt gestopt en dit wordt 20 keer herhaald. Voor een iets hogere snelheid wordt fietsend een vaste route afgelegd waarbij op een vaste positie gedurende twee minuten wordt stilgestaan. In het derde scenario worden gegevens in de trein opgeslagen. Hierbij vinden de stops op de stations plaats. 23 / 44

24 Afbeelding 6: Stilstand tijdens looptest Tijdens de stilstandstest die lopend is uitgevoerd is de drift tijdens stilstand duidelijk zichtbaar (Afbeelding 4: Wegval GPS signaal). Echter de drift bij stilstand tijdens de trein- en fietstesten zijn veel minder goed zichtbaar. Hierbij is in veel gevallen helemaal geen drift zichtbaar. Wel is tijdens de testen die lopend en fietsend worden uitgevoerd duidelijk te zien dat de acceleratiewaarden sterker zijn als in stilstand. Dit komt voor een groot deel door trillingen die ontstaan tijdens het lopen en fietsen. In de trein zijn deze verschillen veel kleiner. De volgende eigenschappen zijn tijdens de drift herkenbaar (specifiek kijkend naar het lopen): lage gemiddelde snelheid; minder krachtige acceleratiewaarden in vergelijking tot fietsen of lopen; kleine afstand tussen de locaties; GPS accuratie minder stabiel als bij beweging; GPS updates tijdens stilstand niet periodiek en grotere intervallen als bij beweging. 24 / 44

25 5.2 Systeem Tijdens de probleemherkenning zijn de problemen nader toegelicht. Tevens is hier de analyse van de gegevens te vinden. Hiermee wordt bepaald welke gegevens een indicatie geven van een incorrecte of onnauwkeurige positie. Met behulp van de analyse is het globale systeem ontwerp opgesteld. Deze zal hieronder nader worden toegelicht. Afbeelding 7: Filter interface De GPS- en acceleratiedata kunnen vanuit de Android applicatie worden opgevraagd. Deze kunnen vervolgens worden doorgegeven aan het filter. Het filter bestaat uit meerdere filters die elk een specifieke taak hebben. Het wegvallen van GPS filter dient ervoor vreemde waarden in de GPS locaties te herkennen en manipuleren op het moment dat het signaal was weggevallen. Ook zal hier tijdens opstart van de GPS een aantal waarden worden weggefilterd om eventuele opstartverschijnselen te verwijderen. Om de drift tijdens stilstand te detecteren zal gebruik worden gemaakt van GPS data in combinatie met acceleratiedata. De filters worden in serie geschakeld waardoor nieuwe filters relatief eenvoudig kunnen worden toegevoegd door deze in de reeks van filters toe te voegen. Op het moment dat een gefilterde locatie beschikbaar is zal het filter een event afgeven waar gebruikers zich op kunnen abonneren. Hierdoor hoeft de gebruiker niet te wachten wanneer het filter bezig is. Dit maakt het mogelijk het filter in multi-threaded toepassingen te gebruiken. In Afbeelding 8: Filter beheer is een overzicht te zien wat de eigenschappen van de filters zijn er wie deze beheert. Vanuit de filtermanager is het mogelijk bepaalde filters in- en uit te schakelen. Eventueel andere filters om het systeem uit te breiden kunnen ook door de filtermanager worden beheerd. 25 / 44

26 Afbeelding 8: Filter beheer Het overzicht van het driftfilter is weergegeven in Afbeelding 9: Drift filter. Op basis van de beschikbare informatie zal extra informatie worden afgeleid. Dit gebeurt in de extractors. Hierbij kan worden gedacht aan snelheid, acceleratie op basis van GPS snelheden en acceleratie van de acceleratiesensoren. Vervolgens zullen op basis van deze gegevens indicaties worden bepaald. Dit vindt plaats in de indication calculators. Elk van de indicaties geven een beeld of de sensor stilstaat of beweegt. De indicaties kunnen worden bepaald op enkel GPS data, enkel acceleratiedata maar ook een combinatie van beide. Door voor de verschillende gegevens uit de GPS data en acceleratie data een indicatie te berekenen ontstaat een collectie van indicaties die elk een gewicht hebben. Dit kan inhouden dat de indicatie van de GPS snelheid zwaarder meeweegt als de indicatie van de z-as versnelling van de acceleratiesensor. Door vervolgens al deze indicaties te combineren ontstaat een uiteindelijke indicatie die aangeeft of de sensor beweegt of stilstaat. Hoe meer indicaties worden toegevoegd hoe betrouwbaarder de beslissing kan zijn. 26 / 44

27 Afbeelding 9: Drift filter Op basis van de indicaties en bijbehorende gewichten wordt een gemiddelde indicatie bepaald. Dit wordt gedaan in de indication comparator. Vervolgens wordt aan de hand van deze gemiddelde indicatie bepaald of de GPS ontvanger stilstaat of beweegt. Op basis van deze conclusie is het mogelijk de locaties te manipuleren of verwijderen. Dit is afhankelijk wat gewenst is. In de volgende paragrafen zal nader worden ingegaan op de verschillende filters en hoe de data wordt behandeld. 27 / 44

28 5.3 Filtering In het systeem zijn meerdere filters opgenomen. Deze filters hebben elk een specifieke taak. In de volgende paragrafen zal dit nader worden toegelicht met de manier waarop dit wordt geïmplementeerd Wegvallen van GPS Het doel van het filter is incorrecte of exceptionele data te detecteren op het moment dat het signaal was weggevallen. Eigenschappen van dit probleem zijn reeds onder de probleemanalyse behandeld. Dit zijn: gedurende langere tijd geen locatie update; geen zichtbare satellieten bij geen signaal; bij terugkomst van het signaal kunnen in de eerste samples exceptionele waarden optreden; tijdens de eerste samples loopt het aantal zichtbare satellieten op Drift tijdens stilstand Tijdens de drift bij stilstand is te zien dat de locaties zich rondom de werkelijke locatie bevinden. Echter gebeurt dit niet met abrupte uitschieters of vaste patronen. Eigenschappen tijdens stilstand zijn: lage gemiddelde GPS snelheid; minder krachtige acceleratiewaarden in vergelijking tot fietsen of lopen; kleine afstand tussen de locaties; GPS accuratie minder stabiel als bij beweging; GPS updates tijdens stilstand niet periodiek en grotere intervallen als bij beweging. 5.4 Behandeling data Er zijn verschillende manieren om de data te behandelen. Deze zullen onderstaand nader worden toegelicht gevolgd door de gekozen methode. Op het moment dat een probleem is gedetecteerd moet deze bewerkt worden. Onder bewerking kan het aanpassen van data worden verstaan maar ook verwijderen. De keuze waar voor wordt gekozen is afhankelijk van de data en de situatie. Onderstaand zullen per methode een aantal mogelijkheden worden opgesomd met de voor- en nad 28 / 44

29 Locatie bewerking Extrapolatie Bij extrapolatie worden locaties bepaald die buiten de reeks met locaties liggen. Om dit toe te passen kan de laatste incorrecte en/of exceptionele locatie worden verwijderd en op basis van eerdere locaties een locatie bepalen. Het voordeel van deze methode is dat een locatie kan worden bepaald op basis van eerdere locaties waarbij er weinig vertraging optreed. Met name bij live tracking kan vertraging ongewenst zijn. Een nadeel is dat het alleen gebruikt kan worden over kleine afstanden. Dit komt met name doordat onbekend is in welke richting de GPS ontvanger zich zal verplaatsen. Interpolatie Bij interpolatie kunnen locaties worden bewerkt die binnen twee bekende datasets liggen. Door de incorrecte/exceptionele waarden in het midden van een reeks te verwijderen ontstaan twee datasets waarbinnen geïnterpoleerd kan worden. Het voordeel van deze methode is dat het mogelijk nauwkeuriger is als extrapolatie, omdat de data zich binnen twee bekende datasets bevinden. Evenals bij extrapolatie kan het onnauwkeurig zijn over langere tijd of grote afstanden. Dit komt met name doordat onbekend is in welke richting de GPS ontvanger zich zal verplaatsen. Daarnaast heeft deze methode het nadeel dat er een vertraging optreedt, omdat de locatie pas aangepast kan worden wanneer ook latere locaties bekend zijn. Dit zal met name bij live tracking ongewenst kunnen zijn. Locaties verwijderen Naast het bewerken van data, kan data worden verwijderd wanneer een incorrecte/exceptionele waarde wordt gedetecteerd. Hoe dit wordt ingevuld is afhankelijk van het probleem dat opgelost moet worden. Bij de exceptionele waarden als het signaal is weggevallen is te zien dat voor dit moment gedurende bepaalde tijd geen GPS signaal is ontvangen. Op het moment dat weer een GPS signaal beschikbaar is kunnen een bepaald aantal samples worden verwijderd. Met betrekking tot de drift tijdens stilstand kunnen alle locaties worden verwijderd op het moment dat wordt gedetecteerd als de GPS ontvanger niet beweegt Wegvallen van GPS Op het moment dat het GPS signaal wegvalt kan er geen locatie worden bepaald. Wanneer er weer een signaal beschikbaar is zijn de eerste locaties niet accuraat waardoor exceptionele waarden kunnen optreden. De eerste locaties na het wegvallen van het signaal zullen in de implementatie worden verwijderd. Hiervoor is gekozen, omdat de hoeveelheid locaties die niet accuraat zijn om enkele seconden gaat. Daarnaast zou het bewerken van de locaties niet gedaan kunnen worden op basis van eerdere locaties. Dit komt doordat de tijd tussen de terugkomst en wegvallen van het signaal een onbekende tijd kan beslaan. Wanneer de locaties worden gecorrigeerd op basis van latere locaties zal een vertraging optreden aangezien een aantal latere locaties nodig zijn om de incorrecte locatie te corrigeren. Dit kan met name tijdens live tracking ongewenst zijn. De hoeveelheid locaties die worden verwijderd zal worden bepaald aan de hand van het aantal beschikbare satellieten. In Afbeelding 10: Wegval GPS signaal is duidelijk te zien hoe het aantal beschikbare satellieten varieert op het moment dat het GPS signaal wegvalt en terugkomt. 29 / 44

30 Op het moment van terugkomst van het signaal zijn niet direct alle satellieten beschikbaar. In de komende seconden neemt dit aantal toe tot een bepaalde waarde waar deze stabiliseert. In Afbeelding 10: Wegval GPS signaal is dit bij 16 satellieten. Dit aantal is niet bij elke wegval hetzelfde maar er is wel een vergelijkbaar patroon te zien waarbij het aantal satellieten toeneemt en op een bepaald moment stabiliseert. Afbeelding 10: Wegval GPS signaal Drift tijdens stilstand Hoe de drift tijdens stilstand kan worden gedetecteerd is behandeld onder filtering. Hieruit komt een factor die een indicatie geeft of de sensor stilstaat of beweegt. Op het moment dat deze factor boven een ingestelde grens komt wordt aangenomen dat de GPS ontvanger stilstaat. Vanaf dit moment zullen de locaties worden verwijderd. Eveneens zal een grens worden ingesteld vanaf waar wordt uitgegaan dat wordt bewogen. Vanaf dit moment zullen locaties worden doorgestuurd. Door met grenzen te werken wordt alleen de drift uit de route verwijderd. De instellingen van de grenzen kan ook worden gebruikt voor het instellen van de marges. Op het moment dat een lage indicatie wordt genomen voor het detecteren van stilstand kan het zijn dat gegevens worden verwijderd waarbij eigenlijk nog wordt bewogen. Dit geldt ook voor de indicatie op beweging. Wanneer deze verkeerd wordt ingesteld kunnen waarden worden verwijderd wanneer in werkelijkheid wordt bewogen. 30 / 44

31 5.5 Resultaten Het doel van de filtering is het verwijderen van een aantal problemen die zich voordoen bij GPS. Tijdens het onderzoek is specifiek gekeken naar de drift tijdens stilstand en exceptionele waarden wanneer het GPS signaal was weggevallen en teruggekomen. Voorgaand is behandeld wat de eigenschappen van de problemen zijn en hoe deze worden gebruikt voor het detecteren van de problemen. Om het effect van de filtering visueel aan te tonen is de originele track en gefilterde track in één kaart getoond (zie Afbeelding 11: Effect filtering). In deze kaart is de rode track de gefilterde track en de paarse de originele track. Hierbij ligt de gefilterde track voor een groot deel over de originele track. Echter de punten waar drift heeft opgetreden zijn duidelijk zichtbaar in de originele track waar deze in de gefilterde track zijn verwijderd. Afbeelding 11: Effect filtering Om meer inzicht te geven over de filtering en de invloed hiervan zijn testen uitgevoerd waarmee een beeld wordt gegeven over de kwaliteit van het filter. Hierbij zal naar verschillende punten worden gekeken. Hierbij kan worden gedacht aan de snelheid waarmee stilstand kan worden gedetecteerd. Snelheid waarmee beweging wordt gedetecteerd en de stabiliteit van de beslissing die het filter heeft genomen. Deze gegevens zullen in de volgende paragraaf nader worden toegelicht. 31 / 44

32 5.5.1 Statistiek De test is uitgevoerd op een vaste route die in totaal 26 keer is uitgevoerd. Op deze route wordt 5 keer gestopt en stilgestaan. Het systeem zal de stops moeten kunnen detecteren en gebruiken om waarden te verwijderen waar nodig. Zoals bovenstaand is aangegeven wordt de drift tijdens stilstand gedetecteerd op basis van meerdere gegevens. Belangrijke data die met behulp van de test worden bepaald zijn de snelheid waarmee stilstand wordt gedetecteerd, of de stilstandstijden overeenkomen en detectie van stilstand naar beweging. In de volgende grafieken zijn de resultaten weergegeven. Op de x-as zijn de verschillende testen uitgezet (26 stuks in totaal). Op de y-as zijn verschillende gegevens te zien. Deze zullen per grafiek worden behandeld. Vertraging [ms] Vertraging Test [nummer] Gemiddelde stilstandsvertraging Gemiddelde bewegingsvertraging Bovenstaande grafiek geeft een beeld van de vertragingen in het detecteren van overgangen. Bij overgangen moet worden gedacht naar een toestand van beweging naar stilstand en vice versa. Het huidige systeem kan deze overgang niet direct detecteren maar met een vertraging. De vertraging geeft een beeld van de snelheid waarmee de overgang wordt gedetecteerd door de software. De blauwe lijn geeft de vertraging aan van de toestand lopen naar stilstand. Per test hebben 5 stops plaatsgevonden. De vertraging van deze 5 stops worden gemiddeld en in bovenstaande grafiek weergegeven. Tevens wordt met de rode lijn de vertraging weergegeven van de overgang stilstand naar beweging. Er is te zien dat de vertraging bij het detecteren van de overgang van beweging naar stilstand varieert tussen 7 en 22 seconden. En de vertraging van stilstand naar beweging varieert tussen 3 en 6,6 seconden. Deze vertragingen kunnen worden verkleint door meer sensordata uit verschillende sensoren toe te voegen. Daarnaast kan de beslissing hierdoor betrouwbaarder worden gemaakt. 32 / 44

33 In onderstaande grafiek is te zien hoeveel procent van de tijd de detectie in de software overeenkomt met de werkelijkheid. Er zijn twee lijnen in de grafiek te zien. De lijnen geven de tijd aan die overeenkomt tijdens stilstand en beweging. Er is te zien dat het percentage van de stilstandstijd iets hoger ligt. Dit wordt veroorzaakt doordat de stilstandstijd veel hoger ligt als de bewegingstijd (stand:120 s / lopen 30 s) en het meeste verschil tussen de toestanden bij de overgang optreedt. In de vorige grafiek (die de vertragingen weergeven) is te herkennen dat de vertraging voor het herkennen van stilstand een aantal seconden hoger ligt, maar het percentage daalt door de langere tijd tijdens stilstand niet significant. Percentage [%] Percentage 100% 80% 60% 40% 20% 0% Test [nummer] Procent stilstandstijd Procent bewegingstijd Naast de percentages die een indicatie geven of de software overeenkomt met de werkelijkheid, zijn in onderstaande grafieken nogmaals de vertragingen getoond. In de stilstandsgrafiek wordt met de blauwe staven de totale stilstandstijd aangegeven. De groene staven geven aan hoeveel tijd door de software ook wordt detecteert als stilstand binnen de werkelijke stop. Tot slot geven de rode staven aan hoeveel tijd als beweging wordt gedetecteerd terwijl in werkelijkheid wordt stilgestaan. Stilstand Tijd [ms] Test [nummer] Totale stilstandstijd Tijd software komt niet overeen met realiteit Tijd software komt overeen met realiteit 33 / 44

34 Onderstaand is een vergelijkbare grafiek te zien alleen voor beweging. Ook hier wordt met blauw de totale looptijd aangegeven. Groen geeft de tijd aan die de software ook als bewegen heeft gedetecteerd in de periode dat werkelijk wordt bewogen. Rood geeft de tijd aan dat stilstand wordt detecteert terwijl in werkelijkheid wordt beweegt. Beweging Tijd [ms] Test [nummer] Totale bewegingstijd Tijd software komt niet overeen met realiteit Tijd software komt overeen met realiteit 34 / 44

35 6 Conclusie Met behulp van de analysetools en Android applicatie kan GPS- en acceleratiedata worden verzameld en geanalyseerd. Hierdoor is het mogelijk acceleratiedata en GPS-data op sampleniveau te analyseren. Door data te analyseren in de probleemgebieden kunnen indicaties worden bepaald die een aanwijzing kunnen geven of het probleem optreedt. Door deze indicaties vervolgens in de filters te gebruiken wordt het mogelijk de problemen te herkennen. Hierdoor kan na het herkennen van de problemen de data worden gemanipuleerd of verwijderd. Om een beeld te geven over de nauwkeurigheid van de GPS ontvanger in de Samsung Galaxy S3 is een test uitgevoerd op de heide7. De uitkomst van deze test laat zien dat de drift tijdens stilstand een afwijking tot ongeveer 17 meter oplevert. De afwijkingen ontstaan niet abrupt maar verlopen geleidelijk in willekeurige richtingen. Op basis van de analyse is een implementatie gemaakt van een filter die de geanalyseerde problemen moet detecteren en behandelen. De testresultaten van dit filter laten zien dat de problemen herkent kunnen worden. Hierbij treedt in de huidige implementatie nog wel een vertraging op bij de detectie. Deze kan mogelijk worden verkleind door gebruik te maken van meer indicatoren en verfijning van de instellingen van het huidige filter. Hierdoor zal het actuele filter niet voor alle toepassingen bruikbaar zijn. Bij het actuele gebruik van het filter worden foutief gedetecteerde waarden verwijdert, dit lijkt in veel toepassingen een goede optie te zijn. Maar dit kan nieuwe problemen of afwijkingen introduceren, omdat de overgangen van lopen naar stilstand en vice versa vertragingen kunnen opleveren. Zo kunnen bij de overgang van stilstand naar lopen de eerste seconden nog als drift worden gezien en onterecht worden verwijderd. Als dit niet gewenst is kunnen de instellingen van het filter worden aangepast. Uit het onderzoek blijkt dat er mogelijkheden zijn foutieve GPS-data te herkennen en deze te behandelen. Of deze worden bijgewerkt of verwijderd moet per situatie worden bekeken. In het scenario dat tijdens de test is gebruikt is het mogelijk de kwaliteit van een afgelegd track significant te verbeteren door het verwijderen van samples. 7 Bijlage Probleem GPS drift 35 / 44

36 7 Aanbevelingen Voor een mogelijk vervolg van het project zijn er een aantal aanbevelingen die hieronder zullen worden behandeld. Zoals het systeem nu is opgezet is het mogelijk om de drift tijdens stilstand nog beter te detecteren. Dit kan worden gerealiseerd door het toevoegen van meer sensordata uit verschillende sensoren. Hierdoor zijn er meerdere indicatoren die een indicatie kunnen geven of de ontvanger stilstaat of beweegt. Het toevoegen van deze extra sensordata is in de huidige opzet van het systeem relatief eenvoudig. Evenals bij de detectie van stilstand kan de betrouwbaarheid en nauwkeurigheid van het wegvallen van het signaal worden verbeterd door gebruik te maken van meer verschillende indicatoren. Hierdoor wordt het mogelijk een betere beslissing te nemen of het signaal daadwerkelijk is weggevallen en welke waarden foutief kunnen zijn. Ook kunnen de instellingen van het actuele filter worden verbetert. Hoe deze ingesteld moeten worden is afhankelijk van de situatie en toepassing waarvoor het filter wordt gebruikt. Zo zullen de instellingen voor het detecteren van stilstand in een looproute anders zijn als voor detectie van stilstand in een trein. Afhankelijk van de toepassing en eigenschappen van het systeem kan het mogelijk beter zijn de filters parallel aan elkaar te plaatsen. Dit is in de huidige opstelling niet toegepast. Hierin zijn de filters in serie geplaatst. Naast de problemen van GPS die in dit onderzoek zijn behandeld kunnen er in de huidige GPS opstelling nog meer problemen optreden. Hierbij kan worden gedacht aan drift in de buurt van hoge gebouwen, canyons of bebossing. Deze problemen kunnen ook worden behandeld met behulp van filters. Door deze naast de bestaande filters te gebruiken is het mogelijk de functionaliteit van het huidige systeem uit te breiden. Wanneer dit project zal worden voortgezet wordt aanbevolen de foutafhandeling in de analysetools verder uit te werken. Op dit moment wordt dit alleen gedaan voor de belangrijkste problemen, echter het kan voorkomen dat de analysetools crashen in bepaalde situaties. Hierbij valt te denken aan corrupte logbestanden van de Android applicatie. Tot slot zal het filter moeten worden aangepast wanneer gebruik wordt gemaakt van een andere GPS ontvanger als aanwezig in de Samsung Galaxy S3. Dit wordt veroorzaakt doordat het filter ook gebruik maakt van specifieke eigenschappen die afkomstig zijn uit de software die op de Samsung Galaxy S3 wordt gebruikt. 36 / 44

37 8 Literatuurlijst Trusov A. (2011), Overview MEMS Gyroscopes, Verkregen op 27 september 2012, via Near Field Communication (2012), Near Field Communication, Verkregen op 26 september 2012, via Kuo Y. en Schmid T. en Dutta P. (z.d.), Hick, Verkregen op 3 oktober 2012, via Android (2012), USB On The Go, Verkregen op3 oktober 2012, via Bluetooth (2012), Bluetooth, Verkregen op 3 oktober 2012, via VariableTech (2012), sensoren, Verkregen op 3 oktober 2012, via Pancreum (2012), glusoce sensing, Verkregen op 3 oktober 2012, via Zephyr (2012), hartslag sensing, Verkregen op 3 oktober 2012, via Wahoo (2012), loop cadans, Verkregen op 3 oktober 2012, via Wahoo (2012), Trap cadans, Verkregen op 3 oktober 2012, via TomTom (2012), GPS ontvanger, Verkregen op 3 oktober 2012, via Radiation-watch (2012), Geiger counter, Verkregen op 3 oktober 2012, via Wikipedia (2012), Android, Verkregen op 2 oktober 2012, via %28Betriebssystem%29 Wikipedia (2012), ios, Verkregen op 3 oktober 2012, via Wikipedia (2012), BlackBerry OS, Verkregen op 3 oktober 2012, via BlackBerry (2012), Ontwikkeling BlackBerry, Verkregen op 3 oktober 2012, via https://developer.blackberry.com/ Wikipedia (2012), Middleware, Verkregen op 2 oktober 2012, via Vision Mobile (2006), Application execution environment, Verkregen op 1 oktober 2012, via Borkar S. en Chien A. (2011), The future of microprocessors, Verkregen op 2 oktober 2012, via 4g americas (2012), Communicatie, Verkregen op 27 september 2012, via Samsung (2012), Samsung Galaxy S3, Bekeken op 27 september 2012, via Apple (2012),, Bekeken op 27 september 2012, via HTC (2012), HTC One X, Bekeken op 26 september 2012, via Nokia (2012), Nokia Lumia 920, Bekeken op 26 september 2012, via Tyson M. (2012), Intel R & D pipeline, Bekeken op 1 oktober 2012, via 37 / 44

38 9 Bijlagen 9.1 Smartphone sensoren Smartphone Samsung Galaxy S3 [21] Apple iphone 5 [22] HTC One X [23] Nokia Lumia 920 [24] Magnetisch veld meter Nee Nee Nee Digitaal kompas Nee Barometer Nee Nee Nee RGB sensor Nee Nee Nee NFC Nee Bluetooth Radio netwerk WI-FI GPS Nee GLONASS Nee Camera Microfoon Touch screen Omgevingslichtsensor Nee Nabijheidssensor Acceleratiemeter Gyroscoop 38 / 44

39 9.1 Marktaandeel 8 8 gebaseerd op IDC actuals and forecast 39 / 44

40 9.2 Intel R&D pipeline 9 Afbeelding 12: Intel R&D pipeline[25] 9 bekeken op 1 oktober / 44

41 9.3 Softwarestack 41 / 44

Mobiel werken. 15.12.10 Mobiel Werken Sven Moreels 1

Mobiel werken. 15.12.10 Mobiel Werken Sven Moreels 1 Mobiel werken 15.12.10 Mobiel Werken Sven Moreels 1 Inhoud: Definitie van Mobiel werken Wat heb je nodig om mobiel te werken? Historiek mobiele connecties Historiek van de toestellen Operating systems

Nadere informatie

Altijd en overal online?

Altijd en overal online? Altijd en overal online? Smartphone Tablet E-Reader Netbook Notebook Chromebook Smartphones Bekende merken en types: Apple iphone 4 Samsung Galaxy S II HTC Desire HD Blackberry bold Steeds minder: Nokia

Nadere informatie

Android Development CCSS2011

Android Development CCSS2011 Android Development Voor dummies, door dummies... Challenges in Computer Science Seminar LIACS, Universiteit Leiden 15 Februari 2011 Inhoud 1 Introductie 2 Development Environment 3 Programmeren voor Android

Nadere informatie

Specialist in de testdiscipline

Specialist in de testdiscipline Specialist in de testdiscipline P R E V I E W T R A I N I N G C O U R S E M O B I L E T E S T I N G W W W. T E S T W O R K. N L R O S M A L E N, N A J A A R 2 0 1 3 1 Agenda 1. D O E L P R E S E N T A

Nadere informatie

Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what? Keuzes maken

Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what? Keuzes maken Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what?. Keuzes maken Wanneer je een computer wilt aanschaffen denk je tegenwoordig niet meteen meer aan de desktop. De desktop is een "grote"

Nadere informatie

Onderzoeksvaardigheden 2

Onderzoeksvaardigheden 2 Performance van Phonegap Naam: Datum: april 2012 Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docenten: Pauline Krebbers Modulecode: MEDMO101DT Modulenaam: Onderzoeksvaardigheden 2 / Media & Onderzoek Inhoudsopgave

Nadere informatie

Aan de slag met de ipad ios 7.X.X

Aan de slag met de ipad ios 7.X.X Aan de slag met de ipad ios 7.X.X Situering Desktop Computer Laptop Notebook Tablets Smartphone Tablets Windows 8 Android Mac ios voor ipad en ipad mini Windows 8 (Microsoft) Opvolger van MS Surface RT

Nadere informatie

Detectie van (het begin van) een calamiteit

Detectie van (het begin van) een calamiteit Detectie van (het begin van) een calamiteit Raak MKB Wireless Sensortechnologie bij Calamiteiten Enschede, 20 januari 2011 Auteur Ir. P. S. Griffioen lectoraat Ambient Intelligence Samenvatting In het

Nadere informatie

Beschrijving toolset Netwerk/Protocol/Applicatie test Datum 11 januari 2012 Auteur Louis de Wolff Versie 1.0

Beschrijving toolset Netwerk/Protocol/Applicatie test Datum 11 januari 2012 Auteur Louis de Wolff Versie 1.0 Beschrijving toolset Netwerk/Protocol/Applicatie test Datum 11 januari 2012 Auteur Louis de Wolff Versie 1.0 Netwerk evaluatie tools Inleiding In een pakket geschakelde netwerk gebeurt de communicatie

Nadere informatie

4.01.2 De computer, software

4.01.2 De computer, software 4.01.2 De computer, software Voor de werking van en met een computer zijn 3 dingen nodig 1. De computer zelf (hardware) 2. Programma's (software) 3. Randapparatuur(hardware) Opmerking vooraf In deze les

Nadere informatie

30 nieuwe ios 4.0 features. v1.0

30 nieuwe ios 4.0 features. v1.0 30 nieuwe ios 4.0 features v1.0 aantal tekens Een SMS bericht mag uit maximaal 160 tekens bestaan, wanneer je over deze limiet heen gaat dan worden er twee SMS berichten verstuurd. In ios 4.0 is het mogelijk

Nadere informatie

SAP Mobile Documents SP 05 Hoe het werken met de nieuwste versie nog makkelijker is geworden.

SAP Mobile Documents SP 05 Hoe het werken met de nieuwste versie nog makkelijker is geworden. SAP Mobile Documents SP 05 Hoe het werken met de nieuwste versie nog makkelijker is geworden. Documentnummer: 1.0 Datum: 4-1-2016 Auteur: SANDER MAES Rompertdreef 1b 5233 ED s-hertogenbosch Postbus 86

Nadere informatie

USABILITY VOOR HET WEB EN MOBIELE APPARATEN PETER KASSENAAR

USABILITY VOOR HET WEB EN MOBIELE APPARATEN PETER KASSENAAR USABILITY VOOR HET WEB EN MOBIELE APPARATEN PETER KASSENAAR WELKOM AGENDA Introductie Korte algemene inleiding Usability Usability voor mobiele apparaten Vragen - afsluiting INTRODUCTIE Peter Kassenaar;

Nadere informatie

Handleiding. han4me.han.nl m.han.nl/rooster. Datum: 23 september 2011 Versie 1.1

Handleiding. han4me.han.nl m.han.nl/rooster. Datum: 23 september 2011 Versie 1.1 Handleiding han4me.han.nl m.han.nl/rooster Datum: 23 september 2011 Versie 1.1 1 Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HAN/ SU-ICT 1. Inleiding... 3 2. Installatie... 3 1. Icoontje toevoegen in je beginscherm

Nadere informatie

Tablet? Android, Apple en Windows 8

Tablet? Android, Apple en Windows 8 1 Tablet? Android, Apple en Windows 8 Agenda Wat is een tablet Wat kan ik er mee en Wat kan ik er niet mee Waarvoor moet ik betalen of krijg ik alles gratis Hoe maak ik internet verbinding Aan uitzetten

Nadere informatie

Web Games en het mobiele web. Hoorcollege Webdesign 9 6 juni 2014 Christof van Nimwegen

Web Games en het mobiele web. Hoorcollege Webdesign 9 6 juni 2014 Christof van Nimwegen Web Games en het mobiele web Hoorcollege Webdesign 9 6 juni 2014 Christof van Nimwegen Webgames: scope dit college onderdeel Games staan nu centraal in deze faculteit. In een cursus over webdesign MOET

Nadere informatie

Inhoud Introductie Development Environment Programmeren voor Android Demo. Android Development. Sven van Haastregt

Inhoud Introductie Development Environment Programmeren voor Android Demo. Android Development. Sven van Haastregt Android Development Sven van Haastregt Challenges in Computer Science Seminar LIACS, Universiteit Leiden Februari 2012 Sven van Haastregt Android Development CCSS2012 1 / 19 Inhoud 1 Introductie 2 Development

Nadere informatie

JPTrain. JPTrainBeta versie 25 mei 2015. Android client voor GBtrainHost

JPTrain. JPTrainBeta versie 25 mei 2015. Android client voor GBtrainHost JPTrain JPTrainBeta versie 25 mei 2015 Android client voor GBtrainHost Inhoud 1. Benodigd voor JPTrain... 3 2. Installatie JPTrain... 3 2.1 Conversie van oude versie(s)... 3 3. Eerste kennismaking met

Nadere informatie

Kenmerken Nomadesk Software

Kenmerken Nomadesk Software Kenmerken Nomadesk Software DATABEVEILIGING Versleutelde lokale schijf Nomadesk creëert een veilige virtuele omgeving, een Vault, op uw lokale harde schijf. Alle mappen en bestanden opgeslagen op de Vault

Nadere informatie

Your view on business On your favorite device

Your view on business On your favorite device ANY2INFO OVER ONS Your view on business On your favorite device Any2info is een ICT-onderneming gespecialiseerd in de ontwikkeling van standaard software waarmee mobiele bedrijfsapps kunnen worden gebouwd

Nadere informatie

Netwerk Interfacing Data Logging.

Netwerk Interfacing Data Logging. Handleiding Netwerk Interfacing Data Logging. EduTechSoft.nl 2009-2010 H.O.Boorsma. Pagina - 2 - Netwerk Interfacing Data Logging Pagina - 3 - Inhoud Inleiding.... 4 Beschrijving van het programma....

Nadere informatie

Clear Channel lanceert permanent interactief netwerk. Outdoor gaat mobiel

Clear Channel lanceert permanent interactief netwerk. Outdoor gaat mobiel Clear Channel lanceert permanent interactief netwerk. Outdoor gaat mobiel 2 3 Waarom een interactief netwerk? Outdoor gaat mobiel Het nieuw gelanceerde netwerk maakt outdoor interactief. Het maakt het

Nadere informatie

Your View on Business

Your View on Business ANY2INFO PRESENTER Your View on Business On your favorite device Any2info ontwerpt en configureert, met een standaard applicatie, maatwerk datasets, appformulieren en dashboards voor jouw kijk op zaken.

Nadere informatie

Voordat er optimaal gebruik gemaakt kan worden gemaakt van Magister 5 via het web, kan deze FAQ mogelijk van pas komen.

Voordat er optimaal gebruik gemaakt kan worden gemaakt van Magister 5 via het web, kan deze FAQ mogelijk van pas komen. Silverlight FAQ t.b.v. Magister 5 Voordat er optimaal gebruik gemaakt kan worden gemaakt van Magister 5 via het web, kan deze FAQ mogelijk van pas komen. Zie de algemene Microsoft Silverlight FAQ op: http://www.microsoft.com/silverlight/faq/

Nadere informatie

Installatie & Snelstart Gids iais Wireless(draadloos) AIS Ontvanger en NMEA Server

Installatie & Snelstart Gids iais Wireless(draadloos) AIS Ontvanger en NMEA Server Installatie & Snelstart Gids iais Wireless(draadloos) AIS Ontvanger en NMEA Server SNELSTART GIDS iais VR1.01 1. Introductie Hartelijk dank voor het aanschaffen van de iais Ontvanger. Het is aan te bevelen

Nadere informatie

DoBeacon = 230V. Die app kunt u zelf maken met de door ons bijgeleverde tracking-api. Wij kunnen zelfs uw eigen logo op de DoBeacon plaatsen!

DoBeacon = 230V. Die app kunt u zelf maken met de door ons bijgeleverde tracking-api. Wij kunnen zelfs uw eigen logo op de DoBeacon plaatsen! DOBEACON De DoBeacon is een fysieke BLE-zender, die overal in een gebouw geplaatst kan worden. Het zendt berichten uit met signaalsterktes, oftewel beacons. Een smartphone kan dit signaal op de achtergrond

Nadere informatie

Location Based Media

Location Based Media Location Based Media Introductie met 7scenes Minor Create Your Future Nieuwe Media 2028 Studiejaar 2011-2012 Inhoud 1 Inleiding en uitleg opdracht... 3 1.1 Wat gaan we doen?... 3 1.2 Over 7scenes... 3

Nadere informatie

MOBILE De mogelijkheden van mobile apps

MOBILE De mogelijkheden van mobile apps MOBILE De mogelijkheden van mobile apps Gemak dient de mens INHOUD Apps zorgen voor gebruikersgemak 2 The future is mobile 3 De groei van apps 4 Verwachting = nieuwe standaard 4 Van website naar mobiel

Nadere informatie

Design for Mobile. Projectplan CMD jaar 2. Remco Dekker Daan van Klinken Sybren Wartna CMD3A UXD

Design for Mobile. Projectplan CMD jaar 2. Remco Dekker Daan van Klinken Sybren Wartna CMD3A UXD I C I Projectplan CMD jaar 2 Remco Dekker Daan van Klinken Sybren Wartna CMD3A UXD INHOUDSOPGAVE IPHONE PLATFORM 3 DE IPHONE 4 APPS 5 AAN DE SLAG MET APPS 6 BRIEFING 7 KONGINNEDAG 8 LOWLANDS 9 BUSINESS

Nadere informatie

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus. 2015 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 10 TRAINING VOOR 50- PLUSSERS Inhoud opgave. Pagina 01-0 7

Nadere informatie

Bart ter Steege bart.ter.steege@jungleminds.nl 06 8128 7569. The Mobile Mindmap

Bart ter Steege bart.ter.steege@jungleminds.nl 06 8128 7569. The Mobile Mindmap Titel Nationale project, Vakdag 10 maart Dialogue 2010 &/ Klantnaam Digital Marketing 2010 Titel The Mobile projectmindmap Bart ter Steege bart.ter.steege@jungleminds.nl 06 8128 7569 Best of Mobile Best

Nadere informatie

Tablets 24 Maart 2012

Tablets 24 Maart 2012 Tablets 24 Maart 2012 Inhoud Inleiding Uitvoering van tablets Wat is eigenlijk een Tablet-PC? Besturingssystemen Demo/ rondleiding I-Pad Demo Apple TV Inleiding In 2007 is men voorzichtig begonnen met

Nadere informatie

Dienstverlening 25,- Prijs per min 0,90

Dienstverlening 25,- Prijs per min 0,90 Dienstverlening Buitendienst Heeft u thuis hulp nodig met uw netwerk, computer of andere apparaten? Neem contact op om een afspraak te maken voor het bezoek van een van onze servicemonteurs. Voorrij kosten

Nadere informatie

Temperatuur logger synchronisatie

Temperatuur logger synchronisatie Temperatuur logger synchronisatie Juni 10, 2010 1 / 7 Temperatuur logger synchronisatie Introductie Twee of meerdere ontvangers van het Multilogger systeem kunnen met de temperature logger synchronisatie

Nadere informatie

Meer mogelijkheden voor mobiele medewerkers met secure app delivery

Meer mogelijkheden voor mobiele medewerkers met secure app delivery Meer mogelijkheden voor mobiele medewerkers met secure app delivery Werken met Windows-applicaties op alle mogelijke devices, met volledige security. Om gemakkelijk en productief te werken, willen veel

Nadere informatie

5. Documenten Wat kan ik met Documenten? 1. Over LEVIY. 5.1 Documenten terugvinden Uitleg over vinden van documenten.

5. Documenten Wat kan ik met Documenten? 1. Over LEVIY. 5.1 Documenten terugvinden Uitleg over vinden van documenten. Versie 1.0 23.03.2015 02 1. Over LEVIY Wat doet LEVIY? 08 5. Documenten Wat kan ik met Documenten? 2. Algemene definities Behandelen van terugkerende definities. 09 5.1 Documenten terugvinden Uitleg over

Nadere informatie

Windows Phone 8S HTC

Windows Phone 8S HTC Een nieuwe, meer persoonlijke user interface Design DNA van HTC HTC Proprietary and Confidential De lichtste Windows Phone met Beats Audio Iconisch Design HTC ontwierp de Windows Phone 8S door het virtuele

Nadere informatie

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware.

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het vormt een schil tussen de applicatiesoftware en de hardware

Nadere informatie

2. Wat kost HBO GO? HBO GO is onderdeel van het HBO Pakket. Daarom betaalt u er niets extra voor.

2. Wat kost HBO GO? HBO GO is onderdeel van het HBO Pakket. Daarom betaalt u er niets extra voor. Q&A HBO GO Versie: 0 Versie: 1 Datum: 27 april 2012 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Algemeen Instellingen Problemen oplossen

Nadere informatie

Tales en Markomo heten u van harte. Welkom. Wegwijs op het mobiel internet

Tales en Markomo heten u van harte. Welkom. Wegwijs op het mobiel internet Tales en Markomo heten u van harte Welkom Wegwijs op het mobiel internet Besluit Een hype? Infrastructuur en toestellen: mainframes internet personal computers connectiviteit netwerken laptop, pda, smartphone,

Nadere informatie

2015 Multizijn V.O.F 1

2015 Multizijn V.O.F 1 Dank u voor de aanschaf van de gloednieuwe SJ5000 Camera. Lees deze handleiding aandachtig door voordat u de camera gaat gebruiken en wij hopen dat u snel vertrouwd zal zijn met de camera en u veel spannende

Nadere informatie

SMARTPHONE APPLICATIE HANDLEIDING

SMARTPHONE APPLICATIE HANDLEIDING SMARTPHONE APPLICATIE HANDLEIDING INHOUD GV Smartphone applicatie handleiding... 3 1 Enkele nota s:... 3 2 Windows Smartphone GV-MSView... 3 2.1 GV-MSView Live beelden instellen... 3 2.2 GV-MSView Opgenomen

Nadere informatie

Taxis Pitane voor iphone / ipad

Taxis Pitane voor iphone / ipad Taxis Pitane voor iphone / ipad gebruikershandleiding Censys BV - Eindhoven Voorwoord Censys BV is erkend Apple iphone software ontwikkelaar en heeft eveneens zijn Taxis Pitane voor iphone 3G/3GS/4 versie

Nadere informatie

Eerste ingebruikname Nyon all New in design one ebike computer

Eerste ingebruikname Nyon all New in design one ebike computer Eerste ingebruikname Nyon all New in design one ebike computer More ground clearance Volg alle stappen van de powerpoint tot het einde Hierna heeft u alle belangrijke stappen doorlopen om zelf de eerste

Nadere informatie

4.4 Voeg ruimtes toe Hoe ga jij te werk? 1. Over LEVIY. 4.5 Aanwezigen Zijn er aanwezigen bij de DKS-controle? 2. Algemene definities. 3.

4.4 Voeg ruimtes toe Hoe ga jij te werk? 1. Over LEVIY. 4.5 Aanwezigen Zijn er aanwezigen bij de DKS-controle? 2. Algemene definities. 3. 1. Over LEVIY Wat doet LEVIY? 02 08 4.4 Voeg ruimtes toe Hoe ga jij te werk? 2. Algemene definities Behandelen van terugkerende definities. 09 4.5 Aanwezigen Zijn er aanwezigen bij de DKS-controle? 03

Nadere informatie

01/05. Websites Nederland over. Mobile marketing. Whitepaper #03/2013. Mabelie Samuels internet marketeer

01/05. Websites Nederland over. Mobile marketing. Whitepaper #03/2013. Mabelie Samuels internet marketeer 01/05 Websites Nederland over Mobile marketing Mabelie Samuels internet marketeer 02/05 Mobile marketing Kunt u zich uw eerste mobiele telefoon nog herinneren? Die van mij was een Motorola, versie onbekend,

Nadere informatie

Handleiding. helloo watch. Handleiding 1

Handleiding. helloo watch. Handleiding 1 Handleiding helloo watch Handleiding 1 Allereerst dank voor de aanschaf en interesse in helloo. De leukste Gadget voor je kind. Wat heb je nodig? Een helloo horloge Een simkaart Een smartphone De helloo

Nadere informatie

V 2.0. Handleiding Glashart Media Android applicatie

V 2.0. Handleiding Glashart Media Android applicatie V 2.0 Handleiding Glashart Media Android applicatie Alle mogelijkheden van de Glashart Media app:* - Een persoonlijk overzicht: het 'dashboard' - Meerdere Set-Top boxen kunnen gekoppeld worden (woonkamer,

Nadere informatie

De eerste quadricopter die kan worden bestuurd met een ipod touch /iphone /ipad

De eerste quadricopter die kan worden bestuurd met een ipod touch /iphone /ipad NL De eerste quadricopter die kan worden bestuurd met een ipod touch /iphone /ipad Stel u voor dat u de piloot bent van een toestel dat vliegt als een libel, met aan boord een videocamera waardoor u precies

Nadere informatie

Smartphone Onderzoek OTYS Recruiting Technology

Smartphone Onderzoek OTYS Recruiting Technology Smartphone Onderzoek OTYS Recruiting Technology Inhoudsopgave Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Inleiding... 3 Uitkomst enquête... 4 Conclusie.... 9 2 Inleiding Inleiding Een smartphone is een mobiele telefoon

Nadere informatie

Bouw snel en eenvoudig een eigen mobile Virtual Reality app

Bouw snel en eenvoudig een eigen mobile Virtual Reality app Bouw snel en eenvoudig een eigen mobile Virtual Reality app Deze handleiding is opgesplitst in twee delen. Deel 1: Hoe gebruik je het Smart2VR CMS? Deel 2: Hoe gebruik je de Virtual Reality app? Deel 1:

Nadere informatie

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht Analyse Inleiding Bij het beoefenen van karate zijn er meerdere trainingsvormen. Een individuele trainingsvorm is de kata, waar een vast

Nadere informatie

Werkomgeving. Android Studio. Android - werkomgeving 1/6

Werkomgeving. Android Studio. Android - werkomgeving 1/6 Android - werkomgeving 1/6 Werkomgeving Android Studio Installatie Ga naar de volgende URL: http://developer.android.com/sdk/index.html Klik op de knop "Download Android Studio for Windows" om het programma

Nadere informatie

Eminent DVR App voor Apple en Android

Eminent DVR App voor Apple en Android Eminent DVR App voor Apple en Android 2 NEDERLANDS Eminent DVR App voor Apple en Android Inhoudsopgave 1.0 Installeren van de App op je smartphone... 3 2.0 Eminent DVR de eerste keer opstarten... 3 3.0

Nadere informatie

Windows XP Migratie opties. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl)

Windows XP Migratie opties. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Windows XP Migratie opties Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Windows XP Migratie opties Wat is het probleem met Windows XP De opties te vervanging van Windows XP Migratie naar Linux Mint Probleem met

Nadere informatie

Radio R 4.0 IntelliLink Veelgestelde vragen

Radio R 4.0 IntelliLink Veelgestelde vragen Inhoud 1. Audio... 1 2. Telefoon... 2 3. Apple CarPlay... 2 4. Android Auto... 5 5. Films en foto's... 8 6. Overige vragen... 8 1. Audio V: Hoe kan ik overschakelen tussen verschillende audiobronnen (bv.

Nadere informatie

iprova Suite Systeemeisen client

iprova Suite Systeemeisen client iprova Suite Systeemeisen client Hardware Aanbevolen configuratie: Pentium IV 1 Ghz of beter, min. 512 MB RAM, min. 200 MB vrije schijfruimte In alle gevallen moet worden voldaan aan de minimum systeemeisen

Nadere informatie

De abonnementsduur van het contract is afhankelijk van uw bundelkeuze (camera en abonnement).

De abonnementsduur van het contract is afhankelijk van uw bundelkeuze (camera en abonnement). Panasonic Cameramanager Go! Cloud videobeveiliging per direct beschikbaar! Panasonic Cameramanager biedt ondernemers de mogelijkheid op afstand een oogje in het zeil te houden. Met de alles in 1 oplossing

Nadere informatie

Contents Contents... 1 Algemene mededelingen... 2 Disclaimer... 2 Inhoud van de verpakking... 2 1. HDMI TV dongel... 3 Bluetooth Mini Keyboard...

Contents Contents... 1 Algemene mededelingen... 2 Disclaimer... 2 Inhoud van de verpakking... 2 1. HDMI TV dongel... 3 Bluetooth Mini Keyboard... Point of view HDMI Smart TV dongel TV-HDMI-200BT Nederlands Contents Contents... 1 Algemene mededelingen... 2 Disclaimer... 2 Inhoud van de verpakking... 2 1. HDMI TV dongel... 3 1.1. Product introductie...

Nadere informatie

Point of View Android 2.3 Tablet - User s Manual ProTab 2XXL

Point of View Android 2.3 Tablet - User s Manual ProTab 2XXL Inhoud 1. Note... 2 2. Inhoud van de verpakking... 2 3. Product Aanzicht... 3 4. Opstarten en afsluiten... 4 5. Desktop... 5 6. Knoppen... 5 7. Het APK Scherm... 6 8. Systeem instellingen... 6 9. Installeren,

Nadere informatie

beproefde kwaliteit uit België plaatselijke technische ondersteuning onklopbaar in service

beproefde kwaliteit uit België plaatselijke technische ondersteuning onklopbaar in service PC35CAMSFG www.sefica.be NEPTUNE SERIE VIDEOFONIE BUITENPOST RJ45 AANSLUITING beproefde kwaliteit uit België plaatselijke technische ondersteuning onklopbaar in service 1.3 megapixel resolutie 80 openingshoek/kijkhoek

Nadere informatie

Laat je kennis maken met. Augustus 2015 - Presentator

Laat je kennis maken met. Augustus 2015 - Presentator Laat je kennis maken met Augustus 2015 - Presentator 1 De visie van Microsoft is dat Windows op zoveel mogelijk apparaten moet kunnen draaien en dat ook touch-besturing steeds belangrijker wordt. Daarom

Nadere informatie

DRAADLOZE HDMI STICK

DRAADLOZE HDMI STICK DRAADLOZE HDMI STICK G E B R U I K S A A N W I J Z I N G Ondersteuning na aankoop. Gefeliciteerd met de aankoop van deze Draadloze HDMI Stick. Met de aankoop van dit apparaat krijgt u niet alleen een 3-jarige

Nadere informatie

NACSPORT TAG&GO HANDLEIDING. 3.2.1. Eigenschappen knop

NACSPORT TAG&GO HANDLEIDING. 3.2.1. Eigenschappen knop Handleiding NACSPORT TAG&GO HANDLEIDING 1. Introductie 2. Configureren en bestellen 3. Sjabloon (categorieën en descriptors) 3.1 Lijst sjablonen 3.2 Sjablonen bewerken 3.2.1. Eigenschappen knop 4. Analyseren

Nadere informatie

Dell Venue 11Pro. Met Windows 8.1: voor een soepele, veelzijdige pc-ervaring. Veelzijdige productiviteit

Dell Venue 11Pro. Met Windows 8.1: voor een soepele, veelzijdige pc-ervaring. Veelzijdige productiviteit Dell Venue 11Pro Met Windows 8.1: voor een soepele, veelzijdige pc-ervaring. Veelzijdige productiviteit Met een mobiel toetsenbord op volledige grootte en een desktopdockingstation, kunt u eenvoudig schakelen

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING JET-NET WEBCAST

DOCENTENHANDLEIDING JET-NET WEBCAST DOCENTENHANDLEIDING JET-NET WEBCAST Inhoudsopgave Inloggen... 3 Layout... 5 Interactie... 6 Benodigdheden... 8 Praktische tips... 8 Bijlage I : HELP... 9 2 Inloggen Om deel te nemen aan de webcast, moet

Nadere informatie

Point of view HDMI Smart TV dongel Mini RF Keyboard

Point of view HDMI Smart TV dongel Mini RF Keyboard Point of view HDMI Smart TV dongel Mini RF Keyboard Nederlands Contents Contents... 1 Algemene mededelingen... 2 Disclaimer... 2 Inhoud van de verpakking... 2 1. HDMI TV dongel... 3 1.1. Product introductie

Nadere informatie

Mobiele data: 2G, 3G, 4G, wifi,... Verschillen in eigenschappen, toepassingen...

Mobiele data: 2G, 3G, 4G, wifi,... Verschillen in eigenschappen, toepassingen... Mobiele data: 2G, 3G, 4G, wifi,... Verschillen in eigenschappen, toepassingen... Paul Dekkers Summerschool Mobiele apps, augustus 2012 Inhoud Wat doet SURFnet Ontwikkelingen mobiel in Nederland Mobiele

Nadere informatie

Handleiding. Opslag Online voor Windows Phone 8. Versie augustus 2014

Handleiding. Opslag Online voor Windows Phone 8. Versie augustus 2014 Handleiding Opslag Online voor Windows Phone 8 Versie augustus 2014 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1. Inleiding 3 Hoofdstuk 2. Installatie 4 2.1 Downloaden van KPN Opslag Online QR Code 4 2.2 Downloaden van KPN

Nadere informatie

Handleiding HBO GO V.2

Handleiding HBO GO V.2 Handleiding HBO GO V.2 Inhoudsopgave: Inhoudsopgave 2 Ophalen HBO GO Ipad applicatie in de App Store. 3 Ophalen HBO GO Android Tablet applicatie in de Google Play Store.. 4 HBO GO Registreren en Inloggen..

Nadere informatie

4 inch screen. The ARCHOS 40 Titanium is voorzien van een groot 4 inch scherm, ideaal voor mails, web of uw foto s of video s.

4 inch screen. The ARCHOS 40 Titanium is voorzien van een groot 4 inch scherm, ideaal voor mails, web of uw foto s of video s. Klik hier voor de specificaties 4 inch screen The ARCHOS 40 Titanium is voorzien van een groot 4 inch scherm, ideaal voor mails, web of uw foto s of video s. Uitstekende kijkhoeken De hoge kwaliteit van

Nadere informatie

Thuis het beste beeld en geluid?

Thuis het beste beeld en geluid? www.hcc.nl/home-entertainment Syllabus home entertainment Thuis het beste beeld en geluid? Deze syllabus geeft achtergrondinformatie over de lezing home entertainment. De onderwerpen die aan bod komen

Nadere informatie

Werkblad H1 Hard en Software

Werkblad H1 Hard en Software Werkblad H1 Hard en Software Leeling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Van Waarden Voorwoord: In dit document gaan we begginen met Hard en Software. We gaan het hebben over verschillende dingen die

Nadere informatie

Copyright Informatie. Gebruikers Handleiding innoxplore ix-g78 21

Copyright Informatie. Gebruikers Handleiding innoxplore ix-g78 21 Copyright Informatie Alle rechten voorbehouden. Deze publicatie of delen hiervan mogen niet zonder toestemming van onze firma mogen worden gereproduceerd, uitgezonden, of opgeslagen in een opvraagbaar

Nadere informatie

1. Over LEVIY. 5. Meldingen Wat zijn meldingen? 5.1 Technische melding toevoegen Hoe voeg ik een melding toe?

1. Over LEVIY. 5. Meldingen Wat zijn meldingen? 5.1 Technische melding toevoegen Hoe voeg ik een melding toe? Versie 1 02 1. Over LEVIY Wat doet LEVIY? 06 5. Meldingen Wat zijn meldingen? 2. Algemene definities Behandelen van terugkerende definities. 07 5.1 Technische melding toevoegen Hoe voeg ik een melding

Nadere informatie

Internet Veiligheidspakket van KPN Handleiding Windows XP, Vista, 7,8 Versie 13.04.19

Internet Veiligheidspakket van KPN Handleiding Windows XP, Vista, 7,8 Versie 13.04.19 Internet Veiligheidspakket van KPN Handleiding Windows XP, Vista, 7,8 Versie 13.04.19 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Systeemeisen... 4 3 Installatie... 5 4 Gebruik en instellingen... 12 4.1 Algemeen...

Nadere informatie

SONIC PORT VX PILOTENHANDBOEK. The Ultimate All-in-One Mobile Recording System. Pilot s Guide also available at www.line6.

SONIC PORT VX PILOTENHANDBOEK. The Ultimate All-in-One Mobile Recording System. Pilot s Guide also available at www.line6. SONIC PORT VX The Ultimate All-in-One Mobile Recording System PILOTENHANDBOEK Pilot s Guide also available at www.line6.com/manuals 2014 Line 6, Inc. AANSLUITINGEN Stereo line-level apparaten (zoals keyboards,

Nadere informatie

Ontwikkelen voor Android. Het waarom, het hoe en het wat - Sander Tuit

Ontwikkelen voor Android. Het waarom, het hoe en het wat - Sander Tuit Ontwikkelen voor Android Het waarom, het hoe en het wat - Sander Tuit Over mij Mede-oprichter Androidworld Ontwikkelaar Androidworld-app @SanderTuit op Twitter, +SanderTuit op Google+ Over Androidworld

Nadere informatie

Zelftest Java concepten

Zelftest Java concepten Zelftest Java concepten Document: n0838test.fm 22/03/2012 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INLEIDING BIJ DE ZELFTEST JAVA CONCEPTEN Om de voorkennis nodig

Nadere informatie

HANDLEIDING EXTERNE TOEGANG CURAMARE

HANDLEIDING EXTERNE TOEGANG CURAMARE HANDLEIDING EXTERNE TOEGANG CURAMARE Via onze SonicWALL Secure Remote Access Appliance is het mogelijk om vanaf thuis in te loggen op de RDS omgeving van CuraMare. Deze handleiding beschrijft de inlogmethode

Nadere informatie

Beltone apps HANDLEIDING

Beltone apps HANDLEIDING Beltone apps HANDLEIDING Inleiding Gefeliciteerd met het downloaden van uw Beltone app. De Beltone apps zijn bedoeld om uw hoorervaring te verbeteren en te zorgen dat u nog meer profijt hebt van uw Beltone

Nadere informatie

Gebruikershandleiding

Gebruikershandleiding Gebruikershandleiding Xperia SmartTags NT1/NT2 Inhoudsopgave Inleiding...3 Aan de slag...4 De NFC-functie inschakelen...4 NFC-detectiegebied...4 Smart Connect gebruiken om labels te beheren...4 Xperia

Nadere informatie

1 Dienstbeschrijving Lancom Workspace 365

1 Dienstbeschrijving Lancom Workspace 365 1 Dienstbeschrijving Lancom Workspace 365 2 Inleiding Lancom biedt haar klanten reeds sinds 2007 de mogelijkheid om te gaan werken van uit een Cloud model waarbij de servers in een datacenter van Lancom

Nadere informatie

Innovative Growing Solutions. Datalogger DL-1. software-versie: 1.xx. Uitgifte datum: 01-09-2015 HANDLEIDING WWW.TECHGROW.NL

Innovative Growing Solutions. Datalogger DL-1. software-versie: 1.xx. Uitgifte datum: 01-09-2015 HANDLEIDING WWW.TECHGROW.NL Innovative Growing Solutions Datalogger DL-1 software-versie: 1.xx Uitgifte datum: 01-09-2015 HANDLEIDING WWW.TECHGROW.NL DL-1 Datalogger gebruikershandleiding Bedankt voor het aanschaffen van de TechGrow

Nadere informatie

1. Over LEVIY 5. Openen van de activiteit 2. Algemene definities 6. Inloggen op het LEVIY dashboard 3. Inloggen 6.1 Overzichtspagina 3.

1. Over LEVIY 5. Openen van de activiteit 2. Algemene definities 6. Inloggen op het LEVIY dashboard 3. Inloggen 6.1 Overzichtspagina 3. Versie 1.0 05.03.2015 02 1. Over LEVIY Wat doet LEVIY? 08 5. Openen van de activiteit Hoe wordt de activiteit geopend? 2. Algemene definities Behandelen van terugkerende definities. 09 6. Inloggen op het

Nadere informatie

Handleiding Glashart Media ipad applicatie

Handleiding Glashart Media ipad applicatie Handleiding Glashart Media ipad applicatie V 2.0 Alle mogelijkheden van de Glashart Media app:* - Een persoonlijk overzicht: het 'dashboard' - Meerdere Set-Top boxen kunnen gekoppeld worden (woonkamer,

Nadere informatie

Alle rechten voorbehouden. Volgens copyrightwetgeving mag deze handleiding niet in zijn geheel of gedeeltelijk worden gekopieerd zonder schriftelijke

Alle rechten voorbehouden. Volgens copyrightwetgeving mag deze handleiding niet in zijn geheel of gedeeltelijk worden gekopieerd zonder schriftelijke Alle rechten voorbehouden. Volgens copyrightwetgeving mag deze handleiding niet in zijn geheel of gedeeltelijk worden gekopieerd zonder schriftelijke toestemming van Garmin. Garmin behoudt zich het recht

Nadere informatie

Gebruikers Handleiding Quick Guide

Gebruikers Handleiding Quick Guide Gebruikers Handleiding Quick Guide Info-Kanaal: v4.0 Versie: 1.1 Datum: 18 maart 2010 Auteur(s): M.H.M. van het Bolscher B.A. Kooy M.J.R. Verbiesen R. Scheffer Inhoud 1. Inleiding... 2 2. Inloggen... 3

Nadere informatie

Nieuwe cursussen. Ons aanbod in dit voorjaar 2016:

Nieuwe cursussen. Ons aanbod in dit voorjaar 2016: Eigen Herd is officieel erkend als leercentrum van Seniorweb voor het geven van computercursussen. Op www.seniorweb.nl/lessen/leercentra vindt u meer informatie over deze leercentra voor senioren. Onze

Nadere informatie

Problemen met de stand-by tijd van uw iphone met ios 7.

Problemen met de stand-by tijd van uw iphone met ios 7. Problemen met de stand-by tijd van uw iphone met ios 7. versie 1.2 - februari 2014 Inleiding Voor u ziet u nu het document Problemen met de stand-by tijd van uw iphone met ios 7. Dit document is u aangeleverd

Nadere informatie

Datalogging. Introductie

Datalogging. Introductie Introductie Datalogging omvat het verzamelen, opslaan en analyseren van data. Datalogging systemen zullen gewoonlijk gedurende een bepaald tijdsbestek een gebeurtenis of proces bewaken met behulp van sensors

Nadere informatie

ibooks Author Aan de slag

ibooks Author Aan de slag ibooks Author Aan de slag Welkom bij ibooks Author, een geweldige manier om prachtige, interactieve Multi-Touch-boeken voor ipad en Mac te maken. Begin met prachtige, door Apple ontworpen sjablonen met

Nadere informatie

Instellingen. Gebruikersprofiel Via het gebruikersprofiel vul je jouw gegevens in. Volg de stappen en klik steeds op Volgende.

Instellingen. Gebruikersprofiel Via het gebruikersprofiel vul je jouw gegevens in. Volg de stappen en klik steeds op Volgende. Instellingen Apparaat wizard Via de apparaat wizard wijzig je het type trainer dat je wilt verbinden. Aan de hand van de afbeeldingen selecteer je de juiste trainer. Klik op Volgende en doorloop de vervolgstappen

Nadere informatie

GPS halsband. Inhoudsopgave. 1. Specificaties

GPS halsband. Inhoudsopgave. 1. Specificaties GPS halsband Inhoudsopgave 1. Specificaties 2. Installatie Sim kaart 3. Status LED lampje 4. Instellen functies 5. Aanzetten GPRS 6. Online 7. Mogelijke problemen en oplossingen 1. Specificaties Afmetingen

Nadere informatie

Mijn Cendris. Gebruikershandleiding 2011

Mijn Cendris. Gebruikershandleiding 2011 Gebruikershandleiding 2011 Inhoudsopgave Inleiding 3 1 Toegang via de browser 4 1.1 Hoe in te loggen 5 1.2 Een of meerdere producten via 5 1.3 Up- en downloaden van producten 7 1.3.1 Downloaden van postcodetabel

Nadere informatie

SportCTM 2.0 Startscherm trainer

SportCTM 2.0 Startscherm trainer SportCTM 2.0 Startscherm trainer Inloggen Webapplicatie Via inlog.dotcomsport.com kun je in inloggen op de webapplicatie van het SportCTM. Wij adviseren onderstaande browsers Windows: Internet Explorer,

Nadere informatie

Medaillon. Gebruiksaanwijzing GSM/ GPS/ GPRS. www.anabell.nl

Medaillon. Gebruiksaanwijzing GSM/ GPS/ GPRS. www.anabell.nl Medaillon GSM/ GPS/ GPRS Gebruiksaanwijzing www.anabell.nl 1 Voorbereiden voor gebruik Installatie micro SIM Kaart - Installeer de micro SIM kaart in het toestel. De SIM kaart is nodig voor het opzetten

Nadere informatie

SMART Notebook 11.2- software voor Windows - en Mac -computers

SMART Notebook 11.2- software voor Windows - en Mac -computers Opmerkingen bij publicatie SMART Notebook 11.2- software voor Windows - en Mac -computers Over deze opmerkingen bij publicatie In deze opmerkingen bij publicatie vindt u een overzicht van de functies van

Nadere informatie

Focus Touch. Touchscreens

Focus Touch. Touchscreens Focus Touch Met een grootformaat Focus Touch LED monitor bestuurt u via Optical Dual Touch de computer door middel van een aanraking op het scherm. Dit kan met uw vinger of bijvoorbeeld met een pen. Zo

Nadere informatie