Nederland en alternatieve energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederland en alternatieve energie"

Transcriptie

1 Nederland en alternatieve energie Door: Lars van der Hoorn en Pascal Németh Profiel: E&M met M&O Klas: A6A School: Scala College, Alphen aan den Rijn Begeleidster: Mevrouw Klijmij Datum: 22 oktober 2012

2 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Inleiding 4 Hoofdstuk 1: De verschillende energiebronnen 7 1.1: Fossiele energiebronnen 7 1.2: Alternatieve energiebronnen 9 Hoofdstuk 2: Voor- en nadelen alternatieve energie : Voordelen : Nadelen 13 Hoofdstuk 3: Meningen over alternatieve energie : Enquêtes : Wat nu? Energy Mixer 25 Hoofdstuk 4: Nederland ten opzichte van andere EU-landen : De positie van Nederland met windenergie : De positie van Nederland met waterkrachtenergie : De positie van Nederland met bio-energie : De positie van Nederland met zonne-energie : De positie van Nederland met kernenergie : Specialisatie 31 Hoofdstuk 5: Andere mogelijkheden? : CO 2 -uitstoot verminderen : Het afvangen en opslaan van CO : Recyclen en hergebruiken : Besparing 37 Conclusie 39 Bronnenlijst 42 Bijlagen 44 Vragen enquête 44 Energy mixes 47 College Mechelen 49 Kaartmateriaal 50 YES! project 52 2

3 Voorwoord Wij doen mee aan het YES!-Project. YES staat voor Young European Specialists. Onze mentrix, mevrouw Klijmij vroeg ons vorig jaar om aan dit project mee te doen. Wij zijn erg dankbaar dat we aan het project mee hebben kunnen doen, omdat het ons een andere kijk heeft geboden op ons profielwerkstuk. Zo hebben wij veel praktische informatie gekregen die wij in het profielwerkstuk hebben verwerkt. Ook bood dit project ons de kans om met vooraanstaande wetenschappers en hoogleraren te praten, zoals Pier Velinga. Meedoen aan het project had alleen wel één voorwaarde en dat was dat onderwerp van het PWS iets te maken moest hebben met Europa, en met het klimaat. Deze twee eisen hebben wij goed weten te verwerken in ons profielwerkstuk. Wij zijn namelijk tot de hoofdvraag gekomen of het in Nederland mogelijk is om huishoudens en bedrijven volledig te laten overstappen op alternatieve energiebronnen, ook wel duurzame energiebronnen, voor Hierbij vergelijken we Nederland ook met andere Europese landen. Extra uitleg over het project en foto's zijn in de bijlage achterin het profielwerkstuk te vinden. Wij willen iedereen bedanken die het medemogelijk heeft gemaakt om tot dit resultaat te komen. Toch willen wij een paar mensen nog even uitlichten; namelijk onze ouders want die hebben dit financieel mogelijk gemaakt, de bus en treinmachinisten voor al het vervoer, maar vooral mevrouw Klijmij die ons het gehele project goed heeft begeleid en ons de kans bood om aan dit project mee te doen. 3

4 Inleiding Wie rijk wil zijn, moet niet zijn vermogen vermeerderen maar zijn hebzucht verminderen, is een citaat van de Griekse filosoof Plato uit 427 v.c v.c.. Dit citaat kun je ook nog in onze tijd toepassen. Zo zie je op dit moment dat de westerse economieën en andere opkomende economieën alleen maar gericht zijn op oneindige groei. Dit is gewoon niet haalbaar, want de aarde kan dit niet aan. Iedereen weet dat de fossiele energiebronnen, aardolie, aardgas en steenkool, opgaan. Deze fossiele energiebronnen worden veelal geëxporteerd uit landen met niet altijd even betrouwbare regimes, zo heeft Shell in Nigeria veel problemen met de overheid omdat Shell de Nigerdelta extreem heeft vervuild. Deze plek wordt niet voor niets de meest smerige plek op aarde genoemd. Ook zijn wij als Europa afhankelijk van partners als Rusland, die niet altijd even goede vrienden zijn. Dit is bijvoorbeeld zo met de rebellen in Syrië, waarin de Russische regering de Syrische regering steunt. Willen wij wel zaken doen met een land die het accepteert dat de mensenrechten worden geschonden? Rusland heeft het sowieso niet echt op vrijheid van meningsuiting wat ook blijkt uit de maatregelen tegen de band Pussy Riot. Kortom, veel ellende met de partners waar wij als Europa olie en aardgas vandaan halen. Maar wij hebben als wereld een nieuw probleem, door de opkomende economieën zoals China, India, en Brazilië wordt er een grote vraag uitgeoefend op de fossiele brandstoffen, terwijl het aanbod gelijk of zeer matig meestijgt. Dit zorgt ervoor dat fossiele energiebronnen duurder worden. Is dit een gewenste ontwikkeling? Wat doen we als de fossiele brandstoffen op zijn? Hebben we dan wel een goed alternatief? Wat voor rol kan Europa hierin spelen? Duurzame, alternatieve energiebronnen is het onderwerp van ons profielwerkstuk. Wij vinden dit een erg goed onderwerp omdat het zo breed is en het al onze interesses samenbrengt: economie, maatschappij, politiek, het klimaat en ga zo maar door. Dit was voor ons ook de reden waarom we dit onderwerp hebben gekozen. In de actualiteit gaat het meestal over de economische crisis en niet over het klimaat en milieu. Dit komt ook omdat de mensen nu vooral aan hun eigen portemonnee denken. Wij als Europa moeten ook gaan denken op de lange termijn. Hoofdvraag Na lang na te hebben gedacht over een goede hoofdvraag, zijn wij er uiteindelijk in geslaagd om er één te formuleren. Onze hoofdvraag is: "In hoeverre is het mogelijk dat huishoudens en bedrijven in Nederland, volledig overstappen op alternatieve, ook wel duurzame energiebronnen, voor 2050?" Wij verwachten dat het mogelijk is om over te stappen, maar er zullen dan wel veel zaken moeten veranderen. Dit moet niet alleen in Nederland zo zijn, maar ook in Europa. Zo verwachten wij dat het alleen gerealiseerd kan worden als Europa een leidende rol op dit gebied heeft en dat niet ieder lidstaat het voor zichzelf gaat bepalen, wat nu het geval is. Dit is anders dan in China, waar een partij alles voor het zeggen heeft. Dit zorgt ervoor dat beslissingen veel sneller kunnen worden genomen en doorgevoerd. China is momenteel ook de grootste investeerder in duurzame energie en hier moet Nederland, maar vooral ook Europa, rekening mee houden. Wanneer de regels bepaalt zijn, moet er wel op lokaal niveau te werk worden gegaan, zodat niet één gemeente heel veel doet, en de andere gemeente vrij weinig. De economische crisis zal ook bepalend zijn of we het doel, onze hoofdvraag, kunnen halen. Door de crisis gaan bedrijven, overheden en burgers bezuinigen. Dit zorgt ervoor dat ze minder geld tot hun beschikking hebben om wat te doen op het gebied van alternatieve, duurzame energiebronnen. Dit kan het best worden verduidelijkt met een voorbeeld. Een persoon die een nieuwe auto zal kopen en voor wie het onzeker is of hij zijn 4

5 baan houdt, zal geen dure elektrische auto gaan kopen. De overheid heeft ook beperkte mogelijkheden voor het subsidiëren van bijvoorbeeld zonnepanelen en bedrijven willen de kosten zo laag mogelijk houden en zullen dus niet investeren in deze moeilijke tijden. Bij de consument wordt steeds meer op duurzaamheid gelet. Hier spelen bedrijven op in om toch nog klanten te trekken. Zij proberen namelijk een duurzaam imago te creëren. Deze ontwikkeling maakt het makkelijker om volledig over te stappen op alternatieve energiebronnen. Helaas laat de benodigde infrastructuur in Nederland nog te wensen over, maar deze is gelukkig wel in opkomst. Het Centraal Plan Bureau heeft berekend dat de economie toch weer zal gaan groeien na de crisis. Dit biedt dus mogelijkheden, want dan heeft iedereen weer meer geld te besteden en kan gekozen worden voor duurzame energie. Ons kabinet wil o.a. bereiken dat het aandeel duurzame energie in Nederland in % van het totale energie verbruik is. Nederland is al goed bezig als je kijkt naar het opwekken van duurzame energie. Het aandeel duurzame energie was in Nederland in de eerste helft van ,3%. Maar in Duitsland was dit al 25% in het eerste halfjaar van Hieruit blijkt dat we als Nederland erg veel moeten gaan doen al willen we in 2050 volledig overgestapt zijn op alternatieve energiebronnen. Wij verwachten ook dat energiebesparingen een grote rol gaan spelen, want zo kun je het energieverbruik omlaag brengen, terwijl de totale energie gelijk blijft. Hierdoor kan het aandeel duurzame energie stijgen, omdat er in totaal minder energie nodig is. Energiebesparingen zijn een manier om de doelstelling voor 2020 te halen, maar ook om volledig over te stappen in Deelvragen Om onze hoofdvraag te beantwoorden hebben wij vijf deelvragen bedacht. In hoofdstuk 1 beantwoorden we de deelvraag: "Welke fossiele en alternatieve energiebronnen zijn er?" We moeten eerst weten wat precies alternatieve en fossiele energiebronnen zijn om de andere vragen te kunnen beantwoorden. In hoofdstuk 2 beantwoorden wij de deelvraag: "Wat zijn de voor- en nadelen wanneer we overstappen op alternatieve, duurzame energiebronnen?" Er zitten op korte termijn ook zeker nadelen aan vast. Alternatieve energie is bijvoorbeeld nog erg duur. Maar als we gaan kijken naar de toekomst, waarin de fossiele energiebronnen steeds duurder worden, kan het toch wel de moeite waard zijn. Bovendien heeft het klimaat er ook baat bij. In hoofdstuk 3 hebben wij de deelvraag: "Hoe denkt de gemiddelde Nederlander over alternatieve energie?" Zelf kunnen wij wel onze meningen geven en die van specialisten, maar het zal toch lastig worden als de gemiddelde Nederlander het niet ziet zitten. Een heel bekend voorbeeld is dat iedereen voor windmolens is, maar niet wanneer ze in de buurt worden geplaatst. Daarom wordt er zoveel mogelijk aan gedaan om de nadelen te beperken voor de inwoners. Hier hebben wij ook op ingespeeld bij het houden van onze enquêtes. De enquêtes hebben wij gehouden op het station in Alphen aan de Rijn, bij familie en klasgenoten, en online via de site In de enquête stelden wij zestien vragen, waarbij we er uiteindelijk vijftien hebben verwerkt in ons onderzoek. De enquête is te vinden in onze bijlage achter in dit profielwerkstuk. In hoofdstuk 4 hebben we de deelvraag: "Wat is de positie van Nederland ten opzichte van andere Europese Unie landen op het gebied van alternatieve energiebronnen?" Deze deelvraag is zeer interessant omdat je aan de hand van de uitslagen schattingen kan maken voor de huishoudens en bedrijven in die bepaalde landen. In hoofdstuk 5 hebben we de deelvraag: "Zijn er andere mogelijkheden dan volledig overstappen op alternatieve energiebronnen om het klimaat minder te belasten?" Zo kan er heel veel geïnvesteerd worden in energy efficiency, waarmee het energie verbruik verminderd. Dit is een van de mogelijkheden die we zullen bekijken. 5

6 Motivatie Wij hebben erg veel zin het profielwerkstuk. We hebben een onderwerp gekozen waar we met volle 100% achter staan. Dit onderwerp past zeer goed bij onze interesses. Mede hierdoor verwachten wij dat we veel kunnen leren. Ook vinden we het erg handig dat we door YES! meer praktische oplossingen krijgen voor bepaalde problemen, zoals smart grids. Dit soort informatie hadden wij niet snel gekregen zonder aan het project mee te hebben gedaan. 6

7 Hoofdstuk 1 De verschillende energiebronnen De laatste jaren hoort iedereen steeds meer over alternatieve- en fossiele energiebronnen. Via het journaal op TV, het nieuws in de krant, maar natuurlijk ook via internet. Steeds wordt je er weer mee geconfronteerd. Je hoort over groene energie, ecostroom, natuurstroom, grijze stroom, fossiele brandstoffen en ga zo maar door. Dit allemaal, omdat de zogenaamde fossiele brandstoffen opraken, en het klimaat verslechterd. Er wordt dus gezegd dat een overstap van fossiele energiebronnen naar alternatieve energiebronnen in de toekomst belangrijk is. Maar welke energiebronnen zijn er dan eigenlijk? Hoeveel fossiele energiebronnen zijn er? En welke alternatieven zijn er voor? 1.1: Fossiele energiebronnen Eerst gaan we kijken welke fossiele energiebronnen, de zogenaamde fossiele brandstoffen er zijn. Dit zijn de energiebronnen waar huishoudens tegenwoordig nog steeds het meeste van gebruik maken. 93% van de energie die de wereldbevolking gebruikt komt van fossiele brandstoffen. Bij de verbranding van deze brandstoffen komt er CO 2 vrij, en wordt de lucht vervuild. De vorming van deze brandstoffen gaat ook veel langzamer dan het tempo waarin de brandstoffen worden gebruikt. Hierdoor zijn ze dus niet hernieuwbaar. Aardgas Aardgas is één van deze fossiele brandstoffen. Dit gas is in Nederland de meest gebruikte brandstof. Zo wordt het gebruikt voor opwekking van elektriciteit, maar ook voor verwarming en de industrie. Als Nederland zijnde zijn we in West-Europa een belangrijke producent van aardgas, waardoor er veel in te verdienen valt. Wij exporteren namelijk veel van dit aardgas naar het buitenland, wat voor grote inkomsten zorgt. Zo was de aardgasopbrengst in miljard en 12 miljard euro in Ook zijn we niet afhankelijk van andere landen doordat we in het bezit zijn van aardgasbronnen. Wanneer we aardgas nodig hebben, kunnen we dit uit onze eigen Afbeelding 1: Uitvoer en Binnenlands verbruik Aardgas in Nederland. voorraad in Nederland halen. In de afbeelding hiernaast kun je zien dat we in 2004 meer aardgas uitvoeren dan dat we binnenlands verbruiken. Er kan dus gesteld worden dat Nederland goed verdient aan de aardgaswinning. De kosten van het gebruik van aardgas zijn in verhouding tot duurzame alternatieven brandstoffen ook relatief laag. Dit is een reden waarom wij nog veel gebruik maken van aardgas. Een groot nadeel van aardgas is dat het wereldwijd op begint te raken. Naar schatting zullen deze tekorten zich over zestig jaar voor gaan doen. Nederland zou hierdoor afhankelijk kunnen worden van andere landen, omdat wij nog erg veel van aardgas gebruik maken. 7

8 Aardolie Een andere bekende fossiele brandstof is natuurlijk aardolie. Deze brandstof wordt veel gebruikt in de industrie, en voor vervoer. Ook wordt het gebruikt als brandstof en grondstof voor de productie van kunststoffen. Haast iedereen maakt er tegenwoordig wel gebruik van, zoals ook in de afbeelding hiernaast te zien is. Het Midden-Oosten heeft ongeveer zestig procent van alle aardolievoorraden wereldwijd in bezit. Nederland produceert maar acht procent van de Nederlandse aardoliebehoefte zelf. Deze aardolie komt voornamelijk uit de Noordzee. De rest van onze behoefte wordt geïmporteerd. Een groot nadeel bij het gebruik van aardolie is het vrij komen van CO 2 bij het gebruik ervan, wat weer bijdraagt aan de klimaatverandering. Dit omdat het uitstoten van CO 2 zorgt voor een versterkt broeikaseffect, wat uiteindelijk weer zorgt voor een stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde, en dus een verandering van het klimaat. Ook maakt het gebruik van aardolie Nederland afhankelijk van de olieproducerende landen. Men denkt dat de aardoliebronnen die voor ons toegankelijk zijn binnen nu en veertig jaar uitgeput zullen raken, waardoor er tekorten zullen ontstaan, en de aardolieprijzen flink zullen stijgen. Dit zijn dus verschillende redenen waarom het verstandig kan zijn om op alternatieve energiebronnen over te stappen. Afbeelding 2: Olieverbruik Nederland in Steenkool De laatste fossiele brandstof is steenkool. Hoogovens en elektriciteitscentrales gebruiken deze brandstof nog veel. Zo wordt in elektriciteitscentrales de warmte die vrijkomt bij het verbranden van steenkool gebruikt voor het opwekken van elektriciteit. De fossiele energievoorraad in de wereld bestaat ook voor het grootste deel uit kolen. Deze voorraden zijn overal ter wereld te vinden. Dit is één van de voordelen van steenkool; er is voorlopig nog voldoende van te vinden. Nederland heeft ook kolenvoorraden, maar omdat deze moeilijk te bereiken zijn importeren wij kolen uit het buitenland. Ook is steenkool een goedkope brandstof. Helaas kleven er aan deze fossiele brandstof ook weer verschillende nadelen. Zo Afbeelding 3: Steenkool komt er bij het gebruik van steenkool veel CO 2 vrij, wat weer sterk bijdraagt aan de klimaatverandering op de wereld. De uitstoot is zelfs tweemaal zo hoog als bij het gebruik van aardgas voor de elektriciteitsvoorzieningen. Ook zal steenkool op den duur opraken, dit duurt wel langer dan bij bijvoorbeeld aardgas en aardolie, maar over enkele honderden jaren zal steenkool ook op zijn. Bij alle drie de fossiele brandstoffen kunnen we dus zien dat er ongeveer dezelfde nadelen aan kleven. Het raakt op, en het is slecht voor het klimaat. Er zal dus een moment komen dat de energiebronnen die wij nu gebruiken echt op zullen zijn. Hierdoor wordt er al veel onderzoek gedaan naar alternatieve energiebronnen, waardoor we toch energie kunnen blijven gebruiken in de toekomst. 8

9 1.2: Alternatieve energiebronnen Zonne-energie Een bekende alternatieve energiebron is zonneenergie. Dit zou zomaar de vervanger kunnen worden van de fossiele brandstoffen. Zonnepanelen kunnen namelijk op grote schaal ingezet worden. Een voorbeeld is Amerika, waar al honderden hectares vol staan met zonnepanelen die energie omzetten. Ook kunnen mensen op hun eigen huis een zonnepaneel plaatsen, om zo hun eigen stroomvoorziening te hebben. Ook kunnen huiseigenaren een zonneboiler plaatsen, die ervoor zorgt dat de zonne-energie het water opwarmt voor huishoudelijk gebruik. Naar verwachting zullen auto's zelfs op zonne-energie kunnen rijden. Een voorbeeld hiervan is de World Solar Challenge, waarbij er al wedstrijden worden gereden met auto's die op zonne-energie rijden. Afbeelding 4: In de toekomst zelfs auto's op zonneenergie? Waterkracht Waterkracht is een andere bekende vorm van een alternatieve energiebron. Dit systeem wordt veel gebruikt in de bergen. Dit komt omdat een rivier in de bergen naar beneden loopt, en hierdoor met een grote kracht de turbines in een waterkrachtcentrale in beweging zet. Een nadeel van waterkracht is, dat hoe lager je komt, hoe minder kracht de rivier nog heeft. Hier is wel een oplossing voor, namelijk het aanleggen van stuwmeren. Het gebruik van waterkracht om energie op te wekken is onuitputtelijk, en daardoor een goede vervanger voor fossiele brandstoffen. Windenergie Een alternatieve energiebron die wij in Nederland al vaker terug zien zijn windmolens, die gebruik maken van windenergie. Deze windenergie kunnen wij namelijk omzetten in elektriciteit door het gebruik van windmolens. Een nadeel van windmolens is dat veel mensen er een hekel aan hebben, omdat het landschap er minder mooi van wordt. Toch is het een goede alternatieve energiebron ter vervanging van fossiele brandstoffen. Een nadeel van windenergie is dat het geen constante hoeveelheid energie produceert. Zo hangt de opbrengst af van de snelheid van de wind, het draaioppervlak van de windmolens, en hoe lang de molen kan draaien. Dit kun je bijvoorbeeld zien in de afbeelding hiernaast. Tot een bepaalde snelheid levert de windmolen steeds meer energie (V-begin t/m V-max), maar wanneer de windsnelheid te hoog is moet de windmolen stopgezet worden (V-uit), waardoor er helemaal geen energie meer wordt opgewekt. Hierdoor zullen er ook andere alternatieve energiebronnen gebruikt moeten worden om voldoende energie te produceren. Afbeelding 5: Energieopbrengst windmolens 9

10 Kernenergie Een energiebron waar de laatste tijd de meningen flink over verdeeld zijn is kernenergie. Hierbij kan heel veel energie opgewekt worden, door het splijten van uranium. Zelfs zoveel energie, dat er wapens van gemaakt kunnen worden. Ook komt er erg schadelijk afval vrij bij het produceren van kernenergie. Het voordeel is dat deze energiebron relatief goedkoop is, en het dus erg veel energie oplevert. Maar of dit genoeg is om de nadelen te verantwoorden is nog maar de vraag. De voorstanders vinden dat kernenergie een duurzame energiebron is, terwijl de tegenstanders dit juist weer niet vinden. Hierdoor kunnen wij niet duidelijk stellen of kernenergie tot een duurzame, Afbeelding 6: Symbool voor radioactief afval alternatieve energiebron behoort. Onderling zijn wij het hier ook niet over eens. De één vindt namelijk dat kernenergie niet een duurzame energiebron is, door al het radioactieve afval dat bij het splijten van uranium vrij komt, en wat duizenden jaren opgeborgen moet worden. Maar de ander vindt dat kernenergie wel een duurzame energiebron is, omdat er bij de productie geen CO 2 vrij komt en er sprake is van een efficiënt productieproces. Dit is dus nog een voorbeeld hoe erg de meningen zijn verdeeld. Met de enquêtes die we in hoofdstuk 3 bespreken, gaan we nog verder in op de meningen. Waterstoffusie Waterstoffusie kan een mogelijke energiebron zijn met een groot toekomstperspectief. Hierbij wordt er door snelle botsingen van twee kernen, waterstof omgezet in helium. Dit levert erg veel energie op, en tegelijkertijd levert het geen schadelijk afval op. De bron, water, is onuitputtelijk, wat dus ook een groot voordeel is. Helaas kunnen landen op dit moment het proces nog maar op een kleine schaal toepassen. Ook is het nog erg duur. Wanneer de aardolie en aardgas prijzen zullen stijgen, kan waterstoffusie wel rendabel worden. Geothermische energie Geothermische energie is een bron die in sommige nieuwbouwwijken al gebruikt wordt. Hierbij wordt er gebruik gemaakt van de warmte van de aarde. Water wordt door pijpen in de grond geleid, waar het verwarmt moet worden door de hoge temperaturen die aanwezig zijn in het centrum van de aarde. Hierdoor kan dit bijvoorbeeld worden gebruikt voor het verwarmen van een huis, en in sommige landen waar de aardwarmte hoog genoeg is (minimaal 100 C) zelfs voor het opwekken van energie. Voordelen zijn dat het makkelijk te bouwen is, het een onuitputtelijke energiebron is en de installaties niet veel onderhoud vragen. Een nadeel is dus dat het niet overal warm genoeg is om het te gebruiken voor het opwekken van energie. Bio-energie Een vorm waar veel onderzoek naar wordt gedaan is biomassa energie, ook wel bio-energie genoemd. Bij deze vorm wordt er energie geproduceerd door afval te recyclen, waardoor biogas ontstaat. Het is nog niet bekend hoe deze energie het goedkoopst kan worden opgewekt en hoe deze vorm het meeste rendement heeft. Wel wordt er op dit moment al 10

11 vijftien procent van de wereldenergie mee opgewekt. Helaas hangen er aan deze vorm wel nadelen, want bij het opwekken ontstaan schadelijke CFK's. Het voordeel is dat er tijdens een crisistijd altijd biogas geproduceerd kan worden, en dat er meteen een goede manier is om afval te recyclen. Wanneer de schadelijke effecten niet meer van toepassing zijn, kan biomassa energie een goede toekomst hebben. Thermische energie De laatste vorm die wij in dit hoofdstuk bespreken is het gebruik van getijden en thermische energie uit de oceanen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een getijdencentrale, die doormiddel van turbines energie opvangen uit het veranderen van eb in vloed en andersom. Deze vorm werd al in de elfde eeuw na Christus gebruikt, alleen toen voor het gebruik van watermolens, in plaats van turbines. Deze methode gaat als volgt te werk, meestal wordt er een baai gebruikt die afgesloten wordt met een dam. Doordat er altijd een wisseling van eb en vloed is ontstaat er in de baai een groot waterverschil tussen de twee kanten. Wanneer de sluizen in de dam dan worden geopend, zal het water langs de turbines in de dam gaan, waardoor er energie opgewekt wordt. Een voordeel is dat deze methode onuitputtelijk is, omdat eb en vloed altijd aanwezig zijn. Toch kleeft er wel een nadeel aan deze methode, want na enkele jaren zijn de centrales onbruikbaar. Dit komt door de aantasting van het zoute zeewater, en hierdoor moeten de centrales weer opnieuw opgebouwd worden. En dit kost natuurlijk weer tijd en geld. Afbeelding 7: Oceanen de toekomst? De fossiele brandstoffen zullen dus op den duur opraken, en daardoor zullen we moeten overstappen op geschikte alternatieven. Gelukkig zijn er hier dus genoeg van. Maar welke energiebron het beste zal zijn, is nog maar de vraag. Op basis van onderzoek denken wij dat zonne-energie, windenergie, kernenergie, bio-energie en waterenergie de beste toekomstperspectieven hebben. Deze alternatieve energiebronnen zien wij in het dagelijks leven al steeds vaker terug, en zijn dus al meer doorontwikkeld. Denk aan windmolens die je langs snelwegen ziet, zonnepanelen op daken van huizen, waterenergie dat al veel wordt gebruikt in de Scandinavische landen en ga zo maar door. Hierom hebben wij gekozen om ons in ons profielwerkstuk vooral bezig te houden met deze vijf alternatieve energiebronnen. Er zitten een hoop voordelen aan alternatieve energiebronnen, maar er zijn natuurlijk ook nadelen. In het volgende hoofdstuk gaan we hier verder op in. 11

12 Hoofdstuk 2 Voor- en nadelen alternatieve energie In dit hoofdstuk stellen we de vraag: "Wat zijn de voor- en nadelen wanneer we overstappen op alternatieve/duurzame energiebronnen?" Eerst bespreken we de voordelen, en daarna de nadelen. Er zitten zeker grote voordelen aan, maar ook zeker nadelen. Dit zullen wij in dit hoofdstuk gaan behandelen. 2.1: Voordelen Milieu en klimaat Het heeft grote voordelen als we overstappen op alternatieve/duurzame energiebronnen, zo is het beter voor het milieu en klimaat omdat duurzame energie uit onuitputtelijke bronnen komt en vervuilende uitstoot (CO 2, NO x en SO 2 ) wordt geminimaliseerd. Onuitputtelijke bronnen Bij alternatieve/duurzame energiebronnen wordt er gebruik gemaakt van energiebronnen die niet op kunnen gaan. Dit is erg positief omdat je er dan ook in de toekomst over kan gebruiken, zoals bij zonne-energie en windenergie. De fossiele brandstoffen raken een keer op en dan moeten we overstappen op alternatieve energiebronnen. Weinig natuurlijke hulpbronnen Er zijn landen die weinig olie, aardgas of een andere natuurlijke hulpbronnen in de grond hebben. Een bekend voorbeeld hiervan is Japan, het land heeft weinig natuurlijke hulpbronnen en is daarom aangewezen op kerncentrales. Want de grondstof uranium is relatief goedkoop (kernenergie is ongeveer even duur als elektriciteitsproductie uit gas namelijk 0,04 tot 0,06 euro per kwh) en komt over heel de wereld voor in de bodem, in zeewater en in rotsen. Het land is hierdoor minder afhankelijk van politieke instabiele regio s, want het meeste uranium zit o.a. in Australië, Canada, de VS en Zuid-Afrika. Dit zorgt ervoor dat er een minder grote prijsschommeling zal zijn voor uranium dan bij olie en gas. Er is op de wereld genoeg uranium voor kerncentrales voor de komende jaar. Daarom is uranium dan ook nog geen onuitputtelijke hulpbron. Kennis en werkgelegenheid Als een land of landen samen investeren in alternatieve, duurzame energie dan kunnen de landen meer kennis verkrijgen en deze producten gaan maken. Deze kennis kunnen de landen gaan verkopen, denk maar aan Nederland met de bescherming tegen water. Deze landen kunnen een koppositie verwerven op het gebied of een deelgebied van duurzame energie. Dit levert veel banen op. Tegelijkertijd kunnen landen ook wachten tot de manieren om alternatieve energie op te wekken goedkoper zijn, denk aan de China die volop aan het investeren is in alternatieve energie, zoals het bouwen van kerncentrales. Hier kunnen andere landen op den duur een graantje van meepikken. In China wordt nu nog vooral steenkool gebruikt bij het opwekken van energie, maar dit is slecht voor het klimaat, en de steenkool raakt op. Om deze redenen wil China steeds meer alternatieve energie gebruiken. De VS is de grootste investeerder in alternatieve energie en daarna komt China. Deze kennis kunnen zij later verkopen aan bijvoorbeeld Europa, wat voor grote winsten kan zorgen. 12

13 2.2: Nadelen Kosten overstappen De kosten om volledig over te stappen zijn enorm groot. Experts verschillen alleen over de bedragen, wel is zeker dat het over tientallen miljarden gaat of misschien zelfs meer. Dit komt ook omdat ieder scenario wat een expert beschrijft weer anders is. Want overstappen op zonne-energie kan goedkoper zijn dan op windenergie. Ook zijn er veel ontwikkelingen waarop je geen invloed hebt, zoals de economische ontwikkeling en oorlogen. Prijzen Het is onvermijdelijk dat de prijzen voor energie zullen stijgen bij het overgaan op alternatieve energiebronnen. Dit komt omdat het produceren van alternatieve energie op dit moment nog duurder is dan het produceren van energie uit fossiele brandstoffen. Tegelijkertijd kan je ook opmerken dat de fossiele brandstoffen opraken en dat er bovendien een steeds grotere vraag naar energie is, waardoor de prijzen zullen stijgen. Dit kan veranderen als bijvoorbeeld de windmolens en zonnepanelen op grotere schaal worden geproduceerd, want nu is het zo dat groene energie (fossiele energie) duurder is dan grijze energie op kernenergie na. Kernenergie is ongeveer even duur als elektriciteitsproductie uit gas namelijk 0,04 tot 0,06 euro per kwh. Zonne-energie is tien keer zo duur en windenergie twee keer zo duur als de elektriciteitsproductie uit aardgas. Technische staat De opslag van energie is nog een groot probleem voor zonnepanelen en windmolens. Het is dus noodzakelijk dat er eerst wordt geïnvesteerd en geïnnoveerd voordat zonnepanelen en windmolens efficiënt gebruikt kunnen worden in het produceren van energie. De prijzen voor zonnepanelen dalen de laatste jaren sterk door innovaties. De investeringen kunnen worden gedaan worden door de overheid, Europa, maar ook het bedrijfsleven kan een bijdrage leveren. Dit is wel een probleem, omdat het niet aantrekkelijk is te investeren in een economische crisis en in tijden waarin iedereen moet bezuinigen. Hierdoor zal de overheid niet de neiging hebben om te investeren. Hetzelfde probleem geldt voor Europa, Europa wil meer geld van de leden maar die protesteren. De redenering is dat als landen moeten bezuinigen, Europa niet meer geld moet gaan uitgeven. Wetgeving De wetgeving om duurzame energie te produceren moet in veel landen worden aangepast. Zo moet het makkelijker worden gemaakt om zonnepanelen op je dak te plaatsen. Maar ook de wetgeving ruimtelijke ordening bij bijvoorbeeld windmolens of de vergunningsprocedures voor o.a. biomassacentrales en zonnepanelen nemen erg vele tijd in beslag. Dit is in veel landen nog een probleem. Zo kan het verkrijgen van een vergunning al erg lang duren. Dit geldt helemaal wanneer buren bezwaar gaan maken over het feit dat jij een zonnepaneel op je dak wilt. De hoeveelheid subsidie is ook van belang, zo is de subsidie in Nederland per zonnepaneel lager dan die van Duitsland. Door een hogere subsidie, wordt de drempel verlaagd om over te stappen. Productie Voor het produceren van o.a. zonnepanelen en windmolens zijn fossiele energiebronnen nodig. Dit is een groot nadeel, omdat alternatieve brandstoffen niet direct duurzaam zijn, omdat er fossiele brandstoffen nodig zijn om ze te maken. Een andere nadeel is de afhankelijkheid van wind en zonne-energie, want bij een lage windsterkte en weinig zon wordt er minder elektriciteit geproduceerd. Een probleem voor de productie van bio-energie is dat boeren overgaan op het verbouwen van gewassen die specifiek bedoelt zijn voor bio- 13

14 energie. Denk hierbij aan suikerbieten of maïs die bedoelt zijn voor de productie van energie. Dit zorgt voor een afname van het voedselaanbod en door de toegenomen vraag, door toename van de wereldbevolking stijgen de prijzen voor voedsel. Dit is met name een probleem voor de arme in Afrika, maar ook in andere delen van de wereld. Deze mensen kunnen niet dat extra beetje geld betalen dat de rijke wel kunnen. Dit is dus een ethische kwestie. Is deze bio-energie wel zo goed? De rijkere landen zullen bio-energie een goede energiebron vinden, maar de arme landen zullen er fel op tegen zijn. Landschap en natuurgebieden Duurzame energie kan het landschap vervuilen en natuurgebieden aantasten. Zo vervuilen windmolens het landschap omdat ze veel ruimte in beslag nemen en zorgen voor schaduw. Het is ook een groot probleem met windmolens dat er per jaar ongeveer vogels doodgaan doordat ze door de wieken worden geramd. Dit aantal zal alleen maar stijgen, omdat er meer windmolens in Nederland worden geplaatst. Bij de aanleg van stuwdammen kunnen natuurgebieden worden aangetast. Vissen die bij hun tocht een waterkrachtcentrale passeren, overleven dat vaak niet (zie afbeelding op de vorige pagina). Gelukkig worden er steeds betere oplossingen bedacht om ervoor te zorgen dat meer vissen het overleven. Een ander groot probleem in Nederland is dat er veel protest is bij het plaatsen van windmolens op de plekken waar mensen wonen. Iedereen is voor windmolens, behalve als de windmolens in je eigen buurt worden geplaatst, omdat molens voor schaduw en geluidsoverlast zorgen. Dit komt door de hoge bevolkingsdichtheid in Nederland. Ook vindt men de windmolens lelijk. De laatste jaren worden er veel maatregelen genomen om dit overlast te beperken, zo worden er windmolens op zee geplaatst (zie afbeelding hiernaast) en wordt de geluidshinder beperkt. Afbeelding 8: Een geknakte paling door een gemaal of waterkrachtcentrale Afbeelding 9: Windmolens in Nederland op zee Ontwikkelingslanden Ontwikkelingslanden zijn vaak afhankelijk van de export van grondstoffen. Er zijn veel mensen werkzaam in sectoren die zich bezighouden met energie, zoals met de winning van olie. Bij het overstappen op alternatieve energie zullen deze mensen dus hun baan verliezen, veelal mensen die werkzaam zijn in de export en vooral de rijke elite zal minder geld gaan verdienen. Er zullen in de loop der tijd wel andere bedrijven komen die gaan produceren in de gebieden waar olie werd gewonnen, maar dit zal niet direct gebeuren waardoor er werkloosheid ontstaat. En werkloosheid zorgt weer voor veel problemen, zoals criminaliteit. Bovendien vloeit veel winst naar de buitenlandse MNO s, waardoor kapitaal niet in het ontwikkelingsland blijft. Een ontwikkelingsland kan dan kiezen om over te gaan op het produceren van alternatieve energie want dat zorgt dan weer voor meer werkgelegenheid. Het is niet vanzelfsprekend dat ontwikkelingslanden dit kunnen, vaak ontbreekt de kennis en het geld. Bovendien is het ook in veel landen onrustig en dus niet aantrekkelijk om te investeren. 14

15 Kerncentrales Kerncentrales zijn een vorm van alternatieve energie. Dit is een gevaarlijke vorm van alternatieve energie, want hoewel de kans op een ramp klein is, zijn de gevolgen heel erg groot, zoals nogmaals bleek bij de kernramp van Fukushima in Japan in 2011 en in 1986 met de kernramp van Tsjerrnobyl in de Sovjet-Unie. Sinds de kernramp in Japan, begint men na te denken of kernenergie wel een goed alternatief is. Een voorbeeld hiervan is Duitsland waar voor 2022 de zeventien kerncentrales gesloten moeten zijn. De kosten voor het bouwen en slopen van een kerncentrale zijn erg hoog (miljarden euro s). Afbeelding 10: Demonstratie in Brussel (België) Een ander probleem met kerncentrales is het feit dat veel kerncentrales werken met kernsplijting en geen kernfusie. Bij kernsplijting blijf je zitten met hoogactief radioafval, dat tienduizenden jaren straling blijft afgeven. De vraag is waar je dit veilig moet opbergen? Dit kan in ondergrondse bunkers of op andere plekken, zoals diep in zee. Er is nu nog geen definitieve opslag voor. Dit opslaan brengt ook weer risico s met zich mee, zoals gevaar voor radioactieve straling die vrijkomt en kanker kan veroorzaken. Kernfusie is nog geen oplossing omdat er meer energie in moet worden gestopt dan dat er vrijkomt. Daarom is deze techniek nu nog niet haalbaar. Een experimentele kernfusiereactor (ITER) wordt in Zuid-Frankrijk gebouwd, deze is waarschijnlijk klaar in Hier zal onderzoek worden gedaan of het haalbaar is om met kernfusie meer energie op te leveren dan er in moet worden gestopt, want dit is nu nog niet het geval. Een ander probleem van kerncentrales is het misbruik dat er van gemaakt kan worden. Zo kunnen overheden en fabrieken die kernafval verwerken dit afval gebruiken om kernwapens te maken. Dit is gevaarlijk, omdat de kerncentrales of fabrieken kunnen worden aangevallen door terroristen of andere die kwaad willen doen. Een actueel probleem is Noord-Korea die kernwapens heeft en Iran die kernwapens schijnt te maken. Het is gevaarlijk omdat deze landen niet meedoen aan het non-proliferatieverdrag. Als een land dit verdrag ondertekent kan het land kernwapens gebruiken voor militaire doeleinden. Het is zeer belangrijk dat er wordt overgestapt, maar dit kost erg veel geld. Het overstappen heeft grote voordelen, zoals het milieu en het klimaat dat minder wordt vervuild, landen hoeven minder afhankelijk van het buitenland te zijn, het zorgt voor werkgelegenheid en het zijn onuitputtelijke bronnen (behalve kernenergie met uranium). Maar het overstappen op alternatieve energie heeft ook nadelen voor de landen die energie exporteren, dit geldt met name voor ontwikkelingslanden omdat die afhankelijk zijn van de export van grondstoffen. Veel mensen zullen hier hun baan verliezen, maar met hulp van grote investeerders kan het geregeld worden dat er in deze landen duurzame energie geproduceerd kan worden. Helaas zal dit lang gaan duren, aangezien het in een land op politiek en sociaal gebied rustig moet zijn. Daarnaast is duurzame energie nu nog duurder dan fossiele energie, zijn veel mensen tegen kernenergie, de wetgeving moet worden aangepast, de technische staat moet nog worden verbeterd, en natuurgebieden kunnen worden aangetast. In het volgende hoofdstuk gaan we in op de meningen over alternatieve, duurzame energie. 15

16 Hoofdstuk 3 Meningen over alternatieve energie Over alternatieve energiebronnen zijn de meningen erg verdeeld. Niet iedereen is er voor te porren. Sommige mensen hebben argwaan bij de nieuwe alternatieven, en andere hebben weer vrij weinig interesse in het klimaat. Toch zijn er ook mensen die alternatieve energiebronnen juist een heel mooi iets vinden. Verschillende redenen hiervoor kunnen het verbeteren van het klimaat zijn, maar ook de stijgende prijzen van de grijze energie. Om inzicht te krijgen in de meningen van verschillende Nederlanders hebben wij een enquête gemaakt. Deze bestond uit 16 vragen, waarbij elke vraag verplicht beantwoord moest worden. Er mochten dus geen vragen worden overgeslagen. De vragen gingen over het milieu- en klimaatbewustzijn van de ondervraagden, maar ook hoe zij de toekomst van alternatieve energiebronnen in zagen. Door te kijken hoe milieu- en klimaatbewust de mensen zijn, kunnen we bijvoorbeeld zien of het makkelijk is een bepaalde alternatieve energiebron te introduceren. Het wordt namelijk een stuk lastiger om volledig over te stappen op alternatieve energiebronnen wanneer Nederlanders dit helemaal niet willen. Deze enquête helpt daarom ook veel bij het beantwoorden van onze hoofdvraag. Want wanneer Nederlanders er niet voor te porren zijn, gaat de overstap een stuk minder vlekkeloos. We hebben de enquête afgenomen bij familie, maar ook op het station van Alphen aan den Rijn rond vier uur op een doordeweekse werkdag. Ook hebben we de enquête verspreidt via een online enquête formulier via de website thesistools.com. De resultaten uit de online enquête hebben we verwerkt nadat de enquête zeven dagen online had gestaan. Uiteindelijk hebben we antwoorden gekregen van 90 verschillende personen. Deze hebben wij verwerkt, en in staafdiagrammen geplaatst. Hieruit kunnen wij verschillende conclusies trekken. Vanaf de volgende bladzijde gaan we er per vraag uitgebreid op in. De aantallen die in de grafieken zijn weergegeven zijn in absolute aantallen. De complete vragenlijst is in de bijlage achterin het profielwerkstuk te vinden. Vraag 6 uit deze vragenlijst is uiteindelijk niet verwerkt, omdat deze vraag ons niet verder hielp in ons onderzoek. 16

17 3.1: Enquêtes 1. Ik doe thuis het licht uit als er niemand in de kamer is. Om eerst eens te onderzoeken of mensen milieu- en klimaatbewust zijn, stelden we de vraag of zij thuis het licht uit doen als er niemand in de kamer is. Een grote meerderheid antwoorden dat zij dit inderdaad doen. Hieruit kunnen we concluderen dat de mensen wat dat betreft milieu- en klimaatbewust nadenken, of in ieder geval geld proberen te besparen door het licht uit te doen. 2. Ik heb vorige week nog lege batterijen ingeleverd. Wanneer we de ondervraagde vroegen of hij of zij vorige week nog lege batterijen had ingeleverd kregen we te zien dat het over grote deel dit niet had gedaan. Dertig personen hadden dit wel gedaan, en acht gebruiken oplaadbare batterijen. Er werd wel aangegeven dat veel mensen het eens in de maand doen, en daarom vorige week geen lege batterijen hadden ingeleverd. Maar omdat wij een tijdsbestek wilden hebben, hebben wij voor "vorige week" gekozen. Hieruit kunnen wij ook zien of er per week veel lege batterijen worden ingeleverd. Dit kan weer ten goede komen aan het milieu, het klimaat en recycling, maar ook voor nieuwe duurzame energiebronnen zoals bioenergie. 17

18 3. Ik heb vorige week nog oud papier ingeleverd. Op de vraag of de ondervraagde vorige week nog oud papier had ingeleverd kregen wij te zien dat de meerderheid dit inderdaad heeft gedaan. Dit was tegen onze verwachtingen, omdat wij hadden verwacht dat afval scheiden nog niet zo populair is. Maar blijkbaar wordt dit toch veelvuldig gedaan. Wel zijn er nog 31 mensen die nee hebben geantwoord, wat betekent dat er nog ruimte voor verbetering is. Ook hier gaf een deel aan dat ze niet elke week oud papier inleveren, dus dit betekent niet dat alle 31 personen geen oud papier inleveren. Omdat veel mensen dus oud papier inleveren, kan bio-energie voor de toekomst een goede alternatieve energiebron zijn. Hoe meer mensen hun afval scheiden, hoe makkelijker het wordt dit toekomstperspectief te behalen. 4. Ik heb vorige week nog lege flessen ingeleverd. Bij deze vraag zien we hetzelfde resultaat als bij vraag personen beantwoorden de vraag met ja, en 31 personen met nee. We kunnen dus zien dat het inleveren van lege flessen nog beter kan, maar dat we al op de goede weg zijn. Ook hier is het weer zo dat er werd aangegeven dat niet iedereen elke week zijn lege flessen inlevert. Toch is dit al een positief beeld voor een alternatieve energiebron als bio-energie omdat er al een hoop aan recycling wordt gedaan 18

19 5. Ik heb vorige week nog plastic afval ingeleverd. Plastic inleveren is nog minder ingeburgerd dan het inleveren van lege flessen en oud papier. 47 van de ondervraagden levert wel zijn of haar plastic in, maar 43 van de ondervraagden deden dit niet. Plastic kan gerecycled worden, en daarom ook gebruikt worden voor bio-energie. Net zoals bij de afgelopen vragen werd hier weer door een aantal mensen aangegeven dat zij niet iedere week plastic afval inleveren. Toch kunnen wij hierdoor zeggen dat het inleveren van plastic afval meer gestimuleerd moet gaan worden. Dit zal beter voor het milieu en klimaat zijn, en kan een alternatieve energiebron als bio-energie een extra stimulans geven omdat er meer afval is om te gebruiken voor de energie. 6. In de toekomst koop ik een elektrische auto. Na de vragen over het inleveren van afval gingen wij over op de vraag of men denkt dat zij in de toekomst een elektrische auto gaat kopen. De antwoorden waren nog al verdeeld. Een groot deel ziet zichzelf in de toekomst wel in een elektrische auto rijden, maar het andere grote deel ziet dit nog niet gebeuren. Ook wisten veel van de ondervraagden het nog niet. De ondervraagden zien het rijden in een elektrische auto dus nog niet al te rooskleurig in. Dit kan natuurlijk komen omdat elektrische auto's nog niet zijn ingeburgerd, en omdat ze nog vrij nieuw zijn. Wanneer er steeds meer elektrische auto's op de weg komen zullen de meningen ook wel veranderen. Het zou 19

20 slim kunnen zijn om deze vraag over vijf jaar nog eens te stellen, en dan te zien hoe de ondervraagden er op reageren. 7. Heeft u thuis zonnepanelen? Toen wij de vraag stelden of men thuis zonnepanelen heeft kregen wij veelal het antwoord nee te horen. Zelf dachten wij dat zonnepanelen tegenwoordig steeds meer ingeburgerd waren, en dus al op veel huizen terug te vinden zijn. Maar het overgrote deel van de ondervraagden blijkt nog steeds geen zonnepanelen te hebben. Dit is jammer, omdat dit een goede alternatieve energiebron is om je eigen energiebehoefte mee te voorzien. De overheid zou zonnepanelen kunnen stimuleren, door er bijvoorbeeld subsidies op te geven. Dit doen zij al wel door 15% van het de daadwerkelijk gemaakte kosten terug te geven bij de zonnepanelen die minder energie opwekken. Bij de zonnepanelen die meer energie opwekken valt deze subsidie nog iets hoger uit. Deze twee varianten zorgen wel voor onduidelijkheid onder de Nederlanders. Hierom vinden wij dat de overheid beter zou moeten gaan informeren, zodat de onduidelijkheid verdwijnt, waardoor zonne-energie beter wordt opgepakt door de Nederlandse bevolking en het bedrijfsleven. 8. Bij het kopen van een nieuwe auto houd ik er rekening mee hoe zuinig een auto is. 20

21 Bij het kopen van een nieuwe auto kijkt het overgrote deel van de ondervraagden naar het brandstofverbruik van de auto. Deels zal dit komen door de bewustheid van de ondervraagden voor het milieu en klimaat, maar voor het overgrote deel kijkt men hier natuurlijk naar omdat zuinigere auto s minder geld kosten. Het kijken naar zuinige auto's betekent ook dat er wordt gekeken naar auto's met bijvoorbeeld een hybride technologie. Dit zijn duurzamere auto's, en men kijkt dus naar alternatieven voor de fossiele technieken. 9. Bij een prijs van 3,00 per liter benzine ga ik minder autorijden. Het overgrote deel van de ondervraagden zal minder auto gaan rijden wanneer de benzineprijs stijgt tot een hoogte van 3,00 per liter. Toch blijft een groot gedeelte nog steeds autorijden. Men gaf hierbij aan dat dit komt omdat zij toch echt naar hun werk zullen moeten. De stijgende benzineprijzen staan natuurlijk ook in verband met de vorige vraag, of men bij het kopen van een nieuwe auto kijkt hoe zuinig deze auto rijdt. Om mensen minder te laten autorijden zal bijvoorbeeld het OV goedkoper gemaakt kunnen worden, waardoor het aantrekkelijker is om de auto te laten staan. Het stijgen van de benzineprijzen betekent dus niet direct dat iedereen minder auto rijdt, dus de fossiele brandstoffen zullen nog steeds gebruikt blijven worden, al zal het wel in mindere mate zijn. 21

22 10. De overheid moet alternatieve, duurzame energie stimuleren. Volgens het overgrote deel van de ondervraagden moet de overheid het gebruik van duurzame energie stimuleren. De ondervraagden zijn dus wel te porren voor het gebruik van duurzame energie, maar vinden wel dat de taak voor het inburgeren van dit soort energie bij de overheid ligt. Het is in ieder geval goed om te zien dat zoveel mensen positief tegen alternatieve energie aankijken. 11. De overheid mag in deze economisch zware tijden investeren in alternatieve, duurzame energiebronnen. Toen wij vroegen of de overheid ook daadwerkelijk mag investeren in alternatieve, duurzame energiebronnen in deze economisch zware tijden krabbelden een klein aantal ondervraagden toch terug. Gelukkig bleven er genoeg ondervraagden over die het met de stelling eens waren. Nieuwe alternatieve energiebronnen zijn volgens hun 22

23 de toekomst, en daarom mag de overheid zelfs in deze tijden er in investeren. De overheid kan dus op steun van de bevolking rekenen wanneer ze meer in duurzame energie gaan investeren 12. Ik weet wat de gevolgen van klimaatverandering zijn. Het overgrote deel van de ondervraagden geeft aan dat zij de gevolgen van de klimaatverandering weten. Dit betekent natuurlijk niet dat zij alles van de klimaatverandering afweten, maar ze hebben er in ieder geval wel over gehoord en gelezen. Een groot deel gaf ook aan dat zij ongeveer wisten wat de gevolgen zijn, maar een ander deel gaf aan dat zij de gevolgen van de klimaatverandering niet wisten. Er zou dus beter over de klimaatverandering geïnformeerd kunnen worden. Dit omdat mensen zullen eerder gestimuleerd worden om op alternatieve, duurzame energiebronnen over te stappen, wanneer men zich realiseert wat de gevolgen van klimaatverandering voor de wereld kunnen betekenen. Ook zou volgens ons de overheid een grote taak kunnen vervullen, bijvoorbeeld door folders te verspreiden, en door al op basisscholen voorlichting te geven. Dit kan een positief effect hebben op de inburgering van alternatieve, duurzame energiebronnen. 13. Kernenergie is een geschikte alternatieve energiebron voor de toekomst. Uit de stelling of kernenergie een geschikte alternatieve energiebron is voor de toekomst, kunnen wij zien dat het overgrote deel van de ondervraagden het hier niet mee eens is. Kernenergie heeft altijd al een slecht imago gehad, en helemaal na de 23

24 ramp in Fukushima in Hierdoor staat men niet te springen voor het introduceren van kernenergie als een alternatieve energiebron die meer gebruikt gaat worden in de toekomst. In de volgende vraag kunnen we afleiden wat men wel geschikte alternatieve energiebronnen vindt. 14. Wat zijn volgens u de beste alternatieve energiebronnen? Bij deze vraag mocht men meerdere antwoorden geven. Ook hieruit blijkt weer dat Kernenergie geen populaire alternatieve energiebron is. De alternatieve energiebronnen waar men tegenwoordig het meest over hoort in bijvoorbeeld het nieuws en op tv, zijn bij deze vraag ook het populairst. Zo is zonne-energie de populairste alternatieve energiebron, welke nipt wordt gevolgd door windenergie. Ook water- en bio-energie zijn populaire alternatieve, duurzame energiebronnen. Voor de toekomst zijn deze bronnen dus het makkelijkst aan de man te brengen. Kernenergie lijkt na deze en de vorige vraag geen geschikte bron, omdat veel mensen hier op tegen zijn. 24

25 15. Denkt u dat huishoudens en bedrijven in 2050, in Nederland, volledig kunnen overstappen op alternatieve, duurzame energiebronnen? De laatste de vraag die wij stelden in onze enquête was afgeleid van onze hoofdvraag. Wij vroegen de mensen of zij dachten dat huishoudens en bedrijven voor 2050, in Nederland, volledig kunnen overstappen op alternatieve, duurzame energiebronnen. Ook bij deze vraag zijn de meningen weer verdeelt. Het grootste deel denkt dat dit wel kan, maar veel andere mensen denken dat dit niet gaat lukken. Het toekomstperspectief van de ondervraagden is dus erg verdeelt. Na het bekijken van de resultaten uit de enquêtes lijkt het erop dat de ondervraagden positief tegenover alternatieve, duurzame energiebronnen staan. Zo vinden zij dat de overheid het mag stimuleren, en leveren veel mensen al hun afval in, wat gebruikt kan worden voor bio-energie. Toch is er ook te zien dat nog heel weinig mensen op een alternatieve energiebron als zonnepanelen zijn overgestapt, dit terwijl de enquête ook laat zien dat een groot deel van de ondervraagden dit de beste alternatieve energiebron vindt. Dit kan komen door de geringe voorlichting over zonnepanelen, en de onduidelijkheid over de subsidies die de overheid verstrekt. Volgens ons ligt de taak bij de overheid om dit te veranderen. De ondervraagden geven aan dat zij het niet erg vinden dat de overheid in deze economisch zware tijden investeert in alternatieve, duurzame energiebronnen. Dit betekent dat de overheid dus ook mag gaan investeren van de Nederlandse bevolking, zonder dat zij al te veel kritiek krijgen. Als we kijken naar de ondervraagden, zou het haalbaar moeten zijn om voor 2050 in ieder geval alle huishoudens over te hebben op alternatieve, duurzame energie. Of dit ook gaat lukken als er wordt gekeken naar de kosten en de technieken, dan is het nog onzeker. 3.2: Wat nu? Energy mixer Via het TV programma Wat nu? waarbij specialisten vertellen over hun toekomstbeeld van Nederland met betrekking tot energie, hebben wij de Energy Mixer gevonden. Via deze applicatie konden wij onze eigen energie mix maken. Na het invullen van acht vragen over ons toekomstbeeld in energie, kregen wij een uitslag. Hier in konden we zien hoe duur ons 25

26 toekomstbeeld is, wat de verandering van het CO 2 zou zijn, hoeveel hernieuwbare energie er wordt gebruikt, onze bio-voetafdruk, en onze importafhankelijkheid. Zo konden wij zien hoe Nederland er voor zou staan in 2050, wanneer onze keuzes gebruikt zouden worden. "Wat vindt u dat we moeten doen om voldoende energie beschikbaar te hebben in Nederland in 2050?" is een voorbeeld van een vraag. Wanneer wij antwoorden dat de helft opgewekt wordt uit eigen biomassa, zon en windenergie zien we direct dat de CO 2 uitstoot verandert. Maar we worden wel meer import afhankelijk, omdat de benodigde grondstoffen voor biomassa voor een groot deel uit het buitenland gehaald zullen moeten worden. Door deze applicatie kunnen wij per beantwoorde vraag zien wat het effect van de gemaakte keuze is. We kunnen dus stellen dat de juiste keuzes erg belangrijk zijn als we voor 2050 volledig overgestapt willen zijn op alternatieve, duurzame energie. De energy mixes van ons met een toelichting zijn te vinden in de bijlage achterin het profielwerkstuk. We kunnen uit dit hoofdstuk dus concluderen dat het volledig overstappen op alternatieve, duurzame energie voor 2050 behaald kan worden. De ondervraagden denken dat dit kan, en staan er positief tegenover. Wanneer we naar de Energy Mixer kijken zou het met de juiste keuzes ook moeten lukken. Wel zien we dat we steeds meer afhankelijk zullen worden van het buitenland bij bepaalde keuzes, zoals het gebruik van biomassa-energie. Ook zullen de kosten sterk gaan stijgen, maar uit onze enquêtes blijkt dat de overheid toch mag investeren in duurzame energie, ook al zitten wij in een economisch zware tijd. Op lokaal niveau kan er ook veel gedaan worden. Hierover kregen wij informatie tijdens een college in Mechelen, waarover te lezen is in onze bijlage achterin het profielwerkstuk. Om het klimaat te sparen zijn er ook nog andere mogelijkheden. Deze zullen wij bespreken in hoofdstuk 5 waar we ingaan op de vraag: "Zijn er andere mogelijkheden dan alternatieve duurzame energie om het klimaat minder te belasten?" In het volgende hoofdstuk kijken we hoe Nederland er ten opzichte van andere EU-landen voorstaat met betrekking tot alternatieve energiebronnen. 26

27 Hoofdstuk 4 Nederland ten opzichte van andere Europese Unie landen In dit hoofdstuk gaan we kijken naar de positie van Nederland ten opzichte van andere Europese Unie landen. Deze deelvraag is interessant, omdat je kan kijken hoe bepaalde Europese landen ervoor staan en daarna schattingen kunt maken voor de huishoudens en bedrijven in die bepaalde landen. Als een land nu al veel zonne-energie produceert kan het land zich specialiseren in het opwekken van zonne-energie. Dit verhoogt de productiviteit en zorgt voor lagere kosten. Ook is het belangrijk dat er een zekere goodwill onder de mensen is. Als mensen niet bereidt zijn om meer te betalen voor alternatieve brandstoffen zullen politieke partijen niet snel alternatieve brandstoffen in hun verkiezingsprogramma zetten. Dit omdat zij dan kunnen worden afgestraft bij de komende verkiezingen. Wij gaan de alternatieve brandstoffen die wij hebben gekozen ieder apart bespreken. Hierbij kijken wij naar de positie van Nederland tegenover andere EU-landen. Nederland staat onderaan tussen Cyprus en Malta. Het kabinet wil o.a. bereiken dat het aandeel duurzame energie in Nederland in % van de totale energie verbruik is. In Duitsland was het aandeel duurzame energie gestegen tot een recordhoogte van 25% in het eerste halfjaar van Terwijl het aandeel in Nederlands slechts 4,3% was in Dit kwam vooral door een daling van het totale energieverbruik door de zachte winter. Energiebesparingen zijn dus ook een manier om het aandeel duurzame energie te laten vergroten. 4.1: De positie van Nederland met windenergie Nederland is een goede plek om windenergie te produceren, omdat het zo vlak is, en er windrijke depressies ontstaan boven de Atlantische oceaan en de Noordzee. De wind trekt via een zuidwestelijke stroming regelmatig over ons land. Eind 2005 stonden er 1707 windturbines in Nederland. Die produceerden toen genoeg stroom voor huishoudens. Het aandeel windenergie in de totale hernieuwbare energie is ongeveer 20% (zie de grafiek op de volgende bladzijde). Hernieuwbare energie betekent energie uit wind, waterkracht, biomassa en zon. Fossiele energie valt hier niet onder, en over kernenergie zijn de meningen verdeelt. Het aantal windturbines in Nederland stijgt, tegenwoordig worden er zelfs windmolens in zee geplaatst. 23 km ten westen van IJmuiden worden 60 turbines geplaatst die 120 megawatt (MW) moeten gaan opwekken. De provincies moeten speciaal plekken reserveren om dit soort molenparken neer te zetten om in megawatt aan windenergie op te kunnen wekken. Dit wordt met de concrete projecten die nu bezig zijn niet gehaald, in 2020 kan er dan 3350 MW (Het gemiddeld elektriciteitsverbruik van een West- Europees huishouden ligt rond de 3500 kwh of 3,5 megawattuur per jaar, terwijl het in de VS 9000 kwh of 9 megawattuur) worden opgewekt. Het rijk maakt het moeilijker voor de provincies door allemaal regels. Deze regels moeten worden gestopt zodat de provincies meer ruimte hebben om te opereren. Een voorbeeld van een probleem is dat de wetgeving moet worden aangepast zodat bestaande molenparken makkelijker kunnen worden geherstructureerd en gemoderniseerd. 27

28 Afbeelding 11: Hernieuwbare energie, eindverbruik De landen die in Europa de meeste windenergie opwekken blijken Duitsland (17,5 GW) en Spanje (9,5 GW) te zijn. De meeste energie wordt opgewekt met losse (of kleine groepjes) windmolens op land. Vandaag de dag liggen daarentegen de grootste windmolenparken bijna allemaal op zee. Vergeleken met de plannen voor de toekomst zijn dit slechts zeer bescheiden parken. Onder andere Ierland, België, Duitsland, Spanje en Nederland hebben grote plannen om nieuwe windmolenparken op zee te gaan bouwen. De plannen in Nederland zijn klein en niet te vergelijken met plannen van de andere landen. Zo worden er in Ierland 10km van de kust van Arklow 200 turbines geplaatst die 520 MW moeten gaan opwekken, en in Duitland 90 km ten westen van Sylt worden 980 turbines gebouwd die 4720 MW moeten gaan opwekken. In Spanje zal bij Gibraltar minstens 1000 MW moet worden opgewekt. In België 30km ten noordwesten van Zeebrugge worden zestig turbines gebouwd die 216 tot 300 MW moeten gaan opwekken. 4.2: De positie van Nederland met waterkrachtenergie In Nederland wordt er nog niet veelvuldig gebruikt gemaakt van energie uit waterkracht. Dit is vreemd omdat Nederland een echt waterland is. In Nederland staan er 4 middelgrote waterkrachtcentrales, Alphen/Lith, Linne (zie afbeelding hiernaast), Maurik en Hagestein, en 2 kleinere watercentrales. Energie uit waterkracht kan ook opgewekt worden aan de kust met systemen die golf- en getijdenkrachten omzetten in elektriciteit. In Nederland wordt op deze manier nog geen energie opgewekt. In 2005 was de energieproductie van de Nederlandse Afbeelding 12: De waterkrachtcentrale Linne waterkrachtcentrales genoeg om ongeveer huishoudens van elektriciteit worden voorzien. De waterkrachtcentrale bij Borgharen wordt nog gebouwd (zie afbeelding 28

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Hoe belangrijk vindt u windenergie voor Nederland? 1: Zeer onbelangrijk 24 3% 2: Onbelangrijk 16 2% 3: Niet belangrijk, niet onbelangrijk

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Onderzoek Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Voor: Greenpeace Door: Synovate Datum: 19 april 2011 Project: 94014 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in?

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in? 1 Inhoudsopgave Voorblad, bladzijde 1 Inhoudsopgave, bladzijde 2 Inleiding, bladzijde 3 Wat houd duurzame-energie in?, bladzijde 4 Wat is zonne-energie?, bladzijde 5 Wat is waterkracht?, bladzijde 6 Wat

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

windenergie worden steeds belangrijker Beyza

windenergie worden steeds belangrijker Beyza windenergie worden steeds belangrijker Beyza 1 INHOUDSOPGAVE 2 VOORWOORD 3 3 INLEIDING 4 4 WINDENERGIE 5 5 VOOR- EN NADELEN VAN WINDENERGIE 5 6 GESCHIEDENIS 5 7 BEPERKINGEN BIJ HET PLAATSEN VAN WINDMOLENS

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Sander Niessing 11 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/76953 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12%

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% Hugo Vanderstraeten Energieverbruik op hol steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% (Bron: CREG). Energie besparen = geld sparen. 3/4 van onze energie komt uit fossiele brandstoffen. De verbranding van

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Resultaten Enquête Duurzame Energie Metslawier

Resultaten Enquête Duurzame Energie Metslawier Inleiding: Begin mei 23 is door Dorpsbelang Metslawier/DOM Metslawier een enquête huis aan huis verspreid. Doel van deze enquête is het inzichtelijk maken van de vraag van dorpsbewoners naar middelen om

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

T. B.V. DE WERKHYPOTHESE: DE ONTWIKKELING VAN DE ENERGIESITUATIE. door. H. J. Snel. 1979-56 Abw f ebruari

T. B.V. DE WERKHYPOTHESE: DE ONTWIKKELING VAN DE ENERGIESITUATIE. door. H. J. Snel. 1979-56 Abw f ebruari W E R K D O C U M E N T T. B.V. DE WERKHYPOTHESE: DE ONTWIKKELING VAN DE ENERGIESITUATIE door H. J. Snel 1979-56 Abw f ebruari R I J K S D I E N S T V O O R D E I J S S E L M E E R P O L D E R S S M E

Nadere informatie

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.00 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje.

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.00 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Examen VMBO-BB 2007 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.00 uur economie CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS DE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE REGERING De regering beloont mensen als hun koophuis minder warmte verliest (isoleren). De -meter daalt met 5 punten. Het kost 1500 euro. : -1500

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding Windenergie in Noord 5 e panelmeting stadsdeel Noord Inleiding Eind 2009 heeft O+S voor stadsdeel Noord een bewonerspanel opgezet. Dit panel telt momenteel 344 leden. O+S heeft vier keer een enquête uitgezet

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie