Belangstelling MKB voor duurzame energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Belangstelling MKB voor duurzame energie"

Transcriptie

1 M Belangstelling MKB voor duurzame energie Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, april 2012

2 Inleiding Flinke interesse bij MKB-bedrijven om te investeren in duurzame energie De vakbladen en aanbieders wijzen er al een tijd op dat het keerpunt voor duurzame energie nabij is. Sommigen zeggen zelfs dat dit keerpunt met enige hulp van de overheid flink zou kunnen worden vervroegd. Uit recent onderzoek van Panteia/EIM blijkt duidelijk dat er in het MKB veel interesse bestaat om te investeren in duurzame energie en in het bijzonder in zonneenergie. Een derde van het MKB geeft namelijk aan de komende tijd te willen investeren in duurzame energie. Driekwart daarvan wil dat (vooral) doen in zonnecollectoren. In de laatste meting van het MKB Beleidspanel zijn die vragen gesteld aan 911 MKB-bedrijven. Hieruit blijkt dat een vijfde van het MKB zegt de laatste drie jaar te hebben geïnvesteerd in duurzame energie. In de praktijk blijkt dat het daarbij vooral ging om het overstappen naar leveranciers van groene energie en het investeren in energiebesparing. Op basis daarvan wordt geconcludeerd dat niet meer dan 5% van de bedrijven in het MKB de afgelopen drie jaar in duurzame energie heeft geïnvesteerd. De interesse om de komende tijd te investeren in duurzame energie, hangt vooral samen met de milieubijdrage en de verwachte kostenvoordelen. Daarnaast worden een positief effect op het bedrijfsimago en een zekere onafhankelijkheid van energieleveranciers genoemd. Duurzaam ondernemen, en in het bijzonder energie-inkoop of duurzame energie, wordt de laatste jaren in toenemende mate vanuit de lokale omgeving of regio gestimuleerd. Het betreft dan veelal een burgerinitiatief of projecten die zijn geïnitieerd door ondernemende burgers of betrokken ondernemers. Er ontstaan steeds meer van dergelijke spontane samenwerkingsverbanden. Niet meer dan 5% van het MKB kent dergelijke samenwerkingsverbanden en maakt daar gebruik van. Ruim een kwart van de bedrijven die dergelijke samenwerkingsverbanden niet kennen, geeft aan daar belangstelling voor te hebben. Hun belangstelling gaat daarbij vooral uit naar energiebesparing en duurzame energie. Fossiele versus duurzame energie In onze samenleving wordt nog hoofdzakelijk gebruikgemaakt van energie die gewonnen wordt uit fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkolen. De productie en consumptie daarvan zorgt voor uitstoot van CO 2. Voor fossiele brandstoffen bestaan alternatieven, zoals kernenergie en duurzame energie. De elektriciteit die wordt gewonnen door kernenergie, is in principe schoon, maar het radioactieve afval dat kerncentrales produceren, zorgt voor moeilijk oplosbare problemen met betrekking tot de opslag. Duurzame energie wordt geput uit hernieuwbare, 'onuitputtelijke' bronnen zoals zon en wind. We onderscheiden twee vormen van duurzame energie. Allereerst zijn er bronnen van duurzame energie, die elektriciteit opwekken (windenergie, (fotovoltaische) zonne-energie, waterkracht en bio-energie). Daarnaast zijn er bronnen van duurzame energie, die warmte produceren (aardwarmte, (thermische) zonne-energie en warmtepompen (omgevingsenergie)). 2

3 Voor- en nadelen Een keuze voor duurzame energie heeft voor ondernemers zowel voordelen als nadelen. Een nadeel is dat duurzame energie vaak nog iets duurder is dan fossiele energie, hoewel de terugverdientijden wel steeds aantrekkelijker worden, zeker met de sterk stijgende prijzen van fossiele brandstoffen. Ook gaat het om nieuwe technologie die vaak nog onbekend en sterk in ontwikkeling is. Verder is het ook de vraag in hoeverre ondernemers zelf kunnen beslissen om te investeren in duurzame energie. Men is daarbij veelal afhankelijk van verhuurders/eigenaars van de bedrijfspanden die men gebruikt of van vergunningverleners. Zo zijn veel lagere overheden terughoudend bij het toekennen van bouwvergunningen. Dat geldt vooral voor windenergieparken, omdat die de horizon vervuilen. Op korte termijn is er echter ook een belangrijk aantal voordelen. Als de terugverdientijden nog aantrekkelijker worden, is er eenvoudigweg sprake van kostenbesparing en dat is belangrijk in tijden van economische crisis. De vakbladen en aanbieders wijzen er in dit verband al een tijd op dat het keerpunt voor duurzame energie nabij is. Verder maakt duurzame energie bedrijven minder afhankelijk van energieleveranciers en kan het gebruik ervan een positief effect hebben op het bedrijfsimago (duurzaam ondernemen). Investeren in duurzame energie zorgt verder voor meer innovatie en nieuwe werkgelegenheid. Duitsland is daarvan op het gebied van zonne-energie een fraai voorbeeld. Ook zou kennis over duurzame energie in de toekomst een belangrijk exportartikel kunnen worden. De Chinese overheid verwachtte in 2010 al dat de mondiale markt voor zonnepanelen zou groeien met 25%. Van de totale productie op dat moment, exporteerde China 98%. Belangstelling voor duurzame energie wordt gestimuleerd Wereldwijd zijn er momenteel talloze initiatieven die de transformatie mogelijk moeten maken van fossiele naar duurzame energie. Desertec (www.desertec.org) bijvoorbeeld gaat vanaf 2019 energie leveren vanuit zonnekrachtcentrales in de Sahara. In 2050 haalt Europa hier 15% van haar energie vandaan. Windmolenparken verschijnen overal ter wereld. Het lijkt wel een wedloop wie daarin wereldmarktleider is. Momenteel wordt grofweg drie procent van de Nederlandse energievoorraad gewonnen uit duurzame bronnen. De Nederlandse overheid streeft ernaar om dit percentage in 2020 te laten oplopen tot 20%. Minister Verhagen heeft onlangs de stimuleringsregeling duurzame energie (SDE+) aangepast. Deze regeling overbrugt het verschil tussen de geldende energieprijzen en de garantieprijs voor duurzame energie. Op deze manier wordt volgens Verhagen 'per euro belastinggeld meer groene energie opgewekt'. Medio 2011 zijn er bijna 600 aanvragen voor subsidie voor duurzame energie gedaan. Dat meldde het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), dat in ,7 miljard euro aan subsidiegeld beschikbaar stelde. De regeling SDE+ zorgt ervoor dat er, door middel van subsidie, concurrentie ontstaat tussen alle verschillende manieren van opwekken van schone energie. In Nederland zijn er veel geluiden dat duurzame energie onvoldoende wordt gestimuleerd door de Nederlandse overheid. Er is immers al veel mogelijk, maar de belangen liggen gevoelig en er wordt gesteld dat er te weinig middelen voor worden vrijgemaakt. Op lokaal niveau zijn er mede daarom steeds meer particuliere partijen die zelf plannen maken om van gebouwen 3

4 en wijken energiecentrales maken. Daarbij wordt zo veel mogelijk gebruikgemaakt van lokale ondernemers en van subsidiemogelijkheden die door gemeenten worden aangeboden in het kader van 'klimaatneutrale gemeenten'. 1 In Nederland is een groeiend aantal gemeenten geïnteresseerd in de vraag hoe zij klimaatneutraal dan wel duurzaam kunnen opereren. 2 Ervaart het MKB duurzame energie ook als een kans? Uit de recent gepubliceerde Energie- en klimaatmonitor Agrosectoren 2011 blijkt dat de Nederlandse land- en tuinbouwbedrijven inmiddels meer elektriciteit produceren dan zelf verbruiken. De totale bijdrage van deze sectoren aan de in Nederland gebruikte duurzame energie is 44 procent. Ruim de helft van het energieverbruik van de land- en tuinbouwbedrijven zelf (uitgezonderd de glastuinbouw) is afkomstig uit hernieuwbare bronnen. Hoe staat het MKB hierin? Is het keerpunt rond duurzame energie ook zichtbaar in het gedrag of de houding van het MKB ten aanzien van duurzame energie? Deze minirapportage betreft een beschrijving van reacties van 911 MKB-bedrijven op vragen naar het investeringsgedrag en de interesse in duurzame energie. Verder is gevraagd naar hun bekendheid met en interesse in informele, lokale samenwerkingsverbanden die behulpzaam kunnen zijn bij het invullen van duurzaam ondernemen en het investeren in duurzame energie. 1 Investeringen in duurzame energie Een vijfde van het MKB zegt in duurzame energie te hebben geïnvesteerd Eind 2011 is aan de bedrijven in het MKB Beleidspanel gevraagd of men in de afgelopen 3 jaar heeft geïnvesteerd in maatregelen rond duurzame energie(bronnen). Een vijfde van de bedrijven geeft aan dit te hebben gedaan. Onder de bedrijven tussen 10 en 50 werkzame personen bleek een derde aan te geven hierin te hebben geïnvesteerd. Onder bedrijven tussen 50 en 250 werkzame personen was dat bijna de helft. maar bijna de helft daarvan blijkt 'slechts' overgestapt naar duurzame leveranciers Aan de groep ondernemers die aangeeft te hebben geïnvesteerd in duurzame energie, zijn verschillende investeringsvormen van duurzame energie voorgelegd (de in tabel 1 genoemde percentages tellen hierdoor niet op tot 100%). Van de groep MKB-ondernemers die aangeeft te hebben geïnves- 1 In de gemeente Dalfsen kunnen ondernemers subsidie aanvragen voor het installeren van zonnepanelen op hun bedrijfspand. Er is een subsidiebudget van een miljoen euro. De gemeente wil dat ondernemers samenwerken bij de inkoop om zo samen minimaal Wattpiek aan zonnepanelen te realiseren. 2 Klimaatneutrale gemeenten hebben doorgaans drie doelen: 1) het treffen van energiebesparende maatregelen, 2) het opwekken van duurzame energie (op eigen grondgebied) en 3) compensatie van uitstoot die toch wordt veroorzaakt. 4

5 teerd in duurzame energie (tabel 1), ziet blijkbaar bijna de helft 'overstappen naar duurzame leveranciers' als een investering in die richting. Figuur 1 Percentage MKB-bedrijven dat aangeeft te hebben geïnvesteerd in duurzame energie, naar maatregel en grootteklasse plaatsing/gebruik van (eigen) zonnecollectoren zonneboiler warmtepomp windturbine etc. gebruik van warmte-koude opslag 0% 2% 4% 6% 8% 10% 12% 14% Microbedrijf Kleinbedrijf Middenbedrijf Totaal MKB Verder blijkt uit figuur 1 dat in zonnecollectoren, zonneboilers en warmtepompen relatief het vaakst is geïnvesteerd. Warmte-koude opslag (WKO) wordt vooral door het grotere MKB genoemd. Het gaat daarbij om een duurzame techniek waarmee uit warmte die van nature aanwezig is in de bodem en in het grondwater, energie kan worden gewonnen. In windenergie is door het MKB niet of nauwelijks geïnvesteerd. Een verklaring hiervoor ligt in het feit dat de land- en tuinbouw niet in het MKB Beleidspanel is opgenomen. Vooral agrarische bedrijven investeren in windenergie. Voor sommige bedrijven geldt zelfs, dat daarmee meer wordt verdiend dan met de reguliere bedrijfsvoering. In tabel 1 is een verdeling gemaakt naar sectoren. Het overstappen naar duurzame leveranciers wordt het vaakst genoemd door MKB-ondernemers in de horeca, de financiële dienstverleners en de verhuur/zakelijke dienstverleners. De bouw en de industrie zijn de sectoren die vaker concrete investeringen noemen. Verder blijkt duidelijk dat het vooral de sectoren bouw en industrie zijn, die de afgelopen drie jaar hebben geïnvesteerd in duurzame energie. Zonneenergie blijkt vooral in de bouw, de industrie en de transportsector het vaakst te worden toegepast. WKO is duidelijk vooral in de industrie het populairst. Warmtepompen blijken het vaakst in de industrie, de horeca en de verhuur/zakelijke dienstverlening te worden toegepast. 5

6 Tabel 1 Percentage MKB-bedrijven dat aangeeft te hebben geïnvesteerd in duurzame energie, naar maatregel en sector Zake- Overi- Logies Finan- lijke ge Handel en ciële dienst- dienst- Indu- en re- maal- Ver- instel- verle- verle- Totaal Maatregelen strie Bouw paratie tijden voer lingen ning ning MKB overstap naar duurzame energieleverancier 45% 40% 43% 69% 43% 63% 73% 43% 55% plaatsing/gebruik van (eigen) zonnecollectoren 12% 24% 5% 1% 12% 0% 7% 8% 8% zonneboiler 5% 21% 7% 0% 0% 0% 3% 6% 6% warmtepomp 11% 2% 2% 13% 0% 2% 7% 5% 6% windturbine etc. 1% 0% 0% 0% 0% 1% 0% 0% 0% gebruik van warmte-koude opslag (WKO) 7% 1% 0% 1% 2% 1% 0% 0% 1% (nog) andere maatregelen, te weten: 30% 37% 41% 21% 39% 30% 52% 44% 41% weet niet/geen antwoord 15% 2% 9% 18% 18% 10% 2% 6% 8% en veel k leine(re) bedrijven noemen energiebespa ringsmaatregelen als voorbeelden van hun investeringen in duurzame energie Verder geven de bedrijven aan dat men ook 'andere maatregelen' rond duurzame energie heeft getroffen (zie tabel 1). Nadere analyse hierop laat zien dat de bedrijven daarbij vooral energiezuinige verlichting, schonere voertuigen en isolatiemaatregelen noemen. Dat zijn geen investeringen in duurzame energie maar in energiebesparing. Per saldo: niet meer dan 5% van het MKB heeft in de afgelopen 3 jaar geïnvesteerd in duurzame energie Uitgaande van de in tabel 1 genoemde percentages en het feit dat grote groepen ondernemers 'investeren in duurzame energie' hebben geïnterpreteerd als 'overstappen op duurzame energieleverancier' of als investeringen in vormen van energiebesparing, heeft in de praktijk maximaal 5% van het totale MKB geïnvesteerd in duurzame energie. 6

7 2 Belangstelling voor duurzame energie Een derde van het MKB zegt interesse te hebben om te investeren in duurzame energie In de enquête is aan de bedrijven eerst gevraagd naar hun daadwerkelijke investeringsgedrag (vorige paragraaf). Vervolgens is aan de bedrijven gevraagd of men interesse heeft om in de komende drie jaar te investeren in maatregelen rond duurzame energie(bronnen). Vanzelfsprekend is die vraag gesteld aan zowel bedrijven die tijdens de afgelopen drie jaar al investeringen hebben gedaan als bedrijven die dat nog niet hebben gedaan. Meer dan de helft van het middenbedrijf en bijna de helft van de kleine bedrijven geeft aan hierin interesse te hebben. De belangstelling voor investeren in duurzame energie is duidelijk hoger dan het feitelijke investeringsgedrag van de afgelopen 3 jaar. Daarmee kan worden geconcludeerd dat er sprake is van een aanzienlijke potentiële doelgroep van duurzame energiegebruikers. en dat betreft vooral in zonnecollectoren Opnieuw zijn aan de bedrijven met interesse in duurzame energie, verschillende investeringsvormen van duurzame energie voorgelegd. Uit figuur 2 blijkt duidelijk dat de belangstelling vooral uitgaat naar zonnecollectoren. Ruim twee derde van het MKB heeft hierin interesse. Die belangstelling sluit aan bij de doorgaans sterk overtekende subsidies voor zonne-energie. Van het MKB met interesse in duurzame energie noemt 30% van het MKB nog dat men wil 'overstappen naar een duurzame energieleverancier'. Daarnaast geeft 20-25% van het MKB aan belangstelling te hebben voor WKO of warmtepompen. Uitgaande van de daadwerkelijke investeringen gedurende de afgelopen drie jaar (figuur 1) is er thans sprake van een beduidend hogere ambitie. Daarentegen is de belangstelling voor windenergie in het MKB vrij beperkt. Verder worden in de categorie 'andere maatregelen' diverse investeringsmogelijkheden genoemd. Houtkachels en houtgestookte centrale verwarmingsinstallaties worden het vaakst genoemd. Daarnaast worden er ook nog enkele energiebesparingsmaatregelen genoemd. 7

8 Figuur 2 Percentage MKB-bedrijven dat aangeeft interesse te hebben om te investeren in duurzame energie, naar maatregel en grootteklasse overstap naar duurzame energieleverancier plaatsing/gebruik van (eigen) zonnecollectoren zonneboiler warmtepomp windturbine etc. gebruik van warmte-koude opslag 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% Microbedrijf Kleinbedrijf Middenbedrijf Totaal MKB Bouw heeft meeste interesse in duurzame energie In tabel 2 wordt de interesse in duurzame energie weergegeven naar sector. Daaruit valt af te lezen dat de bouw de meeste interesse toont, gevolgd door de financiële instellingen, de industrie en daarna de horeca en de verhuur/zakelijke dienstverlening. 8

9 Tabel 2 Percentage MKB-bedrijven dat aangeeft interesse te hebben om te investeren in duurzame energie, naar maatregel en sector Zake- Overi- Handel Logies Finan- lijke ge en re- en ciële dienst dienst Indu- para- maal- Ver- instel- verle- verle- Totaal Maatregelen strie Bouw tie tijden voer lingen ning ning MKB overstap naar duurzame energieleverancier 22% 27% 35% 37% 39% 33% 29% 29% 30% plaatsing/gebruik van (eigen) zonnecollectoren 64% 75% 56% 61% 49% 79% 70% 70% 66% plaatsing/gebruik van een zonneboiler 27% 41% 19% 29% 10% 29% 23% 23% 26% plaatsing/gebruik van een warmtepomp 30% 40% 18% 29% 11% 30% 27% 27% 26% plaatsing/gebruik van een windturbine etc. 17% 26% 12% 6% 7% 10% 5% 5% 10% gebruik van warmtekoude opslag (WKO) 30% 17% 19% 20% 7% 27% 23% 23% 21% (nog) andere maatregelen, te weten: 3% 14% 7% 17% 5% 9% 14% 14% 10% weet niet/geen antwoord 14% 0% 9% 1% 24% 1% 3% 3% 7% Ruim driekwa rt MKB met interesse in duurzame energie ziet kostenvoordelen Aan de bedrijven met interesse om (verder) in duurzame energie te investeren, is gevraagd naar de achtergrond van die interesse. Uit figuur 3 valt af te lezen dat de meeste van de MKB-bedrijven weten dat duurzame energie goed is voor het milieu, dat het bijdraagt aan minder vervuiling/emissies. Tevens blijkt dat ruim driekwart van die bedrijven verwacht dat men daarmee kosten kan besparen. Deze verwachting geeft duidelijk aan dat het keerpunt nabij is. Verder ziet ongeveer twee derde van de bedrijven investeren in duurzame energie als iets dat goed is voor het bedrijfsimago en een vergelijkbare groep vindt dat investeren in duurzame energie het bedrijf onafhankelijker maakt van energieleveranciers. De almaar stijgende energieprijzen en het risico van storingen rond energieleveringen maken het immers aantrekkelijker om 'selfsupporting' te zijn als ondernemer. Een relatief kleine groep MKB-bedrijven geeft als motivatie aan door de aanschaf te willen bijdragen aan de verdere ontwikkeling van duurzame energie. Dat is ook niet zo vreemd. Bedrijven verwachten immers dat duurzame energie kosten bespaart. 9

10 Figuur 3 Motivatie van MKB-bedrijven die aangeven interesse te hebben om te investeren in duurzame energie We willen bijdragen aan minder vervuiling/ emissies We verwachten hiermee kosten te besparen We willen onafhankelijker worden van energieleveranciers Het is goed voor ons imago Wij willen door de aanschaf bijdragen aan de verdere ontwikkeling ervan 0% 20% 40% 60% 80% 100% zeer mee eens mee eens neutraal/geen mening mee oneens zeer mee oneens weet niet MKB in industrie en transport kan het meest zelf beslissen over duurzame energie Aan de bedrijven met interesse om te investeren in duurzame energie is verder nog gevraagd in welke mate men zelf in staat is om daarin te investeren of dat men daarbij afhankelijk is van een verhuurder/eigenaar van het bedrijfspand waarin men werkt. Het industriële MKB is het meest zelfstandig in het beslissen over duurzame energie, gevolgd door de transportbedrijven. Het minst zelfstandig is de horeca, gevolgd door de handel en de financiële instellingen. 3 Bekendheid met informele, lokale samenwerkingsverbanden Duurzaam ondernemen, en dus ook duurzame energie, wordt de laatste jaren in toenemende mate vanuit de lokale omgeving of regio gestimuleerd. Dergelijke samenwerkingsverbanden worden georganiseerd tussen burgers, bedrijven, kennisinstellingen en andere partijen en zijn erop gericht om investeringen in duurzaam ondernemen en duurzame energie te kunnen ontwikkelen en realiseren. In de publicatie 'Blik op MVO' van MVO Nederland wordt lokale samenwerking als een van de belangrijkere trends gezien om tot duurzame innovaties en duurzaam ondernemen te komen (trend 10: coalities voor duurzaamheid). Hierin wordt gesteld dat er in Nederland steeds meer duurzaamheidscoalities ontstaan met verrassende samenwerkingspartners. Duidelijk is dat het onderwerp lokale energiebedrijven leeft. Lokaal betekent veelal een burgerinitiatief of projecten die zijn geïnitieerd door ondernemende burgers of betrokken ondernemers. Een voorbeeld daarvan is DOM- 10

11 contact 1, een samenwerkingsverband rond duurzaam ondernemen rond Utrecht. Een ander voorbeeld betreft 'De Groene Reus' in Almere, die kansen met zonnepanelen en windmolens verkent, waarin concrete businesscases centraal staan. 2 Bedrijven en een burgerinitiatief kunnen elkaar hierbij helpen door actief de samenwerking op te zoeken. Geringe bek endheid MKB met loka le, informele samenwerk ingsverbanden rond duurzaam ondernemen Binnen de Nederlandse samenleving vinden bedrijven en burgers elkaar steeds meer als het gaat om het streven naar duurzaamheid. Het gaat daarbij om initiatieven op het gebied van gezamenlijke inkoop van duurzame energie, gezamenlijk gebruik van duurzame energiebronnen, overleg over mogelijkheden om duurzaam te ondernemen, et cetera. Behalve individueel investeren in duurzame energie kunnen ondernemers ook deel uitmaken van investeringen in duurzame energie, die in collectief verband plaatsvinden. Op die manier kunnen terugverdientijden immers aantrekkelijker worden en kunnen ook grotere projecten worden aangepakt. Aan alle deelnemers van het Beleidspanel is gevraagd of men bekend is met een of meer informele samenwerkingsverbanden rond duurzaam ondernemen in de regio. Slechts 17% van het totale MKB geeft aan dergelijke samenwerkingsverbanden te kennen. Naarmate de bedrijven groter zijn, neemt de bekendheid daarmee wel toe (20-30%). De resultaten die in figuur 4 worden gepresenteerd, wekken de indruk dat MKB-bedrijven in de bouw en het transport er het minst mee bekend zijn (minder dan 10%). Figuur 4 Percentage van MKB-bedrijven dat zegt bekend te zijn met informele, lokale of regionale samenwerkingsverbanden rond duurzaam ondernemen Industrie Bouwnijverheid Handel en reparatie consumentenartikelen Logies en maaltijden Vervoer, opslag en communicatie Financiële instellingen Verhuur en zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal MKB 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 1 Zie bijvoorbeeld: 2 Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land: een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders. Agentschap NL, november

12 maar ze ook met naam noemen, blijkt erg moeilijk Als in het onderzoek wordt gevraagd naar de namen van die samenwerkingsverbanden, dan wordt het akelig stil. Minder dan de helft van de bedrijven die hebben aangegeven informele samenwerkingsverbanden te kennen, kunnen namen noemen. Een flink deel daarvan betreft brancheorganisaties, energiebedrijven, regionale ontwikkelingsmaatschappijen en winkeliersverenigingen. Verder worden vooral diverse organisaties rond parkmanagement genoemd en ook diverse organisaties die collectieve energieinkoop verzorgen. In tabel 3 worden enkele voorbeelden genoemd van samenwerkingsverbanden die (op het eerste oog) lijken te voldoen aan de beschrijving 'informele, lokale en regionale samenwerkingsverbanden'. Tabel 3 Informele, lokale of regionale samenwerkingsverbanden rond duurzaam ondernemen, die zijn genoemd door MKB-bedrijven Genoemde informele, lokale of regionale samenwerkingsverbanden rond duurzaam ondernemen Energy ValleyTexel energie Duurzaamheidscafe Dordrechtstichting wij willen zon H2O Samenwerkingsverband Noord Veluwe Duurzaam Peel en Maas BZW Duurzaam ondernemen gemeente Breda MindTheirBusiness Duurzaam Oosterhout Educohof Emmen Dom-contact Niet meer dan 5% van het totale MKB maakt gebruik van dergelijke samenwerkingsverbanden Minder dan 30% van de MKB bedrijven die bekend zijn met informele, lokale of regionale samenwerkingsverbanden rond duurzaam ondernemen, geven aan daar in de praktijk gebruik van te maken. Dat is ook niet zo verwonderlijk als we hebben geconstateerd dat een flink deel van de bedrijven die zeggen bekend te zijn met dergelijke samenwerkingsverbanden, namen noemen die daar op het eerste gezicht niet echt bij aansluiten. Voor het totale MKB betekent dit dat naar schatting niet meer dan 5% gebruik maakt van dergelijke samenwerkingsverbanden. 12

13 4 Interesse in informele, lokale samenwerkingsverbanden Ruim een kwart van het MKB dat geen samenwerkingsverband kent, heeft daarvoor wel belangstelling Aan de bedrijven die geen samenwerkingsverband wisten te noemen, is gevraagd of men daar wel interesse in heeft. Van deze groep bedrijven gaf ruim een kwart aan daar belangstelling voor te hebben. Uit figuur 5 valt af te lezen dat de belangstelling hiervoor het grootst is bij de horeca en verhuur/zakelijke dienstverlening. De belangstelling bij financiële instellingen lijkt het geringst. Figuur 5 Percentage van MKB-bedrijven dat nog geen informele, lokale samenwerkingsverbanden kent, maar daar wel interesse in heeft Industrie Bouwnijverheid Handel en reparatie consumentenartikelen Logies en maaltijden Vervoer, opslag en communicatie Financiële instellingen Verhuur en zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal MKB 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% Belangstelling gaat vooral uit naar energiebesparing en duurzame energie Aan zowel bedrijven die deelnemen aan informele, lokale samenwerkingsverbanden als bedrijven die daarin geïnteresseerd zijn, is gevraagd waarnaar hun belangstelling daarbij dan vooral uitgaat. Uit figuur 6 valt af te lezen dat de belangstelling van MKB-bedrijven vooral uitgaat naar energiebesparing en duurzame energie. Gezien het onderwerp van dit onderzoek is dat ook niet zo verwonderlijk. Ook uit eerdere studies rond MVO in het MKB 1 bleek al dat energiebesparing de meeste aandacht krijgt. Ten slotte is nog nagegaan of er in termen van informatiebehoefte verschillen zijn tussen bedrijven die reeds deelnemen aan informele, lokale samenwerkingsverbanden en bedrijven die er nog geen kennen maar er wel in geinteresseerd zijn. Het enige verschil is dat bedrijven die reeds deelnemen aan informele, lokale samenwerkingsverbanden, relatief meer interesse hebben in 'communiceren over duurzaam ondernemen'. 1 MVO-ambities in het MKB, 2011, EIM, Zoetermeer. 13

14 Figuur 6 Belangstelling voor duurzaamheidsonderwerpen van MKB-bedrijven die actief zijn of interesse hebben in informele, lokale samenwerkingsverbanden rond duurzaam ondernemen energiebesparingmogelijkheden mogelijkheden van duurzame energie maatregelen om de milieubelasting te verminderen ontwikkelen van duurzame producten en diensten communiceren over duurzaam ondernemen (nog) anders, te weten: weet niet/geen antwoord 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 14

M201109. MVO-ambities in het MKB

M201109. MVO-ambities in het MKB M201109 MVO-ambities in het MKB Coen Bertens Christi Veldhuis-Van Essen Johan Snoei Zoetermeer, juni 2011 2 Dit onderzoek is mogelijk gemaakt door het Onderzoeksprogramma Ondernemerschap en MKB van het

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

M201107. Mix and Match. Het gebruik van digitale media in het MKB. drs. R van der Poel

M201107. Mix and Match. Het gebruik van digitale media in het MKB. drs. R van der Poel M201107 Mix and Match Het gebruik van digitale media in het MKB drs. R van der Poel Zoetermeer, maart 2011 Mix and Match Ondernemers moeten goed voor ogen houden welke doelstellingen zij met digitale media

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Administratieve (over)last

Administratieve (over)last M200811 Administratieve (over)last Perceptie van MKB-ondernemers over verplichte administratieve handelingen J. Snoei Zoetermeer, november 2008 Administratieve lasten Het overgrote deel van de ondernemers

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager M201120 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager drs. B van der Linden Zoetermeer, december 2011 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager Ondernemers zijn te verdelen in managers, marktzoekers,

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Oudedagsvoorziening in het MKB

Oudedagsvoorziening in het MKB A201309 Oudedagsvoorziening in het MKB Vormen van pensioenopbouw en de verwachtingen van MKB-ondernemers in beeld gebracht drs. K. L. Bangma drs. J. Snoei Zoetermeer, februari 2013 Oudedagsvoorziening

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Mening inwoners over energiebesparing en duurzame energie Omnibusonderzoek 2011. Gemeente s-hertogenbosch

Mening inwoners over energiebesparing en duurzame energie Omnibusonderzoek 2011. Gemeente s-hertogenbosch Mening inwoners over energiebesparing en duurzame energie Omnibusonderzoek 2011 Gemeente s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek&Statistiek Januari 2012 Samenvatting In het Omnibusonderzoek van 2011 onder bewoners

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding Windenergie in Noord 5 e panelmeting stadsdeel Noord Inleiding Eind 2009 heeft O+S voor stadsdeel Noord een bewonerspanel opgezet. Dit panel telt momenteel 344 leden. O+S heeft vier keer een enquête uitgezet

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Update Financieringsmonitor MKB September 2009

Update Financieringsmonitor MKB September 2009 Update Financieringsmonitor MKB September Lia Smit Joris Meijaard Johan Snoei Pim van der Valk Zoetermeer, 10 september Financieringssituatie MKB blijft zorgelijk De vierde meting van de MKB-Financieringsmonitor

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer M200704 Markt- en klantgerichtheid in het MKB drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, februari 2007 Markt- en klantgerichtheid in het MKB In de rapportage beschrijft EIM drie indicatoren om de klant- en marktgerichtheid

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Zonnepanelen in Nederland

Zonnepanelen in Nederland bezoekadres Marnixkade 1015 ZL Amsterdam 109 postadres Postbus 1001 E T moti@motivaction.nl MG 15262 F Amsterdam W +31 www.motivaction.nl (0)20 589 83 83 00 Zonnepanelen in Nederland Draagvlak en gebruik

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Resultaten Enquête Duurzame Energie Metslawier

Resultaten Enquête Duurzame Energie Metslawier Inleiding: Begin mei 23 is door Dorpsbelang Metslawier/DOM Metslawier een enquête huis aan huis verspreid. Doel van deze enquête is het inzichtelijk maken van de vraag van dorpsbewoners naar middelen om

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

De grootste knelpunten van MKB- en technologiebedrijven

De grootste knelpunten van MKB- en technologiebedrijven M200805 De grootste knelpunten van MKB- en technologiebedrijven drs. N.G.L. Timmermans Zoetermeer, juli 2008 Administratieve lasten grootste knelpunt van MKB-bedrijven Veel overheidsbeleid ter stimulering

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Bernhezer EnergieCoöperatie BECO

Bernhezer EnergieCoöperatie BECO Bernhezer EnergieCoöperatie BECO Ontstaan BECO Initiatiefgroep: lokaal en duurzaam Gesteund door lokale RABO en gemeente Najaar 2012 publieksavond Tweede avond voor belangstellenden werkgroepen Januari

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Energie nulmeting Regio Amstelland-Meerlanden Concept 22 oktober 2008 Opdrachtgever: Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Opgesteld door: Bosch & Van Rijn Drs. G. Bosch Ing. J. Dooper Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

2013, peiling 2 juli 2013

2013, peiling 2 juli 2013 resultaten 2013, peiling 2 juli 2013 Van 14 mei tot en met 26 mei 2013 is een peiling onder het HengeloPanel gehouden. Van de 2.715 panelleden die waren uitgenodigd, hebben 1.615 leden de vragenlijst ingevuld.

Nadere informatie

Economische tegenwind van invloed op duurzaam ondernemen in het MKB?

Economische tegenwind van invloed op duurzaam ondernemen in het MKB? M200911 Economische tegenwind van invloed op duurzaam ondernemen in het MKB? Coen Bertens en Christi van Essen (EIM) Marieke Gombault en Martine Willems (BECO) Zoetermeer, 24 juni 2009 Inleiding Crisis

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

Regeldruk in beleving MKB blijvend hoog

Regeldruk in beleving MKB blijvend hoog M20 Regeldruk in beleving MKB blijvend hoog Vijfde meting perceptie MKB over regeldruk Johan Snoei John Boog Zoetermeer, december Regeldruk in beleving MKB blijvend hoog De druk van overheidsregels en

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

M201205. De rekening betalen. Betalen zakelijke afnemers en overheden hun MKBleveranciers. Ro Braaksma Lia Smit

M201205. De rekening betalen. Betalen zakelijke afnemers en overheden hun MKBleveranciers. Ro Braaksma Lia Smit M201205 De rekening betalen Betalen zakelijke afnemers en overheden hun MKBleveranciers op tijd? Ro Braaksma Lia Smit Zoetermeer, 7 mei 2012 De rekening betalen In deze samenvatting vindt u bulletsgewijs

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

M200513 Tijdsbesteding ondernemend Nederland

M200513 Tijdsbesteding ondernemend Nederland M200513 Tijdsbesteding ondernemend Nederland R. Hoevenagel Zoetermeer, december 2005 Tijdsbesteding ondernemend Nederland Ondernemers in Nederland maken lange werkweken. Uit onderzoek van EIM komt naar

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 302 Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2016) Nr. 121 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN Aan

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Feiten en Cijfers Energie Gemeente Berg en Dal

Feiten en Cijfers Energie Gemeente Berg en Dal Feiten en Cijfers Energie Gemeente Berg en Dal Raadsbijeenkomst Edward Pfeiffer, Claudia Algra 7 april 2016 Gemeente Berg en Dal Programma Tijd Onderwerp Verantwoordelijke 21:30 21:35 Opening Wethouder

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

CO 2 - Footprint Bedrijventerrein Lorentz I & II te Harderwijk

CO 2 - Footprint Bedrijventerrein Lorentz I & II te Harderwijk CO 2 - Footprint Lorentz I & II te Harderwijk Periode: 211-213 Datum: 24-1- 214 Versie: 2 1 Inhoudsopgave Inleiding CO 2 - Footprint 211 CO 2 - Footprint 212 CO 2 - Footprint 213 Vergelijk Totalen Ambitie

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011 De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G Datum 05 april 2011 EMT debat 5 apr. 2011 Stef Huisman & Sjaak Bakker Economisch belang glastuinbouw Glastuinbouw Ned - Groente & Bloemen Areaal 10.000

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Belemmeringen voor duurzame energie in het MKB

Belemmeringen voor duurzame energie in het MKB Belemmeringen voor duurzame energie in het MKB Belemmeringen voor duurzame energie in het MKB In 2050 moet 100% van de energie die in Nederland wordt gebruikt, duurzaam opgewekt zijn. Voor de energietransitie

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

ROUTEKAART DUURZAAM OSS

ROUTEKAART DUURZAAM OSS ROUTEKAART DUURZAAM OSS 2025-2030 Duurzaam Oss Alle gemeentelijke gebouwen energieneutraal of energieleverend in 2025 Bestaande woningen en gebouwen energiezuiniger maken Verduurzamen verkeer en vervoer

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Behoefte aan financiering in het MKB

Behoefte aan financiering in het MKB M200909 Behoefte aan financiering in het MKB Ontwikkelingen van december 2008 tot april 2009 Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 MKB iets minder pessimistisch over financiering Het algemene

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

Corporate Venturing in het MKB

Corporate Venturing in het MKB M200920 Corporate Venturing in het MKB Ruimte voor vernieuwing, durf en kansen C. van Essen MSc Zoetermeer, 10 december 2009 Corporate venturing in het MKB Corporate venturing is onder grote, multinationale

Nadere informatie

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Energie in België EHA! 8 mei 2008 Nieuwerkerken 25 oktober 2007 Dirk Knapen Projectmedewerker energie en klimaat Inplanting van

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Realisatie energieambitie Wageningen

Realisatie energieambitie Wageningen Dr.ir. Mieke Oostra - lector Innovatieve Technologie in de Bouw - Saxion & lector Ruimtelijke Transformaties - Hanzehogeschool Realisatie energieambitie Wageningen 11 juni 2015 AMBITIE wageningen OPVALLEND

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Zonne Energie iets voor WBB?

Zonne Energie iets voor WBB? Zonne Energie iets voor WBB? 23 januari 2012 Fernando de Beurs 06 55 163 013 jfdebeurs@debeurs partners.nl Agenda Introductie Achtergrond Doel van vanavond Vragen op de uitnodiging Zonne energie in het

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

Hoe denken Schiedammers over bepaalde duurzame maatregelen en in hoeverre dragen zij zelf bij aan een duurzaam Schiedam?

Hoe denken Schiedammers over bepaalde duurzame maatregelen en in hoeverre dragen zij zelf bij aan een duurzaam Schiedam? Hoe denken Schiedammers over bepaalde duurzame maatregelen en in hoeverre dragen zij zelf bij aan een duurzaam Schiedam? Kenniscentrum MVS november 2015 oud papier gescheiden aanbieden textiel gescheiden

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Groen Duurzame energie komt voort uit schone en onuitputtelijke bronnen zoals de bodem, zon, wind of water. U kunt deze op kleine schaal zelf opwekken. De energie

Nadere informatie

KEMPENENERGIE. samen groen

KEMPENENERGIE. samen groen KEMPENENERGIE samen groen De coöperatie KempenEnergie wil alle inwoners van de 5 Kempengemeenten toegang geven tot de maatschappelijke en financiële voordelen van lokaal opgewekte schone energie. KEMPENENERGIE

Nadere informatie

Agenda Informatieavond Zonnepanelen

Agenda Informatieavond Zonnepanelen Informatieavond Hans Pulles in samenwerking met: Wilko Kistemaker (Groen Zonnig) Pieter Biewenga (NewSolar) 16 mei 2013 19:30 21:45 Agenda Informatieavond Welkom Aanleiding Energiepunt Wonen (Gem. Utrecht)

Nadere informatie

Windenergie in Horst aan de Maas

Windenergie in Horst aan de Maas Windenergie in Horst aan de Maas J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie