FASE 2 de onderwijsinhoudelijke pilot

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EDUGL@SPROJECT. FASE 2 de onderwijsinhoudelijke pilot"

Transcriptie

1 periode april december 2006 FASE 2 de onderwijsinhoudelijke pilot

2 Wij schrijven dit projectverslag in de week dat het Amerikaanse tijdschrift Time er voor koos geen beroemde man of vrouw van het jaar op de cover te plaatsen. Voor 2006 werd de internetter tot persoon van het jaar uitgeroepen. De reden? Miljoenen internetgebruikers zorgen voor bijdragen op het world-wide-web, waardoor een vorm van gemeenschapszin en samenwerking ontstaat op een schaal die volgens het blad nooit eerder werd vertoond. Als voorbeelden worden websites genoemd als YouTube waarop videobeelden gedeeld worden en de vrijwilligersencyclopedie Wikipedia. De verzamelnaam voor deze vernieuwende websites is WEB 2.0. Alles staat in het teken van delen (van links, contacten, data, kennis, audiovisueel materiaal, blogs) reageren en samenwerken. Dit verslag over het heeft alles te maken met de verwachte groei aan internettoepassingen, de daarvoor noodzakelijke snelle verbinding en dat weer toegesneden op het onderwijs. Het is een initiatief van de gemeente Groningen dat zich ten doel stelt de aanleg en het gebruik van een glasvezelvoorziening voor het primair, speciaal en voortgezet onderwijs in de stad Groningen te onderzoeken,te initiëren en te implementeren. Eduglas-Fase 1 had als doel een glasvezelverbinding tussen twee PO-scholen (De Starter, Dom Helder Camaraschool) en twee VO-scholen (Zernike College, Harm-Jan Zondagschool) te realiseren. In november 2005 werd een workshop voor het Groninger onderwijs georganiseerd waarin behoeften en onderwijskundige ICT-toepassingen in kaart werden gebracht. In januari 2006 was de eerste aansluiting van een Groninger VO-school op het glasvezelnet een feit, hetgeen gevierd werd met een videoconferentie tussen de school en de Mediacentrale. Gasten uit het onderwijs en bedrijfsleven konden hiervan getuige zijn. In april 2006 kregen wij, leerkrachten uit het PO en VO, als nieuw aangestelde projectleiding de opdracht in Fase 2 van het de onderwijsinhoudelijke meerwaarde van het gebruik van bandbreedtetoename door middel van glasvezelverbinding aan de hand van enkele onderwijsprojecten aan te tonen. In de periode september tot en met november 2006 hebben wij daartoe streaming video, gaming, thuiswerken, e-learning en videoconferencing gebruikt bij diverse leergebieden. Hierna doen we hiervan verslag. Naast de onderwijsinhoudelijke projecten hebben wij op technisch gebied onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van het centraliseren van het beheer door het gebruik van een centrale server, centrale serverruimte, voip (telefonie via internet) en naar thin-clientsystemen. Het laatste is een ICT-product dat pc s overbodig maakt en waarbij door middel van een terminal rechtstreeks op de server wordt gewerkt. Als derde onderdeel van onze opdracht hebben wij gekeken naar het gebruik van de glasvezelbekabeling in de stad Groningen nu en in de toekomst alsmede de financiële consequenties hiervan voor het onderwijs met betrekking tot een gewenste glasvezelaansluiting. Hiervoor hebben we ondermeer diverse glasvezelprojecten op onderwijsgebied elders in het land bestudeerd. Wij danken de enthousiaste leerkrachten en leerlingen op de betreffende scholen en de medewerkers van de DIA/CIO, CNG en OCSW voor hun hulp en steun bij de verwezenlijking van deze fase in het Eduglasproject. Ook bedanken we docenten en studenten van de Hanzehogeschool (Pedagogische Academie) die hebben meegewerkt aan een interessante pilot met betrekking tot de inzet van videoconferencing tussen PA en basisschool om aldus de actuele basisschoolpraktijk binnen PA-lessen mogelijk te maken. 2 2

3 Voor het schrijven van deze rapportage hebben wij veel steun gehad aan het materiaal dat door Kennisnet/ICT op School en Surfnet is ontwikkeld op het gebied van ICT-innovatie en breedbandtechnologie alsmede aan het cookbook dat rond het glasvezelproject in Deventer is uitgekomen. Na de showroom op 17 januari 2007 waar geïnteresseerde onderwijsinstellingen kennis kunnen maken met diverse toepassingsmogelijkheden van een breedbandvoorziening zal het Eduglasproject zijn derde fase ingaan. Na een evaluatie van de vorige fases zullen het Speciaal Onderwijs (24 locaties), het Primair Onderwijs (57 locaties) en het Voortgezet Onderwijs (22 locaties) 1 daadwerkelijk op het glasvezelnet aangesloten moeten worden. Kortom dan is het tijd voor de zgn. brede uitrol, de breedbandige ontsluiting via glasvezel van onderwijsinstellingen die naar wij hopen en verwachten stimulerend zal werken voor het gebruik van ICT-toepassingen in het onderwijs van de stad Groningen.. Groningen, 20 december 2006 Aad van der Drift Folkert Oldersma (projectleiding 1 Bron: Project Initiatie Document Joyce Louiza

4 INHOUDSOPGAVE 1 AANBEVELINGEN 5 2 SAMENVATTING VAN ACTIVITEITEN 7 3 DE HUIDIGE SITUATIE 8 4 GLASLOKAAL VAN DE TOEKOMST 9 5 WAAROM GLASVEZEL? 11 6 PILOTFASE 2-ERVARINGEN 19 7 VERSLAG BEZOEK DEN HAAG EN ALMERE 26 8 DE GLASINFRASTRUCTUUR IN GRONINGEN 28 9 VERVOLG

5 1 AANBEVELINGEN De projectleiding van constateert dat en dat breedbandtoepassingen scholen mogelijkheden biedt om het onderwijs anders in te richten; ICT bij fundamentele veranderingen in het onderwijs de motor kan zijn; de jeugd, tegenwoordig ook wel de net-generatie genoemd, steeds intensiever gebruik maakt van internettoepassingen; internetgebruik steeds meer mediagebruik wordt; internet steeds meer gebruikt wordt als een community waar kennis, data en audiovisueel materiaal verspreid wordt; het onderwijs duidelijk in de richting gaat van zeer intensief gebruik van internet m.n. op het gebied van audiovisuele producties, leerlingen die informatie ophalen, leerkrachten die zaken op digitale schoolborden tonen, etc; voor het onderwijs recent interessante toepassingen ontwikkeld zijn die m.n. gebruik maken van multimedia; dit intensiever gebruik van internet en gebruik van audiovisuele middelen zeker in het onderwijs leidt tot problemen op korte termijn op het gebied van voldoende bandbreedte; scholen innoverende breedbanddiensten van bijvoorbeeld Kennisnet/Surfnet zoals videoconferencing, streaming video, webvideo, gaming, Expert op Afstand en Teleblik alleen goed kunnen gebruiken met een snelle internetverbinding; glasvezel voor voldoende bandbreedte kan zorgen en daarbij het meest toekomstvast is, vrij van grilligheid en technisch de beste drager. Met een glasvezelverbinding wordt het verder mogelijk om: via digitale leeromgevingen mediarijke lesmaterialen te ontwikkelen, te verspreiden en toe te passen in projectverband; de effectiviteit van lesprogramma s te vergroten door inzet van hoge kwaliteit (interactieve) video s, animaties, gesproken instructies en uitleg, oefeningen en toetsen; educatief beeldmateriaal met hoge kwaliteit (tv- en videofragmenten) online afroepbaar beschikbaar te stellen, ook via digitale schoolborden; verschillende onderwijslocaties onderling te koppelen zodat alle instellingen toegang krijgen tot gemeenschappelijke onderwijsapplicaties; de exploitatie en beheer van ICT-apparatuur, software en applicaties te centraliseren waardoor professionalisering mogelijk wordt; intensiever met andere onderwijsinstellingen samen te werken (ook online; groepscommunicatie), bijvoorbeeld via videoconferencing, Sharepoint en Breeze; substantiële kostenvoordelen te behalen zijn door gezamenlijke inkoop en gezamenlijk gebruik van toepassingen en diensten (VOIP, Beveiliging); 2 besparing van energiekosten, FTE-kosten en ruimte te realiseren door te kiezen voor centraal beheer; 2 Samen snel op glas Kennisnet/Surfnet 2 5

6 tot standaardisatie binnen de stad Groningen te komen, hetgeen kostenbesparend zal zijn voor het onderwijs en tevens de samenwerking tussen scholen ten goede zal komen; aanstaande leerkrachten beter op te leiden door gebruik van livebeelden uit de praktijk via videoconferencing tussen hun opleiding en praktijkscholen; thinclient/online-systemen optimaal in te zetten, waardoor kosten bespaard worden op hardware en beheer. De pilot van heeft aangetoond dat een en ander technisch zeer goed mogelijk is met glasvezeltechniek. De aanleg van glasvezelverbindingen is duur; te duur voor een individuele school. Daarom stelt de projectleiding voor dat de vraag naar glasvezelverbinding gebundeld wordt. Dat de primair, speciaal en voortgezet onderwijsinstellingen samen de aansluiting regelen voor de scholen en allen evenveel betalen voor de aansluiting. Door middel van de vraagbundeling moet de prijs van het maandabonnement ook aantrekkelijker worden. Daarbij kan voor scholen die nu nog niet geconfronteerd worden met onvoldoende bandbreedte besloten worden wel de scholen aan te sluiten, maar de aansluiting in een later stadium te effectueren. Door te kiezen voor vraagbundeling rond glasvezel zijn de scholen bezig met de toekomst van het onderwijs. De autonomie van de scholen wordt niet aangetast. Voor de betaling van de aansluitingen stelt de projectleiding voor dat de gemeente Groningen gebruik maakt van de hiervoor gereserveerde gelden ( jaar lang). Daarnaast stelt de projectleiding voor dat uit de gereserveerde gelden bijgedragen wordt aan de (hoge) maandelijkse abonnementsgelden. De projectleiding merkt op dat er bij vraagbundeling sprake zal zijn van de eis tot Europees aanbesteden. De volgende fase van het zal volgens de projectleiding die zijn van de inventarisatie naar de wens tot vraagbundeling rond glasvezelverbindingen in het onderwijs. De projectleiding ziet een initiërende rol van de gemeente bij deze vraagbundeling. 2 6

7 2 SAMENVATTING VAN ACTIVITEITEN In het werden twee PO- en twee VO-scholen op het glasvezelnet aangesloten. Op deze scholen diende de meerwaarde van een glasvezelaansluiting voor het onderwijs onderzocht te worden. Op de website werd hiervan verslag gedaan. In de periode september tot en met november 2006 heeft de projectleiding van Eduglas leerlingactiviteiten ontwikkeld op het gebied van: - streaming video; - e-learning/afstandsleren; - videoconferencing; - thin-clientsysteem; - digitaal schoolbord; - i-module; - gaming. Daarnaast werd centraal beheer van servers in de praktijk getest door een server van een VO-school te verhuizen naar de andere school. Tussen de scholen werd op leerlingniveau met behulp van videoconferencing contact gezocht en samengewerkt. PO-leerlingen uit groep 8 vernamen van oud-po-leerlingen wat hen te wachten staat in het VO. Tussen de PO-scholen werd informatie uitgewisseld over het onderwerp Ontdekkingsreizen, terwijl op de VO-scholen in het kader van de keuze-uren (Spaans en Filosofie) bij elkaar werd meegekeken. PABO-studenten maakten op afstand een les mee in een klas van een PO-school en zo werd een beeld uit de dagelijkse praktijk aan de theorie gekoppeld. Tijdens het project werd ook gebruik gemaakt van Expert op afstand. Via videoconferencing stelden leerlingen vragen aan John de Mol. Op de scholen werd gewerkt met streaming video. Teleblikbeelden werden opgehaald, gemonteerd en verwerkt in presentaties. De snelle verbinding maakte ook thuiswerken voor leerlingen en leerkrachten mogelijk. Er kon op afstand ingelogd worden op de server en met schoolsoftware en bestanden gewerkt worden. Onder andere in het kader van de Kennisnetwedstrijd Make a game werden games gemaakt, uitgewisseld en gespeeld. Hanzestudenten maakten games voor de basisschool. De I-module van uitgever Wolters- Noordhoff werd in de praktijk getest. Deze uitgever koppelt op internet geplaatst materiaal aan de methodes. Met het thin-client-concept werd ervaring opgedaan. Met een dergelijk systeem werkt de leerling niet langer op een desktop, maar via een terminal rechtstreeks op de schoolserver. Bezoeken werden afgelegd aan Den Haag en Almere waar men ervaring heeft opgedaan met glasvezelverbindingen, centraal beheer, thin-clientsysteem en digitale schoolborden. Diverse bijeenkomsten van Kennisnet/Surfnet werden bezocht in het kader van de glasvezeltechniek. De ontwikkelde activiteiten alsmede de oriëntatie op de huidige en te verwachten internetontwikkelingen (WEB 2.0) voor het onderwijs hebben laten zien dat de geteste toepassingen bandbreedte vereisen. Bij veel gebruik is de gratis KPN-ADSL-verbinding niet toereikend en kan beter voor glas in plaats van koper gekozen worden. De projectleiding adviseert de gemeente Groningen om het initiatief te nemen de PO-, SO- en VO-scholen aan te sluiten op het glasvezelnet. Daarvoor zouden de reeds hiervoor gereserveerde gelden kunnen worden ingezet. 2 7

8 3 DE HUIDIGE SITUATIE Het woord is een samenvoeging van de woorden educatie en glasvezel. In komen onderwijs en ICT-vernieuwing, mogelijk gemaakt door het gebruik van glasvezel, samen. Het project is een initiatief van de gemeente Groningen om de aanleg en het gebruik van breedbandvoorzieningen bij onderwijsinstellingen voor primair en voortgezet onderwijs in de stad Groningen in eerste instantie te onderzoeken. Daartoe is een kleinschalige proef gestart met vier scholen, twee uit het PO en twee uit het VO. Als zou blijken dat door middel van pilot-fase 2 aangetoond kan worden dat glasvezel belangrijke toegevoegde waarde levert aan het onderwijs zal de gemeente verder onderzoek doen om de voorzieningen te initiëren en uit te rollen. De projectleiding kreeg voor Fase 2 de opdracht om de toegevoegde waarde inzichtelijk te maken en de educatieve en bedrijfsmatige voordelen van een snelle communicatievoorziening aan te tonen. Bij het zijn de gemeentelijke diensten OCSW, EZ, DIA en CIO betrokken. Glasvezel is een product dat ontwikkeld is om grote hoeveelheden data snel over grote afstanden te transporteren door gebruik van glas in plaats van koper. De techniek voor glasvezel in netwerken is relatief jong en volop in ontwikkeling. De belangstelling voor het product is zeer groot. Dat heeft te maken met de omvangrijke datatransmissie en de stabiliteit, die dit product kan leveren. Er is reeds een behoorlijk glasvezelhoofdwegennet in Nederland aanwezig. Ook onderwijsinstellingen kunnen hierop aangesloten worden. De grootste belemmering blijkt echter de last mile naar de scholen te zijn. Veelal moet hiervoor een geheel nieuwe glasvezelverbinding worden aangelegd. Vanwege de hoge kosten en het organisatorische aspect is aanleg moeilijk door individuele onderwijsinstellingen te realiseren. De glasvezelverbinding stelt een onderwijsinstelling in staat van grote datastromen gebruik te maken. Bij een hoge datacapaciteit kunnen onderwijsinstellingen data versturen en ontvangen zonder al te grote performanceproblemen. Daarnaast kunnen instellingen gemakkelijk van meerdere diensten gebruik maken die het onderwijs betreffen (bijv. videoconferencing, streaming media (video). Het is mogelijk om tussen verschillende locaties een schooleigen netwerk in te richten waarbij een centrale server de software en gebruikerstoegang regelt. Dit kan enorme gevolgen hebben voor het onderhoud. In plaats van veel tijd en moeite te steken in de techniek kan de tijd en moeite dan aangewend worden voor onderwijsinhoudelijke zaken. Informatie over Eduglas is te vinden op 2 8

9 4 GLASLOKAAL VAN DE TOEKOMST In het Nederlandse onderwijs, waar in 1845 het klassikale methodegestuurde onderwijssysteem werd ingevoerd met de dominante positie van de leerkracht is men geruime tijd op zoek naar nieuwe vormen van onderwijs. We zien ook in Groningen een verschuiving van leerkrachtgestuurd naar leerlinggestuurd onderwijs met daartussen allerlei mengvormen. De leerling komt steeds meer centraal te staan in het leerproces. Belangrijke kenmerken zijn daarbij leren leren, zelfstandig studeren, reflectief leren. Aan een belangrijke voorwaarde wordt hierbij door ICT voldaan; immers steeds beter komen informatie en kennis via internet beschikbaar. Men wil kunnen differentiëren naar aanleg, tempo, belangstelling en niveau zonder dat leren een geheel individuele zaak wordt. Steeds meer wordt in groepen samengewerkt. Onderwijsvernieuwing gaat moeizaam. Het vergt namelijk veel energie om bestaande situaties te veranderen. Hoe organiseer je individueel werk en groepswerk? Hoe komt de leerling aan informatie, hoe kan de leerkracht bij het leerverhaal optimaal gebruik maken van audiovisueel materiaal? ICT kan bij veranderingen helpen. ICT kan zelfs veranderingen afdwingen. Daarom moet ICT niet langer als een middel beschouwd worden, maar als motor gezien worden voor fundamentele veranderingen in het onderwijs. Voorwaarde is dat ICT technisch en inhoudelijk optimaal functioneert. Recent onderzoek gepubliceerd door Kennisnet/ICT op school 3 laat zien dat de bijdrage van ICT bij het merendeel van de scholen aantrekkelijker onderwijs oplevert. Dit komt tot uitdrukking in het bevorderen van zelfstandig leren, een efficiëntere inrichting van het onderwijs, het kunnen aanbieden van rijkere leeromgevingen en een onderwijsorganisatie die voor leerlingen meer flexibel en adaptief is. Acht van de tien Nederlandse scholen zijn in een (ver)gevorderd stadium van ontwikkeling met betrekking tot effectief en efficiënt gebruik van ICT. In het PO gebruikt 84% van de leraren de computer bij het lesgeven. De afgelopen vier jaar is het aantal op dit gebied verdubbeld. Voor 2008 wordt een percentage van 96% verwacht. Niet alleen de vaardigheid van de leerkrachten is toegenomen. Dit geldt zeker voor de leerlingen! In 1999 was minder dan de helft van de leerlingen in staat op een computer een plaatje aan een verhaal toe te voegen. In 2006 beheersen negen van de tien leerlingen in de bovenbouw van de basisschool deze vaardigheid. Nog sterker stegen de vaardigheden van leerlingen op het gebied van internettoepassingen. Hier ging het percentage van 19% in 1999 naar 90%; gekeken werd hierbij naar het versturen van door leerlingen. De ICTvaardigheden zullen naar verwachting de komende jaren alleen maar toenemen net zoals de ontwikkelingen op ICT-gebied in het onderwijs. Het gebruik van ICT hoort inmiddels tot het vaste leef/werkpatroon van de leerling. Leerlingen uit groep 7 van het PO zitten thuis gemiddeld 9 uur per week op internet. In het tweede jaar van het VO is dit tot 14 uur gestegen. Bijna elke havo- of vwo-leerling krijgt huiswerkopdrachten waarbij internet moet worden gebruikt. In de leeftijdsgroep twaalf tot veertien jaar is 96% van de leerlingen wekelijks actief op internet. Onder kinderen van zes tot elf jaar is het gebruik van internet 71%. De leerlingen die momenteel de scholen voor basis- en voortgezet onderwijs bevolken, zijn opgegroeid met ICT-zaken als instant messaging, chat, en games. Het onderwijs behoort op deze interesse en kundigheid in te spelen. 3 Vier in Balans Monitor

10 Onderzoeken naar het rendement van ICT voor onderwijsdoelen laten zien dat afhankelijk van de context waarin ICT wordt gebruikt, ICT een waardevol middel is bij het verwerven van kennis en vaardigheden. Grotere leerproductiviteit is daarbij zelden exclusief toe te schrijven aan een verbeterd computerprogramma. Naast de ICT-vaardigheid van leerling en leerkracht hangt rendementsverbetering af van een betrouwbare computervoorziening. Eerder genoemd onderzoek laat zien dat leerlingen die (gematigd) gebruik maken van ICT beter presteren dan leerlingen die niet of nauwelijks bij het onderwijs gebruik hebben gemaakt van ICT. Erg veel gebruik leidt echter tot slechtere leerprestaties. Kortom een juiste dosering en mix van ICT-middelen is belangrijk, maar om de inzet van ICT in het onderwijs kan men niet meer heen. Een zeer belangrijke voorwaarde is de technische vaardigheid van de leerkrachten voor het bedienen van computers. Die neemt gelukkig steeds verder toe. Volgens het ICTmanagement van de ondervraagde scholen beschikt 80-90% van de leraren over voldoende basisvaardigheden voor gebruik van standaardtoepassingen zoals internet en tekstverwerking. Ook de didactische vaardigheden op dit gebied nemen steeds meer toe. Voor het opbouwen van deskundigheid is samenwerking met andere scholen van groot belang. In 2005 participeerde 68% van de basisscholen in samenwerkingsverbanden op ICTgebied. Als belangrijkste succesfactor noemt 65% van de samenwerkingsverbanden het uitwisselen van kennis en vaardigheden (Oberon, 2006). In het VO heeft samenwerking op het gebied van ICT veelal een projectmatig karakter. De omvang van computervoorzieningen is in de afgelopen twintig jaar in het onderwijs ongeveer vijftien keer zo groot geworden. Momenteel beschikken PO- en VO- scholen over gemiddeld één computer voor elke zeven leerlingen. De algemene trend is dat scholen minder investeren in toename van het aantal computers en dat de aandacht meer uitgaat naar kwaliteitsverbetering van de ICT-voorzieningen zoals aanleg van breedband en draadloze netwerken. In het VO heeft 95% van de computers toegang tot internet. In het PO is dat 83% (Inspectie van het Onderwijs-2006). Over de relatie tussen bandbreedte en onderwijsvernieuwing schreef J. Koolschijn (QLICT) in Breedbandig perspectief in Groningen : Met de komst van Breedband in het onderwijs, doen zich nieuwe mogelijkheden voor om het onderwijs te vernieuwen en te verbeteren. Indachtig de kenmerken van het nieuwe onderwijsparadigma waarin de veranderende rol van de leerkracht, de (elektronische) informatiebronnen, het leren leren van de leerling en het echt aansluiten bij de leerbehoeftes van de leerling, zullen breedbandtoepassingen zich op deze aspecten moeten richten. Uitgewerkte praktijkcases naar zowel technische voorzieningen als onderwijskundige uitgangspunten, leerkracht- en leerlingrollen, vereiste vaardigheden van de deelnemers, systematische informatie over leerbehoeftes en vorderingen van de leerlingen en praktijkervaringen zijn in dit stadium dan ook meer dan welkom. Met de huidige verbindingscapaciteit (maximaal 512 kb downstream, upstream is nog lager) is het niet mogelijk om bijvoorbeeld videoconferencing of video on demand of het nieuwe leren te ondersteunen met leerstof die gebaseerd is op het principe van question and demand of, om live-beelden uit bedrijven binnen te halen (actualiteit en werkelijkheid in het onderwijs), zware softwarebestanden te gebruiken, centrale servers voor applicaties in te richten, met veel leerlingen tegelijk stevige applicaties te hanteren, veel internetcapaciteit te benutten voor veel leerlingen tegelijkertijd (toegankelijkheid en beschikbaarheid van informatie) enzovoorts. Ook leren op afstand ondersteund door live-beelden is met de huidige technologie niet goed mogelijk, evenals het online vergaderen met meerdere groepen tegelijk. Breedband zal hiervoor een oplossing bieden. 2 10

11 5 WAAROM GLASVEZEL? ICT is belangrijk voor verwerving en verspreiding van informatie. ICT heeft dan ook een plaats gekregen in het dagelijks onderwijs. Naar verwachting zal die plaats voornamer worden. ICT-toepassingen zullen toenemen vooral op het gebied van communicatie en mediagebruik. Daarom is hiervoor een glasvezelverbinding nodig! INTERNETGEBRUIK Twee derde van alle Nederlandse huishoudens heeft inmiddels internet via breedbandverbindingen en dat is ruim vier keer zo veel als in Dat blijkt uit een onderzoek dat het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) op 1 november 2006 heeft gepubliceerd. In totaal heeft 80 procent van alle Nederlanders nu toegang tot het internet: 66 procent via breedband en 14 procent via een inbelverbinding of andere technologie. In 2002 had een meerderheid (63 procent) ook al internet, maar kon slechts 15 procent snel surfen via breedband. Nederland is daarmee na Denemarken het tweede land ter wereld op het lijstje van breedbandgebruikers. Nadat aanvankelijk de tv-kabel de belangrijkste leverancier van breedband was, is nu ADSL via de telefoonlijn goed voor twee derde van alle snelle internetaansluitingen. Enkele diensten zijn het afgelopen jaar snel populairder geworden. In de zomer van 2005 zocht nog 26 procent van de surfers naar radio en tv op het web, nu is dat al 35 procent. Het downloaden of lezen van kranten en tijdschriften steeg van 35 naar 43 procent en bellen via het web verdubbelde naar 12 procent. 4 Er is een duidelijke trend zichtbaar van meer en intensiever gebruik van internet. Datzelfde beeld zien we in het onderwijs. Alleen moeten op een school meerdere leerlingen tegelijk gebruik maken van de internetverbinding. We zien dat dat momenteel op veel VO-scholen leidt tot problemen. Ook grotere PO-scholen met intensief internetgebruik merken dat met de ADSL-verbinding van KPN niet langer kan worden volstaan. De meeste scholen met veel leerlingen maken momenteel gebruik van een lagere bandbreedte dan menig leerling thuis voor zichzelf ter beschikking heeft. Dit is een KPN lijn op het moment dat er een klaslokaal op internet wil. Om uur (na de pauze) blokkeert al het internetverkeer. Bron: Ribox tabel Rummerinkhof 4 Vincent Dekker Trouw 2/11/

12 Deze grafieken geven het internetgebruik aan van een normale werkdag op het Zernike College. Het toont duidelijk aan dat het Zernike College tegen de beperkingen aanloopt van een ADSL-verbinding. Op dit moment maakt een groot aantal scholen gebruik van het tijdelijke gratis DSL-aanbod van KPN. Diverse scholen overwegen om hun huidige toegangsinfrastructuur tot internet te vernieuwen richting een duurzame oplossing. Een aantal scholen is niet tevreden over de prestaties van hun huidige netwerkvoorziening en wenst een snellere en ongedeelde verbinding. Andere onderwijsinstellingen willen gericht werken aan onderwijsvernieuwing en daar hoort een moderne (snelle) ICT-infrastructuur bij. Wanneer een onderwijsinstelling uit meerdere vestigingen bestaat, is het uit oogpunt van communicatie en beheer eveneens aantrekkelijk deze locaties door middel van hoogwaardige verbindingen te koppelen om zo ICT-faciliteiten beter te delen. BANDBREEDTE Zoals eerder genoemd lopen op dit moment diverse VO-scholen in de stad Groningen op tegen de beperkingen van de gratis 2Mb-ADSL-verbinding van KPN. De projectleiding van Eduglas ontving het laatste kwartaal van 2006 opmerkelijk veel verzoeken om informatie over glasvezelverbindingen. Bij intensief internetgebruik wordt het schoolnetwerk stroperig. Als leerlingen internettoepassingen gebruiken binnen de school verwachten ze eenzelfde kwaliteit als bij hen thuis. Leerlingen haken af als het materiaal te traag opgehaald kan worden of als audiovisuele programma s haperen of zelfs uitvallen. Multimediagebruik via het huidige netwerk is dus niet optimaal c.q. nauwelijks mogelijk als leerlingen tegelijk de computer gebruiken. Dat betekent dat voorzieningen als Teleblik, Uitzending gemist, Beeldbank e.d. nu ongeschikt zijn voor het onderwijs. Video-conferencing en (digitaal) thuiswerken is in zijn geheel onmogelijk. De bandbreedte is op piekmomenten absoluut onvoldoende. Een glasvezelverbinding moet hierbij uitkomst bieden. Wij denken dat voorlopig een 100 Mbverbinding ruim voldoende is. Mocht echter een zwaardere verbinding van 1 Gb gewenst zijn, dan is dat ook mogelijk. INTERNET-MEDIANET Daar internet steeds meer een medianet wordt met vele audiovisuele toepassingen is het de verwachting dat de scholen in de nabije toekomst steeds meer bandbreedte nodig zullen hebben. De inzichten over de manier van lesgeven, leerlingen werk op maat kunnen bieden, maakt dat er digitale leeromgevingen ontstaan waarbij gebruik wordt gemaakt van mediarijk lesmateriaal. De inzet van (interactieve)video, 3d-games, animaties, gesproken instructie en uitleg en audiovisuele toepassingen in toetsen en oefeningen zal alleen maar toenemen. Dit zal scholen brengen tot de wens van een duurzame oplossing wat betreft de gewenste bandbreedte. Steeds meer scholen zijn de afgelopen jaren gestart met nieuwe vormen van zelfontdekkend leren en interactief leren in digitale leeromgevingen. Kinderen werken bijvoorbeeld samen aan digitale werkstukken. Deze leeromgevingen zijn vaak uitsluitend via het internet te benaderen (webbased). Docenten kunnen in toenemende mate putten uit beschikbaar gekomen audiovisueel materiaal, o.a. afkomstig van vijftig jaar publieke omroep via Teleblik. Maar ook uit het buitenland komt steeds meer digitale content (documentaires, educatieve websites) beschikbaar om het lesmateriaal te verrijken. In het onderwijs zie je op dit moment een duidelijke oriëntatie op de mogelijkheden van de digitale schoolborden. Bij de inzet van digitale schoolborden zal zeker (meer) gebruik gemaakt worden van audiovisueel materiaal welke op te vragen is via internet. Wil men hiervoor een goede kwaliteit dan komt men ook hier weer uit op glasvezelverbindingen. 2 12

13 Steeds meer scholen maken gebruik van een webbased digitaal portfolio. Van het toondeel van zo n portfolio zullen naast de gewone producten als gescande tekening en verhaal in Word tegenwoordig en zeker in de toekomst weblog, sites en audiovisuele producten deel uit maken. Dit vraagt om genoeg bandbreedte op de scholen. Hetzelfde geldt voor elektronische leeromgeving met mediarijk lesmateriaal. Er ontstaan momenteel steeds meer sites die inspelen op vraaggestuurd digitaal onderwijs. In sommige gevallen komt de leerling via stappen tot verwerving van kennis. In andere gevallen deponeert hij of zij een vraag. Deskundigen en bezoekers kunnen daarop reageren. Met de deskundige kan contact geregeld worden, bijvoorbeeld via videoconferentie-sessies. Materiaal, waaronder ook audiovisueel materiaal, wordt uitgewisseld. Sommige sites spelen hierop in (Ontdeknet) en zijn zeer breed qua opzet. Contact met experts (de digicoach) leidt dan tot een product. Andere concepten leggen zich toe op afgebakende onderwerpen als het dier, de gouden eeuw of de veenkolonie. Bij alle sites wordt multimediale, dus bandbreedte vragende, content ingezet. E-SAMENWERKEN Online samenwerken is sterk in opkomst. Webgebaseerde teamsite-omgevingen, instant messaging en audio- en videoconferencing bieden nieuwe mogelijkheden om in groepsverband via internet informatie en kennis uit te wisselen. Surfnet brengt online opslag van documenten, chat, instant messaging en videoconferencing samen voor leerlingen en leerkrachten. Van bij internetgebruikers populaire communitysites als Hyves zien we varianten in het onderwijs ontstaan. Deze Web 2.0-producten maken het door middel van de nieuwe media mogelijk dat leerlingen niet fysiek bij elkaar hoeven te zijn om toch te kunnen samenwerken. Een voorbeeld hiervan is het door QLICT ontwikkelde Lesblik en Diertuin. Sommige scholen hebben de afgelopen jaren eigen onderwijsmateriaal ontwikkeld waaronder ICT-programma s. Via platformen als Kennisnet maar ook regionale initiatieven als het Groninger Onderwijsprojectenplein (Bibliotheekdienst) wordt door hen ontwikkeld lesmateriaal beschikbaar gesteld aan andere scholen. Deze contacten verlopen via internet; voor het down- en uploaden heb je voldoende bandbreedte nodig. Zeer recent is een project van Kennisnet van start gegaan waaraan de Starter deelneemt rond Klassenmanagement en ICT met zgn. weet- en vraagscholen. Het is een voorbeeld van een duidelijk waarneembare trend in het onderwijs waarbij scholen elkaar helpen bij onderwijsvernieuwing en waar ICT uitgangspunt is. STREAMING VIDEO Uit veel onderzoek is gebleken dat visuele informatie vaak beter onthouden wordt door leerlingen dan talige informatie. We zien dan ook steeds meer inzet van audiovisueel materiaal bij lessen. Programma s als Teleblik, waarmee het archief van de publieke omroepen beschikbaar werd voor het onderwijs, Uitzending gemist, Beeldbank e.d. zijn alleen optimaal inzetbaar in het onderwijs met voldoende bandbreedte. Zo wordt a-synchroniteit, langzame buffering en in het ergste geval uitval van beeld en geluid voorkomen. In gebieden waar scholen gebruik maken van glasvezel zoals Deventer en Den Haag zien we initiatieven waarbij leerlingen zelf televisie leren maken (www.kidsview.nl). De afgelopen jaren is het gebruik van videotoepassingen in het onderwijs definitief doorgebroken. De Videoportal van Kennisnet/Surfnet is een online videotheek voor het onderwijs. In deze videotheek kunnen bestanden worden geplaatst en afspeellijsten worden samengesteld. 2 13

14 Expose your talent is een wedstrijd waarin scholieren uit het VO een eigen videoproductie maken. Zo n tweeduizend leerlingen hebben zich voor de eerste ronde van deze wedstrijd aangemeld, kortom film maken is populair onder scholieren. Er werd een communitywebsite opgezet en een elektronische leeromgeving met onder andere instructiefilmpjes. Streaming video wordt ook gebruikt bij de beroepenbeeldbank waar leerlingen via internet een beeld kunnen krijgen van diverse beroepen. De technische ontwikkelingen op audiovisueel gebied via internetverspreiding staan niet stil. De high definition-oplossing vraagt minimaal 20Mb/s. Kortom, er is sprake van een grote vlucht van video/film/tv al of niet geïntegreerd in een elo op internet waarneembaar. VIDEOCONFERENCING Een van de breedbandige educatieve internettoepassingen waar wij tijdens de pilotperiode ervaring mee hebben opgedaan is videoconferencing. Via internet en met gebruik van beeld en geluid hebben leerlingen/klassen contact met elkaar of anderen. Via videoconferentie bestaat de mogelijkheid van uitwisseling van kennis tussen leerlingen, scholen, experts e.d. Deze nieuwe toepassing van internet zorgt ervoor dat deskundigen uit de praktijk tijdens een les geraadpleegd kunnen worden. Een aansprekend initiatief op dit gebied is Expert-opafstand waar bijvoorbeeld een politicus, journalist of weerman virtueel in de klas kan worden gehaald en met de groep in discussie kan gaan. Sessies met Wim de Bie over de nieuwe media, Govert Schilling over buitenaards leven, Maarten van Rossum over politiek en recent John de Mol over zijn media-avonturen passeerden de revue. De leerlingen kunnen vragen stellen, maar ook in discussie gaan. Lokaal is het ook mogelijk door bijvoorbeeld daar waar de werkplaats te klein is voor bezoek van een hele schoolklas, de fietsenmaker in het kader van een techniekles via rechtstreekse beelden de klas binnen te halen. Contact met buitenlandse scholen verloopt gemakkelijk. Datzelfde geldt ook voor het volgen van lessen op afstand, daardoor bijvoorbeeld gedwongen door ziekte. Op diverse locaties van één school kunnen leerlingen dezelfde les volgen waarvoor op één locatie bijvoorbeeld te weinig leerlingen zouden zijn om de les (keuzeles, keuze-uur) doorgang te laten vinden. Ouders zouden via de videoset en na inlog op de schoolsite een blik kunnen werpen in de klas van hun kinderen. Nu komen de ouders een ochtend of middag meebeleven in de kleuterklas. Nadeel daarvan is dat de kinderen daardoor afgeleid raken. Dit kan voorkomen worden met de videoconferencing-optie. Ook studenten van lerarenopleidingen kunnen live meekijken in klassen en krijgen aldus een diverser beeld van de schoolpraktijk, in elk geval breder dan de ervaringen die ze enkel op hun stageschool opdoen. Leerlingen kunnen door regelmatig te kijken via de videoconferentie een kunstwerk zien ontstaan bij een plaatselijke kunstenaar. De opgesomde mogelijkheden van videoconferentie zijn nog maar een eerste begin. THUISWERKEN Voor zieke leerlingen zou het mooi zijn als ze via internet in de schoolserver leerstof kunnen ophalen. Datzelfde geldt voor leerkrachten als ze thuis zich willen voorbereiden op lessen. Diverse technieken maken dat inmiddels mogelijk. Van huis uit kan men bij het schoolmateriaal komen, de software, eigen data en bij av-materiaal. Natuurlijk wel via een log-in. CENTRAAL BEHEER In Groningen staat op nagenoeg elke vestiging van een school minimaal één server die fysiek apart moeten worden onderhouden. Door de snelle verbinding van glasvezel is vanuit 2 14

15 de scholen het contact met een elders geplaatste server niet langer een probleem. Door het glasvezelnetwerk kunnen de servers van de diverse locaties centraal geplaatst worden en tot één netwerk met één server samengebracht worden. Het samenbrengen van servers van meerdere scholen in een datacenter is ook mogelijk. Ze worden dan daar beheerd. Dat heeft als voordeel dat er nog minder ICT-techniek in de scholen aanwezig zal zijn en dat scholen de beschikbare servercapaciteit met elkaar kunnen delen. Nu komt het voor dat de ene school een server heel intensief gebruikt, terwijl een server op een andere school op hetzelfde moment niks te doen heeft. Als de servers op een centrale plaats staan, kan de belasting over de diverse servers worden verdeeld. Ook kunnen scholen op deze manier educatieve ICT-programma s van elkaar gebruiken en ervaringen hierover uitwisselen. In het openbaar primair onderwijs hebben de scholen die een zgn. ICT-diepteproject uitvoeren steeds in verband met de verspreiding van hun producten voor een dergelijke centrale server of serverruimte gepleit. Zij zagen zo n server als aanzet tot intensieve samenwerking tussen scholen. Niet iedereen hoeft zo weer het wiel opnieuw uit te vinden: gebruik elkaars producten en expertise. Een ander voordeel is dat bij complexe programmatuur de inzet van gespecialiseerd personeel beter kan worden geregeld en door de samenwerkende scholen kan worden gefinancierd. Het centraal plaatsen van servers kan naast kostenbesparing (aantal FTE s, energie e.d.) een stimulans zijn voor nauwere samenwerking tussen scholen op ICT- en onderwijsinhoudelijk gebied. UITGEVERS Schoolboekenuitgever Wolters Noordhoff is als eerste met inzet van haar methoden gebonden support (de zgn. Mixed Media Methode) begonnen internettoegang tot een belangrijk onderdeel van haar materiaal te maken. De nieuwe generatie methoden van Wolters-Noordhoff voor het voortgezet onderwijs hebben naast bekende onderdelen als een leer- en werkboek een belangrijke ICT-component: de i- Module. Deze i-module is volledig verweven met de methode: het materiaal is steeds direct gekoppeld aan onderdelen van het (werk)boek en beschikbaar op internet. Leerlingen kunnen er zo mee aan de slag. Ter voorkoming van problemen op het gebied van internettoegang krijgen scholen nog steeds al het materiaal op CD aangeboden. Nadeel hiervan is dat vooral actuele zaken niet meer terug te vinden zijn in het schoolnetwerk. Wil een school van geluid, beeld, oefeningen en dus vooral actualiteit van Wolters Noordhoff (en ongetwijfeld binnenkort andere uitgevers) optimaal gebruik maken dan zal een goede internetverbinding noodzakelijk zijn. Het ligt in de verwachting dat uitgevers steeds meer ICT-producten webbased zullen gaan aanleveren. Daarmee kunnen ze zeer snel gewenste aanpassingen in de leerstof aanbrengen. Als school bestel je het docenten- en leerlingenmateriaal en je krijgt er al of niet gratis de ICT-toepassingen webbased bij en daarbij is glasvezel GAMING Games hebben een motiverende werking op jongeren, prikkelen de fantasie, zijn uitdagend en wekken nieuwsgierigheid op. Het is dan ook geen wonder dat in het onderwijs gebruik wordt gemaakt van educatieve games en simulaties. Het ontbreekt docenten vaak nog aan kennis, ervaring en middelen om gaming effectief in het onderwijs in te zetten. Surfnet en Kennisnet onderzoeken op dit moment de toepassing van games die het competentiegerichte leren kunnen ondersteunen. Zo kunnen met Games2learn volgens de zg. Wikitechnologie (iedereen helpt mee bij de bouw) leden van deze community rechtstreeks informatie toevoegen en aanpassen. 2 15

16 Aandachtspunt blijft bij het samenstellen van games de toegevoegde waarde voor het onderwijs. Naast interesse kweken is de vraag: wat levert het op, hoe is het inpasbaar in het dagelijks onderwijs? Momenteel blijken veel games nog onvoldoende aan te sluiten op de wensen en behoeften van de gemiddelde docent. Maar gezien de motiverende werking ligt hier een uitdaging. Intensief gebruik van games van op internet geplaatste games levert de bekende bandbreedteproblemen op. Datzelfde geldt voor het versturen van door leerlingen zelf gemaakte games en het downloaden daarvan. Door Kennisnet is een scholierenwedstrijd opgezet Make a Game waarbij dit laatste aan de orde is. ONTWIKKELINGEN Bij de ontwikkelingen op ICT-gebied geldt in het onderwijs dat er door leerlingen intensiever gebruik van het internet gemaakt zal worden. Op het gebied van onderwijskundige toepassingen ontwikkelen Kennisnet en Surfnet samen nieuwe educatieve applicaties zoals: a. een kennisnet-video portal waarop scholen en contentleveranciers hun eigen videocontent kunnen aanbieden. Het betreft hier een publicatiemedium voor video waarbinnen content van metagegevens kan worden voorzien. De content wordt daardoor doorzoekbaar, vergelijkbaar met een videotheek op het internet voor het onderwijs; b. de ontwikkeling van onderwijs-tv in samenwerking met NOB Cross Media Facilities. Hiermee is een rijke schat aan (historische) informatie beschikbaar voor de scholen; c. online samenwerken of groepscommunicatie. Hieronder vallen videoconferencing, chatten, instant messaging, whiteboarding en datasharing. Digitaal samenwerken heeft enorme potentie; d. 3D-gaming, onderwijsgames, maar ook simulaties; e. uitbouw van videoconferentiemogelijkheden. Deze ontwikkelingen zijn of worden binnenkort beschikbaar. Het is duidelijk dat deze zaken zich op internetgebied afspelen, waar dus bandbreedte gewenst is. KORTOM Met een hoogwaardige bandbreedinfrastructuur wordt het mogelijk om: -via digitale leeromgevingen mediarijke lesmaterialen te ontwikkelen, te verspreiden en toe te passen in projectverband; -de effectiviteit van lesprogramma s te vergroten door inzet van hoge kwaliteit (interactieve) video, animaties, gesproken instructies en uitleg, oefeningen en toetsen; -TV-materiaal met hoge kwaliteit online op afroep beschikbaar te krijgen; -verschillende onderwijslocaties onderling transparant te koppelen en ICT-apparatuur, software, applicaties en beheer te centraliseren; -intensiever met andere (onderwijs)instellingen samen te werken; -substantiële kostenvoordelen te behalen door gezamenlijke inkoop en gezamenlijk gebruik van toepassingen en diensten. Bij grote PO-scholen en de meeste VO-scholen loopt men op dit moment op tegen de beperkingen van de ADSL-verbinding. Om de nieuwe vormen van leren goed te kunnen ondersteunen en het internetgebruik optimaal te gebruiken zijn breedbandverbindingen van minimaal 100Mb/s gewenst. Van belang is dat de nieuwe verbinding symmetrisch is, dus zowel voor binnenkomende als voor uitgaande datastromen een gelijke transportcapaciteit biedt. Glasvezelnetten zijn het meest geschikt om in een dergelijke behoefte aan capaciteit te voorzien; aantrekkelijk is daarbij de mogelijkheid dit snel op te schalen naar niveaus van 1000 Mb/s of meer indien daar de komende jaren behoefte aan is. De afgelopen jaren verdubbelde de benodigde bandbreedte jaarlijks. Een glasvezelaansluiting biedt daarmee de 2 16

17 meest toekomstvaste oplossing voor informatie- en communicatiedoeleinden zowel tussen de scholen als van scholen naar de buitenwereld Videoconferentie tussen de HarmJan Zondagschool en Zernike College aan de Helperbrink. Een gemeenschappelijke filosofieles :. Surfnet Utrecht Scène fabriek. Daar worden films gemaakt die online beschikbaar zijn. Zie Kennismakings Zernike College leerlingen jaar 1 met groep acht leerlingen van de Starter 2 17

18 Conferentie tussen Obs de Starter en Dom Helder Camaraschool, leerlingen werken samen aan het thema Ontdekkingsreizen Studenten van de Hanze Hogeschool nemen een kijkje in de klas van bij de Starter De vervolg videoconferentie tussen leerlingen van de Starter en Dom Helder Camaraschool, leerlingen presenteren hun uitwerking over het thema Ontdekkingsreizen 2 18

19 6 PILOTFASE 2-ERVARINGEN In de periode september tot en met november 2006 heeft de projectleiding van Eduglas leerlingactiviteiten ontwikkeld op het gebied van: - streaming video; - e-learning/afstandsleren; - videoconferencing; - thin-clientsysteem; - centraal beheer; - gaming. Tevens werden bezoeken afgelegd aan Den Haag en Almere waar men ervaring heeft opgedaan met glasvezelverbindingen, centraal beheer, thin-clientsysteem en digitale schoolborden. Diverse bijeenkomsten van Kennisnet/Surfnet werden bezocht in het kader van de glasvezeltechniek, videoconferencing en ontwikkelingen op het gebied van communicatie als Sharepoint en Breeze. De Starter en het Zernike College zijn inmiddels landelijk Surfnet-voorbeeldscholen geworden. VIDEOCONFERENCING Als communicatiemiddel wordt in het bedrijfsleven steeds vaker videoconferencing ingezet voor vergaderen-op-afstand. Videoconferencing maakt gebruik van zowel audio als video in beide richtingen. In feite is videoconferencen hetzelfde als telefoneren met een videobeeld erbij, waarbij de camera ook bij de andere partij overgenomen kan worden. Jij kunt bepalen wat je aan de andere kant wilt zien, waarop je wilt inzoomen. Er is een instelling waarbij de camera automatisch de spreker opzoekt en op de betreffende persoon inzoomt. Videoconferencing eist naast genoeg bandbreedte wel dat diverse poorten in de firewall geopend moeten worden. Dit wordt vaak bij scholen als een bezwaar gezien omdat technici of netwerkbeheerders firewalls graag uit oogpunt van veiligheid dichttimmeren. Op de scholen waar men zelf de techniek verzorgt (Zernike College, Hanzehogeschool en Harm- Jan Zondagschool) gaf videoconferencing geen problemen op dit gebied. Op de Starter en de Dom Helder Camaraschool ging het moeizamer omdat men hier te maken had met extern netwerkbeheer. In samenwerking met Kennisnet en Surfnet vond op woensdagmiddag 27 september 2006 voor het eerst een videoconferencingsessie plaats in het kader van het Eduglasproject. Naast het Zernike College en een drietal andere Nederlandse scholen namen twee scholen uit Wales (Cardif) deel. Deze middagsessie zonder van tevoren vastgesteld thema was een eerste try-out. Na afloop werd het door deelnemers als zeer bijzonder ervaren. Tijdens de ruim één uur durende sessie wisselden leerlingen diverse zaken aangaande school, stad en nachtleven uit. Nadat in zowel Wales als bij het Zernike College de schoolbel had geklonken, werd de sessie beëindigd. Zowel de leerlingen uit Wales als onze leerlingen gaven elkaar te kennen graag nogmaals aan een dergelijke uitwisseling deel te willen nemen. Men had het contact zeer op prijs gesteld. Het was voor ons de eerste ervaring met videoconferencing in het Eduglasproject en geconstateerd werd dat de leerlingen door middel van dit ICT-instrument en de mogelijkheid van live contact zeer betrokken raakten bij de getoonde beelden. Wij waren vooraf nogal sceptisch: wat levert dit nu meer op dan het tonen van audiovisueel materiaal, wat is de meerwaarde? De ervaring van de grote betrokkenheid bleef tijdens verdere videosessies bestaan. Door deze betrokkenheid, het live kunnen reageren, lijkt videoconferencing een prima middel om in het onderwijs in te zetten. 2 19

20 In het kader van Expert op afstand nam het Zernike College op 29 november 2006 deel aan een gesprek met John de Mol. Het contact verliep via videoconferencing. De door Kennisnet/Surfnet georganiseerde sessie werd door drie scholen geboekt. De mediaman werd een uur lang met vragen bestookt. De sessie werd zowel door John de Mol als de leerlingen als zeer geslaagd bestempeld. Op is een link opgenomen die naar de opnamen van deze videosessie leidt. Uitgangspunt bij de onderwijsprojecten in het PO die gebruik maakten van de videoconferencing was de activerende didactiek. De keuze voor een activerende didactiek was bij dit project gebaseerd op de uitkomsten van het leeronderzoek van David A. Sousa (How the brain learns-1998). Zijn onderzoek naar de effectiviteit van het leren bracht het volgende naar voren: wij onthouden 10% van wat we lezen; 20% van wat we horen; 30% van wat we zien; 50% van wat we zien en horen; 70% waar we over gediscussieerd hebben met anderen; 80% van wat we persoonlijk ervaren hebben; 95% van wat we uitleggen aan anderen. Kortom wil je als leerkracht efficiënt kennis overbrengen, dan is het uitleg geven door leerlingen aan anderen te prefereren. Dus hebben we de leerlingen van De Starter en de Dom Helder Camaraschool zich laten verdiepen in een bepaald thema en dat vervolgens laten presenteren aan de leerlingen van de andere school. Daartoe werd contact met elkaar gezocht via videoconferencing. Rond het thema Ontdekkingsreizen werkten de twee basisscholen nauw samen. De leerlingen van De Starter verdiepten zich in de reis van Columbus en de geschiedenis van Amerika. Naast een toneelstuk over de reis toonden groepjes leerlingen in twee sessies een PowerPointpresentatie over de Indianen bij Wounded Knee, een schilderijententoonstelling over de Inca s, gaven ze uitleg over kompas en sextant, etc. De leerlingen van de Dom Helder Camaraschool luisterden en keken toe om vervolgens over de reis van Vasco da Gama te rapporteren aan de leerlingen van De Starter. Zijn reis naar de Oost, scheurbuik, het specerijengebruik, de betekenis van Lissabon als overslaghaven; ze passeerden allemaal de revue. Aan beide kanten van de videoconferentie werd van elkaar geleerd. Deze videoconferentie bestond uit een viertal sessies. Voor informatie-uitwisseling werd in november op de basisscholen voor de groepen 8 een project over het voortgezet onderwijs georganiseerd. De leerlingen gingen in vergadergroepjes vragen formuleren over het onderwijs waar ze het volgende schooljaar deel van uit zullen maken. In de klas werden de vragen besproken en gebundeld. De vragen werden via de mail gestuurd naar de school voor voortgezet onderwijs, het Zernike College. Daar zaten oud-leerlingen van de basisschool klaar om die vragen te beantwoorden. De antwoorden werden binnen de klas besproken, maar ze riepen ook nieuwe vragen op. Aan het eind van de week werd er via videoconferencing contact gezocht met elkaar. De leerlingen van de Starter stelden vragen aan oud-leerlingen over het gewicht van de schooltas, vakinhoud, voorkeuren van de leerlingen, de strengheid van de leerkrachten, etc. In het kader van het eerdergenoemde Sousa-leeronderzoek (leerlingen leren veel door elkaar zaken uit te leggen) werden op het Montessori College en de Harm Jan Zondagschool binnen het thema Wonen twee verschillende onderwerpen behandeld. De scholen sloten het thema af door van het geleerde tien PowerPointdia s samen te stellen. Hierna zou via videoconferencing een heftige discussie volgen tussen de leerlingen om samen tot één presentatie van tien dia s te komen. Dus van twintig terug naar tien dia s; wat wordt 2 20

De meerwaarde van glasvezel

De meerwaarde van glasvezel Veel scholen overwegen om hun huidige toegangsinfrastructuur tot internet te vernieuwen richting een duurzame oplossing. Bijvoorbeeld omdat men niet tevreden is met de prestaties van hun netwerkvoorziening

Nadere informatie

School logo. De hele school op één lijn!

School logo. De hele school op één lijn! School logo De hele school op één lijn! Het dataverkeer groeit exponentieel >50% groei per jaar = factor 40 in 10 jaar TNO 2010 Marktrapportage Elektronische Communicatie De lijn van het verhaal Glasvezel

Nadere informatie

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Verkenning rondom mogelijkheden, meerwaarde en aandachtspunten 27 januari 2011 NOT Academie Presentatie: Arnout Vree a.vree@avetica.nl www.avetica.nl

Nadere informatie

M2DESK BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het?

M2DESK BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? BESCHRIJVING M2DESK Wat is het? De M2Desk is een leerlingtafel waar een computer in geïntegreerd is. Met behulp van twee knoppen kan een computer uit het tafelblad geklapt worden. Tegelijk verschijnt een

Nadere informatie

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers Minimumstandaard ICT, ten aanzien van - voorzieningen binnen de school - de medewerkers DDS, januari 2011 Inleiding In dit document wordt de minimum standaard voor ICT beschreven. Alle DDS scholen streven

Nadere informatie

Kennisnet ICT op School December 2007

Kennisnet ICT op School December 2007 Kennisnet ICT op School December 2007 Een onderzoek in opdracht van stichting Kennisnet ICT op school Uitgevoerd door: Intomart GfK bv Uw contact: Jan Both Tel.: +31 (0)35-6258411 / Fax: +31 (0)35-6246532

Nadere informatie

Kennisnet voor het mbo. Ict in de onderwijspraktijk

Kennisnet voor het mbo. Ict in de onderwijspraktijk Kennisnet voor het mbo Ict in de onderwijspraktijk Het internet is een belangrijke informatiebron voor docenten in het mbo. Uw studenten werken bovendien graag met internet en ict-toepassingen. Misschien

Nadere informatie

Er wordt een presentatie verzorgd de huidige stand van zaken van Ict in Onderwijs. Hierbij worden ook enkele vragen gesteld.

Er wordt een presentatie verzorgd de huidige stand van zaken van Ict in Onderwijs. Hierbij worden ook enkele vragen gesteld. VERSLAG REGIONALE CONSULTATIE OVER ICT EN ONDERWIJS MAROWIJNE DATUM: WOENSDAG 23 OKTOBER 2013 LOCATIE: RECREATIECENTRUM MARIJKEDORP Op woensdag 23 oktober werd in de recreatiezaal van Marijkedorp de regionale

Nadere informatie

Kinderen kunnen zelfstandig met de Skoolmate werken vanaf groep 4. Wel moeten zij eerst leren hoe ze met de laptop horen om te gaan.

Kinderen kunnen zelfstandig met de Skoolmate werken vanaf groep 4. Wel moeten zij eerst leren hoe ze met de laptop horen om te gaan. BESCHRIJVING SKOOLMATE Wat is het? De Skoolmate is een kleine laptop die speciaal is ontwikkeld voor kinderhandjes. Hij kan tegen een stootje en heeft een handvat. Daarnaast beschikt de laptop onder andere

Nadere informatie

RECORDING BOX BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het?

RECORDING BOX BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? BESCHRIJVING RECORDING BOX Wat is het? De Recording Box maakt opnames van lessen en kan deze vervolgens direct online zetten. Met behulp van opname-apparatuur kan de leerkracht zowel zichzelf als de informatie

Nadere informatie

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs BESCHRIJVING SURFACE Wat is het? De Surface is een liggend 30 inch beeldscherm op een tafel waaraan meerdere kinderen tegelijk kunnen werken. Zij bedienen de Surface met hun handen. Het apparaat kan 52

Nadere informatie

Scholen tevreden over rendement ICTinvesteringen

Scholen tevreden over rendement ICTinvesteringen Grote Bickersstraat 74 13 KS Amsterdam Postbus 247 00 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport Scholen tevreden over rendement ICTinvesteringen Onderzoek

Nadere informatie

1. Een ELO of dagplan gebruiken om de planning met de leerlingen te delen. 2. Een ELO, e-mail of chat gebruiken om met de leerlingen te communiceren.

1. Een ELO of dagplan gebruiken om de planning met de leerlingen te delen. 2. Een ELO, e-mail of chat gebruiken om met de leerlingen te communiceren. Stellingen doelen 1. Een ELO of dagplan gebruiken om de planning met de leerlingen te delen. 2. Een ELO, e-mail of chat gebruiken om met de leerlingen te communiceren. 3. Instructielessen maken voor het

Nadere informatie

Rapport. F1182 maart 2008 Bestemd voor: Kennisnet. Political & Social

Rapport. F1182 maart 2008 Bestemd voor: Kennisnet. Political & Social Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Political & Social Rapport Meer materiaal en meer kennis over

Nadere informatie

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak 3D-PROJECT HOOGEVEEN Rotaryclub Staphorst-Reestland Kansen zien is Er is een tekort aan technici en zonder goede technici is het lastig innoveren en zonder innovatie komen duurzame ontwikkelingen niet

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F.

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Page of 0 Enquête beroepsonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Er zijn in totaal vragen. A. Over jou Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven door onderstaande

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zeven onderdelen, A t/m G.

Deze vragenlijst bestaat uit zeven onderdelen, A t/m G. Page of Enquête jonge beginnende leerkrachten Deze vragenlijst bestaat uit zeven onderdelen, A t/m G. Er zijn in totaal 7 vragen. A. Over jezelf Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jou te geven

Nadere informatie

Kennisnet ICT op School December 2007. Een onderzoek in opdracht van stichting Kennisnet ICT op school. Uitgevoerd door: Intomart GfK bv

Kennisnet ICT op School December 2007. Een onderzoek in opdracht van stichting Kennisnet ICT op school. Uitgevoerd door: Intomart GfK bv Kennisnet ICT op School December 2007 Een onderzoek in opdracht van stichting Kennisnet ICT op school Uitgevoerd door: Intomart GfK bv Uw contact: Jan Both Tel.: +31 (0)35-6258411 / Fax: +31 (0)35-6246532

Nadere informatie

Elektronische leeromgeving en didactiek. Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens

Elektronische leeromgeving en didactiek. Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens Elektronische leeromgeving en didactiek Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens Programma Wat is een ELO? Voorbeelden Didactiek en ELO Voorbeelden leeractiviteiten in een ELO Functionaliteiten

Nadere informatie

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO. Projectplan 1 / 9. Versienummer Datum. 3.0 28 september 2007

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO. Projectplan 1 / 9. Versienummer Datum. 3.0 28 september 2007 1 / 9 Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO Projectplan Auteur(s) Versienummer Datum ROC A12 3.0 28 september 2007 2 / 9 1a NAW-gegevens van de aanvragende onderwijsinstelling

Nadere informatie

ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO

ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO Masterclass ICT-docentprofessionalisering 12 september 2011 Anna Tomson, Erwin Faasse, Peter J. Dekker 1 OPZET 1. Startpunt: HvA-beleid vanaf 2007 Peter 2. Inhoud: Voorbeeld

Nadere informatie

VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN

VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN 1 De Netwerkschool ROC Nijmegen onderzocht de toepassingsmogelijkheden van videoconferencing in de Netwerkschool. Er werd zowel marktonderzoek

Nadere informatie

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding:

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding: Essay Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Naam: Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docent: Rob van Willigen Modulecode: MEDM0201D Modulenaam: Is multimedia als leermiddel

Nadere informatie

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E.

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Page of 6 Enquête basisonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas zit je?

Nadere informatie

Onderzoek Tablets in het onderwijs

Onderzoek Tablets in het onderwijs Onderzoek Tablets in het onderwijs September 2011 Voorwoord In dit verslag presenteren we onze bevindingen van de tablettest die we hebben uitgevoerd. Zowel de ipad 2 als verschillende Android tablets

Nadere informatie

ICT IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS SCHOOLJAAR 2007/2008 TECHNISCH RAPPORT

ICT IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS SCHOOLJAAR 2007/2008 TECHNISCH RAPPORT ICT IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS SCHOOLJAAR 2007/2008 TECHNISCH RAPPORT Utrecht, maart 2008 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding en probleemstelling 5 2 Resultaten basisonderwijs 7 2.1 Representativiteit

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

2013 -. IC T Beleidsplan

2013 -. IC T Beleidsplan 2013 -. IC T Beleidsplan 0 Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep... 2 Visie op onderwijs... 2 Basisvisie... 2 Inleiding... 3 Doelstellingen... 3... 3 Plan van aanpak... 3... 3 Schooljaar 2014-2015... 5

Nadere informatie

Samenvatting. De stand van zaken in hoofdlijnen

Samenvatting. De stand van zaken in hoofdlijnen Samenvatting De stand van zaken in hoofdlijnen In 2003/2004 is de ICT-onderwijsmonitor voor de zevende maal uitgevoerd in de sectoren primair onderwijs, voortgezet onderwijs, de bve-sector en de lerarenopleidingen

Nadere informatie

Vijftien jaar internet. Wat heeft het voor ons betekend?

Vijftien jaar internet. Wat heeft het voor ons betekend? Rapport Vijftien jaar internet. Wat heeft het voor ons betekend? Voor: Online Breedband B.V. Door: Synovate Synovate Inhoud Samenvatting 3 Onderzoeksopzet 5 Belangrijkste resultaten 6 - Internetgebruik

Nadere informatie

Tumult Bijeenkomsten op school

Tumult Bijeenkomsten op school Tumult Bijeenkomsten op school Wil jij weten hoe je het meeste haalt uit het Tumult lesmateriaal? Ben je op zoek naar een inspirerende sessie met je mentorenteam? Boek dan een Tumult bijeenkomst! Onze

Nadere informatie

Bijeenkomst BICTA Digiborden/KlasseTV

Bijeenkomst BICTA Digiborden/KlasseTV Bijeenkomst BICTA Digiborden/KlasseTV Michel Habraken Peter te Riele Agenda donderdag 19 juni 2008 13.00 13.45 uur Welkom en opening Agenda Startopdracht Doelstelling Presentatie Digitale schoolborden

Nadere informatie

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk)

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Christine Prast, onderwijskundige Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Vooraf Onderwijskundig kader waarbinnen herontwerp plaatsvond Uitgangspunt bij het hier

Nadere informatie

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN Beste lezer,!" #$ %& Algemeen 1. Geslacht man vrouw 2. Leeftijd Jaar 3. Nationaliteit Nederlandse 4. School / Opleiding 5. In welk ar zit je? 6.1 Hoe lang bel

Nadere informatie

Intelligente oplossingen

Intelligente oplossingen In het voortdurend veranderende zakelijke klimaat van vandaag de dag is het van cruciaal belang om met medewerkers, klanten en investeerders te kunnen communiceren, waar zij zich ook bevinden. Mshow webconferencing

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5 ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 2.1 ICT-VISIE...3 2.2 AMBITIE VAN DE RSG...3 3. DOELEN...4 3.1 LEREN OVER COMPUTER...4 3.2 WERKEN MET COMPUTER...4 3.3 LEREN DOOR MIDDEL VAN COMPUTER...4

Nadere informatie

omm Jaargang 8.02 december 2005

omm Jaargang 8.02 december 2005 omm Jaargang 8.02 december 2005 Nieuwe computers... 1 Begroting... 2 Nieuwe beleidsplan... 2 QLICT... 2 Schoolservicedienst... 2 Bijeenkomst ICT-ers in Toldijk... 3 De klantenmiddag van QLICT... 3 Congres

Nadere informatie

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen School en computers School en computers Computers zijn niet meer weg te denken uit ons leven. Kinderen van nu spelen vaak al computerspelletjes voor ze naar groep 1 gaan. Op school nemen computers een

Nadere informatie

Video Conferencing anno 2012

Video Conferencing anno 2012 White paper Video Conferencing anno 2012 +31 (0) 88 121 20 00 upc.nl/business Pagina 1 van 8 Video Conferencing De behoefte aan video-vergaderen groeit. Mensen gaan steeds flexibeler om met de begrippen

Nadere informatie

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO. Projectplan 1 / 5. Versienummer Datum. 1.0 28 september 2007

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO. Projectplan 1 / 5. Versienummer Datum. 1.0 28 september 2007 1 / 5 Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO Projectplan Auteur(s) Versienummer Datum Helicon Opleidingen 1.0 28 september 2007 2 / 5 1a NAW-gegevens van de aanvragende onderwijsinstelling

Nadere informatie

Your story, delivered

Your story, delivered Your story, delivered Wat is een webinar? Een webinar is een live online presentatie die vanaf elke locatie door duizenden deelnemers tegelijkertijd kan worden gevolgd. U betrekt uw deelnemers met interactieve

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zeven onderdelen, A t/m G.

Deze vragenlijst bestaat uit zeven onderdelen, A t/m G. Page of Enquête studenten lerarenopleidingen Deze vragenlijst bestaat uit zeven onderdelen, A t/m G. Er zijn in totaal 7 vragen. A. Over jezelf Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven

Nadere informatie

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Activiteiten... 4 Publiciteit... 5 Externe Contacten... 5 Interne Organisatie... 5 Conclusies en aanbevelingen... 6 Stichting SQPN - Jaarverslag

Nadere informatie

Fases van vernieuwing. Beschikbare hardware/software

Fases van vernieuwing. Beschikbare hardware/software Het schoolportret Een portret brengt in beeld hoe iemand eruit ziet door het oog van degene die het portret maakt. Zo is dat ook bij het maken van een schoolportret. Ik heb de school waar ik stage loop,

Nadere informatie

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom Natuurkunde en Flipping the Classroom De lespraktijk van een natuurwetenschappelijk vak zoals natuurkunde bestaat gewoonlijk uit klassikale instructie, practicum en het verwerken van opdrachten. In de

Nadere informatie

WebCast Snel en effectief live uw doelgroep bereiken via het web

WebCast Snel en effectief live uw doelgroep bereiken via het web WebCast Snel en effectief live uw doelgroep bereiken via het web Of het nu gaat om een vergadering, training, conferentie of seminar, als u een bijeenkomst organiseert, streeft u naar een zo hoog mogelijke

Nadere informatie

SchoolNet. In samenwerking met de Vlaamse overheid. De complete internetoplossing voor uw school Ultraveilig. Ultrasnel. Ultrabetrouwbaar.

SchoolNet. In samenwerking met de Vlaamse overheid. De complete internetoplossing voor uw school Ultraveilig. Ultrasnel. Ultrabetrouwbaar. SchoolNet In samenwerking met de Vlaamse overheid De complete internetoplossing voor uw school Ultraveilig. Ultrasnel. Ultrabetrouwbaar. Schoolvriendelijk en professioneel SchoolNet is een set van flexibele

Nadere informatie

SchoolNet. De complete internetoplossing voor uw school Ultraveilig. Ultrasnel. Ultrabetrouwbaar.

SchoolNet. De complete internetoplossing voor uw school Ultraveilig. Ultrasnel. Ultrabetrouwbaar. SchoolNet De complete internetoplossing voor uw school Ultraveilig. Ultrasnel. Ultrabetrouwbaar. Schoolvriendelijk en profes SchoolNet is een set van flexibele internetoplossingen voor scholen. Met het

Nadere informatie

November 2014. FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg

November 2014. FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg November 2014 FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg ALGEMENE VRAGEN Wat is breedband? Breedband is de verzamelnaam voor snelle infrastructuur die het mogelijk maakt aan te sluiten op het internet (wereldwijde

Nadere informatie

Innovatieve manieren van leren met ICT

Innovatieve manieren van leren met ICT Innovatieve manieren van leren met ICT Twitter: #NIOC Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com Wie van u? m.socrative.com: wrubens Wie van u? A: PO m.socrative.com: wrubens Wie van u? A: PO B: VO m.socrative.com:

Nadere informatie

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn Handout PrOfijt - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Auteur(s): Mike Nikkels / Olav van Doorn 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Inleiding... 3 3 Algemeen... 3 4 Visie op PrOfijt... 4 5 Techniek...

Nadere informatie

deklas.nu De toonaangevende netwerkoplossing

deklas.nu De toonaangevende netwerkoplossing deklas.nu De toonaangevende netwerkoplossing voor het onderwijs EEN VERTROUWD BEGRIP IN BEHEERGEMAK Deklas.nu kwam al rond het begin van de 21e eeuw op de markt. Het was destijds het eerste netwerkconcept

Nadere informatie

Mediawijsheid. Informatiekaart 08. leren vernieuwen

Mediawijsheid. Informatiekaart 08. leren vernieuwen Informatiekaart 08 leren vernieuwen Mediawijsheid Mediawijsheid is actueel in het onderwijs. Kinderen worden geconfronteerd met steeds meer verschillende media; naast de krant en de televisie worden kinderen

Nadere informatie

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet.

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet. Eindrapportage Interactieve Leerlijnen versie datum 1 / 7 Eindrapportage Interactieve Leerlijnen www.dnsleerroutes.net Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010 Kennisnet.nl www.dnsleerroutes.net

Nadere informatie

Met glasvezel klaar voor de toekomst. Bedrijvenpark Oostambacht te Nootdorp Ruud Vriend en Ronald de Jongh, 3Bplus, 27 januari 2011

Met glasvezel klaar voor de toekomst. Bedrijvenpark Oostambacht te Nootdorp Ruud Vriend en Ronald de Jongh, 3Bplus, 27 januari 2011 Met glasvezel klaar voor de toekomst Bedrijvenpark Oostambacht te Nootdorp Ruud Vriend en Ronald de Jongh, 3Bplus, 27 januari 2011 Agenda Introductie 3Bplus Glasvezel waarom? Aanpak verglazing Glasvezel

Nadere informatie

INZET ICT IN DE GROEPEN OP DE BREDEROSCHOOL: EEN NULMETING

INZET ICT IN DE GROEPEN OP DE BREDEROSCHOOL: EEN NULMETING INZET ICT IN DE GROEPEN OP DE BREDEROSCHOOL: EEN NULMETING Samenvatting ABS Onderzoeksverslag Brederoschool Groningen Onderzoekers: Bé Buring en Jaap Boorsma Aanleiding voor het onderzoek De aanvankelijke

Nadere informatie

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING 10 VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING En de inzet van technologie vanuit onderwijsgedreven innovatie op scholen in het VO en MBO 10 voordelen van blended learning Blended learning is hot in Nederland. Blended

Nadere informatie

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek Visie ICT bij de SJB Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? 1 Missie, visie en strategie Ambitie? Doelen? Plannen? Kennisstand organisatie? Budget? 2 Kikker- of Vogelperspectief? conservatie Missie? innovatie

Nadere informatie

Om zelf een live stream op te zetten heb je een aantal dingen nodig:

Om zelf een live stream op te zetten heb je een aantal dingen nodig: How to: Live stream In dit document vind je een uitleg over live streaming video via het internet, tevens bevat het een stap voor stap beschrijving om zelf aan de slag te gaan. Het is bedoeld voor zaaleigenaren

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

Obs De Bouwsteen juli 2012. ICT plan OBS DE BOUWSTEEN. ICT plan 2012-2014 Pagina 1

Obs De Bouwsteen juli 2012. ICT plan OBS DE BOUWSTEEN. ICT plan 2012-2014 Pagina 1 ICT plan OBS DE BOUWSTEEN ICT plan 2012-2014 Pagina 1 Inleiding Na een periode van hard werken om van een zwakke school naar een groene school te groeien, is het voor de Bouwsteen nu tijd geworden om ICT

Nadere informatie

All in IT! Voor een betrouwbaar netwerk, zodat u altijd bereikbaar bent! HIP-telefonie, mobiel bellen en internetdiensten

All in IT! Voor een betrouwbaar netwerk, zodat u altijd bereikbaar bent! HIP-telefonie, mobiel bellen en internetdiensten All in IT! Voor een betrouwbaar netwerk, zodat u altijd bereikbaar bent! Voordelen Hoe werkt het? HIP-telefonie, mobiel bellen en internetdiensten 1 HIP telefonie communiceren via de Cloud Met HIP belt

Nadere informatie

Voordelen voor u: Functie Basis Plus Online Werken Leren QL-ICT Online of QL-ICT Online Plus Online Online

Voordelen voor u: Functie Basis Plus Online Werken Leren QL-ICT Online of QL-ICT Online Plus Online Online QL-ICT Online QL-ICT Online maakt leren flexibel toegankelijk en leuker tegelijk Ruben Biemans, De Triangel, Nijverdal Het onderwijs staat aan het begin van een nieuw tijdperk. QL-ICT speelt hierop in

Nadere informatie

Glasvezel. Glas helder! Aanbod: Industrieterrein Waaier. Vraagbundeling glasvezel, sluitingsdatum 1 april 2014

Glasvezel. Glas helder! Aanbod: Industrieterrein Waaier. Vraagbundeling glasvezel, sluitingsdatum 1 april 2014 Vraagbundeling glasvezel, sluitingsdatum 1 april 2014 Glasvezel. Glas helder! Aanbod: Industrieterrein Waaier De Glasvezelkoning is een onderdeel van IP-ONE B.V. Bellen, internetten en online diensten.

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Even voorstellen 5. Waar staan we voor 7. Ons onderwijs 7. Boeiend onderwijs: 8. Kwaliteit bewaken 8

Inhoudsopgave: Even voorstellen 5. Waar staan we voor 7. Ons onderwijs 7. Boeiend onderwijs: 8. Kwaliteit bewaken 8 Informatiegids Inhoudsopgave: Even voorstellen 5 Waar staan we voor 7 Ons onderwijs 7 Boeiend onderwijs: 8 Kwaliteit bewaken 8 Veiligheid door respect en regels 9 Open voor vernieuwingen 9 Engels en Frans

Nadere informatie

Individueel gebruik van ICT in het onderwijs belemmerd de ontwikkeling van sociale contacten tussen leerlingen:

Individueel gebruik van ICT in het onderwijs belemmerd de ontwikkeling van sociale contacten tussen leerlingen: Individueel gebruik van ICT in het onderwijs belemmerd de ontwikkeling van sociale contacten tussen leerlingen: 1. ICT is een middel en wordt steeds meer gebruikt in het onderwijs. Daarbij kijk je ook

Nadere informatie

Innovaties in e-learning. Jos Herkelman

Innovaties in e-learning. Jos Herkelman Innovaties in e-learning What s new? Jos Herkelman Wat is er al bereikt? N@Tschool! v11 Overzicht ; eenvoud ; open ; sneller werken Betere informatievoorziening i i i rondom inloggen Portaalfunctionaliteit:

Nadere informatie

Nieuwe hardware. Informatiekaart 03. leren vernieuwen. Infrastructuur

Nieuwe hardware. Informatiekaart 03. leren vernieuwen. Infrastructuur Informatiekaart 03 leren vernieuwen Nieuwe hardware In deze informatiekaart wordt aandacht besteed aan de invloed van de onderwijsvisie op de aanschaf van ict-middelen. Hierbij wordt met name gekeken naar

Nadere informatie

Overheid & ICT. Bezoek onze stand D015 in de Jaarbeurs in Utrecht van 24-26 april 2012.

Overheid & ICT. Bezoek onze stand D015 in de Jaarbeurs in Utrecht van 24-26 april 2012. home introductie easyconference easycomfort scheduling over ons contact Overheid & ICT. Bezoek onze stand D015 in de Jaarbeurs in Utrecht van 24-26 april 2012. Met één klik brengt u iedereen die u wilt

Nadere informatie

AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO)

AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) PROCESBESCHRIJVING AANSLUITING PO-VO AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) LEERLINGEN VAN GROEP 8 IN HET PO MAKEN KENNIS MET HET WERKEN IN EEN ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) ZOALS DIE

Nadere informatie

Acadin voor talenten in uw klas!

Acadin voor talenten in uw klas! Acadin voor talenten in uw klas! Dé digitale leeromgeving met uitdagend onderwijsaanbod voor talentvolle leerlingen. Acadin voor talenten in uw klas! In het Bestuursakkoord primair onderwijs (2014) staat

Nadere informatie

Productplan Leerwijzer.info

Productplan Leerwijzer.info Productplan Leerwijzer.info Inhoud Inleiding:... 3 Missie:... 3 Visie:... 3 Juridische vorm:... 4 Partnership:... 4 De concurrentie de baas blijven.... 4 Borging kwaliteit en continuïteit.... 5 Financieel....

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud Werknemersonderzoek Bram Masselink Willem Minderhoud (Bij)baan in het onderwijs: een meerwaarde voor school, scholier en student. Wij hechten veel waarde aan de werkomstandigheden van studenten die door

Nadere informatie

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw In de whitepaper waarom u eigen documenten niet langer nodig heeft schreven we dat het rondmailen van documenten geen

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

BPV-begeleiding op afstand. Een verbindingsconcept.

BPV-begeleiding op afstand. Een verbindingsconcept. BPV-begeleiding op afstand. Een verbindingsconcept. Probleem Studenten Verpleegkunde MBO niveau 4 volgen in het eerste leerjaar een blokstage van 10 weken. 1. Omdat het aantal stageplekken steeds minder

Nadere informatie

Breedbandloket. www. Breedbandfryslan.frl

Breedbandloket. www. Breedbandfryslan.frl Informatie 2015: snel breedband internet Voortgang snel internet breedband Breedbandloket www. Breedbandfryslan.frl Coöperatieve Vereniging U.A. Fryslân Ring Opgericht in 2006 met steun van de provincie

Nadere informatie

Product informatie. Pagina 1 van 5

Product informatie. Pagina 1 van 5 Pagina 1 van 5 Product informatie Pagina 2 van 5 SMARTBoards: Voor een leerkracht is het schoolbord een van zijn belangrijkste gereedschappen. Hoe vaak gebruik je niet even het bord om een aantekening

Nadere informatie

Lessen ICT-Lyceum Studeren op afstand - Een verbindingsconcept

Lessen ICT-Lyceum Studeren op afstand - Een verbindingsconcept Lessen ICT-Lyceum Studeren op afstand - Een verbindingsconcept Situatie De ICTopleidingen van het Deltion staan op nummer 1 in de MBO-keuzegids. Hierdoor trekt de opleiding studenten uit een groot deel

Nadere informatie

Bijlage bij FeniksInformatiebrief nummer 1, jaargang 2, Thiememeulenhoff

Bijlage bij FeniksInformatiebrief nummer 1, jaargang 2, Thiememeulenhoff De terugkeer van de tijdbalk: interactief en multimediaal Hij is terug: de tijdbalk!weggezuiverd uit het thematische onderwijs tussen 1980 en 2000 en in ere hersteld door de canonieke leerstellingen van

Nadere informatie

NME en Digitale Media

NME en Digitale Media NME en Digitale Media Een goeie combinatie! Workshop voor de Wisselwerkdag van het NME op 22 juni 2010 in Zeist Kennismaken Christel Otto en Anneke Groen Geen digitale media experts, wel enthousiast over

Nadere informatie

Vergroening Kennisnet Cloud

Vergroening Kennisnet Cloud Vergroening Kennisnet Cloud Have your cake and eat it too Dirk Linden 30 januari 2014 Inleiding / Aanleiding Aanbesteding Kennisnet Housing en Hosting 2013 Nieuwbouw aangegrepen door Vancis en Kennisnet

Nadere informatie

hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier 30 mei 2001 hogeschool rotterdam w.v.ravenstein

hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier 30 mei 2001 hogeschool rotterdam w.v.ravenstein hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier 30 mei 2001 hogeschool rotterdam w.v.ravenstein Hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier juni 2001 Doelen De drie voornaamste doelen op lange termijnen,

Nadere informatie

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk IP Services De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk Voor wie opgroeit in deze tijd is het de grootste vanzelfsprekendheid. Je zet de computer aan en je kunt mailen, chatten, elkaar spreken

Nadere informatie

We zijn op de goede weg!

We zijn op de goede weg! Interview met etutor Hans Troost, School of Education Hogeschool INHOLLAND Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, december 2005 We zijn op de goede weg! Het gesprek met Hans Troost vindt plaats op de

Nadere informatie

De digitale leerwereld RIZO 2.0, 13 maart 2012

De digitale leerwereld RIZO 2.0, 13 maart 2012 De digitale leerwereld RIZO 2.0, 13 maart 2012 1 Inhoud Belangrijke definities en voorbeelden Middelen, techniek en ICT Opdracht in subgroepen Wat verwacht u van ons Afsluiting Contact gegevens 2 Belangrijke

Nadere informatie

Kritische succesfactoren notebook projecten

Kritische succesfactoren notebook projecten Kritische succesfactoren notebook projecten The Rent Company B.V. Ronald van den Boogaard Email adres: rvandenboogaard@rentcompany.nl Internet adres: www.rentcompany.nl Mob. nr: +31 (0)6 53 715 703 Algemene

Nadere informatie

Bijeenkomst glasvezel Oosterwolde Agenda

Bijeenkomst glasvezel Oosterwolde Agenda 16 februari 2015 Bijeenkomst glasvezel Oosterwolde Agenda 1. Opening en introductie 2. Snel internet is toch voor iedereen? 3. Hoe start je een project? 4. De situatie in gemeente Ooststellingwerf 5. Wat

Nadere informatie

Het belang van leren programmeren

Het belang van leren programmeren Het belang van leren programmeren Han van der Maas HL Psychologie UvA CSO Oefenweb.nl opzet Pleidooi voor programmeeronderwijs Ontwikkelingspsychologisch perspectief Non-formeel leren (examen) Program

Nadere informatie

Informatieavond Byod onderwijs

Informatieavond Byod onderwijs Informatieavond Byod onderwijs Inhoud De maatschappij, onderwijs, de school, de leerling in 2013 Onderzoek van Kennisnet ICT op Canisius Uitgevers en leermateriaal Canisius en laptopondersteund onderwijs

Nadere informatie

ONDERZOEKSGERICHT LEREN

ONDERZOEKSGERICHT LEREN Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") ONDERZOEKSGERICHT LEREN Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese

Nadere informatie

Uw internetaansluiting

Uw internetaansluiting Studio Visual Steps Uw internetaansluiting Een overzicht van de mogelijkheden 1 Voorwoord Beste lezers en lezeressen, In deze gids krijgt u informatie over de verschillende aansluitmogelijkheden waaruit

Nadere informatie

deklas.nu De toonaangevende netwerkoplossing voor het onderwijs

deklas.nu De toonaangevende netwerkoplossing voor het onderwijs deklas.nu De toonaangevende netwerkoplossing voor het onderwijs Wij zien pure winst in het feit dat we nu veel uren overhouden om de inhoud van het onderwijs te ondersteunen Een vertrouwd begrip in beheergemak

Nadere informatie

Leren en lesgeven met ict: wie is het rolmodel? Dana Uerz Senior onderzoeker Leren met ict Marijke Kral Lector Leren met ict

Leren en lesgeven met ict: wie is het rolmodel? Dana Uerz Senior onderzoeker Leren met ict Marijke Kral Lector Leren met ict Leren en lesgeven met ict: wie is het rolmodel? Dana Uerz Senior onderzoeker Leren met ict Marijke Kral Lector Leren met ict Leren en lesgeven met ict Wat moet een leraar daarvoor kunnen? Wat kunnen en

Nadere informatie