in samenwerking met ICT~Marktmonitor 2011

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "in samenwerking met ICT~Marktmonitor 2011"

Transcriptie

1 in samenwerking met ICT~Marktmonitor 2011 ICT~Marktmonitor 2011

2 ICT~Marktmonitor 2011

3 Voorwoord Onze sector heeft zich in 2010 duidelijk hersteld na het moeilijke jaar In 2010 groeiden de ICT-bestedingen met 1,1 procent waarbij het accent lag op de tweede helft van het jaar. Juist in het segment met een belangrijk aandeel voor het MKB, de softwaresector, is de groei zelfs bovengemiddeld geweest. ICT is van groot belang voor economische groei in alle sectoren van de economie. Zeventig procent van alle innovaties is toe te schrijven aan de toepassing van ICT. ICT is dan ook de Innovatie-As voor alle negen, door het kabinet aangewezen, topsectoren. Dat geldt evenzeer voor innovaties in maatschappelijke sectoren als zorg, mobiliteit, onderwijs en veiligheid. Dit is een publicatie van ICT~Office in samenwerking met Heliview Research Coördinatie productie: Quamedia ICT~Office Internet: Postbus 401, 3440 AK Woerden ISBN: Deze 15 e ICT~Marktmonitor geeft wederom inzicht in de ontwikkelingen in de ICT-markt. We maken een onderscheid tussen de sectoren IT-Hardware & Kantoortechnologie, Software & Services en Telecom & Internet. Alle sectoren die ICT~Office vertegenwoordigt komen dus aan bod. Ook in deze editie staan we stil bij de laatste stand van zaken op het gebied van ICT-onderwijs en de ICT-arbeidsmarkt. De ICT-sector kan op termijn alleen groeien als we de voldoende juiste mensen binnenhalen. Uit de cijfers blijkt dat als we geen actie ondernemen, we straks duizenden mensen tekort komen. Het is dan ook geen toeval dat deze marktmonitor verschijnt in De Week van ICT. Tijdens deze week richten we de schijnwerpers op tal van aansprekende toepassingen van ICT. We willen laten zien welke kansen en mogelijkheden ICT te bieden heeft, ook op de arbeidsmarkt. Er zit namelijk heel veel toekomst in de ICT. Uit deze uitgave mag niets worden verveelvoudigd (waaronder begrepen het opslaan in een geautomatiseerd gegevensbestand) of openbaar gemaakt, op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van ICT~Office. Uit deze uitgave mag niets worden gepubliceerd zonder bronvermelding. Harry van Dorenmalen Voorzitter ICT~Office Sylvia Roelofs Algemeen Directeur ICT~Office ICT~Office, april 2011 ICT~Marktmonitor

4 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 ICT-markt in Beeld 7 IT-Hardware & Kantoortechnologie 19 Software & Services 21 Telecom & Internet 24 Hoofdstuk 2 Softwaresector in Nederland 27 Hoofdstuk 3 Digitale Veiligheid 37 Hoofdstuk 4 Arbeidsmarkt 43 Hoofdstuk 5 Over ICT~Office & Heliview 55 Over ICT~Office 56 Over Heliview Research 60 Methode en verantwoording 62 Bronnen 63 English Summary 65 Figures & Trends 66 The Software Sector in the Netherlands 68 Cyber Security 69 Labour Market 70 About ICT~Office 71 ICT~Marktmonitor

5 ICT~Marktmonitor Hoofdstuk 1 ICT-markt in Beeld

6 ICT-branche herstelt gestaag In 2010 herstelde de Nederlandse economie gestaag van de zware klappen die het te verduren kreeg tijdens de recessie. De ICT-markt groeide in 2010 met 1,1 procent tot een totaal aan bestedingen van 29,4 miljard euro. De verwachting is dat de ICTmarkt in 2011 met 2,0 procent verder zal groeien. Het economisch jaar 2010 Het jaar 2010 was voor Nederland het jaar van voorzichtig economisch herstel. De Nederlandse economie groeide in 2010 met 1,7 procent. Nederland heeft, in navolging van de groeiende wereldeconomie, de recessie achter zich gelaten. Na de wereldwijde financiële crisis in 2009, speelden de economische problemen zich in 2010 vooral af binnen de Eurozone. De gevreesde dubbeldip van een tweede recessie na het economisch moeilijke jaar 2009 lijkt voorkomen te zijn, hoewel de zware klappen die de economie in 2009 kreeg voelbaar blijven. De tekenen van gestaag herstel werden eind 2010 steeds beter zichtbaar; er heerst dan ook voorzichtig optimisme over de stand van de economie in 2011 en De verwachte groei van de Nederlandse economie ligt in 2011 op 1,75 procent en in 2012 op 1,5 procent. Door haar open karakter komt de groei van de Nederlandse economie voornamelijk voort uit export naar landen in het Eurogebied. De spanningen in de Arabische wereld zorgden vanaf begin 2011 voor toenemende onrust op de oliemarkt. Dit kan gevolgen hebben voor het economisch herstel. Wereldeconomie groeit Na de krimp in 2009 is de wereldeconomie in 2010 gegroeid met 5 procent (zie tabel 1). De groei werd voornamelijk veroorzaakt door de opkomende economieën (Centraal- en Oost-Europa, Azië, Latijns-Amerika en Afrika) die goed waren voor gemiddeld 7,1 procent groei. De gevestigde economieën (de Verenigde Staten, de Europese Unie, Japan en Canada) groeiden met gemiddeld 3,0 procent minder hard. De groeiende wereldeconomie resulteerde in een stijging van de voor Nederland relevante wereldhandel met 10,75 procent (CPB, 2011). Voor 2011 wordt een groei van de wereldeconomie verwacht van 4,4 procent, voor 2012 een groei van 4,5 procent. De wereldeconomie zal de komende jaren gekenmerkt blijven door de tweedeling tussen een sterke groei in de opkomende markten en een gematigde groei in de gevestigde economieën. Tabel 1: Groei wereldeconomie Wereldeconomie Gevestige economieën Opkomende economieën * 2012* 0,6% 5,0% 4,4% 4,5% 3,4% 3,0% 2,5% 2,5% 2,6% 7,1% 6,5% 6,5% * Voorspelling (Bron: IMF World Economic Outlook, 2011) Europese economie De economie van de Europese Unie is in 2010 met 1,8 procent gegroeid. Het jaar 2010 werd voor Europa gekenmerkt door de staatsschuldencrisis. Enkele Europese landen raakten in financiële problemen; zij dreigden hun staatschulden niet meer te kunnen financieren. Dit bracht een discussie teweeg over de toekomst van de monetaire unie. De Europese regeringsleiders besloten tot de oprichting van een Europees noodfonds. Het is niet zeker dat de staatsschuldencrisis in 2011 voorbij is. Ondanks positieve ontwikkelingen is het gevaar van financiële crises in Europese landen nog altijd groot. 8 ICT~Marktmonitor

7 Duitsland, dat voor Nederland een belangrijke afzetmarkt is, kende met 3,7 procent een relatief sterke groei. Dit komt vooral omdat Duitsland door een dieper dal is gegaan tijdens de recessie, waardoor het herstel groter is. Tevens spelen de grotere bedrijfsinvesteringen die in Duitsland gedaan zijn en de krachtige Duitse export hierin een rol. Nederlandse economie groeit voorzichtig De Nederlandse economie is in 2010 voorzichtig hersteld van de ernstige recessie van De economie groeide met 1,7 procent in lijn met het Europees gemiddelde. Voor 2011 zal de economie in Nederland naar verwachting van het CPB blijven groeien met 1,75 procent. Het kabinet heeft besloten fors te bezuinigen op de overheid, hetgeen vanaf 2011 zal leiden tot teruglopende overheidsbestedingen. Waar de overheidsuitgaven in 2010 nog met 1,25 procent stegen, zullen de uitgaven in 2011 met 0,5 procent dalen (CPB, 2011). Vertrouwen van producenten en consumenten speelt een belangrijke rol in de economie. Het producentenvertrouwen is een stemmingsindicator voor de op korte termijn te verwachten ontwikkeling van de industriële productie, gebaseerd op oordelen en verwachtingen van ondernemers. Het vertrouwen van producenten in de economie had in januari 2010 een indexwaarde van -6,5. Door het jaar heen steeg het producentenvertrouwen gestaag; in januari 2011 was het indexcijfer 2,7. Gedurende 2010 is het consumentenvertrouwen vrij stabiel gebleven, maar bleef de waarde wel negatief. Het vertrouwen dat consumenten in de economie hebben, kende in januari 2010 een indexwaarde van -10 en in december 2010 een waarde van -14. De koopbereidheid van de consumenten nam in 2010 af van -1 in januari tot -14 in december, hoewel de koopbereidheid in februari 2011 wel weer steeg naar -6 (CBS, 2011). Deze vertrouwen- en bereidheidcijfers bevestigen het beeld dat het herstel van de economie vooral afkomstig is van de export en niet van de binnenlandse consumenten. Voor een opleving van de binnenlandse bestedingen is een groter consumentenvertrouwen en een grotere koopbereidheid nodig. De algemene investeringen in Nederland krompen in 2009 met 12,7 procent. In 2010 volgde een marginale groei van de investeringen met 0,5 procent. De bedrijfsinvesteringen namen in 2010 echter nog wel af met 3,75 procent, licht beter dan was verwacht. De bedrijfsinvesteringen zullen in 2011 naar verwachting met 2,8 procent toenemen (CPB, 2011). De werkloosheid is ten opzichte van 2009 iets gestegen en bedroeg in ,5 procent. De verwachting is dat in 2011 de werkloosheid door de groeiende economie zal afnemen tot ongeveer 5 procent (CPB, 2011). Hiermee heeft Nederland één van de laagste werkloosheidscijfers in de Europese Unie. Tabel 2: Groei economie en ICT-markt * Wereldeconomie 0,6% 5,0% 4,4% Europese Unie 4,1% 1,8% 1,5% Nederland -3,9% 1,7% 1,75% ICT-markt wereldwijd -3,0% 4,9% 4,4% ICT-markt EU -1,1% 1,2% 1,5% ICT-markt Nederland -5,8% 1,1% 2,0% * Voorspelling (Bron: IMF/EITO/Heliview Research, 2011) ICT-markt wereldwijd en in Europa Voor de ICT-markt wereldwijd zal 2011 een positief jaar worden na het herstel van De krimp in 2009 van 3 procent is vorig jaar omgezet in een groei van 4,9 procent (zie tabel 2). In 2011 zullen de wereldwijde ICT-bestedingen verder groeien met 4,4 procent. Het zijn de opkomende economieën, voornamelijk de BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China), die de vraag in de wereldwijde ICT-markt laten groeien. De ICT-markt zal in de BRIC-landen in 2011 met gemiddeld 13 procent toenemen tot een totaal van ongeveer 431 miljard euro. Absolute koploper van dit viertal is India met een verwachte groei van 26 procent in de ICT-markt in 2011 (WITSA, 2011). 10 ICT~Marktmonitor

8 De ICT-markt in de Europese Unie is na de krimp met 1,1 procent in 2009, gegroeid met 1,2 procent in De ICT-bestedingen zullen in de Europese Unie in 2011 verder stijgen met 1,5 procent tot een totaal van 715 miljard euro (EITO, 2011). Duitsland en Frankrijk doen het van de EU-landen relatief goed. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de stijgende vraag van bedrijven die eerder uitgestelde ICT-investeringen inhalen. Spanje, Italië en Groot-Brittannië blijven hier iets op achter. Dit wordt veroorzaakt door de interne economische strubbelingen en de overheidsbezuinigingen op ICT-gebied. In Europa groeit de omzet uit cloud computing met maar liefst 20 procent per jaar. In 2009 was de omzet uit dit segment nog 4 miljard euro, in 2012 zal dit toenemen tot 7 miljard euro (EITO, 2011). In het algemeen krimpt of groeit de ICT-markt in de Europese Unie ongeveer even sterk als de gehele Europese economie. Wereldwijd is nog wel een grillig verloop van de ICT-bestedingen zichtbaar: zowel de krimp als de groei in de ICT-markt zijn wereldwijd sterker dan de gemiddelde wereldwijde krimp en groei in 2009, 2010 en Tabel 3: Omvang ICT-bestedingen in Nederland (in miljoenen euro's) * Totaal ICT-branche IT-bestedingen IT-hardware & kantoortechnologie IT-software & services ICT-branche in Nederland Met de lichte stijging van 1,1 procent van de totale ICT-bestedingen in Nederland is de marktomvang gegroeid tot een totaal van 29,4 miljard euro in 2010, zie tabel 3. Daarmee is de ICT-markt in omvang 5,1 procent van het Nederlandse bruto binnenlands product, dat voor 2010 een waarde heeft van 581,9 miljard euro. De bestedingen in de sector Telecom & Internet bedragen een kleine 54 procent van de totale bestedingen; de IT-bestedingen (hardware en kantoortechnologie, en software) bedragen ruim 46 procent van het totaal. De gematigde stijging van de ICT-bestedingen met 1,1 procent werd voornamelijk veroorzaakt door het voorzichtige economische herstel in 2010 en het uitblijven van investeringen. Binnen de ICT-markt groeiden de softwarebestedingen relatief het sterkst (zie tabel 4). De bestedingen aan IT-Hardware en Kantoortechnologie betekenden met 0,3 procent groei een verbetering ten opzichte van de krimp van 11,4 procent in 2009, maar het betrof nog een uiterst bescheiden stijging. Voornaamste reden hiervan is nog altijd het uitstel van investeringen van bedrijven in hardware en kantoortechnologie in combinatie met prijsdalingen. De verwachtingen voor 2011 zijn iets positiever. Als gevolg van de lichte groei van de gehele Nederlandse economie met 1,75 procent en de stijging van de investeringen, zullen de bestedingen aan ICT naar verwachting met 2 procent groeien. Evenwel kunnen in 2011 de dalende overheidsbestedingen een beperkende factor zijn in de groei van de ICT-bestedingen. Waarvan Software Waarvan Services Telecom & Internet * Voorspelling (Bron: Heliview Research, 2011) ICT~Marktmonitor

9 80% 60% 40% 20% 0% Tabel 4: Groei ICT-branche in Nederland * Totaal ICT-branche 2,7% -5,8% 1,1% 2,0% IT Hardware & kantoortechnologie IT Software & Services 4,1% -11,4% 0,3% 1,7% 7,8% -5,7% 1,9% 2,6% Waarvan Software 8,1% -4,1% 2,0% 2,6% Waarvan Services 7,4% -8,3% 1,6% 2,5% Telecom & Internet -0,2% -3,6% 1,0% 1,8% * Voorspelling (Bron: Heliview Research, 2011) ICT-bestedingen per economische sector Kijkend naar de Nederlandse economie zijn de vijf economische sectoren die het grootste bedrag aan ICT uitgeven: (semi-)overheid, financiële dienstverlening, zorg, transport en zakelijke dienstverlening. Het is interessant de ICT-bestedingen van deze vijf sectoren nader te bekijken. Figuur 1: Bedrag uitgegeven per organisatie aan hardware, software en dienstverlening voor de ICT-omgeving 0% (Semi) Overheid Financiele dvl. Zorg Transport Zakelijke dvl. 35% 41% 43% 29% 31% 53% 49% 44% 21% 21% 19% 19% 16% 23% 0 TOT TOT TOT > % 13% 5% 4% 4% (Bron: Heliview Research, 2011) In figuur 1 is zichtbaar dat in de sectoren transport, zorg en zakelijke dienstverlening de meerderheid van de bedrijven financieel relatief lage ICT-bestedingen heeft. Dit wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van veel kleine bedrijven en instellingen in deze sectoren waarvan een groot deel MKB die gemiddeld lagere ICT-bestedingen per organisatie hebben. De financiële dienstverlening en de overheid hebben daarentegen financieel grotere bestedingen, voornamelijk omdat deze sectoren grote en kapitaalintensieve ICT-projecten hebben. Zo bezitten banken en verzekeraars vaak complexe ICT-systemen. Koploper in de ICT-bestedingen is nog altijd de overheid. Van alle instanties binnen de semioverheid en overheid geeft 22 procent aan ICT-bestedingen te hebben met een waarde van meer dan 1 miljoen euro. Bedrijvigheid Nederland telde begin 2011 een kleine ICT-bedrijven. Hiervan bestaat tweederde, ongeveer bedrijven, uit slechts 1 werknemer. Daarentegen tellen slechts 170 ICT-bedrijven meer dan 100 werknemers. Dit is een kleine 0,6 procent van alle ICT-bedrijven (CBS, 2011). Veel van deze eenpersoonsbedrijven zijn Zelfstandige Zonder Personeel (ZZP). In Nederland zijn kenniswerkers, met name ICT ers, een snel groeiende groep binnen de ZZP ers. Op grond van markttrends wordt verwacht dat het aandeel ZZP ers in de ICT zal blijven toenemen. Standaardisatie en digitalisering van processen maakt nieuwe vormen van samenwerken mogelijk en in veel gevallen is de zelfstandige concurrerend door lage transactiekosten. Dit trekt starters in de ICT-branche aan. In het jaar 2010 zijn er in totaal starters in de ICT-branche bijgekomen. Dit is een stijging van 5,5 procent ten opzicht van 2009 toen er starters waren. Desondanks zit de startersmarkt in de ICT-branche nog niet op het niveau van In dat jaar waren er starters. Nu het economisch beter gaat en de ICT-markt voorzichtig groeit, stijgt het aantal starters in de maand januari 2011 fors. In januari 2009 waren er 249 starters, in januari en in januari (Kamer van Koophandel, 2011; zie figuur 2). ICT~Marktmonitor

10 Figuur 2: Aantal starters ICT-sector Gemiddelde per maand Januari De overheid doet er veel aan om innovatief ondernemerschap te stimuleren in Nederland. In 2011 is vanuit de subsidieregeling InnovatiePrestatieContracten (IPC) 26 miljoen euro beschikbaar voor innovatieontwikkeling en samenwerking binnen het MKB. MKB-bedrijven die een inhoudelijke samenhang met elkaar hebben (bijvoorbeeld in de keten, de regio of branche) en gezamenlijk een innovatieplan opstellen en uitvoeren kunnen daarvoor subsidie krijgen. Via deze IPC s hebben ook ICT-bedrijven een unieke kans om gedurende twee jaar innovatieplannen gesubsidieerd te krijgen (Agentschap NL, 2011b) (Bron: Kamer van Koophandel, 2011) Innovatie De Nederlandse ICT-branche draagt voor een belangrijk deel bij aan het verbeteren en innoveren van producten, diensten, ketens en processen in Nederland. Zodoende is ICT de Innovatie-As binnen de negen de economische topsectoren die het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie in februari 2011 heeft aangeduid. Met het oog op versteviging van het innovatieve vermogen van de economische topsectoren is ICT als Innovatie-As essentieel. De innovatiekracht van ICT is niet alleen toepasbaar in het bedrijfsleven. Juist in domeinen als onderwijs, zorg en veiligheid zijn veel verbeteringen door te voeren door aanpassingen te maken in het bedrijfsproces. Nog altijd blijft innovatie met ICT in deze domeinen achter bij het bedrijfs leven. Dit komt door het onderschatten van de innovatieve mogelijkheden die ICT biedt of door het overschatten van de problemen en de omvang daarvan. Om te anticiperen op de toekomst in bovengenoemde domeinen, zullen de mogelijkheden die ICT te bieden heeft ten volle benut moeten worden. Een voorbeeld hiervan is de rol die e-health kan spelen in de gezondheidszorg. Een andere regeling die door ICT-bedrijven veel gebruikt wordt, is de Wet Bevordering Speur- & Ontwikkelingswerk (WBSO). Bedrijven krijgen via deze regeling een tegemoetkoming in de loonkosten van medewerkers die innovatief werk verrichten. Het kabinet heeft de keuze gemaakt om het budget voor de WBSO te laten toenemen van in totaal 700 miljoen euro in 2010 tot 810 miljoen euro in Tabel 5: Aandeel ICT-bedrijven in WBSO totaal Aanvragen WBSO-loon Toegekend WBSO-loon ,8% 7,0% ,4% 7,0% ,6% 7,6% ,0% 8,5% ,5% 10,3% ,4% 13,2% ,3% 14,6% (Bron: Agentschap NL, 2011a) 16 ICT~Marktmonitor

11 ICT-bedrijven hebben een groot aandeel in de WBSO, voornamelijk omdat vanaf 2009, door een verruiming van de definitie met programmatuur, ook ICT-diensten met de WBSO-regeling gestimuleerd worden. In de cijfers van de WBSO-toekenning groeide daarmee het aandeel ICT aanzienlijk. Van het totaal aantal toegekende WBSO-uren is in ,6 procent toegekend aan ICT-bedrijven; in 2009 was dit nog 13,2 procent (Agentschap NL, 2010). Zoals in tabel 5 te zien is, ligt het aandeel aanvragen voor WBSO-loon van ICT-bedrijven hoger dan het toegekende aandeel. In 2010 was dit verschil 7,4 procentpunt. Dit verschil wordt veroorzaakt doordat ICT-bedrijven over het algemeen kleine bedrijven zijn met relatief weinig werknemers, en dus manuren, ten opzichte van andere sectoren. Met de grote toestroom aan ICT-bedrijven als gevolg van de verruiming van de WBSO-definitie met programmatuur ten behoeve van ICT-diensten, is ook het aantal kleine bedrijven dat gebruik maakt van de regeling enorm toegenomen. De WBSO biedt in de directe toekomst onverminderd grote kansen voor ICT-bedrijven die zich bezig houden met innovatieve producten en projecten. IT-Hardware & Kantoortechnologie De bestedingen aan IT-Hardware & Kantoortechnologie zijn in 2010 met 0,3 procent gegroeid. Binnen de bestedingensector IT-Hardware & Kantoortechnologie vallen de segmenten Computers, Servers, Mainframes, Midrange, Printers en Multifunctionele Apparaten, Opslag en Bekabeling. Absoluut gezien is de sector nog lang niet terug op het niveau van 2008 toen de bestedingen aan IT-Hardware en Kantoortechnologie 6,7 miljard euro bedroegen. De recessie in 2009 en de bijbehorende krimp van 11,4 procent in de sector heeft zijn sporen nagelaten. De verwachting is dat de bestedingen in 2011 met 1,7 procent zullen stijgen tot een totaal van bijna 6 miljard euro (zie tabel 6). Hiermee komt deze deelmarkt terug op het niveau van Tabel 6: Sector IT-Hardware en Kantoortechnologie (bestedingen in miljoenen euro s) * Computers % groei t.o.v. vorig jaar -13,0% 1,4% 2,3% Servers, Midrange, Mainframes % groei t.o.v. vorig jaar -7,4% -1,8% -0,9% Printers, MFP's, Kantoortechnologie % groei t.o.v. vorig jaar -13,9% -0,1% -1,2% Diversen (o.a. opslag) % groei t.o.v. vorig jaar -7,4% -0,4% 5,5% Totaal % groei t.o.v. vorig jaar -11,4% 0,3% 1,7% * Voorspelling (Bron: Heliview Research, 2011) 18 ICT~Marktmonitor

12 De forse krimp die in 2009 de markt kenmerkte, vooral ten aanzien van de verkoop van computers, printers en copiers, is in 2010 beperkt gebleven. Bij de IT-Hardware & Kantoortechnologiesector was in 2010 derhalve geen grote groei of krimp te zien in de verschillende segmenten. Alleen het segment Opslag (in tabel onder Diversen) kende een groei van 4 procent in Voor 2011 is er in de segmenten Data- en netwerkapparatuur en Opslag (zie diversen) een stijging van respectievelijk 5,2 procent en 4,4 procent voorspelt. Door de toenemende behoefte aan dataopslag blijft de vraag naar opslag stijgen, hoewel de opslag per eenheid wel steeds goedkoper wordt. Met de groei van de economie in 2010 en de verwachte groei in 2011 is de vraag naar computers (laptops, netbooks en desktops) in zijn totaliteit gestegen. Het segment Computers groeide in 2010 met 1,4 procent en zal naar verwachting in 2011 met 2,3 procent groeien. Door de opkomst van de tablet-pc s in 2010 is het waarschijnlijk dat de bestedingen in het segment Computers verschuiven van de traditionele computers naar nieuwe en andere modellen. Voor 2011 wordt er in de bestedingen aan printers en copiers een krimp van 1,2 procent voorspeld. De negatieve trend in dit segment kan worden verklaard door een verzadiging in de markt. De aankopen die worden gedaan zijn voornamelijk vervangingsaankopen waarmee oude printers en copiers worden vervangen door nieuwe of betere modellen. Ook worden de producten in dit marktsegment veelal goedkoper. In het algemeen staan de marges in de IT-Hardware & Kantoortechnologie onder druk door de almaar stijgende grondstofprijzen. Ook speelt de continue prijserosie binnen deze sector een grote rol. In de sector wordt de economische levensduur van de verschillende producten steeds langer, waardoor de verkoop door nieuwe producenten gedrukt wordt. Dit verklaart mede de beperkte stijging van de bestedingen in deze markt. Software & Services Bestedingen in de sector Software & Services betreffen bestedingen aan systeemsoftware, applicatiesoftware, professionele en ondersteunende dienstverlening. De totale bestedingensector Software & Services kende in 2010 een groei van 1,9 procent. Dit komt neer op een totaal van 7,8 miljard euro (zie tabel 7). De sector herstelde voorzichtig van de zware klappen die het tijdens de recessie kreeg. In 2010 was de groei van de uitgaven aan IT-dienstverlening wel lager dan de bestedingen aan software. De lichte groei van 2010 in de hele sector zet in 2011 naar verwachting door, en de bestedingen zullen waarschijnlijk groeien met 2,6 procent. Met een bestedingswaarde van bijna 8 miljard euro zal de sector in 2011 weer op het niveau van 2008 uitkomen, toen de bestedingen een kleine 7,9 miljard euro bedroegen. De procentuele groei uit 2007 van 7,4 procent wordt echter nog niet gehaald in Tabel 7: Sector Software & Services (bestedingen in miljoenen euro s) * Software % groei t.o.v. vorig jaar -4,1% 2,0% 2,6% Services % groei t.o.v. vorig jaar -8,3% 1,6% 2,5% Totaal % groei t.o.v. vorig jaar -5,7% 1,9% 2,6% * Voorspelling (Bron: Heliview Research, 2011) In het segment Software namen de bestedingen aan systeemsoftware (onder meer besturingssystemen (netwerk)beheersoftware en beveiligingssoftware) toe met 0,3 procent tot een totaal van 1,9 miljard euro. Specifiek de beveiligingssoftware kende in 2010 een positieve ontwikkeling (zie ook hoofdstuk 3). De bestedingen aan systeemsoftware zullen in 2011 naar verwachting verder 20 ICT~Marktmonitor

13 groeien met 1,6 procent tot een totaal van 1,9 miljard euro. De bestedingen aan applicatiesoftware (consumenten-, commerciële, industriële en technische programma s opgezet met het doel om bedrijfsprocessen te automatiseren en te innoveren) namen in 2010 toe met 3,2 procent tot een totaal van 2,8 miljard euro. De verwachting voor 2011 is dat de bestedingen met 3,3 procent stijgen tot een totaal van 2,9 miljard. In het segment Services stegen de bestedingen aan professionele dienstverlening (diensten voor consultancy, implementatie en operationeel management) beperkt met 0,8 procent tot een totaal van 2 miljard euro in Het segment Professionele Dienstverlening is hard geraakt gedurende de recessie en kende in 2009 een daling van maar liefst 13 procent in de bestedingen. Hoewel het segment in 2011 waarschijnlijk een groei doormaakt van 2,7 procent - wat zal leiden tot een totaal aan bestedingen van 2 miljard euro - is het segment Professionele Dienstverlening nog niet terug op het niveau van 2007 toen de bestedingen 2,1 miljard euro bedroegen. In mei 2010 heeft Het Expertise Centrum (HEC) het onderzoek Leren van de buren gepresenteerd. De grote veranderingen bij de overheid hebben impact op de ICT-voorziening. Dit vergelijkend onderzoek toont onder andere aan dat met uitbesteding van bepaalde ICT-voorzieningen de overheid de kosten en complexiteit van haar ICT beter kan beheersen. De ondersteunende dienstverlening (alle activiteiten aangaande de goede werking van hardware-, software- en netwerkproducten, inclusief onderhoudscontracten en helpdesks) groeide in 2010 met 3,3 procent ten opzichte van In totaal bedroegen de bestedingen 950 miljoen euro. De bestedingen aan ondersteunende dienstverlening zullen in 2010 naar verwachting met 2,1 procent groeien tot een totaal van 970 miljoen euro. Het gebruik van cloud-computing is een belangrijke ontwikkeling die de bestedingen in de sector Software & Services zal gaan beïnvloeden. Cloud-computing is niet een geheel nieuw concept, het komt voort uit een lange historie van ICT-ontwikkelingen. In de afgelopen jaren is een mogelijkheid ontstaan om anders (flexibeler, effectiever en goedkoper) met rekencapaciteit, opslag, bedrijfsinformatie en toepassingen om te gaan. Het vernieuwende van cloud-computing ligt in het gebruik van internet: gebruikmaken en het afroepen van diensten op een flexibele wijze. Het is daarmee de volgende stap in het proces van uitbesteding waarbij steeds meer IT-middelen worden gedeeld. Uit de ICT~Kwartaalmonitor van februari 2011 blijkt dat de ICT-bedrijven die hebben deelgenomen aan de peiling, schatten dat in 2011 ongeveer 15 procent van alle ICT-diensten op basis van cloud-computing geleverd wordt. In 2015 zal dit percentage volgens die bedrijven zijn gegroeid tot ruim 40 procent. ICT-bedrijven hebben dus hoge verwachtingen over de toekomstige rol die de cloud speelt in de levering van ICT-diensten en infrastructuur. Uit andere onderzoeken van Heliview Research blijkt dat kleinere bedrijven, vooral ZZP ers, meer diensten vanuit de cloud afnemen; zij stappen sneller over. Naast de mogelijkheden die cloud-computing ICT-afnemers biedt, geeft het veel bedrijven kansen om nieuwe businessmodellen te ontwikkelen. In elk geval zal het bestaande businesmodellen veranderen. Van de ondervraagde ICT-bedrijven levert 10 procent nu al volledig via cloud. Daarnaast levert 50 procent gedeeltelijk diensten via cloud. Nog eens 20 procent wil hiermee een begin maken in De overige 20 procent heeft geen plannen om via cloud-computing diensten of infrastructuur aan te bieden. ICT-bedrijven verwachten dat zakelijke klanten in de eerste plaats voor ICT-diensten als applicatie-hosting en CRM gebruik zullen maken van cloud-diensten, gevolgd door financiële administratie. 22 ICT~Marktmonitor

14 Telecom & Internet Bestedingen aan Telecom & Internet hebben betrekking op communicatie en informatievoorziening. Na de daling met 3,6 procent in 2009, groeide de sector in 2010 met 1,0 procent en zal in 2011 naar verwachting groeien met 1,8 procent. Tabel 8: Sector Telecom & Internet (bestedingen in miljoenen euro s) * Vaste telefoniediensten % groei t.o.v. vorig jaar -9,4% -3,5% -1,5% Vaste datadiensten % groei t.o.v. vorig jaar -1,0% 0,3% 0,7% Data- en netwerkapparatuur % groei t.o.v. vorig jaar -7,5% -5,6% 3,6% Mobiele diensten % groei t.o.v. vorig jaar 0,0% 4,2% 3,0% Mobiele telefoons en accessoires % groei t.o.v. vorig jaar -17,4% 4,5% 5,2% TV-diensten % groei t.o.v. vorig jaar 0,0% 4,7% 1,5% Totaal Telecom en Internet % groei t.o.v. vorig jaar -3,6% 1,0% 1,8% * Voorspelling (Bron: Heliview Research, 2011) Gedurende de recessie in 2009 was er geen enkel segment binnen de sector waaraan de bestedingen stegen. Ondanks de lichte economische opleving in 2010 profiteerden niet alle segmenten hiervan. Hoewel de krimp minder groot was dan in 2009, kenden de segmenten Vaste Telefoondiensten en Data- en Netwerkapparatuur ook in 2010 een daling in de bestedingen. Alleen binnen het segment Mobiele Telefoons en Accessoires steeg het aantal bestedingen met 4,5 procent na de forse daling in 2009 van 17,4 procent. De segmenten Mobiele Diensten en Diversen groeiden in 2010 met respectievelijk 4,2 en 4,7 procent na de stagnatie in beide segmenten in Absoluut gezien maken de bestedingen aan het segment Mobiele Diensten bijna de helft van de totale bestedingen aan de sector Telecom & Internet uit. In 2011 blijven de telecombedrijven voor de uitdaging staan van de continu dalende prijzen in de sector. Uit gegevens van toezichthouder Opta blijkt dat het dataverbruik van mobiel internet en het sms-gebruik door Nederlanders sinds 2007 enorm is gegroeid: in 2007 was dit in totaal 1 Petabyte (PB, 1000 Terabytes), in ,25PB en in 2009 in totaal zelfs 3,55PB. Dit komt neer op een gemiddeld dataverbruik van ongeveer 460MB per abonnement per jaar. Deze grote stijging van bijna 200 procent in 2009 voornamelijk veroorzaakt door mobiel internet zet in de toekomst door en vraagt van aanbieders om extra investeringen in netwerken. Tegelijkertijd is de stijging van het gebruik minimaal terug te zien in de bestedingen aan Mobiele Diensten (tabel 8). Een reden hiervoor zijn de laag blijvende prijzen. Europese regelgeving om roaming-kosten voor bellen in andere EU-landen te verlagen, zal in de nabije toekomst de bestedingen aan mobiele diensten verder drukken. Ook zal de opmars van communicatiediensten via het internet leiden tot lagere bestedingen aan bellen en sms en. Door deze ontwikkelingen in de markt van mobiele diensten wordt het gebruik van nieuwe abonnementsvormen gestimuleerd. De bestedingen aan vaste telefoniediensten zijn rond het jaar 2000 afgevlakt en vertonen sindsdien een dalende trend. Desondanks is de grote krimp van 2009 afgenomen en zal het segment vaste telefoniediensten in 2011 waarschijnlijk wederom minder sterk krimpen. Vaste datadiensten laten een geringe groei zien door de vraag naar internettoegang en bijvoorbeeld VoIP-diensten (bellen via internet). 24 ICT~Marktmonitor

15 26 ICT~Marktmonitor Hoofdstuk 2 De Softwaresector in Nederland

16 Softwaresector in Nederland De softwaresector is van groot belang voor de Nederlandse economie. De sector alleen al is goed voor een bijdrage van 17,3 miljard euro aan de Nederlandse economie. Daarnaast wordt nog meer waarde geproduceerd buiten de sector. Dit hoofdstuk vat het onderzoek De softwaresector in Nederland van onderzoeksbureau Dialogic samen. De softwaresector gedefinieerd De ICT-branche bestaat uit bedrijven in hardware, kantoortechnologie, software, dienstverlening en telecommunicatie. De algemene cijfers over de branche maken niet duidelijk welke economische waarde de softwareproductie in Nederland heeft voor de economie. In het onderzoek De softwaresector in Nederland is daarom gekeken naar de samenstelling en toegevoegde waarde ervan. Het Centraal Bureau voor de Statistiek beschrijft sectoren in de economie. Bedrijven worden door het CBS op basis van de economische hoofdactiviteit ingedeeld in sectoren. Het onderzoek van Dialogic heeft zich gericht op die bedrijven die binnen de CBS-definitie van IT-dienstverlening vallen (CBS-sectorcode SBI 62). Met dienstverlenende activiteiten op het gebied van informatietechnologie, de formele beschrijving van de sector, wordt in het onderzoek de softwaresector in enge zin aangeduid. Daarnaast wordt software ook buiten de sector ontwikkeld: in eigen beheer voor intern gebruik, of specifieke software voor een andere sector, bijvoorbeeld landbouw, die daarna wordt verkocht. Dit is de softwaresector in brede zin. Cijfers nader vergeleken Er bestaan onderlinge verschillen tussen de cijfers zoals deze gepresenteerd worden in hoofdstuk 1 over software-bestedingen van gebruikers (door Heliview Research) en in hoofdstuk 2 over softwareproductie van bedrijven in Nederland (door Dialogic). De belangrijkste verklaring voor de verschillen ligt in het feit dat andere grootheden worden gemeten: de methode van Heliview Research kijkt naar de bestedingenkant van gebruikers (aan onder andere software). Hierbij wordt aan organisaties gevraagd wat hun ICT-budget is. In de methode van Dialogic softwarebedrijven gevraagd wat zij jaarlijks omzetten. Hierdoor zijn de cijfers erg lastig vergelijkbaar. In de cijfers van Dialogic wordt omzet meegeteld die Heliview Research niet meet, omdat dit geen directe bestedingen zijn. Het betreft onder andere: omzet uit export, inhuur van personeel door ICT-bedrijven, licentiekosten voor verdere softwareontwikkeling, niet aan software gerelateerde activiteiten, embedded software (wordt via andere markten besteed), en uitbesteding binnen Nederland. Daarnaast zitten in de cijfers dubbeltellingen. Met betrekking tot de cijfers van Heliview Research kunnen we stellen dat de kans groot is dat enkele bijzondere (bijvoorbeeld eenmalige) grote ICT-projecten niet meegerekend worden binnen het ICT-budget. In het bijzonder binnen de (semi-) overheid waar grote ICT-bestedingen worden gedaan - is het lastig om jaarlijks de exacte bestedingen in kaart te brengen. Ook bestaat de kans dat in de cijfers van Heliview Research verborgen bestedingen aan software niet zijn meegerekend. De ontwikkeling van een bedrijfswebsite staat vaak niet als besteding aan software geregistreerd, maar als besteding aan communicatie. Voor ICT~Office is het van groot belang dat er een goed en betrouwbaar inzicht is in de omvang en toegevoegde waarde van ICT. ICT~Office zal daarom met haar onderzoekspartners onderzoek blijven doen om verschillen te verklaren. Hierin ligt ook een taak voor de overheid. 28 ICT~Marktmonitor

17 Economische kengetallen van de softwaresector Het aantal bedrijven dat in de softwaresector actief is bedraagt Deze bedrijven zijn over heel Nederland verspreid. In figuur 3 zijn alle bedrijven geplot op de kaart van Nederland. Hierbij geeft de tint van de stippen het aantal bedrijven weer dat daar gevestigd is. Hoe donkerder de stip, hoe hoger de concentratie. De hoogste concentraties worden vooral aangetroffen rond (technische) universiteiten. Een ander opvallend gegeven is de sterke concentratie in het lint van de Veluwezoom tot aan Harderwijk. Figuur 3: Spreiding softwarebedrijven over Nederland De onderverdeling van de verschillende inkomstenbronnen van de softwaresector laat zien dat in Nederland 10,2 miljard euro wordt omgezet met de verkoop van door bedrijven zelf ontwikkelde software (zie tabel 9). Dat is meer dan 40 procent van de totale sector. Het gaat dan om product- en maatwerksoftware (9,4 miljard euro) en embedded software (0,8 miljard euro). Programmeerwerk voor derden levert ook nog eens 4,0 miljard euro op. Dit kan grotendeels worden gezien als softwareproductie, waarmee de waarde van software nog groter wordt. Implementatie, testen, beheer en onderhoud dragen voor 3,8 miljard euro, of 15 procent, bij aan de totale omzet. Met 2,6 miljard euro bestaat 10 procent van de totale inkomstenbronnen van softwarebedrijven uit activiteiten die niet aan software gerelateerd zijn. Tabel 9: Onderverdeling naar negen verschillende soorten inkomstenbronnen SBI 62* (bedragen in miljoen euro s) Verkoop product- of maatwerksoftware Dialogic(2010) % van geheel ,5% Verkoop embedded software 803 3,2% Inhuur personeel ,9% Implementatie / testen software ,1% (Bron: Dialogic, 2010) De softwaresector is een volwaardige en belangrijke economische sector in Nederland, met een omzet van 25,0 miljard euro en een bruto toegevoegde waarde (omzet min inkoopkosten en bedrijfslasten) van 17,3 miljard euro. Hiermee draagt de softwaresector 2,8 procent bij aan de Nederlandse economie (BBP). Het belang van software voor de Nederlandse economie is feitelijk nog groter omdat ook veel software wordt ontwikkeld en verkocht door bedrijven die formeel buiten de definitie van de softwaresector (sector in brede zin ). Als deze activiteiten wel worden meegeteld, kan de omvang van de toegevoegde waarde oplopen tot 24,3 miljard euro. Dat is een bijdrage van 3,9 procent aan de nationale economie (bruto binnenlands product). Support softwareapplicaties ,9% Overige consultancy ,9% Software reseller 437 1,7% Overige softwareproducten / diensten ,1% Overige activiteiten ,5% Totaal % (Bron: Dialogic, 2010) Software is niet alleen van belang omdat het in heel veel industriesectoren wordt gebruikt, maar levert als industriesector op zichzelf al een aanzienlijke bijdrage aan de Nederlandse economie, zoals hierboven is geïllustreerd. Dit belang wordt nog duidelijker als de toegevoegde waarde van ICT~Marktmonitor

18 de softwaresector wordt afgezet tegen de toegevoegde waarde van een aantal grote sectoren in de Nederlandse economie. Tabel 10: Bijdrage softwaresector aan Nederlandse economie in vergelijking met aantal sectoren Sector Jaar Als % BBP Softwaresector (Dialogic) ,8% Sectoren Nederlandse economie Chemie ,0-2,5% Creatieve industrie 2008 >3,0% Food & Flowers ,5-3,0% Hightech Systemen & Materialen 2008 >3,0% Pensioenen & verzekeringen ,0-2,5% Water 2008 <1,5% (Bron: Dialogic, 2010) Gemeten naar het percentage van het bruto binnenlands product staat de sector gelijk aan de sector Food & Flowers, en is de softwaresector op zichzelf groter dan de topsectoren Water, Pensioenen & Verzekeringen, en Chemie. Kenmerken van softwareproducten Vaak wordt gedacht dat in Nederland vooral maatwerksoftware wordt ontwikkeld. De omzet aan maatwerksoftware is 5,5 miljard per jaar. Daarnaast wordt in Nederland echter 3,9 miljard euro omgezet aan productsoftware. Hoe groter het bedrijf, hoe groter het aandeel productsoftware. Op basis van het aantal bedrijven dat software produceert, wordt geschat dat er in 2010 tussen de en softwareproducten op de Nederlandse markt zijn. Software wordt voor ruim driekwart binnen, of in opdracht van, het eigen bedrijf ontwikkeld. Het overige kwart is gebaseerd op componenten die zijn ontwikkeld door derden en worden verwerkt in eigen software. Van de externe componenten is 54 procent afkomstig van closed source en 46 procent van open-source licenties. Een kwart van de bedrijven in de softwaresector heeft eindproducten of -diensten die gedeeltelijk of volledig open-source zijn. Veel bedrijven die open-source producten leveren, bieden daar maatwerkdiensten bij aan. Een belangrijke trend wordt gevormd door Software-as-a-Service (SaaS) diensten; 15 procent van de omzet uit softwareverkoop is op dit moment hieruit afkomstig. Innovatie De softwaresector is een innovatieve sector (zie ook hoofdstuk 1, Innovatie). Dit blijkt uit het percentage van de arbeidscapaciteit dat aan onderzoek en ontwikkeling wordt besteed (9 procent bij softwareproducenten) en uit het percentage aanvragen voor de innovatieregeling WBSO (13,5 procent van het totaal). In het totale ICT-aandeel in de WBSO-aanvragen en -toekenning speelt de softwaresector een grote rol (zie figuur 4). In 2009 was het totaal aanvragen binnen de WBSO 19,4 procent en het toegekende loon 13,2 procent. Een kleine 70 procent van de WBSO-aanvragen en -toekenningen komt vanuit de softwaresector. Figuur 4: Absoluut aantal WBSO aanvragers in 2009 x groei in WBSO-arbeidsjaren S&O-arbeidsjaren 40% 30% 20% 10% 0% -10% -20% Overige industrie Nuts, afval en bouw Handel en Transport Chemische industrie 500 Voeding en tabak Textiel en Kleding Transportmiddelen industrie Uitgeverijen en Reproductie Publieke dienstverlening Financiële dienstverlening Primaire sector ICT en Telecom Metaalproducten Machine- en apparaten industrie Electrotechniek Industrie t.b.v. ruwe halffabrikaten Aanvragers (Bron: Agentschap NL, 2010) 32 ICT~Marktmonitor

19 Dat de softwaresector innovatief is, blijkt ook uit het feit dat 23 procent van de omzet van bedrijven in deze sector uit nieuwe of verbeterde producten komt. Het gemiddelde ligt in Nederland beduidend lager op 10 procent. Met betrekking tot deelname aan subsidieregelingen is er nog veel groei mogelijk in de softwaresector: zo maken de kleine MKB-bedrijven en de open-source bedrijven nog relatief weinig gebruik van de WBSO-regeling. Europa belangrijk afzetgebied De softwaresector in Nederland is sterk op de binnenlandse markt gericht. Daarnaast is er ook export: 7,7 procent van de inkomsten, nog altijd 1,9 miljard euro, is afkomstig uit het buitenland. Hiervan nemen de productsoftwarebedrijven een ruime meerderheid voor hun rekening. Tweederde van de totale export van de softwaresector gaat naar West- Europa, nog eens ruim 20 procent van de export gaat naar Noord-Amerika. Dit toont aan hoe belangrijk de naaste buren zijn in de export van de Nederlandse softwaresector. Nadeel van de geringe mate van export van de Nederlandse softwaresector, is dat de sector niet optimaal profiteert van het wereldwijde herstel van de economie in Het herstel in de ICT-branche is in Nederland namelijk kleiner dan in bijvoorbeeld de opkomende economieën. Van alle software die door bedrijven in Nederland wordt ontwikkeld, wordt 7,9 procent in het buitenland geproduceerd, waarvan de helft (4,0 procent) in eigen vestigingen. Offshoring speelt binnen de Nederlandse softwareontwikkeling nauwelijks een rol van betekenis. In totaal gaat het om slechts 2,6 procent van alle softwareontwikkeling. bedrijven binnen deze subsectoren haalt ook een aanzienlijk deel van haar omzet uit de verkoop van softwareproducten en diensten. Hoeveel bedrijven dat exact zijn, is moeilijk te bepalen. Desondanks is er een aantal bedrijven dat minstens zoveel inkomsten uit software haalt als het gemiddelde bedrijf uit de kernsector SBI 62*. Deze bedrijven zouden welbeschouwd tot de softwaresector moeten worden gerekend. Een voorbeeld is slimme software die in de landbouw wordt gebruikt om koeien automatisch te melken via een melkrobot. Deze software wordt meegerekend in de agrarische sector en niet in de softwaresector. Daar staat tegenover dat er een aantal bedrijven is dat op dit moment nog wel onder SBI 62* valt maar dat daar, op basis van zijn profiel, niet (meer) in thuishoort. Het gaat hier om de bedrijven die het overgrote deel (80 procent of meer) van hun inkomsten halen uit niet-softwaregerelateerde activiteiten (zie tabel 9). Het blijkt dat de softwaresector in brede zin ongeveer 40 procent zo groot zou zijn als de softwaresector in enge zin. De totale omzet van de softwaresector in Nederland wordt zodoende geschat op 35,2 miljard euro (in plaats van 25 miljard euro in enge zin ) en de bijdrage aan de Nederlandse economie op 3,9 procent (in plaats van 2,8 procent). Het belang van software in en voor de Nederlandse economie ICT als Innovatie-As is uiteindelijke vele malen groter dan de omvang van de softwaresector in Nederland, terwijl die op zichzelf al een economische waarde van formaat heeft. Software in breder perspectief De belangrijkste inzichten over de softwaresector richten zich uitsluitend op de door het CBS gedefinieerde sector in enge zin. De ICT-industrie in Nederland is veel breder dan deze softwaresector. Ze omvat onder andere ook de productie van computers en andere soorten hardware (SBI 26* en 46*) en telecomapparatuur en -diensten (SBI 61*). Een aantal 34 ICT~Marktmonitor

20 ICT~Marktmonitor Hoofdstuk 3 Digitale Veiligheid

De softwaresector in Nederland

De softwaresector in Nederland De softwaresector in Nederland Survey 2010 In opdracht van: ICT~Office Project: 2010.002 Publicatienummer: 2010.002-1018 Datum: Utrecht, 23 augustus 2010 Auteurs: Robbin te Velde Jaap Veldkamp Marijn Plomp

Nadere informatie

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office)

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) ICT~Office voorspelt een groeiend tekort aan hoger opgeleide ICT-professionals voor de komende jaren. Ondanks de economische

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Groothandel in computers, randapparatuur en software Computergroothandels richten zich doorgaans op bedrijfsmatige afnemers. Ze leveren hardware, software en toebehoren. Ook service- en adviesdiensten

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief 5.6 Het s hoger onderwijs in internationaal perspectief In de meeste landen van de is de vraag naar hoger onderwijs tussen 1995 en 2002 fors gegroeid. Ook in gaat een steeds groter deel van de bevolking

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het toerisme en de factoren die daarop

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Onderzoek

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Onderzoek Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Onderzoek Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

De softwaresector in Nederland

De softwaresector in Nederland De softwaresector in Nederland Survey 2010 In opdracht van: ICT~Office Project: 2010.002 Publicatienummer: 2010.002-1018 Datum: Utrecht, 23 augustus 2010 Auteurs: Robbin te Velde Jaap Veldkamp Marijn Plomp

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Onderdeel Economische groei Inflatie Producentenvertrouwen Consumptie Omzet detailhandel Consumentenvertrouwen Hypotheken Hypotheek- en kapitaalmarktrente

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

in samenwerking met ICT~Marktmonitor 2012

in samenwerking met ICT~Marktmonitor 2012 in samenwerking met ICT~Marktmonitor 2012 ICT~Marktmonitor 2012 ICT~Marktmonitor 2012 Voorwoord De ICT-markt in Nederland is in 2011 met 1,6% gegroeid. Sommige ICT-ondernemers deden goede zaken, anderen

Nadere informatie

Overheid en economie

Overheid en economie Overheid en economie Overheid en economie Het aandeel van de overheid in de economie, de overheid als actor en de overheid op regionaal niveau, een verkenning Inleiding Het begrip economische groei komt

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven

Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven Kwartaalbericht Starters ING Economisch Bureau Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven In het eerste kwartaal 2014 waren

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt 2 inleiding De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is onder invloed van de schuldencrisis in een nieuwe recessie beland; de economische

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei Persbericht PB14-050 14 augustus 2014 09.30 uur Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei - Economie groeit volgens de flashraming met 0,5 procent ten opzichte van eerste kwartaal 2014 - Volgens

Nadere informatie

VVMA Congres 18 mei 2010

VVMA Congres 18 mei 2010 VVMA Congres 18 mei 2010 Jan Klaver, VNO-NCW Verwachtingen over Nederlandse economie, 2010-2015 1 Lijn van mijn verhaal 1. Impact economische crisis op Nederlandse economie en bedrijfsleven 2. Het herstel

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

De softwaresector in Nederland

De softwaresector in Nederland De softwaresector in Nederland Survey 2014 In opdracht van: Nederland ICT Project: 2013.137 Publicatienummer: 2013.137-1423 Datum: Utrecht, 1 september 2014 Auteurs: Robbin te Velde Jaap Veldkamp Matthijs

Nadere informatie

Monitor Amstelveense Economie 2013

Monitor Amstelveense Economie 2013 Monitor Amstelveense Economie 213 Staf, Onderzoek & Informatie 7 oktober 213 Inhoud 1. INLEIDING EN SAMENVATTING...3 2. BEDRIJFSVESTIGINGEN EN WERKZAME PERSONEN...4 3. STARTERS, FAILLISSEMENTEN EN OPHEFFINGEN...6

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten ICT Barometer over de meerwaarde van ICT in de kinderopvang

Onderzoeksresultaten ICT Barometer over de meerwaarde van ICT in de kinderopvang Onderzoeksresultaten ICT Barometer over de meerwaarde van ICT in de kinderopvang Door: ICTvoorKinderopvang.nl Introductie Met dit onderzoek brengt ICT voor Kinderopvang de actuele trends in beeld over

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

CBS: economie krimpt door lager gasverbruik

CBS: economie krimpt door lager gasverbruik Persbericht PB14-032 15 mei 2014 9.30 uur CBS: economie krimpt door lager gasverbruik - Sterke afname binnenlands verbruik en export van aardgas door milde winter - Mede hierdoor economische krimp van

Nadere informatie

Ernst & Young ICT Leadership. Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en offshore outsourcing. Jaargang 6 17 mei 2006.

Ernst & Young ICT Leadership. Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en offshore outsourcing. Jaargang 6 17 mei 2006. Ernst & Young ICT Leadership Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en offshore outsourcing Jaargang 6 17 mei 2006 ICTbarometer Inhoud ICT-conjunctuur ICT-bestedingen Offshore ICT outsourcing

Nadere informatie

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent Arbeidsmarkt in vogelvlucht Gemiddeld over de afgelopen vier maanden is er een licht stijgende trend in de werkloosheid. Het aantal banen van werknemers stijgt licht en het aantal openstaande vacatures

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 BIJLAGE II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit in 1 naar verwachting met 1¼%. Voor komend jaar wordt een groei van 1¾% voorzien. De toename van

Nadere informatie

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 in opdracht van FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 Inhoud Inleiding 3 Effect WBSO 4 Toegekende aanvragen

Nadere informatie

Inleiding. Overzicht

Inleiding. Overzicht 12 8 2015 Inleiding ICT Marktmonitor 2015 Inleiding Overzicht Groei zet door, software springt eruit http://www.ictmarktmonitor.nl/ict marktmonitor 2015/inleiding/?print 1/5 12 8 2015 Inleiding ICT Marktmonitor

Nadere informatie

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze Profit Europa is een van s werelds meest welvarende regio s en heeft een van de grootste interne markten. Deze positie wordt echter bedreigd door de snelle opkomst van Azië, maar ook door het steeds groter

Nadere informatie

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 1. Inleiding In 2012 hebben Etil en Research voor Beleid in opdracht van de Provincie Limburg de ontwikkeling van de Limburgse arbeidsmarkt onderzocht

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Minder faillissementen in 2016

Minder faillissementen in 2016 Vooruitzicht faillissementen Minder faillissementen in 2016 Faillissementen nog altijd boven pre-crisis niveau In 2016 voor derde jaar op rij minder faillissementen.maar nog altijd niet terug op pre-crisis

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

M Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat. A. Ruis

M Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat. A. Ruis M200814 Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat A. Ruis Zoetermeer, december 2008 Prognoses vanuit het MKB Ondernemers in het MKB zijn over het algemeen goed in staat

Nadere informatie

Persconferentie: De Nederlandse conjunctuur in 2008, d.d. 13 februari 2009.

Persconferentie: De Nederlandse conjunctuur in 2008, d.d. 13 februari 2009. Persconferentie: De Nederlandse conjunctuur in 2008, d.d. 13 februari 2009. Sheet 1: Opening Het CBS publiceert vandaag het eerste cijfer van de economische groei over het vierde kwartaal en de voorlopige

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 02 Krimp mondiale economie in 2009 Aziatische landen als eerste uit het dal Economie eurozone krimpt nog sterker dan wereldeconomie Krimp in 2009

Nadere informatie

FME Postbus AD Zoetermeer T E I HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2016

FME Postbus AD Zoetermeer T E I  HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2016 FME Postbus 190 2700 AD Zoetermeer T 079 353 11 00 E info@fme.nl I www.fme.nl HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête 2016 Algemeen Ondernemers in de technologische industrie hebben in 2015 een omzetgroei

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011 Verwachting voor 2010 en 2011 Mei 2010 CONCLUSIES Productiesectoren landbouw, industrie en bouw goed voor een derde van de werkgelegenheid in. Afname van de werkgelegenheid doet zich in 2010 vooral voor

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 5 e editie. Opzet en inhoud. Deze factsheet is de vijfde editie van de

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 5 e editie. Opzet en inhoud. Deze factsheet is de vijfde editie van de 5 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud Deze factsheet is de vijfde editie van de Economische Monitor Voorne-Putten en presenteert recente economische ontwikkelingen van Voorne-Putten

Nadere informatie

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding Inleiding De werkgelegenheid in Haarlemmermeer is in 2015 aanzienlijk gestegen. Het aantal werkzame personen is toegenomen met 1,4% (1.700). Het totaal komt hiermee op ruim 119.000 arbeidsplaatsen (voltijds)

Nadere informatie

Marktbeeld oktober 2014

Marktbeeld oktober 2014 oktober & groeit De totale - laat in het tweede en derde kwartaal van dit jaar een e omzetgroei zien ten opzichte van een jaar eerder. -ondernemers en dat de omzetgroei in het laatste kwartaal Op het gebied

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

Toerisme in perspectief

Toerisme in perspectief Toerisme in perspectief NBTC afdeling Research Leidschendam 10-7-2012 Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I In deze economische monitor vindt u cijfers over de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt van de gemeente Ede. Van de arbeidsmarkt zijn gegevens opgenomen van de tweede helft

Nadere informatie

Kwartaalmonitor detacheringsbranche Rapportage Q4 2016

Kwartaalmonitor detacheringsbranche Rapportage Q4 2016 www.pwc.nl Kwartaalmonitor detacheringsbranche Rapportage Q4 2016 29 maart 2017 Beste deelnemer, Bijgaand ontvangt u de "Kwartaalmonitor voor de Detacheringsbranche". De monitor ziet toe op het vierde

Nadere informatie

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Oktober 2011

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Oktober 2011 Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Oktober 2011 In deze rapportage van het UWV WERKbedrijf worden de actuele ontwikkelingen op de regionale arbeidsmarkt kort toegelicht. Vanuit diverse bronnen

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Nieuw: metingen op provinciaal niveau Conjunctuurenquête Nederland Rapport eerste kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

Economie in 2015 Kans of kater?

Economie in 2015 Kans of kater? Economie in 2015 Kans of kater? Nico Klene Economisch Bureau Doorwerth 6 november 2014 Wat verwacht ú: - kans? - kater? 2 Opbouw - Buitenland: mondiale groei houdt aan - Nederland 3 VS: groei weer omhoog

Nadere informatie

jul/09 mei/09 jun/09 sep/09 sep/08 jan/09 feb/09 mrt/09 jun/09 aug/09 sep/09 aug/09

jul/09 mei/09 jun/09 sep/09 sep/08 jan/09 feb/09 mrt/09 jun/09 aug/09 sep/09 aug/09 HAAGSE MONITOR ECONOMISCHE RECESSIE 7 Deze monitor geeft zowel prognoses als gerealiseerde cijfers weer. Het vaststellen van gerealiseerde cijfers kost tijd, maar worden, zodra deze bekend zijn, in de

Nadere informatie

Toerisme in perspectief

Toerisme in perspectief Toerisme in perspectief NBTC afdeling Research Den Haag 18-1-2013 Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

Bedrijvigheid & werkgelegenheid in Zuidoost-Brabant. Tabellenboek Vestigingsregister 2014

Bedrijvigheid & werkgelegenheid in Zuidoost-Brabant. Tabellenboek Vestigingsregister 2014 Bedrijvigheid & werkgelegenheid in Zuidoost-Brabant Tabellenboek Vestigingsregister 2014 1 Bedrijvigheid en Werkgelegenheid in Zuidoost-Brabant Tabellen- en trendboek Vestigingenregister 2014 juni 2015

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Regionaal-Economische Barometer

Regionaal-Economische Barometer Regionaal-Economische Barometer Verwachtingen voor Assen-Beilen in 2011 Januari 2011 CONCLUSIES Groeiverwachting Nederlandse economie in 2011 1½ procent Overheid en zorg goed voor 40 procent van de werkgelegenheid

Nadere informatie

Noord-Holland heeft hoogste startersquote

Noord-Holland heeft hoogste startersquote Vooruitzicht Starters Noord-Holland heeft hoogste startersquote Ontwikkeling aantal starters onzeker door nieuwe wetgeving Fors meer taxichauffeurs door nieuwe taxiwet en Uber Ontwikkeling aantal starters

Nadere informatie

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB04-103 1 juli 2004 9.30 uur Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal 2004 De Nederlandse economie is in het eerste kwartaal van 2004 met 0,9 procent

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB12-009 15 februari 2012 9.30 uur Economie 0,7 procent gekrompen In vierde kwartaal 0,7 procent krimp t.o.v. een jaar eerder Consumptie 1,8 procent lager

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête najaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête najaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête najaar 2015 Algemeen Ondernemers in de technologische industrie verwachten in 2015 een gemiddelde omzetgroei van 2½%. Dit is lager dan in het voorjaar, toen

Nadere informatie

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding Inleiding De werkgelegenheid in Haarlemmermeer is in 2014 vrijwel gelijk gebleven. Het aantal werkzame personen nam af met 238; een daling van 0,2%. Het totaal komt hiermee op 117.550 full-time arbeidsplaatsen.

Nadere informatie

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011 PERSBERICHT EMBARGO TOT DINSDAG, 13 SEPTEMBER 2011, 00.01 UUR Contact: Irene Bieszke ManpowerGroup Nederland +31 (0) 6 41 05 96 62 irene.bieszke@manpower.nl Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Toerisme in perspectief

Toerisme in perspectief Toerisme in perspectief NBTC afdeling Research Leidschendam 30-1-2012 Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en

Nadere informatie

ZP Facts. Zelfstandig Professionals in de zakelijke dienstverlening. Thema: goed opdrachtgeverschap. 2015 Editie 3

ZP Facts. Zelfstandig Professionals in de zakelijke dienstverlening. Thema: goed opdrachtgeverschap. 2015 Editie 3 ZP Facts Zelfstandig Professionals in de zakelijke dienstverlening Thema: goed opdrachtgeverschap 2015 Editie 3 002 003 VOORWOORD Beste lezer, Het tweede kwartaal van 2015 zit erop. Tijd voor een nieuwe

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 4

Persbericht Aantal pagina s: 4 Persbericht Aantal pagina s: 4 Brunel: sterke groei omzet en winst Kernpunten verslagjaar 2004 Omzet 313 miljoen; 27% groei EBIT 11,0 miljoen; toename van 8,1 miljoen Nettowinst 7,3 miljoen; toename van

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persconferentie De Nederlandse economie vierde kwartaal 2009

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persconferentie De Nederlandse economie vierde kwartaal 2009 Persconferentie De Nederlandse economie vierde kwartaal 2009 Sheet 1: Opening Goedemorgen dames en heren. Welkom op het Centraal Bureau voor de Statistiek bij de presentatie van de cijfers over het vierde

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

Steeds meer niet-westerse allochtonen in het voltijd hoger onderwijs

Steeds meer niet-westerse allochtonen in het voltijd hoger onderwijs Steeds meer niet-westerse allochtonen in het voltijd hoger onderwijs Esther van Kralingen Tussen studiejaar 1995/ 96 en 21/ 2 is het aandeel van de niet-westerse allochtonen dat in het hoger onderwijs

Nadere informatie

Prijsafname zorgt opnieuw voor omzetdaling industrie

Prijsafname zorgt opnieuw voor omzetdaling industrie Eerste kwartaal 216 Prijsafname zorgt opnieuw voor omzetdaling industrie Industrie Voedings- en genotmiddelenindustrie Aardolie-, chemische, rubber- en kunststofproductenindustrie Basismetaal- en metaalproductenindustrie

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie

De Huidige Situatie van de Nederlandse Werving en Selectie Industrie

De Huidige Situatie van de Nederlandse Werving en Selectie Industrie De Huidige Situatie van de Nederlandse Werving en Selectie Industrie www.itjobboard.nl T: + 31 (0)20 522 2304 Achtergrond van het rapport Het doel van dit rapport is het samenvatten van de huidige situatie

Nadere informatie

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort 2 Mei 2013 Onderzoek en rapportage a-advies In opdracht

Nadere informatie

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Meer hoger opgeleiden in het MKB Het aandeel hoger opgeleiden in het MKB is de laatste jaren gestegen. Met name in de

Nadere informatie