Figuur 1 geeft een aantal windturbines weer, een mooi

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Figuur 1 geeft een aantal windturbines weer, een mooi"

Transcriptie

1 15 Waardevolle Wind Windenergie zal als onderdeel van een nieuw duurzaam energiesysteem haar plaats moeten verwerven in het bestaande maatschappelijk systeem. Die maatschappij zit vol waarden en dus zal het windenergiesysteem zoals dat vorm krijgt ook waarden omvatten. Waardenconflicten die spelen rond windenergie zullen de uiteindelijke vorm ervan mede bepalen, want windenergie kan niet zonder draagvlak. Dit is het afgelopen jaar geanalyseerd in het onderzoek Maatschappelijk verantwoord innoveren (MVI) dat in het kader van het TKI-Wind op Zee uitgevoerd werd (*). In dit artikel wordt verkend hoe het zit met waarden bij windenergie. DOOR Frans A. van der Loo Figuur 1 geeft een aantal windturbines weer, een mooi technologisch product. De turbine in plaatje a heeft twee rotorbladen, die in plaatje b drie. Waarom is de driebladige rotor gangbaar geworden op land? Omdat veel mensen en omwonenden dat als prettiger beleven (een gelijkmatiger draaibeeld, minder stroboscopisch effect). Het technologisch ontwerp van de turbine is dus mede bepaald door de beleving van mensen, dus door een waarde. Figuur 1 a b c De turbines in plaatje b en c lijken identiek. Technologisch zijn ze dat ook. Maar turbine b is van een energiebedrijf en turbine c van een lokale windcoöperatie. Het coöperatieve windproject beoogt niet alleen windstroom op te wekken, maar ook samen voor eigen stroom te zorgen. Institutioneel is het een heel ander soort windproject en het omvat andere waarden. Deze simpele voorbeelden geven aan dat zowel het technologische als het institutionele ontwerp van een windproject door waarden kan worden beïnvloed. Frans van der Loo werd in 1986 lid van een windcoöperatie en is sindsdien bezig met de implementatie van duurzame energie. Tot voor kort werkte hij bij AgentschapNL (het huidige RVO.nl), waar hij eerst met Taskforce Wind energie windprojecten probeerde te versnellen en daarna secretaris was van het Energie transitie project in Den Haag. Vanuit het TKI-Wind op zee werkt hij nu mee met het onderzoek Maatschappelijke Verantwoord Innoveren. Van turbine naar systeem Iedere windturbine is een stukje in de legpuzzel, op weg naar een duurzaam energiesysteem. In Nederland werken we nu aan een perspectief van 10 GW windenergie: 6 GW op land en 4,45 GW op zee. EWEA verwacht zelfs dat er in Europa in GW op zee zal staan. Dan praten we niet meer over enkele turbines, maar over een heel nieuw (wind-)energiesysteem. En kunnen we met recht zeggen dat er sprake is van een systeeminnovatie, waarbij windenergie haar plek moet verwerven in het maatschappelijk systeem. Wind op land is sinds de jaren 80 al tot een flink systeem uitgegroeid. Wind op zee staat aan het begin van haar groei. Het maatschappelijk systeem kent verschillende dimensies, * Dit artikel is geen verslag van het MVI-onderzoek, maar geschreven naar aanleiding ervan. Zie voor meer informatie de website:

2 16 zoals de fysieke, technologische dimensie, de economische dimensie, de ruimtelijke dimensie en de sociaal-culturele dimensie. Niet voor niets kennen we ook verschillende planbureaus voor deze dimensies (CPB, PBL, SCP). Een nieuw windenergiesysteem zal niet alleen technologisch van aard zijn, maar moet zijn inpassing hebben in al deze dimensies. Bij het ontwerp van technologische artefacten en systemen kunnen of moeten de waarden van relevante actoren betrokken worden, wil men komen tot een robuust ontwerp dat kan rekenen op een goed maatschappelijk draagvlak. Dat is Waardevol ontwerpen. Figuur 2 schetst een aantal kenmerken van het windenergiesysteem in die diverse dimensies. Daarbij past de volgende toelichting. In het MVI-onderzoek wordt een onderscheid gehanteerd tussen het Technologische en het Institutionele aspect van een ontwerp, ontleend aan de Industrial and corporate change theorievorming (Künneke 2008). De Transitiemanagement-theorie (Rotmans 2004, Loorbach 2007) onderscheidt transities in Technologie-Structuur-Cultuur-Werkwijze, waarbij met Structuur doorgaans zowel de economische structuur als de institutioneel-organisatorische structuur van de maatschappij aangeduid wordt. In dit artikel onderscheiden we als dimensies Technologisch, Economisch, Institutioneel en Cultureel. In de Technologische systeemdimensie maken we onderscheid tussen het artefact - de windturbine en het windpark - en het totale energiesysteem. De Institutionele dimensie betreft de ordening van ruimte en infrastructuur enerzijds, maar ook de ordening van bedrijven en organisaties, en van de regels van het onderlinge spel. Deze indeling is misschien niet wetenschappelijk verantwoord, maar wel bruikbaar om het meerdimensionale karakter van het windenergiesysteem te illustreren. Waarden in het windenergiesysteem In de maatschappij spelen verschillende actoren met verschillende belangen een rol. Achter elk belang staan waarden. Van Waddengebied tot zorgsysteem, er zijn altijd waarden in het geding en soms leidt dat tot waardenconflicten. Dat conflict bepaalt de uiteindelijke vormgeving: een Waddengebied zonder kokkelvisserij maar met (schuingeboorde) gaswinning, een zorgstelsel zonder inkomensafhankelijke premie en met of zonder vrije keuze van ziekenhuis. Zo zal ook het windenergiesysteem mede bepaald worden door de waarden van de diverse actoren. Bij lokale burgers spelen waarden als schone energie of een rustige leefomgeving. (Wind-)marktpartijen gaat het om rendement en efficiency, maar ook om duurzaamheid. Beleid en politiek erkennen de waarde duurzaamheid eveneens, maar zuinig met publiek geld speelt ook een grote rol. Al die waarden beïnvloeden hoe windenergie als systeem uiteindelijk vorm gaat krijgen. Figuur 3 brengt dit in beeld. De samenleving verdelen we ruwweg in drie groepen actoren: (lokale) burgers, marktpartijen en maatschappij/politiek (Wüstenhagen 2007). Deze actorgroepen met hun waarden beïnvloeden de vormgeving van het windenergiesysteem in al zijn dimensies. Zo bepaalt bijvoorbeeld de appreciatie van omwonenden mede de keuze tussen een lijn- of een parkopstelling. En ruimtelijke ordening is een institutioneel antwoord geworden op de weerstand die tegen de toenemende windenergie ging ontstaan, waarden worden in de procedure afgewogen. NWEA is momenteel bezig een gedragscode te formuleren, op verzoek van politiek en maatschappij. De code zal de waarden van markt, burgers en maatschappij reflecteren. Zo gaan we met elkaar om is de culturele dimensie van het windenergiesysteem. Niet 6000 maar 4450 MW wind op zee is nu de uitkomst van onderhandeling, want beleid en politiek hanteren zuinig met publiek geld als waarde en wegen de windwaarde af tegen allerhande andere maatschappelijke waarden. Maar hoe ruim vat je windwaarde op bij die afweging? Vallen leveringszekerheid, omzet, export en werkgelegenheid daar ook onder? Het TKI Wind op Zee (WoZ) Het windenergie-systeem aspecten en kenmerken Technologisch turbine/ windpark groter, efficiënter, stiller, minder onderhoud, parkconfiguratie, regelbaarheid energiesysteem netintegratie, voorspelbaarheid output, programma verantwoordelijkheid Economisch stroomcontract, APX, SDE+, vollasturen, onrendabele top, werkgelegenheid, omzet Institutioneel infrastructuur, ruimte ruimtelijke ordening, structuurvisie, concentratie-gebieden (en uitsluiting) organisaties, regelgeving NWEA, Groenstroom, Topsector, Green Deal, Energieakkoord, vergunningen, M.e.r., Programma-verantwoordelijkheid Cultureel sociaal, politiek windcoöperatie, participatie, (Inter-) Nationale Winddag, gedragscode NWEA Figuur 2

3 17 Waarden in ontwerp Maatschappij/ Politiek Marktpartijen Burgers/ Lokaal Technologisch turbine/ windpark licht in top (i.v.m. luchtvaart) direct drive of kettingkast 2-3 rotorbladen energiesysteem concentratiegebieden (en uitgesloten) stopcontact op zee of aansluiting per park lijn- of parkopstelling Economisch 4450 MW (Wind op zee 18 miljard waard?) WoZ: 40% kostprijsreductie? lusten/lasten verdeling Institutioneel infrastructuur Tennet stopcontact op zee? ruimtelijke ordening organisatie, regelgeving programmaverantwoordelijkheid flexibele vergunning vergunning (geluid, schaduw, natuur etc.) Cultureel sociaal, politiek klimaatredder of Fyra-met-wieken debat Figuur 3 gedragscode windpark of lokale coöperatie laat onderzoek uitvoeren om de waarde van wind-op-zee goed in beeld te brengen. Krijgt Tennet de verantwoordelijkheid voor de stopcontact-op-zee aanleg (organisatorisch)? Hoe gaat die netconfiguratie op zee eruit zien (infrastructuur)? Socialiseren we de kosten of niet? Verschillende waarden zullen het uiteindelijke stopcontact op-zeesysteem bepalen. In het MVI-onderzoek, dat in het kader van het TKI-WoZ uitgevoerd wordt, duidt men een dergelijke matrix aan als het Valuesensitive-design Framework (Oosterlaken 2014). Bij het ontwerp van technologische artefacten en systemen kunnen of moeten de waarden van relevante actoren betrokken worden, wil men komen tot een robuust ontwerp dat kan rekenen op een goed maatschappelijk draagvlak. Dat is Waardevol ontwerpen. Kosten en Baten Wind op zee is te duur is een veelgehoord bezwaar. In beleid en politiek heeft dit geruime tijd geleid tot een moratorium. Zuinig met publiek geld was een waarde die ten grondslag lag aan dit standpunt. Marktkansen en de grotere baten op langere termijn (zie het Stern-rapport) vormden de argumenten van de windsector. Dit (waarden-)conflict tussen overheid/politiek en de marktsector speelde vooral in het economisch domein. Lokale lusten en lasten Bij wind op land is er discussie over de lokale lusten en lasten van een windpark. Dat debat speelt zich ook af in het economisch domein, maar vooral tussen lokale burgers en marktpartijen. Waardenconflict in het windenergiesysteem De ontwikkeling van windenergie gaat zoals al gezegd - gepaard met waardenconflicten. Bij Wind op zee gaan die bijvoorbeeld over de kosten (en baten), over ruimte op zee (naastscheepvaart, visserij en bijvoorbeeld olie- en gaswinning), over kabelaanleg door de duinen en recent ook over de wenselijkheid van nearshore-locaties. In het MVIonderzoek, dat zich vooral richt op Wind op zee, zijn actuele en potentiële conflicten en de waarden die daarbij een rol spelen geïnventariseerd. De matrix helpt om de conflicten te analyseren en te typeren. Een paar voorbeelden. Samen op zee De Noordzee is al vol gebruikers en windenergie moet een plek verwerven. Er is verzet van scheepvaart, visserij en bijvoorbeeld olie&gasproducenten. Al deze marktpartijen willen de zee gebruiken om zaken te doen, liefst ongestoord en onbelemmerd. Maar de windsector wil eigenlijk precies datzelfde. Dit conflict speelt zich af tussen marktpartijen en gaat vooral om ruimtelijke ordening de institutionele dimensie van windenergie.. Kabels door duinen Om een offshore windpark aan het net aan te sluiten moet een kabel door de duinen worden getrokken. De aanleg kan gepaard gaan met (tijdelijke) natuurschade en lokale overlast. Dat kan een conflict opleveren tussen windpartijen en lokale mensen en (natuur-)organisaties. Het conflict gaat dan aan de kant van de lokale burgers over waarden als natuur, duurzaamheid, rustige leefomgeving, te rangschikken onder de culturele dimensie van windenergie.

4 18 Bij de windpartijen zullen enerzijds werktempo en (kosten-)efficiency waarden zijn (economische dimensie). Maar anderzijds is de windsector zich ook bewust van deze lokale belangen, hecht ze aan een goed MVO-beleid en zorgt daarom voor een zorgvuldig proces. Nearshore Het nearshore-conflict speelt zich vooral af tussen overheid en lokale partijen. De overheid onderzoekt de mogelijkheid van nearshore-locaties omdat dat mogelijk goedkoper bouwen is, dus vanuit de waarde kostenefficiency. Kustgemeenten en strandtentexploitanten zijn bang dat de toeristenwaarde ongerepte horizon teniet wordt gedaan, en daarmee hun eigen waarde van economisch gewin. Een dergelijke analyse van waardenconflicten levert een aantal inzichten: - tussen wie en welke waarden speelt het conflict? - conflicten verschillen erg van elkaar wat betreft actoren en/ of dimensies van het windenergiesysteem; - conflicten kunnen zich voordoen tussen verschillende maatschappelijke actorgroepen, maar ook binnen één actorgroep. Of tussen waarden binnen één of binnen verschillende dimensies van het windenergiesysteem; - welke waarden staan eigenlijk tegenover elkaar in het conflict? Soms is dat niet op voorhand duidelijk en vraagt dit nadere reflectie. Waardevol ontwerpen Het windenergiesysteem zoals dat vorm krijgt omvat dus waarden, soms als uitkomst van waardenconflicten. Maar kunnen we die (potentiële) conflicten ook voorkomen, door al bij het ontwerpen rekening te houden met de waarden van diverse actorgroepen? Dus door proactief Waardevol te ontwerpen? Daarop is het MVI-onderzoek uiteindelijk gericht. Waardevol ontwerpen gebeurt al Neem de afgelopen impasse waarbij het beleid geen windparken op zee toestond. Met het Energieakkoord zijn die impasse en het onderliggende waardenconflict opgelost. Het windenergiesysteem krijgt nu een vorm waarin beide waarden samengaan: er mag gebouwd worden, maar met de belofte dat (daardoor) de kostprijs omlaag gaat. Een voorbeeld van waardevol ontwerpen. Scheepvaart- en windsector gingen conflictueus met elkaar om. Tot ze elkaars belang erkenden en - daartoe aangespoord door het ministerie van I&M - met elkaar om tafel gingen om te zien of er een gelijkwaardige oplossing te vinden was. De nieuwe scheepvaartroutes zijn korter en veiliger, en creëren ruimte voor wind op zee. Een voorbeeld van waardevol ontwerpen. Visserij en wind op zee leken eerst ook elkaars tegengestelden. Tot met name de duurzame visserij zich openstelde voor win-winmogelijkheden. De mogelijkheid van visvangst binnen een windpark wordt nu onderzocht en het EU-MERMAIDprogramma richt zich op het vinden van meer innovatieve synergiën tussen activiteiten op zee. Een voorbeeld van waardevol ontwerpen. Waardevol ontwerpen proactief Zo moeten we ook naar de toekomst kijken. Als we straks grootschalig wind op zee plaatsen, hoe doen we dat met een goed maatschappelijk draagvlak? Zijn er kritische punten en mogelijke waardenconflicten waarmee we rekening moeten houden? Twee voorbeelden ter illustratie: Duurzame levenscyclus Als er inderdaad 150 GW op zee staat, zoals EWEA voor 2030 verwacht, zullen we jaarlijks zo n duizend turbines afdanken. Wat gebeurt ermee? Zijn ze te recyclen? Houden we daar met ecodesign al voldoende rekening mee? En zijn er bij een dergelijke omvang aan de productiekant materiaalknelpunten te verwachten? De sector zal moeten zorgen voor een duurzame levenscyclus, met oog voor maatschappelijk draagvlak. Want die maatschappij hecht waarde aan schone zee en duurzame bedrijfsvoering (MVO). Europese netintegratie 150 GW vereist een goede netinpassing. Eén geïntegreerd Europees net en misschien één Europese netbeheerder zijn gewenst, gezien vanuit een duurzaam energiesysteem en efficiency. Maar willen we dat ook? Politiek is dat de vraag en (verschillen in) nationale juridische kaders staan in de weg. Internationale efficiency versus nationale zelfstandigheid. Hoe weten we het internationale windenergiesysteem politiek en juridisch zo te ontwikkelen dat deze waarden niet tot een conflict en blokkade leiden? Conclusie en aanbeveling Er ligt een opgave voor Maatschappelijk verantwoord innoveren en Waardevol ontwerpen. Met windenergie zijn we bezig met een systeeminnovatie en die gaat over meer dan technologie en is alleen te realiseren met een goed maatschappelijk draagvlak. De windsector moet dat goed voor ogen houden en anticiperen op mogelijke knelpunten ten aanzien van dat draagvlak als windenergie uitgroeit tot een echt systeem. Een analyse in termen van actoren en hun waarden en een Waardevol ontwerpen -benadering kunnen daarbij helpen.

5 19 Literatuur - Künneke, R.W. (2008). Institutional reform and technological prac tice: the case of electricity. In: Industrial and corporate change 17(2), Loo, F.A. van der (2013). 150 GW Offshore: Hoe Doen We Dat? In: WindNieuws (29, juni), Loorbach D. (2007). Transition management: new mode of governance for sustainable development. Proefschrift. Erasmus Universiteit, Rotterdam. - Oosterlaken, I. (2014). Applying Value sensitive design (VSD) to windturbines and windparks: an exploration. In: Science and engineering ethics Rotmans, J. (2003). Transitiemanagement: sleutel voor een duurzame samenleving. Van Gorcum, Assen. - Wüstenhagen, R., M. Wolsink, M.J. Bürer (2007). Social acceptance of renewable energy innovation: an introduction to the concept. In: Energy policy, 35(5), Zie verder de website van TKI-Wind-op-zee: Visualisatie windpark Noordoostpolder, gezien vanaf de locatie van de vuurtoren in Urk

ken die spelen rond windenergie zullen de uiteindetijke vorm ervon mede bepalen, want windirrrgie kan niet zonder draagvlak' Dit is het

ken die spelen rond windenergie zullen de uiteindetijke vorm ervon mede bepalen, want windirrrgie kan niet zonder draagvlak' Dit is het ndenergie zal als onderdeelvan een nteuw duurzaam energiesysteem haar ploats maeten urr*r*rn in hàt bestaande maatschappeliik systeem. Die maotschappii zit vol waarden en d ken die spelen rond windenergie

Nadere informatie

Betekenis Windsector voor Nederlandse Economie. Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA

Betekenis Windsector voor Nederlandse Economie. Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Betekenis Windsector voor Nederlandse Economie Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Wie we zijn: De branchevereniging voor Windenergie op Land en Windenergie op Zee. Behartiger van allerlei bedrijven

Nadere informatie

Voortgangsrapport windenergie op zee. Programma windenergie op zee

Voortgangsrapport windenergie op zee. Programma windenergie op zee Voortgangsrapport windenergie op zee Programma windenergie op zee 11 december 2014 Inhoud Wat moeten we doen? Waar staan we nu? Randvoorwaarden Waar staan we nu? Voorbereiding tender Borssele SDE+ tendersysteem

Nadere informatie

Green deal offshore windenergie vandaag ondertekend

Green deal offshore windenergie vandaag ondertekend Green deal offshore windenergie vandaag ondertekend Forse kostprijsreductie, proeftuinen en groeiende werkgelegenheid zijn de inzet van de green deal offshore wind. Het Rijk en de Nederlandse Wind Energie

Nadere informatie

Nederlandse Wind Energie Associatie NWEA. Lidmaatschap

Nederlandse Wind Energie Associatie NWEA. Lidmaatschap Nederlandse Wind Energie Associatie NWEA Lidmaatschap NWEA vertegenwoordigt de hele sector windenergie. Leden van NWEA zijn onder meer ontwikkelaars van windparken, exploitanten, fabrikanten, kenniscentra,

Nadere informatie

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014 TenneT als netontwikkelaar op zee NWEA Winddag, TenneT als netontwikkelaar op zee 1. Introductie TenneT als netontwikkelaar 2. Integrale aanpak en netoptimalisatie nodig voor behalen duurzaamheidsdoelstellingen

Nadere informatie

Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA

Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Wie we zijn: De branchevereniging voor Windenergie op Land en Windenergie op Zee. Behartiger van allerlei bedrijven in de keten, primair belang windenergie in Nederland.

Nadere informatie

TKI Wind op Zee Workshop Financiering

TKI Wind op Zee Workshop Financiering TKI Wind op Zee Workshop Financiering Met welk support regime worden ambities offshore wind NL bereikt? 7 mei 2013 Amersfoort Marco Karremans Wind op Zee cruciaal voor 16% duurzame energie in 2020 Doelstelling:

Nadere informatie

Samen is de snelste weg voor Wind op Land

Samen is de snelste weg voor Wind op Land Samen is de snelste weg voor Wind op Land NWEA bijeenkomst Leon Pulles Januari 2015 Vragen aan de zaal Wie is er voor wind energie op land? Wie vindt windmolens mooi? Wie wil een 3 MW molen op 300 meter

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Maarten Timmerman Offshore Windenergie Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Wat doet TKI Wind op Zee? SEmuleert en faciliteert de ontwikkeling en implementaee van offshore windtechnologie voor de industrie (MKB)

Nadere informatie

Tegen tenzij : de argumenten?

Tegen tenzij : de argumenten? turbines Windmolens in de Haarlemmermeer: voor of tegen? Tegen tenzij : de argumenten? Bijeenkomst Dorpsraad Nieuw-Vennep Nieuw-Vennep Rob Rietveld NLVOW NLVOW presentatie Windmolens in de Haarlemmermeer:

Nadere informatie

Nederlands beleid Wind op Zee. Marjan Botman, m.j.p.botman@mineleni.nl

Nederlands beleid Wind op Zee. Marjan Botman, m.j.p.botman@mineleni.nl Nederlands beleid Wind op Zee Marjan Botman, m.j.p.botman@mineleni.nl Inhoud Beleid op Hernieuwbare energie in Europa en in Nederland Ruimtelijke planning toekomstige ontwikkelingen Green deal met de offshore

Nadere informatie

BLIX Consultancy BV. Hoe kies je de juiste windturbine voor je project

BLIX Consultancy BV. Hoe kies je de juiste windturbine voor je project BLIX Consultancy BV Hoe kies je de juiste windturbine voor je project In deze presentatie Introductie BLIX Hoe kies je de juiste windturbine voor je project Techniek Turbinevermogen en powercurve Aandachtspunten

Nadere informatie

Stichting Windmolenklachten

Stichting Windmolenklachten Stichting Windmolenklachten Windturbines, een wig tussen de landelijke en provinciale politiek?! Geachte fractie, Binnenkort gaan de Noord-Hollanders weer naar de stembus voor de verkiezingen van de Provinciale

Nadere informatie

Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen

Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen 1 Doelstelling Dordrecht 2015 Routekaart Duurzaamheidsdoelstellingen 2010-2015: Doelstelling 2015 Duurzame energie 132 TJ

Nadere informatie

Macro-economie van offshore wind-energie

Macro-economie van offshore wind-energie Macro-economie van offshore wind-energie Windkracht14 World Trade Center, Rotterdam 22/01/2014 David de Jager Stelling > De (potentiële) economische waarde van de Nederlandse toeleverende economische sectoren

Nadere informatie

Windenergie ontwikkeling De Coöperwiek : we doen het liever zelf samen en coöperatief. Albert Jansen

Windenergie ontwikkeling De Coöperwiek : we doen het liever zelf samen en coöperatief. Albert Jansen Windenergie ontwikkeling De Coöperwiek : we doen het liever zelf samen en coöperatief Albert Jansen Wie staat voor u Albert Jansen Bestuurslid landelijke coöperatie 3500 leden Secretaris Regionale burger

Nadere informatie

Participatie bij Windpark Fryslân, perspectief van de investeerder

Participatie bij Windpark Fryslân, perspectief van de investeerder Participatie bij Windpark Fryslân, perspectief van de investeerder Workshop Windenergie en participatie Anne de Groot, 18 september 2014 Inhoud Wat is Windpark Fryslân? Welke partijen spelen een rol? Stand

Nadere informatie

WINDENERGIE BASISINFORMATIE

WINDENERGIE BASISINFORMATIE WINDENERGIE BASISINFORMATIE - Westervoort Albert Koers NLVOW 1 WindMOLENS? Dit is een windturbine Dit is een windmolen 2 WindTURBINES 7 MW 3,5 MW 135m tip van de wiek 90m 21,20 m 6,20m 3 Beeldvorming!

Nadere informatie

Maatschappelijke acceptatie van energie projecten

Maatschappelijke acceptatie van energie projecten Maatschappelijke acceptatie van energie projecten Ynke Feenstra Ruimteconferentie 2011, workshop Energie en ruimte Rotterdam, 19 april 2011 www.ecn.nl Energieonderzoek Centrum Nederland 600 medewerkers

Nadere informatie

Bij brief van 13 december 2016, ingekomen op 13 december 2016, heeft u namens de GroenLinks fractie schriftelijke vragen gesteld.

Bij brief van 13 december 2016, ingekomen op 13 december 2016, heeft u namens de GroenLinks fractie schriftelijke vragen gesteld. Statenfractie Groen Links De heer A. Uijlenhoet Postbus 90151 5200 MC s-hertogenbosch Brabantlaan 1 Postbus 90151 5200 MC s-hertogenbosch Telefoon (073) 681 28 12 Fax (073) 614 11 15 www.brabant.nl IBAN

Nadere informatie

InnovatieContract Wind op Zee. Het Contract De Green Deal Tender invulling Matchmaking. Almere, 24 Mei 2012 Ernst van Zuijlen TKI WIND OP ZEE

InnovatieContract Wind op Zee. Het Contract De Green Deal Tender invulling Matchmaking. Almere, 24 Mei 2012 Ernst van Zuijlen TKI WIND OP ZEE 1 InnovatieContract Wind op Zee Het Contract De Green Deal Tender invulling Matchmaking Almere, 24 Mei 2012 Ernst van Zuijlen 1 VISIE EN AMBITIE Ambitie van het InnovatieContract is een daling van 40%

Nadere informatie

BELANG VAN EEN OFFSHORE WIND THUISMARKT

BELANG VAN EEN OFFSHORE WIND THUISMARKT BELANG VAN EEN OFFSHORE WIND THUISMARKT Uitkomsten van de studie uitgevoerd voor TKI Wind op zee INHOUD PRESENTATIE 1. Innovatie Contract TKI WOZ 2. Opdracht TKI 3. Aanpak onderzoek 4. Uitkomsten 5. Conclusies

Nadere informatie

Grote belangstelling. Offshore Windenergie. Nieuwsbrief nr. 10 9 december 2011

Grote belangstelling. Offshore Windenergie. Nieuwsbrief nr. 10 9 december 2011 Grote belangstelling deelname bedrijvencoalitie Green Deal Offshore Windenergie Nieuwsbrief nr. 10 9 december 2011 Bijna 50 bedrijven hebben zich inmiddels aangesloten bij de Bedrijvencoalitie van de Green

Nadere informatie

25 jaar windenergie in de Noordoostpolder

25 jaar windenergie in de Noordoostpolder 25 jaar windenergie in de Noordoostpolder Ir. Guido Bakema KIVI-Excursie 14 september 2015 RWE Innogy Windpower Netherlands B.V. 1 Agenda 1. de Noordoostpolder 2. Het windpark Westermeerdijk (1987 2015)

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

de Windcentrale Winddelen Maximaal draagvlak voor windprojecten

de Windcentrale Winddelen Maximaal draagvlak voor windprojecten de Windcentrale Winddelen Maximaal draagvlak voor windprojecten De Windcentrale Opgericht in 2010 Doel: versnellen van de energietransitie Nu: 10 windturbines 15.000 deelnemers: 60.000 Winddelen 11.000

Nadere informatie

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie?

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie? Windenergie ECN-facts 1. Wat is windenergie? Windenergie is de verzamelnaam voor technieken waarbij de bewegingsenergie die in wind zit, wordt omgezet in andere bewegingsenergie of in elektrische energie.

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken. Windenergie op zee. Stakeholderbijeenkomst 6 september 2016

Ministerie van Economische Zaken. Windenergie op zee. Stakeholderbijeenkomst 6 september 2016 Ministerie van Economische Zaken Windenergie op zee Stakeholderbijeenkomst 6 september 2016 Inhoud presentaties Inhoudelijke toelichting: 1. Kader en besluitvorming: Bert Wilbrink (Economische Zaken) 2.

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Introductie windenergiesector

Introductie windenergiesector Introductie windenergiesector Blok 2 Sander Lagerveld Dag 10 Windenergie 1 Duurzaam werken op Zee Toepassing van windenergie in Nederland Duurzaam werken op zee 2 Windmolens verschijnen vanaf 12e eeuw

Nadere informatie

Stand van zaken offshore windenergie in Nederland

Stand van zaken offshore windenergie in Nederland Stand van zaken offshore windenergie in Nederland Chris Westra (We@Sea) met dank aan Sander de Jong (Rijkswaterstaat Noordzee) Offshore windturbineparken in NL Ronde 1 2 windturbineparken operationeel

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie. Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken. Hanzehogeschool Groningen

De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie. Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken. Hanzehogeschool Groningen De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken Hanzehogeschool Groningen Hanzehogeschool Groningen (circa 30.000 studenten) Energy

Nadere informatie

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines?

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines? Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Groningen PVV Groningen wil niet dat er Ik sta hier niet achter windturbines in bewoond gebied komen! PVV Heel belangrijk PVV Groningen

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

Projectnummer: B02047.000077.0900. Opgesteld door: ir. G.K. Jobse; W.S. Schik. Ons kenmerk: 078702186:0.7. Kopieën aan:

Projectnummer: B02047.000077.0900. Opgesteld door: ir. G.K. Jobse; W.S. Schik. Ons kenmerk: 078702186:0.7. Kopieën aan: MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Beaulieustraat 22 Postbus 264 6800 AG Arnhem Tel 026 3778 911 Fax 026 4457 549 www.arcadis.nl Onderwerp: Wijziging Landschappelijke beoordeling Windpark Dankzij de Dijken Arnhem,

Nadere informatie

Mogelijkheden van windenergie op bedrijventerreinen

Mogelijkheden van windenergie op bedrijventerreinen Mogelijkheden van windenergie op bedrijventerreinen 7 juni 2007 inhoud energie waarom windenergie voor- en nadelen van windenergie windaanbod vergunningen en regelgeving aspecten van belang: windplan Vlaanderen

Nadere informatie

Windmolens in de Beekbergsebroek

Windmolens in de Beekbergsebroek Windmolens in de Beekbergsebroek Draagvlak en betrokkenheid Aanleiding dea (duurzame energiecoöperatie Apeldoorn) werkt samen met WNW (De Wolff Nederland Windenergie) aan een plan om drie windmolens te

Nadere informatie

Windmolens in de Beekbergsebroek Draagvlak en betrokkenheid

Windmolens in de Beekbergsebroek Draagvlak en betrokkenheid Windmolens in de Beekbergsebroek Draagvlak en betrokkenheid Aanleiding dea (duurzame energiecoöperatie Apeldoorn) werkt samen met WNW (De Wolff Nederland Windenergie) aan een plan om drie windmolens te

Nadere informatie

Windenergie op zee. Anita Nijboer

Windenergie op zee. Anita Nijboer Windenergie op zee Anita Nijboer Windenergie op zee Ronde 1 (2000-2007) Realisatie van twee windturbineparken binnen de 12-mijlszone Offshore windpark Egmond aan Zee (10-18 km uit kust) vergunning 2005,

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone Den Haag, 3 november 2014 Niels Hoefsloot Ruben Abma Inhoud presentatie 1. Onderzoeksmethode en uitgangspunten 2. Directe effecten 3. Indirecte/externe effecten

Nadere informatie

Beleidskader windenergie

Beleidskader windenergie Bijlage 1 Beleidskader windenergie Europese richtlijn 2009/28/EG De Europese richtlijn 2009/28/EG verplicht Nederland om in 2020 14 procent van het totale bruto-eindverbruik aan energie afkomstig te laten

Nadere informatie

Windenergie. Verdiepende opdracht

Windenergie. Verdiepende opdracht 2015 Windenergie Verdiepende opdracht Inleiding; In dit onderdeel leer je meer over windenergie. Pagina 1 Inhoud 1. Windenergie... 3 1.1 Doel... 3 1.2 Inhoud... 3 1.3 Verwerking... 9 Pagina 2 1. Windenergie

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Toekomstverwachtingen en onderzoek uitdagingen in windenergie

Toekomstverwachtingen en onderzoek uitdagingen in windenergie Toekomstverwachtingen en onderzoek uitdagingen in windenergie Gijs van Kuik, em. HL TU-Delft 3 april 2017 Waar staat windenergie: 164 m Ø 8 MW turbine 5 windcentrales van 700 MW in de Noordzee Inbedding

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

SOLAR PARK VEENKOLONIËN. Van wind naar zon. Ondernemersorganisaties Drentse Monden en Kanaalstreek 1

SOLAR PARK VEENKOLONIËN. Van wind naar zon. Ondernemersorganisaties Drentse Monden en Kanaalstreek 1 SOLAR PARK VEENKOLONIËN Van wind naar zon Ondernemersorganisaties Drentse Monden en Kanaalstreek 1 DRAAGVLAK Windpark: Representatief onderzoek Borger-Odoorn, Aa & Hunze en Stadskanaal: Forse meerderheid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 058 Regels omtrent windenergie op zee (Wet windenergie op zee) Nr. 8 NADER VERSLAG Vastgesteld 6 februari 2015 De vaste commissie voor Economische

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 112 28 januari 2016 Voorbereidingsbesluit kavel II windenergiegebied Hollandse Kust (zuid), Ministerie van Economische

Nadere informatie

Uitnodiging seminar Naar 4500 MW offshore wind: de uitrol van een net op zee

Uitnodiging seminar Naar 4500 MW offshore wind: de uitrol van een net op zee Uitnodiging seminar Naar 4500 MW offshore wind: de uitrol van een net op zee Een multidisciplinaire benadering; juridisch, technisch en kosten Dinsdag 24 juni 2014 l 14:00 18:00 Villa Jongerius te Utrecht

Nadere informatie

Kleine windturbines. Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur. Filip Arnou Green Energy Consult

Kleine windturbines. Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur. Filip Arnou Green Energy Consult Kleine windturbines Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur Filip Arnou Green Energy Consult Windenergie De wind is een onuitputtelijke en natuurlijke bron om elektriciteit

Nadere informatie

Visie Netontwerp en uitrolstrategie

Visie Netontwerp en uitrolstrategie Visie Netontwerp en uitrolstrategie Toekomstbestendige netoptimalisatie Publieksversie Inhoud Hoofdstuk 1: Netontwerp en uitrolstrategie Algemeen Hoofdstuk 2: Netontwerp en uitrolstrategie Technisch Appendix

Nadere informatie

Offshore windenergie, onmisbaar en economisch verantwoord ECN-O

Offshore windenergie, onmisbaar en economisch verantwoord ECN-O Offshore windenergie, onmisbaar en economisch verantwoord ECN-O 15-039 Offshore windenergie, onmisbaar en economisch verantwoord Offshore windenergie is een belangrijke pijler van het SER energie akkoord:

Nadere informatie

7 mei 2013, Amersfoort. 7 mei 2013 Verslag Workshop Financiering Offshore Wind NL

7 mei 2013, Amersfoort. 7 mei 2013 Verslag Workshop Financiering Offshore Wind NL Verslag Workshop Financiering Offshore Wind NL 7 mei 2013, Amersfoort 1 Inhoud Inleiding Presentaties Onderwerpen voor vervolgworkshops Foto impressie 2 Inleiding Het onderwerp financiering voor duurzame

Nadere informatie

NWEA Winddag, 12 juni 2015 Lessen van grote projecten Anne de Groot, directeur Ventolines

NWEA Winddag, 12 juni 2015 Lessen van grote projecten Anne de Groot, directeur Ventolines NWEA Winddag, 12 juni 2015 Lessen van grote projecten Anne de Groot, directeur Ventolines Programma Introductie Ventolines Het Westermeerwind project - Achtergrond van het project - Huidige status (bouw)

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Gedragscode draagvlak en participatie wind op land

Gedragscode draagvlak en participatie wind op land Gedragscode draagvlak en participatie wind op land Utrecht, september 2014 Nederlandse Wind Energie Associatie (NWEA) Stichting De Natuur- en Milieufederaties Stichting Natuur & Milieu Greenpeace Nederland

Nadere informatie

B-121 Green Deal Windplan Wieringermeer

B-121 Green Deal Windplan Wieringermeer B-121 Green Deal Windplan Wieringermeer Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen, de Minister van Infrastructuur en Milieu, mevrouw drs. M.H.

Nadere informatie

'b1:i...1>... Gemeente

'b1:i...1>... Gemeente Raadhuisplein 1 7811 AP Emmen t. 140591 f. 0591 685599 Postbus 30001 7800 RA Emmen e. gemeente@emmen.nl i. gemeente.emmen.nl ~ 'b1:i...1>... Gemeente ~~I~Emmen ~ Aan de belangstellende Ruimtelijke Ontwikkeling

Nadere informatie

1 A N D E N. Aan de Minister van Economische Zaken De heer H. Kamp Postbus 20401 2500 EK Den Haag. Datum: 22-1-20141 001 1 AJZ

1 A N D E N. Aan de Minister van Economische Zaken De heer H. Kamp Postbus 20401 2500 EK Den Haag. Datum: 22-1-20141 001 1 AJZ 1 A N D E N Aan de Minister van Economische Zaken De heer H. Kamp Postbus 20401 2500 EK Den Haag Datum: 22-1-20141 001 1 AJZ Onderwerp: reactie Waddeneilanden onderzoek near-shore windenergie. Excellentie,

Nadere informatie

Windenergie, de feiten

Windenergie, de feiten 1.15 Windenergie Fig. 64 Windmolen Windenergie, de feiten Bij NWEA is een nieuwe flyer met feiten over windenergie verschenen om te gebruiken tijdens informatieavonden voor burgers en volksvertegenwoordigers.

Nadere informatie

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20%

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20% Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Zoals hierboven geschetst staat D66 Ik sta hier gedeeltelijk achter Omdat dit omwonenden een prima voor het plaatsen van deze instrumentarium

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

IDENTIFICATIE VAN ECONOMISCH POTENTIEEL/TEWERKSTELLING EN SLEUTELSECTOREN VOOR OFFSHORE TECHNOLOGIEËN

IDENTIFICATIE VAN ECONOMISCH POTENTIEEL/TEWERKSTELLING EN SLEUTELSECTOREN VOOR OFFSHORE TECHNOLOGIEËN IDENTIFICATIE VAN ECONOMISCH POTENTIEEL/TEWERKSTELLING EN SLEUTELSECTOREN VOOR OFFSHORE TECHNOLOGIEËN Identificatie +/- 250 ondernemingen werden geïdentificeerd met potentiële interesse voor windenergie:

Nadere informatie

Wind Werkt windstroom en werkgelegenheid

Wind Werkt windstroom en werkgelegenheid Wind Werkt windstroom en werkgelegenheid Prof.dr. Gerard van Bussel TU, leerstoel windenergie 11 april 2013 Challenge the future Wind waait. - 200 meer windenergie dan het huidige energiegebruik - meer

Nadere informatie

Systeemaspecten en Netintegratie. Ralph Hendriks (TU Delft, Siemens AG)

Systeemaspecten en Netintegratie. Ralph Hendriks (TU Delft, Siemens AG) Systeemaspecten en Netintegratie Ralph Hendriks (TU Delft, Siemens AG) Inhoud Systeemaspecten Balanshandhaving met wind Netintegratie Stand van de techniek Overzicht ontwerpaspecten Clusteren en combineren

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA s-gravenhage. Datum Betreft Monitor Wind op Land Geachte Voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA s-gravenhage. Datum Betreft Monitor Wind op Land Geachte Voorzitter, > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Wind Werkt ook in 2050

Wind Werkt ook in 2050 Wind Werkt ook in 2050 Prof.dr. Gerard van Bussel TU Delft, leerstoel windenergie Delft University of Technology Challenge the future Wind Werkt 10 GW Sinds 1990: groei van 30%/jr Europa leidend vanaf

Nadere informatie

Windstroom en werkgelegenheid

Windstroom en werkgelegenheid Windstroom en werkgelegenheid Prof.dr. Gerard van Bussel TU, leerstoel windenergie 11 april 2013 Challenge the future Wind waait. - 200 x meer windenergie dan het huidige energiegebruik - meer dan 40 x

Nadere informatie

De gehouden presentaties kunnen worden bekeken op

De gehouden presentaties kunnen worden bekeken op Verslag bijeenkomst windpark Koningspleij 11 januari 2017 Op 11 januari vond in Showroom Arnhem de bijeenkomst plaats ter afsluiting van windconsultatie. Voor de bijeenkomst waren de deelnemers van de

Nadere informatie

De Minister van Economische Zaken; In overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad, Overwegende,

De Minister van Economische Zaken; In overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad, Overwegende, Besluit van de Minister van Economische Zaken van 4 december 2014, nr. DGETM-ED/14172990, tot toepassing van de Rijkscoördinatieregeling ten behoeve van project transmissiesysteem op zee Borssele De Minister

Nadere informatie

Oorsprong van het ZOWP-initiatief

Oorsprong van het ZOWP-initiatief Oorsprong van het ZOWP-initiatief ZMf-visie: Duurzame energievoorziening Focus op een CO 2 -neutraal Zeeland vraagt om een transitieroute voor: industrie bebouwde omgeving besparing en duurzame energieopwekking

Nadere informatie

Windenergie in Steenbergen

Windenergie in Steenbergen Windenergie in Steenbergen J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 9400 AC Assen Dit is een gezamenlijk persbericht van de provincies Groningen, Fryslân, Drenthe en Noord- Holland, de gemeenten

Nadere informatie

Concept-GS-besluit: Voortgaande groei luchtvaart alléén binnen harde randvoorwaarden

Concept-GS-besluit: Voortgaande groei luchtvaart alléén binnen harde randvoorwaarden 15 mei 1997 97-000635 strategische luchtvaartontwikkeling Concept-GS-besluit: Voortgaande groei luchtvaart alléén binnen harde randvoorwaarden Gedeputeerde Staten van Noord-Holland (GS) stellen harde randvoorwaarden

Nadere informatie

Wij hopen dat u deze punten zult meenemen in de definitieve startnotitie. 1

Wij hopen dat u deze punten zult meenemen in de definitieve startnotitie. 1 Coöperatie Windunie U.A. Centrum Publieksparticipatie SWOL Postbus 30316 2500 GH Den Haag Churchilllaan 11 Postbus 4098 3502 HB Utrecht tel +31 (0)30 753 3100 fax +31 (0)30 753 3199 secretariaat@windunie.nl

Nadere informatie

rj) provinsje fryslân provincie fryslân b Provinciale Staten van de provincie Fryslân Leeuwarden, 7 april 2015 Verzonden, 07 APR.

rj) provinsje fryslân provincie fryslân b Provinciale Staten van de provincie Fryslân Leeuwarden, 7 april 2015 Verzonden, 07 APR. provinsje fryslân provincie fryslân b postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25 rj) Provinciale Staten van de provincie Fryslân www.fryslan.nl

Nadere informatie

Chris Westra (senior consultant ECN)

Chris Westra (senior consultant ECN) De ontwikkelingen van offshore windenergie en een roadmap voor Nederland Chris Westra (senior consultant ECN) (general manager We@Sea) www.we-at-sea.org www.ecn.nl www.haveneilandopzee.nl Waarom windenergie?

Nadere informatie

Windpark Lage Weide ondanks participatie toch geen windpark. Simone Maase bestuurslid Energie-U simone@energie-u.nl 19 maart 2015

Windpark Lage Weide ondanks participatie toch geen windpark. Simone Maase bestuurslid Energie-U simone@energie-u.nl 19 maart 2015 Windpark Lage Weide ondanks participatie toch geen windpark Simone Maase bestuurslid Energie-U simone@energie-u.nl 19 maart 2015 1 Inhoud Coöperatieve vereniging Energie-U Zonder grond een park ontwikkelen

Nadere informatie

Oproep tot actie - Landelijke Uitwerking Windenergie Onshore NL

Oproep tot actie - Landelijke Uitwerking Windenergie Onshore NL Oproep tot actie - Landelijke Uitwerking Windenergie Onshore NL Dit commentaar is ingedeeld in 2 periodes, fase 1 van 2007-2011 en fase 2 van 2012-2020. Periode 2007-2011 (fase 1) Doelstelling: NWEA is

Nadere informatie

Wind. De kracht van Nederland. Platform Duurzaam Fryslân

Wind. De kracht van Nederland. Platform Duurzaam Fryslân Wind De kracht van Nederland Is uw beeld van windenergie bij de tijd? De moderne Windturbines hebben in 30 jaar een grote ontwikkeling doorgemaakt. De discussie over windturbines wordt overheerst door

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

Wind. De kracht van Nederland. Platform Duurzaam Fryslân. Is uw beeld van windenergie bij de tijd?

Wind. De kracht van Nederland. Platform Duurzaam Fryslân. Is uw beeld van windenergie bij de tijd? Wind De kracht van Nederland Is uw beeld van windenergie bij de tijd? De moderne Windturbines hebben in 30 jaar een grote ontwikkeling doorgemaakt. De discussie over windturbines wordt overheerst door

Nadere informatie

Gebruikers en smart grids

Gebruikers en smart grids Gebruikers en smart grids KIvI NIRIA 23 Juni Gorinchem Geert Verbong Inhoud Belofte van Smart Grids: de actieve gebruiker Verschillende rollen Homo economicus De groene consument Nieuwe diensten De lastige

Nadere informatie

In het antwoord op vraag 3 stelt de provincie Noord-Holland "Het blad is overigens toen naast en niet op de weg gevallen."

In het antwoord op vraag 3 stelt de provincie Noord-Holland Het blad is overigens toen naast en niet op de weg gevallen. Vragen nr. 124 Aan de leden van Provinciale Staten van Noord-Holland Haarlem, 29 november 2011 Onderwerp: vragen van de heer G.A.L. van Unnik (PVV) Bijlagen: 3. De voorzitter van Provinciale Staten van

Nadere informatie

Wie is die burger? Elke groep zijn eigen aanpak. Simone Maase, Energie-U Mart Scheepers, WesselinkVanZijst

Wie is die burger? Elke groep zijn eigen aanpak. Simone Maase, Energie-U Mart Scheepers, WesselinkVanZijst Wie is die burger? Elke groep zijn eigen aanpak Simone Maase, Energie-U Mart Scheepers, WesselinkVanZijst 18 september 2014 Coöperatieve Vereniging dóór Utrechters vóór Utrechters ir.simone Maase vice-voorzitter

Nadere informatie

PlanMER/PB Structuurvisie Wind op Zee Resultaten beoordeling Natuur. Windkracht14 22 januari 2014 Erik Zigterman

PlanMER/PB Structuurvisie Wind op Zee Resultaten beoordeling Natuur. Windkracht14 22 januari 2014 Erik Zigterman PlanMER/PB Structuurvisie Wind op Zee Resultaten beoordeling Natuur Windkracht14 22 januari 2014 Erik Zigterman Korte historie 2009: Nationale Waterplan! 2 windenergiegebieden aangewezen! Borssele en IJmuiden

Nadere informatie

Comité Hou Friesland Mooi

Comité Hou Friesland Mooi Comité Hou Friesland Mooi Oktober 2012 ineens Fryslân Windstreek 2012 Hier 40 tot 100 windturbines van 180 meter In IJsselmeer nog meer: 75 tot 150 Vergadering Zurich: Comité Hou Friesland Mooi Eerste

Nadere informatie

!!!!! !!! Ministerie van Economische Zaken. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

!!!!! !!! Ministerie van Economische Zaken. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Ministerie van Economische Zaken Datum 24 januari 2014 Betreft Beantwoording vragen over het bericht dat het Rijk

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Intentieovereenkomst Windpark Zeewolde

Intentieovereenkomst Windpark Zeewolde Intentieovereenkomst Windpark Zeewolde Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp, handelend in zijn hoedanigheid van bestuursorgaan, hierna te noemen: EZ; 2. De Minister van Infrastructuur

Nadere informatie

Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer

Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer AUTEURS Jonathan Desdemoustier, onderzoeker-doctorandus, Smart City Institute, HEC-Liège, Universiteit van Luik (België)

Nadere informatie

Ruim baan voor windenergie in het leefgebied van vleermuizen. De optimale bescherming van vleermuizen rond windturbines. Bat Protection System

Ruim baan voor windenergie in het leefgebied van vleermuizen. De optimale bescherming van vleermuizen rond windturbines. Bat Protection System Ruim baan voor windenergie in het leefgebied van vleermuizen De optimale bescherming van vleermuizen rond windturbines Bat Protection System De missie van Topwind Meer kans op een succesvolle ontwikkeling

Nadere informatie

Ten aanzien van de plaats van de windturbines is er consensus over drie windturbines.

Ten aanzien van de plaats van de windturbines is er consensus over drie windturbines. Datum: 11 februari 2016 pagina 1 van 8 Gemeente Coevorden Aan het College van B&W Postbus 2 7740 AA Coevorden Assen, Utrecht, Coevorden 11 februari 2016 Onderwerp: Uitkomst omwonenden proces windpark Europark

Nadere informatie

Den Haag aan de wind Workshop ontmoet en groet Duurzaam Den Haag

Den Haag aan de wind Workshop ontmoet en groet Duurzaam Den Haag Den Haag aan de wind Workshop ontmoet en groet Duurzaam Den Haag Jadranka Cace, RenCom Dag van de Duurzaamheid 11 november 2010 Pilot Waarom project mini met mini windturbines windturbines in Den in Den

Nadere informatie