INTERNE EN EXTERNE CONTROLE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INTERNE EN EXTERNE CONTROLE"

Transcriptie

1 ACC INTERNE EN EXTERNE CONTROLE Voordracht van zaterdag 13 oktober 2012 Stagiairs accountants en belastingconsulenten A. BAUWENS Accountant Bedrijfsrevisor

2 IAB - Voordrachtcyclus stagejaar 2012 INTERNE EN EXTERNE CONTROLE ABauwens

3 DOELSTELLING SEMINARIE - verwachting... 4 INTRODUCTIE TOT DE INTERNE CONTROLE De organisatie Doelstelling van een organisatie Taakverdeling functies - delegeren Interne controle Definitie Externe controle / interne controle Maatregelen voor interne controle Beperking aan interne controle Controlemaatregelen Functiescheiding... 9 a. Beschikkend... 9 b. Bewarend... 9 c. Registrerend... 9 d. Controlerend Budgetteren als controlemaatregel Gebruik van geschikte formulieren Beveiliging van activa Tools van de interne controle (voorbeelden) Inventarisatie Externe confirmatie Beoordelen van verantwoordingsstukken Observatie Medewerkers Rekenkundig nazicht Analytisch testen Key Performance Indicators Balanced Scorecard Checklists Best practices Algemeen Aankoopproces Thesauriebeheer Personeelsbeleid

4 IT processen Case Case COSO - COSO ERM COSO (1) COSO (2) ERM Van 5 naar 8 componenten doelstellingen Voorbeeld Vlaamse Overheid Verantwoordelijkheid Corporate governance INTRODUCTIE TOT DE EXTERNE CONTROLE Soorten controles Controle van de jaarrekening Opdrachten bepaald in Wetboek van Vennootschappen Auditrisico Inherent risico Controlerisico Auditrisico Materialiteit Werkdocument - Risicoprofiel en inzicht in de onderneming Werkdocument Materialiteit Controledoelstellingen Controlewerkzaamheden op basis van enkele voorbeelden Jaarrekening als geheel Cyclus inkopen/leveranciers Cyclus vaste activa Cyclus overige schulden / overige vorderingen Fraude Bibliografie:

5 DOELSTELLING SEMINARIE - verwachting Een seminarie van een paar uur over de interne en externe controle is zowel voor mijzelf als voor de stagiairs een niet te onderschatten opdracht. Het leek mij dan ook nuttig om de materie te richten op de toekomstige interne en externe accountants belastingconsulenten (lees verder de auditor ). In het tweede deel van het seminarie dat over de externe controle heb ik naast de beperkte theorie getracht om aan de hand van de recente ontwikkelingen vragenlijsten toe te voegen die de geëvolueerde kijk op de externe controle weergeven. Wat wordt van U verwacht? - Interne controle: Begrijpen wat interne controle omvat en aan welke minimale vereisten moet voldaan worden (via eenvoudige cases). Dat de kwaliteit/betrouwbaarheid van de financiële staten niet alleen mag gezien worden vanuit de naakte cijfers maar wel vanuit een geheel van afspraken en procedures die resulteren in een efficiënte rapportering. Dat het nemen van risico s eigen is aan ondernemen maar het van belang is de risico s te herkennen en te beheersen. - Externe controle: De externe accountant kan geconfronteerd worden met een aantal (wettelijke ) controleopdrachten, het is de bedoeling dat ook hier het belang van de interne controle wordt erkend (veel voorkomende fout bij mondeling proef). Alvorens de externe controle kan uitgevoerd worden moet men over een (passend) controleprogramma beschikken dat werd bijgestuurd aan de hand van de voorbereidingen die de externe controle voorafgaan. Het is de bedoeling dat voor externe controle de controledoelstellingen en controletechnieken gekend zijn en dat dit kan aangetoond worden via praktische voorbeelden. Men moet bij een eenvoudige case een beperkte risicoanalyse kunnen opstellen. 4

6 INTRODUCTIE TOT DE INTERNE CONTROLE 1. De organisatie 1.1. Doelstelling van een organisatie Bedrijven groot of klein moeten naast hun corebusiness zorgen dat afspraken worden nagekomen, offertes worden gemaakt, goederen worden besteld, betalingen worden uitgevoerd, facturen worden gemaakt.resultaten worden opgesteld, aangiftes worden ingediend. Enz. Soms straal een onderneming rust en vaardigheid uit (perceptie van kwaliteit) en andere lijken permanent afspraken te vergeten, lopen chaotisch over en weer en stapelen fouten op en komen dan zoals men vaak zegt van alles tegen. Klanten ontvangen geen of foute offerte, facturatie loopt mank en de betalingen worden niet opgevolgd of voldoende geïnd, officiële stukken worden laattijdig behandeld. Om vat te krijgen op de onderneming en om te kunnen besturen is er noodzaak aan een werkmethode, die werkmethode wordt vastgelegd in een aantal gestructureerde procedures en noemen we een informatiesysteem. Dat informatiesysteem moet er voor zorgen dat er voldoende en kwalitatief goede informatie in het bedrijf beschikbaar is zodat er daarop steunend goede beslissingen kunnen genomen worden. Het is duidelijk dat door zich enkel te baseren op de financiële staten van de organisatie de auditor onmogelijk kan weten op welke wijze (tijdig, volledig, juist.) de informatie tot stand is gekomen. De (controle)werkzaamheden van de auditor resulteren in een rapport dat door derden zal gelezen en gebruikt worden. De auditor zal er zich moeten van vergewissen via welke informatiesystemen de financiële staten tot stand zijn gekomen Taakverdeling functies - delegeren Omdat de organisatie haar doel zou realiseren moet ze over voldoende en betrouwbare informatie zou kunnen beschikken en zal binnen de organisatie het werk, de bevoegdheden en de middelen via een taakverdeling (delegatie) moeten gebeuren. Delegeren betekent dat er taken aan anderen, meestal ondergeschikten worden toegewezen. Er zal een geheel van functie en taakbeschrijvingen moeten opgemaakt worden. Naar gelang de omvang of aard van de onderneming kan deze organisatie al dan 5

7 niet complexe structuren aannemen bv: een lijnorganisatie, een lijn-staforganisatie, een projectgerichte organisatie, Zodra er sprake is van delegeren wordt de controle (lees interne controle) op de gedelegeerde bevoegdheden een zeer belangrijk aspect binnen een organisatie die over efficiënte, effectieve en betrouwbare informatie wenst te beschikken. 2. Interne controle 2.1. Definitie Een organisatie staat onder leiding van een manager, directeur, een bedrijfsleider, een bestuursorgaan of een zaakvoerder. Deze personen worden gelet op hun functie verantwoordelijk geacht voor wat binnen de organisatie gebeurt. Het de raad van bestuur of zaakvoerder (verder: bestuursorgaan) stelt de informatie ter beschikking 1 aan externe organisaties of maakt ze publiek. Het bestuur heeft een aantal doelstellingen te halen, moet haar risico s kennen of op zijn minst in staat zijn om ze te kunnen schatten, moet aan wettelijke verplichtingen voldoen, moet verantwoording afleggen aan de aandeelhouders,.. Gelet op de aanzienlijke verantwoordelijkheid zal het bestuur zich organiseren om tot een vorm van controle/zekerheid te komen. Deze controle noemt men de interne controle en kan als volgt omschreven worden: Het geheel van maatregelen en procedures om een redelijke mate van zekerheid te hebben over: - Het bereiken van de doelstellingen van de onderneming o Klantentevredenheid o Volledigheid van facturatie o Bedrijfsethiek ( bv Triodosbank / Oxfarm) o Productkwaliteit o - Het naleven van de wettelijke verplichtingen o Kennis bij personeel van regelgeving ( bv Witwaswetgeving in accountanskantoor) o Milieuwetgeving o.. - De betrouwbaarheid van de financiële- en beheers informatie o Juistheid en tijdigheid van financiële informatie o Volledigheid van opbrengsten 1 De auditor zal in zijn rapport ook telkens vermelden dat de financiële staten zijn opgemaakt onder verantwoordelijkheid van het bestuursorgaan. 6

8 o Betrouwbare rapporten o. - Het efficiënt en economisch gebruik van middelen o Correcte aanwending van activa o Kennis en vaardigheid van personeel o.. - Het beschermen van activa o Goed onderhoud van infrastructuur en installaties o Correct verzekerd o Zorgvuldigheid bij inventarisatie o Fysische beveiliging o. - Het voorkomen van fraude o Juiste aanwerving o Functiescheiding o Back-ups o Volmachten o.. De interne controle vormt relatieve bescherming. Relatief omdat men altijd zal dat er risico s blijven gezien dit eigen is aan ondernemen. Het opsporen, beheersen en in kaart brengen van de risico s is al even belangrijk. Het is ondertussen duidelijk dat interne controle meer is dan het financiële begrip Externe controle / interne controle De externe auditor zal in het kader van zijn controleopdracht een risico-analyse maken over de betrouwbaarheid van het interne controlesysteem en aan de hand van het resultaat of risicoprofiel de aanpak van de controlewerkzaamheden organiseren. Het verwerven van een inzicht in de onderneming zal de externe auditor in staat stellen of soms verplichten zijn controlewerkzaamheden (controleprogramma) aan te passen, beter te richten of uit te breiden.(zie verder bij de toelichting rond externe controle). De auditor zal pas na het verwerven van een inzicht en evaluatie van het intern controlesysteem kunnen oordelen over de kwaliteit van de financiële staten en een risico inschatting kunnen maken. 7

9 2.3. Maatregelen voor interne controle De interne controle heeft een preventief, repressief en corrigerend karakter Preventieve: maatregelen ter voorkoming van fouten en fraude Functiescheiding Handtekeningsbevoegdheid Solvabiliteitsonderzoek bij klantenacceptatie ICT beveiligingen Repressieve: maatregelen ter ontdekking of opsporen van fouten en onregelmatigheden Cijferbeoordeling: controle op brutomarges, controle op toegestane korting Periodieke inventarisaties Tussentijdse confirmaties Corrigerende: maatregelen die fouten rechtzetten of sanctioneren Het interne controlesysteem zal in bepaalde gevallen permanent aanwezig zijn om de risico s te verminderen en de doelstellingen te halen Bv klantenbrieven, aanmaningen tot betaling, functiescheiding, ethische code, budgeten Naast deze permanenten controlebewaking is het veelal even belangrijk om afzonderlijk en sporadisch nog de zogenaamde discontinue controlebewaking door te voeren. Bv extern nazicht 2.4. Beperking aan interne controle Hiervoor was al sprake van redelijke mate van zekerheid en het feit dat risico s eigen zijn aan het ondernemen. Bijkomende beperkingen zijn : o technische (ICT) o menselijke (beoordelingsfout / onzorgvuldigheid ) o economische (kosten-batenanalyse) o ingrijpen van (hoger) management o samenzweringen 8

10 o niet routine transacties (niet voor elke transactie bestaan er procedures) Controlemaatregelen De controlemaatregelen zijn acties die genomen worden om de interne controle te verbeteren, te testen en ze efficiënt te houden Functiescheiding Ondernemingen delen hun personen in volgens hun activiteit, als we dit uittekenen bekomen we een organigram. Op vlak van interne controle gaan we personen indelen naar hun controletechnische functie. Het is op de controletechnische functie dat er bij voorkeur een functiescheiding wordt voorzien en dit doen we door ze minimaal in te delen als volgt : a. Beschikkend De functie wordt ook wel beherend/goedkeurend/autoriserend genoemd. Deze functie verstrekt de opdracht of beslist over de opdracht. Bv: aankopers, verkopers, financieel directeur b. Bewarend De functie staat voor het bewaren van goederen, gelden, activa, gegevens. Deze functie mag enkel ontvangen of afgeven op basis van procedures/machtiging en verstrekt informatie aan de registrerende functie. Bv: magazijnier, kassier, databeheerder c. Registrerend De functie staat voor het verwerken van gegevens en moet zoveel als mogelijk onafhankelijk werken van beschikkende en bewarende functies. Bv: boekhouding, voorraadbeheer d. Controlerend De functie staat voor het nazicht op juistheid en volledigheid. De leiding van de onderneming zal er moeten voor zorgen dat binnen eenzelfde proces de diverse controletechnische functies bij verschillende personen zal gelegd worden Budgetteren als controlemaatregel 9

11 Een goed opgemaakt budget blijft altijd nog een schatting maar kan als controlemaatregel zeer nuttig zijn. De toetsing met het budget (dat goedgekeurd is door de hoogste leiding) zorgt voor vroege opsporing van afwijkingen en het waarom van deze afwijkingen. Het werken met een algemeen aanvaard budget vermindert het risico dat er afgeweken wordt van de doelstellingen en krijtlijnen voor wat de kosten, investeringen en personeelsbeleid betreft Gebruik van geschikte formulieren Het gebruik van voorgedrukte formulieren in een organisatie zorgt vaak voor een efficiënte en correcte werkwijze. In sommige gevallen zal het vooraf nummeren van deze voorgedrukte documenten de controle (volledigheid / cut off ) van bepaalde processen vergemakkelijken en de kans op fouten en fraude beperken. Op deze voorgedrukte documenten wordt meestal ook de persoon of functie vermeld die moet paraferen of handtekenen zodat ook de controle of feit van gecontroleerd te zijn efficiënt kan gebeuren Beveiliging van activa Het beveiligen van activa zal vanuit controletechnisch standpunt gaan van een goed afgesloten domein tot het goed beveiligen van de itc. Het gaat dus over fysieke toegang tot locaties, onderhoud van gebouwen en machines en over elektronische toegangsbeveiliging Tools van de interne controle (voorbeelden) Inventarisatie Door middel van inventarisatie of fysieke telling kan nagegaan worden hoe het staat met de activa van de onderneming en dit afstemmen met de gegevens die voorkomen in de administratie of financiële staten. Bv : telling kasgelden oplijsten laptops of gsm s computers of meubilair voorzien van serienummer en oplijsten In de KMO-praktijk zal men meestal vaststellen dat er buiten een afschrijvingstabel er geen enkele opvolging bestaat van de activa en zeker niet van activa die nog aanwezig zijn (zouden moeten zijn) en volledig zijn 10

12 afgeschreven. Deze situatie kan in geval van een vraag tot attest of controleopdracht bij overdracht, vereffening of waardering voor veel ongemak en verhoogd risico op fouten zorgen Externe confirmatie De KMO maakt (ten onrechte) zelden gebruik van de techniek van externe confirmatie in het kader van de interne controlemaatregelen. Het periodiek vragen van saldobevestigingen bij klanten of leveranciers laat nochtans aan het bestuursorgaan toe om de kwaliteit van haar administratie te testen en haar vertrouwen in de financiële staten (waar ze verantwoordelijk voor zijn) te verhogen. Afwijkingen die vastgesteld worden tijdens de normale werking kunnen wijzen op een verkeerde werkwijze, een externe fout, noodzaak aan opleiding personeel, opzet of niet toepassen van de voorziene procedure of zelfs noodzaak om de procedure aan te passen Beoordelen van verantwoordingsstukken Het nagaan of er gewerkt wordt met origineel en gedateerde stukken die ondertekend worden door de juiste personen. Bv: Periodiek nazicht of bankafschrift overeenstemt met gegevens in boekhouding. Kostennota voor terugbetaling van kosten aan personeelslid gebeurt met de daarvoor voorziene documenten en met de correcte en gedateerde machtiging. De verzendbon is door klant afgetekend en vormt zo correcte verantwoording voor verkoopfactuur Observatie Op de werkvloer de vaststelling doen of de werkwijze overeenstemt met de voorziene procedures en voorschriften. Maandelijkse centralisatie vragen van bepaalde rekeningen, afstemming met bankafschriften, btw overzichten Medewerkers Het inwinnen van inlichtingen of interviews op de werkvloer Rekenkundig nazicht Het periodiek natellen van bepaalde berekeningen (afschrijvingen / interesten / kortingen.). Bv : de veelvoorkomende formulefouten bij gebruik van rekenbladen 11

13 Analytisch testen Het maken van verbandcontroles. Bv : winstmarge (relatie aankoop/voorraad/omzet) Kortingen (aankopen / bekomen korting) Omzet per klant en verleende korting Key Performance Indicators Balanced Scorecard Deze techniek betreft een evaluatiemiddel om de effectiviteit van een organisatie te beoordelen en te verhogen. De meest gebruikte KPI s zijn : Financiële: bv winst / kosten / ratio s Klantgericht: klantentevredenheid/klachten/responstijd Intern: productienormen/doorlooptijd Ontwikkeling en groei: opleiding/verloop Checklists Betreft het hanteren van standaard vragenlijsten. 12

14 13

15 14

16 15

17 16

18 17

19 18

20 2.7. Best practices Algemeen Zoals al vermeld is de interne controle te zien binnen de doelstellingen, de aard en de omvang van de onderneming. De kosten-batenanalyse is een belangrijke factor evenals de bedrijfscultuur en de ethiek die heerst in een bedrijf. Elk bedrijf heeft een aantal basisprocedures, deze procedures worden bij voorkeur ook uitgeschreven en periodiek geëvalueerd (op hun doelmatigheid) en getest ( op hun effectieve toepassing). Deze procedures moeten steunen op of rekening houden met volgende: Er moet een aangepast organisatieschema zijn Er moeten taakomschrijvingen zijn met hun bevoegdheden Er moet een ( sluitend) systeem van volmachten en goedkeuringen zijn Er moet een gepaste scheiding van functies zijn De betrokken personen moeten competent zijn Aankoopproces Gelet op het korte tijdsbestek behandel ik één van de basisprocedures aan de hand van een best practice. Er wordt onderscheid gemaakt volgens de soort aankopen ( bv investeringen, aankopen goederen, aankopen algemene kosten. Verschillende autorisatieniveaus toestaan Er wordt op de leveranciersmarkt onderzocht. De criteria en selectie van de leveranciers is vastgelegd. Eindejaarkorting, contractuele afname verplichting, prijsafspraken Er worden offertes gevraagd. prijs, kwaliteit en hoeveelheid Er worden aankopen gedaan via een bestelaanvraag De aankoop moet zijn oorsprong vinden in een behoefte en daarbij moet de aankoopverantwoordelijke zijn goedkeuring geven en dit op basis van zijn budget, de voorraadevolutie, investeringsplan.. 19

21 Er wordt een standaard bestelformulier gehanteerd. Vooraf genummerd document met aankoopvoorwaarden Er wordt bij ontvangst van de goederen op aantal en kwaliteit gecontroleerd Bij vastleggen van de aankoopfacturen Registratie van alle facturen gebeurd onmiddellijk (eventueel als nog goed te keuren) Nazicht van conformiteit factuur ( btw / condities ) Nazicht met bestelformulier en goederenontvangst De creditnota s worden opgevolgd Aankoopfactuur wordt goedgekeurd door afdelingsverantwoordelijke en aankoopdirecteur. Personeel krijgt regelmatig training of opleiding De aankoper krijgt een bonus volgens meetbare doelstelling Voorschotten worden opgevolgd Leveranciersbestand kan slechts met beperkte toegang gewijzigd worden De maandelijkse centralisatie wordt voorgelegd aan bestuur Bestuur ontvangt vervaldaglijsten Bestuur doet steekproeven op de bankafschriften Controleomgeving: Er is een inkoopafdeling? De inkoopprocedures zijn vastgelegd? In bovenstaande cyclus worden een aantal acties genomen om te kunnen voldoen aan een aantal controledoelstellingen ( de maatregelen zijn zowel van preventieve als van repressieve aard) zoals : Autorisatie : Volledigheid Bestaan Correctheid Tijdigheid Waardering Rubricering In bovenstaande cyclus worden een aantal acties genomen in het kader van functiescheiding : Beherend/autoriserend Goedkeuring bestelling Goedkeuring factuur (afdelingsverantw. en directeur = 4 ogen) Opvragen creditnota Aanvaarding leverancier 20

22 Bewarend Magazijn receptie goederen Nummering en klassering facturen Registrerend Opmaak bestelbon Boeking factuur Verwerking bestelbon Verwerking voorschot Maandelijkse centralisatie Controlerend Nazicht factuur Nazicht centralisatie Nazicht bankafschriften Telling ontvangst Nazicht leveranciersvoorwaarden / kortingen Thesauriebeheer Personeelsbeleid IT processen 21

23 Case 1 NV SLA-BAK is een kleine onderneming met goede resultaten. De boekhouder valt vrij plots ziek en hij zal gedurende langere tijd afwezig zijn. Hij heeft zich wel geëngageerd om de achterstand in te halen zodra hij terugkomt. De bedrijfsleider wil ondertussen tussentijdse cijfers en vraagt aan een extern accountant om een tussentijdse staat van activa en passiva op te stellen. Hij heeft immers zelf weinig tijd en kennis van de materie. De externe accountant gaat over tot het opstellen van de tussentijdse staat en om de vorderingen op klanten te controleren, en vraagt aan een selectie van klanten om de openstaande saldi te confirmeren. Meerdere klanten waarvan men dacht dat ze nog geld moesten aan de onderneming, beweerden al betaald te hebben. Na bijkomende controle blijkt, dat de boekhouder een aantal betalingen had gebruikt om saldi van andere klanten aan te zuiveren. Hij kon dit doen aangezien de betalingen per cheque gebeurden. Het komt erop neer dat de boekhouder zichzelf een quasi permanent voorschot heeft bezorgd van ca Bij vergelijking met de balans van het laatste jaar blijkt dat een aantal oude openstaande leveranciers-schulden voor een totaal bedrag van uit de boekhouding verdwenen zijn. Na verder onderzoek blijkt de boekhouder dit bedrag op zijn rekening te hebben overgemaakt. Een groot aantal verkoopfacturen met toepassing van 21% BTW zijn opgenomen in de BTW aangifte in de rubriek " Uitvoer naar derde landen" niet onderworpen aan BTW. Met andere woorden de BTW diende overgemaakt te zijn aan de Staat maar was dit niet. In tegendeel, op de bankrekening van de boekhouder was de BTW gestort. Na een substantieel onderzoek wordt vastgesteld dat gedurende het laatste semester een groot aantal creditnota's was opgesteld voor relatief kleine bedragen voor bepaalde klanten. Deze creditnota's waren opgesteld door de boekhouder en uitbetaald op zijn bankrekening. Verder komt aan het licht dat de onkostennota's van een aantal collega's uitzonderlijk hoog waren de voorbije maanden. Toen zij hierover ondervraagd werden, bleken zij hier niet van op de hoogte. Een gedetailleerde analyse toonde aan dat de boekhouder deze onkostennota s had aangepast door een cijfer toe te voegen. Opnieuw had hij zichzelf het verschil uitgekeerd. Verder belde een klant om de terugbetaling te vragen van , die hij 6 maand geleden per ongeluk dubbel had betaald. In eerste instantie kon hier niet op ingegaan worden aangezien er in de boekhouding geen spoor van deze dubbele betaling was terug te vinden. Inderdaad, de boekhouder had deze dubbele betaling doorgestort naar zijn bankrekening. Vraag Geef voor 3 van de hiervoor vermelde vaststellingen de formulering van het probleem en geef de te nemen maatregelen. 22

24 Case 2 NV WAKE-UP (kleine KMO) verkoopt koelkasten van verschillende merken en types. De heer CLEVER is verantwoordelijk voor het beheer van de aankopen, bestelling, prijszetting en het voorraadbeheer. Gezien de heer CLEVER er s morgens als eerste bij is neemt hij altijd alle correspondentie met de leveranciers op zich. Door zijn uitstekende productkennis kan hij in zowat alle omstandigheden beoordelen welke prijs dient gevraagd te worden in functie van de noden en vereisten van de verschillende klanten. De markt van de onderneming situeert zich in de detailhandel van elektrische huishoudtoestellen. De kracht van de onderneming is dat ze flexibel kunnen omgaan met hun prijzen aangezien ze steeds grote volumes aankopen. De heer CLEVER is al 15 jaar werkzaam bij de onderneming, leverde steeds een goede en loyale dienst en neemt de goede werking van de onderneming ter harte0 De heer CLEVER komt zelfs regelmatig op zaterdagmorgen als het bedrijf gesloten is om zijn administratie bij te werken. Vraag Identificeer 3 belangrijke tekortkomingen, motiveer uw antwoord en formuleer de nodige aanbevelingen. 23

25 3. COSO - COSO ERM 3.1. COSO (1) COSO is een managementmodel dat zijn oorsprong vindt in het Watergateschandaal in de VS. De Amerikaanse overheid (1976) wou een doeltreffende controle instellen om omkoperij te voorkomen. In 1978 werd een aanbeveling opgesteld door het American Institute of Certifed Public Accountants. De Treadway Commission, bestaande uit diverse instituten rond accountancy, audit en management hebben hun aanbeveling gedaan in 1992 met betrekking tot interne controle en interne beheersing, dit resulteerde in 1994 uiteindelijk in het COSO-rapport. Het COSO-rapport is het enige internationaal erkende raamwerk (1992) en dat in 2012 (definitieve versie voorzien half 2013) werd herwerkt conform de evolutie van het bedrijfsleven en de daaruit voortvloeiende behoeften en maatschappelijke vereisten. Het COSO-model als één van de standaardmodellen of referenties gebruik bij het onderzoek naar de interne controlesystemen. Het COSO-model geeft de relatie weer tussen - Doelstelling van de organisatie - Controlecomponenten - Activiteiten/eenheden waarvoor de interne controle nodig is Het COSO-model onderscheidt vier categorieën van risico s - Strategische risico s o Sector o Economisch / conjunctuur o Concurrentie o Wijziging wetgeving en reglementering o Imagoschade o - Operationele risico s o Problemen met toelevering o Ontevreden klanten o Productieproblemen o Geschillen o Personeelsverloop o Kennis en ervaring personeel o - Financiële risico s 24

26 o Ratio s o Intresten en koersen o Prijsevolutie o.. - Informatie risico s o Financiële rapporten o Prestatiemeting o Informatietoegang o Beschikbaarheid van de informatie o. 25

27 26

28 3.2. COSO (2) ERM Van 5 naar 8 componenten 1.Interne omgeving (internal environment) a. Integriteit en ethische waarden o Gedragscode o Voorbeeldfunctie management o Sanctioneringsbeleid o Bonussen en verleidingen b. Bekwaamheid van personeel o Aanwezige kennis o Opleidingsmogelijkheden o functiebeschrijving c. Filosofie en stijl van management o Controlebewustzijn o Zin voor risico o Stabiliteit van het management o communicatiestijl d. Deugdelijk bestuur (corporate governance) o Bestaan van comités 27

29 o Onafhankelijkheid van bestuursleden o Algemene principes (respect, integriteit..) e. Structuur van de organisatie f. Toekennen van verantwoordelijkheden en beslissingsmacht g. HR beleid o Selectie o Opleiding o Verloning - promotie 2.Vastleggen van de objectieven (objective setting) a. Strategische objectieven b. Onderliggende objectieven c. Van onderneming naar persoonlijke objectieven d. Risico-appetijt e. Risico-tolerantie 3.Identificeren van gebeurtenissen (event identification) a. Factoren (intern / extern) b. Evenementen c. Wat kan er verkeerd gaan? 4.Inschatten van risico s (risk assessment) a. Impact b. Kans 5.Risico response (risk response) a. Aanvaarden/weigeren/verminderen/transfereren 6.Controle activiteiten (control activities) a. Policy legt vast wat er moet gebeuren b. Procedure legt vast hoe het moet gebeuren Bv : functiescheidingen Organogram Handleidingen Analytisch inzicht door leiding Fysieke controle Cijferbeoordeling 7.Informatie en communicatie (information & communication) 8.Opvolging (monitoring) doelstellingen 1.Efficiënt (operations) 2.Betrouwbaar (financial reporting) 3.Naleven reglementen (compliance) 28

30 Voorbeeld Vlaamse Overheid D_Thema registratieprocessen D.3_Subthema: Aankopen Doelstelling: een tijdige, juiste en volledige registratie van de financiële gegevens met betrekking tot aankopen,, binnen het kader van een goed functionerende administratie, zodat een vlotte en relevante rapportering mogelijk wordt Definities: volledigheid correctheid Tijdigheid efficiëntie effectiviteit rechtmatigheid autorisatie Alle boekhoudkundige transacties met betrekking tot aankopen worden geregistreerd De boekhoudkundige registraties of boekingen zijn reëel, voor het juiste bedrag en onder de juiste rekeningen geboekt. De registraties of boekingen gebeuren zonder uitstel en in de juiste periode. Transacties worden op het juiste moment uitgevoerd. Verkrijgen van het grootst mogelijk effect, gegeven de beschikbare middelen. Uitgaven gebeuren met reëel resultaat naar de doelstellingen van de entiteit toe. De transacties gebeuren in overeenstemming met de van toepassing zijnde regels. Transacties, boekingen gebeuren door een daartoe bevoegd persoon. CONTROLEDOELSTELLING RISICO PROBABILITEIT IMPACT (ernst) MOGELIJKE BEHEERSINGSMAATREGEL ACTOR VOLLEDIGHEID - sommige transacties en/of gegevens werden niet geregistreerd (vb betalingskortingen, intresten bij laattijdige betaling, investeringen/desinvesteringen) - Alle transacties moeten zonder uitstel, getrouw en volledig worden opgenomen in de boekhouding. Dit wordt als dusdanig in de procedures (aankopen, vaste activa verwerkt). (1) - De toepassing van de procedures wordt - 29

31 CONTROLEDOELSTELLING RISICO PROBABILITEIT IMPACT (ernst) MOGELIJKE BEHEERSINGSMAATREGEL ACTOR regelmatig geëvalueerd. Indien blijkt dat bepaalde procedures niet worden toegepast wordt de oorzaak ervan onderzocht en worden passende maatregelen genomen.(17) - niet alle facturen/documenten geraken bij de juiste afdeling (boekhouddienst) - er worden ten onrechte aan de leveranciers geen creditnota s gevraagd - Alle uitgavenprocessen moeten uitvoerig worden beschreven. Bij de beschrijving van deze processen moeten de nodige controlepunten worden voorzien. (1) - De processen zijn voldoende gekend bij de betrokken actoren. (18) - Er is voldoende communicatie tussen de verschillende diensten. (19) - De organisatiestructuur is duidelijk uitgetekend en gekend bij de betrokken actoren. (18) - Alle aankoopfacturen worden bij hun ontvangst onmiddellijk geregistreerd (registreren is hier niet noodzakelijk synoniem voor boeken). De leverancier geeft duidelijke informatie op de aankoopfactuur voor welke persoon/afdeling de factuur bestemd is. (1) - Er moet voldoende communicatie zijn tussen de verschillende diensten/ entiteiten omtrent afwijkingen tussen bestelling, levering en factuur. Dit wordt in de procedures verwerkt. (1) (19) - Er bestaat een systeem dat automatisch de

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem In dit artikel wordt de logica van de ISA s besproken in relatie met het interne controlesysteem. Hieronder worden de componenten van het interne

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7

Inhoud. Woord vooraf 7 Inhoud Woord vooraf 7 1 Diverse aspecten van de controle 9 1.1 Doelstelling van de controle van de jaarrekening 9 1.1.1 Basisprincipes 9 1.1.2 De specifieke Belgische context 10 1.2 Andere controleopdrachten

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11

Inhoud. Woord vooraf 11 5 Inhoud Woord vooraf 11 1 Diverse aspecten van de controle 13 1.1 Doelstelling van de controle van de jaarrekening 14 1.1.1 Basisprincipes 14 1.1.2 De specifieke Belgische context 15 1.2 Andere controleopdrachten

Nadere informatie

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ BIJLAGE 2. INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ Dit intern reglement maakt integraal deel uit van het Corporate Governance Charter van de Vennootschap. Deze bijlage is een aanvulling op de toepasselijke

Nadere informatie

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ BIJLAGE 2 BIJ HET CORPORATE GOVERNANCE CHARTER INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ OPGESTELD DOOR DE RAAD VAN BESTUUR INHOUDSOPGAVE Algemeen... 3 1. Samenstelling... 3 2. Verantwoordelijkheden... 3 3.

Nadere informatie

SOLVAY NV HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITE. De leden van het Auditcomité worden benoemd voor een hernieuwbare termijn van twee jaar.

SOLVAY NV HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITE. De leden van het Auditcomité worden benoemd voor een hernieuwbare termijn van twee jaar. SOLVAY NV HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITE I. SAMENSTELLING VAN HET AUDITCOMITÉ 1. Aantal leden - Duur van de mandaten Het Auditcomité telt minstens vier leden. De leden van het Auditcomité

Nadere informatie

pagina 1 van 5 Besluit van de Vlaamse Regering betreffende de begroting en de boekhouding van de Vlaamse rechtspersonen Datum 14/10/2011 DOCUMENT De Vlaamse Regering, Gelet op de bijzondere wet van 8 augustus

Nadere informatie

Bijlage bij de VACANTVERKLARING

Bijlage bij de VACANTVERKLARING Bijlage bij de VACANTVERKLARING gaat over tot de aanwerving en aanleg wervingsreserve van een deskundige Financiën en overheidsopdrachten (m/v) : functiebeschrijving en competenties 1. Algemene informatie

Nadere informatie

Norm inzake de toepassing van de ISA's in Belgie

Norm inzake de toepassing van de ISA's in Belgie Norm inzake de toepassing van de ISA's in Belgie De Raad van het Instituut van de Bedrijfsrevisoren, Overwegende dat het moderniseren van het norrnatief kader voor de uitvoering van revisorale opdrachten

Nadere informatie

2.4. Doelstelling van de controle van de jaarrekening (5 januari 1987) 65

2.4. Doelstelling van de controle van de jaarrekening (5 januari 1987) 65 3. Interactie tussen toepassingscontroles en algemene IT-controles Toepassingscontroles en algemene IT-controles zijn sterk met elkaar verbonden. De algemene IT-controles zijn noodzakelijk om de betrouwbaarheid

Nadere informatie

CHARTER VAN HET AUDITCOMITE

CHARTER VAN HET AUDITCOMITE CHARTER VAN HET AUDITCOMITE INLEIDING 2 I. ROL 2 II. VERANTWOORDELIJKHEDEN 2 1. Financiële reporting 3 2. Interne controle - risicobeheer en compliance 3 3. Interne audit 4 4. Externe audit: de commissaris

Nadere informatie

Charter Audit Comité Goedgekeurd door de Raad van Bestuur op 2 oktober 2014

Charter Audit Comité Goedgekeurd door de Raad van Bestuur op 2 oktober 2014 Charter Audit Comité Goedgekeurd door de Raad van Bestuur op 2 oktober 2014 Charter van het Audit Comité van de Raad van Bestuur van Indaver NV 1 Doelstelling van het Auditcomité Het Auditcomité van Indaver

Nadere informatie

Modelverslagen met betrekking tot de statistieken

Modelverslagen met betrekking tot de statistieken Bijlage 6 Circulaire _2011_06-6 dd. 14 februari 2011 Modelverslagen met betrekking tot de statistieken Toepassingsveld: Openbare instellingen voor collectieve belegging naar Belgisch recht met een veranderlijk

Nadere informatie

Bijlage 3. Intern reglement van het Auditcomité

Bijlage 3. Intern reglement van het Auditcomité Bijlage 3 Intern reglement van het Auditcomité 1. Samenstelling en vergoeding Het Comité bestaat uit twee leden die door de Raad van Bestuur van de Zaakvoerder worden aangeduid uit de onafhankelijke Bestuurders.

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de algemene vergadering van Nederlandse Waterschapsbank N.V. Verklaring over de jaarrekening 2014 Ons oordeel Wij hebben de jaarrekening 2014 van

Nadere informatie

TRANSPARANTIEVERSLAG 2013

TRANSPARANTIEVERSLAG 2013 TRANSPARANTIEVERSLAG 2013 1. Inleiding Dit verslag bevat de informatie zoals bepaald in artikel 15 van de wet van 22 juli 1953 houdende de oprichting van een Instituut van de Bedrijfsrevisoren, aangepast

Nadere informatie

Interne controle en risicobeheer

Interne controle en risicobeheer COMMISSIE CORPORATE GOVERNANCE PRIVATE STICHTING Interne controle en risicobeheer Richtlijnen in het kader van de wet van 6 april 2010 en de Belgische Corporate Governance Code 2009 Hulpdocument voor het

Nadere informatie

De effectieve directie

De effectieve directie Studiedag - Journée d études De interne audit en het auditcomité Walgraeve M. Hoofd interne audit NVSM 17.10.2008 Verslag over: De effectieve directie - Financiële, operationele en strategische risico

Nadere informatie

INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE

INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE INHOUDSOPGAVE Paragraaf Inleiding... 1-3 Definities... 4 Gebeurtenissen die zich vóór de datum van de controleverklaring

Nadere informatie

RNCI sessie 26 oktober 2009. Beknopt overzicht van Het wetsontwerp over het remuneratiecomité en het remuneratieverslag

RNCI sessie 26 oktober 2009. Beknopt overzicht van Het wetsontwerp over het remuneratiecomité en het remuneratieverslag RNCI sessie 26 oktober 2009 Beknopt overzicht van Het wetsontwerp over het remuneratiecomité en het remuneratieverslag 1 Inhoudsopgave bespreking wetsontwerp Bron: Wetsontwerp tot versterking van het deugdelijk

Nadere informatie

PROXIMUS NV van publiek recht CHARTER VAN HET AUDIT- EN TOEZICHTSCOMITE

PROXIMUS NV van publiek recht CHARTER VAN HET AUDIT- EN TOEZICHTSCOMITE PROXIMUS NV van publiek recht CHARTER VAN HET AUDIT- EN TOEZICHTSCOMITE Statuut Het Audit- en Toezichtscomité is een raadgevend comité van de Raad van Bestuur, met uitzondering voor de punten waarvoor

Nadere informatie

KEY ISSUES - Corporate Governance COMMISSIE VOOR HET BANK- EN FINANCIEWEZEN

KEY ISSUES - Corporate Governance COMMISSIE VOOR HET BANK- EN FINANCIEWEZEN KEY ISSUES - Corporate Governance COMMISSIE VOOR HET BANK- EN FINANCIEWEZEN Rapportering corporate governance Brussel, 18 november 1999 Mevrouw, Mijnheer, De Commissie voor het Bank en Financiewezen en

Nadere informatie

Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL. te Amsterdam. Jaarrekening 2012

Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL. te Amsterdam. Jaarrekening 2012 Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL te Amsterdam Jaarrekening 2012 Inhoudsopgave Blad Verslag van het Bestuur 2 Jaarrekening Balans per 31 december 2012 4 Staat van baten en lasten over

Nadere informatie

1. FINANCIËLE INFORMATIESYSTEMEN

1. FINANCIËLE INFORMATIESYSTEMEN Inhoud 1. FINANCIËLE INFORMATIESYSTEMEN............................. 13 1. Wat is boekhouden?........................................ 13 2. Gebruikers van boekhoudinformatie...........................

Nadere informatie

4. Wettelijke basis 17 4.1. Europese richtlijnen en verordeningen 17 4.2. Belgische wetgeving 17 4.3. Voor vzw s 18

4. Wettelijke basis 17 4.1. Europese richtlijnen en verordeningen 17 4.2. Belgische wetgeving 17 4.3. Voor vzw s 18 Inhoud 1. Financiële informatiesystemen 13 1. Wat is boekhouden? 13 2. Gebruikers van boekhoudinformatie 14 3. Financial versus management accounting 15 3.1. Financial accounting (of algemeen boekhouden)

Nadere informatie

De bedrijfsrevisor: een toegevoegde waarde voor uw KMO

De bedrijfsrevisor: een toegevoegde waarde voor uw KMO De bedrijfsrevisor: een toegevoegde waarde voor uw KMO 31.03.2010 Ondernemen 2010 De bedrijfsrevisor: een toegevoegde waarde voor uw KMO Jan VANDERHOEGHT 31.03.2010 Overzicht I. Inleiding II. De bedrijfsrevisor

Nadere informatie

Stichting Bewaarder Robeco

Stichting Bewaarder Robeco Stichting Bewaarder Robeco Jaarrekening over het boekjaar 2013 Stichting Bewaarder Robeco INHOUDSOPGAVE Pagina Algemene informatie 1 Verslag van het Bestuur 2 Algemeen 2 Ontwikkelingen gedurende het verslagjaar

Nadere informatie

over de controle van de rekeningen 2011-2014 van Gimvindus nv

over de controle van de rekeningen 2011-2014 van Gimvindus nv ingediend op 37-I (2014-2015) Nr. 1 10 september 2015 (2014-2015) Verslag van het Rekenhof over de controle van de rekeningen 2011-2014 van Gimvindus nv verzendcode: ECO 2 37-I (2014-2015) Nr. 1 1011 Brussel

Nadere informatie

Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL. te Amsterdam. Jaarrekening 2013

Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL. te Amsterdam. Jaarrekening 2013 Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL te Amsterdam Jaarrekening 2013 Inhoudsopgave Blad Verslag van het Bestuur 2 Jaarrekening Balans per 31 december 2013 4 Staat van baten en lasten over

Nadere informatie

Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek. Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012

Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek. Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012 Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012 Inhoudsopgave - Actieplan GVB Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. n.a.v. BDO-rapportage 13

Nadere informatie

Directiestatuut. Waterleidingmaatschappij Drenthe

Directiestatuut. Waterleidingmaatschappij Drenthe Directiestatuut Waterleidingmaatschappij Drenthe Inhoud Directiestatuut van de NV Waterleidingmaatschappij Drenthe Artikel 1 Definities 3 Artikel 2 Inleiding 3 Artikel 3 Taken van de directie 3 Artikel

Nadere informatie

INHOUD AUTEURSLIJST 3 WOORD VOORAF 15. AFDELING 1 De jaarrekening opstellen 17

INHOUD AUTEURSLIJST 3 WOORD VOORAF 15. AFDELING 1 De jaarrekening opstellen 17 INHOUD AUTEURSLIJST 3 WOORD VOORAF 15 AFDELING 1 De jaarrekening opstellen 17 1. Algemene principes 17 1.1. Evolutie 17 1.2. Het principe van de secties 17 1.3. De omschrijving van bepaalde rubrieken 18

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMISSIE PGGM N.V. 26 november 2013

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMISSIE PGGM N.V. 26 november 2013 REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMISSIE PGGM N.V. 26 november 2013 Inhoudsopgave 1. Algemeen... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Samenstelling... 6 4. De voorzitter... 7 5. De secretaris... 7 6.

Nadere informatie

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE Corporate Governance Novisource streeft naar een organisatiestructuur die onder meer recht doet aan de belangen van de onderneming, haar klanten,

Nadere informatie

ABLYNX NV. (de Vennootschap of Ablynx )

ABLYNX NV. (de Vennootschap of Ablynx ) ABLYNX NV Naamloze Vennootschap die een openbaar beroep heeft gedaan op het spaarwezen Maatschappelijke zetel: Technologiepark 21, 9052 Zwijnaarde Ondernemingsnummer: 0475.295.446 (RPR Gent) (de Vennootschap

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-4 Reikwijdte en doelstellingen van de interne audit... 5 Verhouding

Nadere informatie

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 1 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controle- en overige standaarden Vastgesteld

Nadere informatie

Functiebeschrijving: Directeur audit

Functiebeschrijving: Directeur audit Functiebeschrijving: Directeur audit Functiefamilie Controle en audit functies Voor akkoord Naam leidinggevende Datum + handtekening Naam functiehouder Datum + Handtekening 1. Context van de functie 1.1.

Nadere informatie

Reglement Auditcommissie Raad van Commissarissen MN

Reglement Auditcommissie Raad van Commissarissen MN Reglement Auditcommissie Raad van Commissarissen MN Dit reglement is op grond van artikel 8.3 het reglement van de Raad van Commissarissen vastgesteld door middel van een besluit van de Raad van Commissarissen

Nadere informatie

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring maart 2012 Concept Praktijkhandreiking 1119 Inleiding Binnen de huidige wet- en regelgeving kan de accountant reeds uitdrukkelijk inspelen op

Nadere informatie

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier. Ref: Accom AFWIJKING 2004/1

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier. Ref: Accom AFWIJKING 2004/1 ADVIES- EN CONTROLECOMITE OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS Ref: Accom AFWIJKING 2004/1 Samenvatting van het advies met betrekking tot een vraag om afwijking van de regel die het bedrag beperkt

Nadere informatie

Certificatiemethode voor systemen

Certificatiemethode voor systemen 1- Doel Certificatiemethode voor systemen Beschrijving van het verloop van de certificatie van systemen van organisaties door PME Cert nv 2- Toepassingsgebied Certificatie van kwaliteitsmanagementsystemen

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2013 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2014 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

VOLMACHTFORMULIER VOOR DE BUITENGEWONE ALGEMENE VERGADERING

VOLMACHTFORMULIER VOOR DE BUITENGEWONE ALGEMENE VERGADERING VOLMACHTFORMULIER VOOR DE BUITENGEWONE ALGEMENE VERGADERING Ondergetekende: naam en voornaam / (vennootschaps)naam: adres / zetel: eigenaar van: aandelen van de vennootschap; en/of eigenaar van: warrants

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 Principles of Fund Governance Pag. 1/5 1. INLEIDING Commodity Discovery Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder

Nadere informatie

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier ADVIES- EN CONTROLECOMITÉ OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS

Inleiding / Doel van de vraag om advies. Belangrijkste gegevens van het dossier ADVIES- EN CONTROLECOMITÉ OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS ADVIES- EN CONTROLECOMITÉ OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS Ref : Accom AFWIJKING 2005/1 Samenvatting van het advies dd. 17 mei 2005 met betrekking tot een vraag om afwijking van de regel die

Nadere informatie

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Materieel belang in de jaarrekening Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Agenda Inleiding Doel van de jaarrekening Wat is materieel belang Wat

Nadere informatie

VZW en financiële rapportering

VZW en financiële rapportering VZW en financiële rapportering Wim Van De Walle 1 (c) 2013 Baker Tilly Belgium Thematiek Behoefte aan degelijke, transparante, coherente en betrouwbare beleids-en beheersrapportering Toezien dat rapportering

Nadere informatie

Het beroep van bedrijfsrevisor

Het beroep van bedrijfsrevisor Het beroep van bedrijfsrevisor Update : 31/01/2009 Het beroep van bedrijfsrevisor Bevoorrechte partner van alle actoren van het bedrijfsleven: - Ondernemingen - Openbare en private instellingen, non-profitsector

Nadere informatie

Functiekaart. Werkt onder leiding van en rapporteert aan de bestuurssecretaris (Algemene zaken - Financiën).

Functiekaart. Werkt onder leiding van en rapporteert aan de bestuurssecretaris (Algemene zaken - Financiën). Functie Graadnaam: deskundige Functienaam: boekhouder Functiefamilie: deskundig Functionele loopbaan: B1-B3 Afdeling: Algemene zaken Dienst: Financiën Subdienst: Administratie Code: Doel van de entiteit

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

INHOUD. VOORWOORD... v

INHOUD. VOORWOORD... v INHOUD VOORWOORD...................................................... v HOOFDSTUK 1. WETTELIJK KADER.................................................. 1 1.1. Wet van 27 juni 1921 gewijzigd door de Wet

Nadere informatie

STICHTING BEWAARDER COMMODITY DISCOVERY FUND. (Voorheen Stichting Bewaarder Gold & Discovery Fund) AMERSFOORT JAARREKENING 2012

STICHTING BEWAARDER COMMODITY DISCOVERY FUND. (Voorheen Stichting Bewaarder Gold & Discovery Fund) AMERSFOORT JAARREKENING 2012 (Voorheen Stichting Bewaarder Gold & Discovery Fund) JAARREKENING 2012 INHOUDSOPGAVE Bestuursverslag Balans Winst- en verliesrekening Toelichting behorende tot de jaarrekening Overige gegevens Controleverklaring

Nadere informatie

Verordening controle op het financieel beheer en op de inrichting van de financiële organisatie van Wetterskip Fryslân.

Verordening controle op het financieel beheer en op de inrichting van de financiële organisatie van Wetterskip Fryslân. Verordening controle op het financieel beheer en op de inrichting van de financiële organisatie van Wetterskip Fryslân. Het algemeen bestuur van Wetterskip Fryslân besluit, gelet op artikel 109 van de

Nadere informatie

HOEBERT HULSHOF & ROEST

HOEBERT HULSHOF & ROEST Inleiding Artikel 1 Deze standaard voor aan assurance verwante opdrachten heeft ten doel grondslagen en werkzaamheden vast te stellen en aanwijzingen te geven omtrent de vaktechnische verantwoordelijkheid

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen Versie 1.1 dd. 15 januari 2014 Artikel 1 - Algemene taak 1.1 De raad van commissarissen

Nadere informatie

Het ondersteunen en mee uitvoeren van de boekhouding alsook het voeren van een verantwoord aankoopbeleid.

Het ondersteunen en mee uitvoeren van de boekhouding alsook het voeren van een verantwoord aankoopbeleid. - LOCHRISTI FUNCTIEBESCHRIJVING AFDELING: DIENST: FUNCTIEBENAMING: FINANCIELE DIENST FINANCIELE DIENST-ECONOMAAT econoom-boekhouder 1. Plaats in de organisatie De econoom-boekhouder werkt onder leiding

Nadere informatie

DECEUNINCK NV Naamloze vennootschap die een openbaar beroep doet of heeft gedaan op het spaarwezen Brugsesteenweg 374 8800 Roeselare

DECEUNINCK NV Naamloze vennootschap die een openbaar beroep doet of heeft gedaan op het spaarwezen Brugsesteenweg 374 8800 Roeselare DECEUNINCK NV Naamloze vennootschap die een openbaar beroep doet of heeft gedaan op het spaarwezen Brugsesteenweg 374 8800 Roeselare Ondernemingsnummer: 0405.548.486 RPR Kortrijk (de 'Vennootschap') Bijzonder

Nadere informatie

Uitbesteding van boekhoudkundige activiteiten bij Vlaamse kmo s

Uitbesteding van boekhoudkundige activiteiten bij Vlaamse kmo s Uitbesteding van boekhoudkundige activiteiten bij Vlaamse kmo s PROF.DR. PATRICIA EVERAERT, Docent Lessius Hogeschool en KULeuven GERRIT SARENS, Doctoraatsonderzoeker UGent (Vakgroep Accountancy en Bedrijfsfinanciering)

Nadere informatie

Herziening van ISA 580 Schriftelijke bevestigingen: Ondersteuning van andere controle-informatie

Herziening van ISA 580 Schriftelijke bevestigingen: Ondersteuning van andere controle-informatie Josef Ferlings, Lid van de IAASB, Lid van de IAASB Representations Task Force en Voorzitter van de Auditafdeling IDW Hauptfachausschuss Herziening van ISA 580 Schriftelijke bevestigingen: Ondersteuning

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

26-5-2015. Module 3 Gegevens verwerken. Geleerd in vorige presentaties. Les 2. Wat is boekhouden? Wat zijn transacties? Les 2. Leer het boekhoudproces

26-5-2015. Module 3 Gegevens verwerken. Geleerd in vorige presentaties. Les 2. Wat is boekhouden? Wat zijn transacties? Les 2. Leer het boekhoudproces Geleerd in vorige presentaties Module 3 Gegevens verwerken Les 2. Leer het boekhoudproces Business Plan op 1 A4 Budget in 5 stappen Uurtarief / DGA-salaris Papieren en digitale archief ordnersysteem Btw-administratie

Nadere informatie

Continuous auditing and continuous monitoring: continuous solutions? J. Jacobs en M. Hoetjes

Continuous auditing and continuous monitoring: continuous solutions? J. Jacobs en M. Hoetjes Continuous auditing and continuous monitoring: continuous solutions? J. Jacobs en M. Hoetjes Introductie Jacco Jacobs E-mail: jacco.jacobs@nl.ey.com Internet: www.ey.com Meta Hoetjes E-mail: meta.hoetjes@csi4grc.com

Nadere informatie

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008.

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008. Bestuursreglement Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008. Artikel 1 Status en inhoud van het reglement 1. Dit reglement is opgesteld

Nadere informatie

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE Vastgesteld door de RvC op 10 maart 2010 1 10 maart 2010 INHOUDSOPGAVE Blz. 0. Inleiding... 3 1. Samenstelling... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Taken betreffende

Nadere informatie

Betreft: Geïntegreerd inspectieverslag. Geachte Voorzitter,

Betreft: Geïntegreerd inspectieverslag. Geachte Voorzitter, Aan de Voorzitter van het OCMW van Kinrooi Breeërsesteenweg 146 Postcode en plaats Geïntegreerd inspectieverslag POD MI Inspectiedienst POD MI Kinrooi/W65B-SFGE/2016 2 Betreft: Geïntegreerd inspectieverslag

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 BASISBEGINSELEN VAN HET DUBBEL BOEKHOUDEN

HOOFDSTUK 1 BASISBEGINSELEN VAN HET DUBBEL BOEKHOUDEN WOORD VOORAF... OVER DE AUTEURS... v vii HOOFDSTUK 1 BASISBEGINSELEN VAN HET DUBBEL BOEKHOUDEN 1 INLEIDING... 2 2 DE BALANS... 3 2.1 Ondernemingsmiddelen of activa... 4 2.2 Ondernemingsbronnen of passiva...

Nadere informatie

Reglement van de Auditcommissie van Stichting TBV

Reglement van de Auditcommissie van Stichting TBV Vastgesteld in de Raad van Toezicht d.d. 12 september 2007 Reglement van de Auditcommissie van Stichting TBV 0. Inleiding 0.1. Dit reglement is opgesteld door de Raad van Toezicht ingevolge artikel 18

Nadere informatie

OPDRACHTBRIEF. in deze overeenkomst de beroepsbeoefenaar genoemd,

OPDRACHTBRIEF. in deze overeenkomst de beroepsbeoefenaar genoemd, Tussen de ondergetekenden: OPDRACHTBRIEF Naam +Voornaam IAB - erkenningsnummer Nat.Nr. Kantoor houdende te Stationsstraat 1 te 3520 Zonhoven Als mandataris van Coda Boekhouders en Fiscalisten BVBA Met

Nadere informatie

Controletechnische functiescheiding

Controletechnische functiescheiding Controletechnische functiescheiding A3040^1. Controletechnische functiescheiding drs. A.J.A. Hassing RE RA 1 1 Inleiding A3040 ^ 3 2 Functies A3040 ^ 4 2.1 Beschikken A3040 ^ 4 2.2 Bewaren A3040 ^ 4 2.3

Nadere informatie

Corporate Governance Reglement

Corporate Governance Reglement Corporate Governance Reglement N.V. VSH Foods Corporate Governance Reglement april 2011 1 van 9 Algemeen Dit document is een handleiding voor de inrichting van de Corporate Governance voor N.V. VSH Foods

Nadere informatie

Interne Controle: wat nu met de praktijk?

Interne Controle: wat nu met de praktijk? Interne Controle: wat nu met de praktijk? Marc Schulpen, BDO Atrio Adviseurs Openbare Sector Danny Maes, BDO Atrio Adviseurs Openbare Sector Frank Vanhove, Financieel Beheerder Gemeente Merelbeke Marc

Nadere informatie

Bijlage bij het corporate-governancecharter van BEFIMMO NV REMUNERATIEBELEID

Bijlage bij het corporate-governancecharter van BEFIMMO NV REMUNERATIEBELEID Bijlage bij het corporate-governancecharter van BEFIMMO NV REMUNERATIEBELEID (Laatste update: 28 februari 2014 1 ) Dit document beschrijft het remuneratiebeleid van de groep Befimmo dat uitgestippeld werd

Nadere informatie

INFORMATIE OVER AANDEELHOUDERSRECHTEN 23 MAART 2012

INFORMATIE OVER AANDEELHOUDERSRECHTEN 23 MAART 2012 Delhaize Groep NV Osseghemstraat 53 1080 Brussel, België Rechtspersonenregister 0402.206.045 (Brussel) www.delhaizegroep.com INFORMATIE OVER AANDEELHOUDERSRECHTEN 23 MAART 2012 Deze nota tracht de belangrijkste

Nadere informatie

AOIB (administratieve organisatie en interne beheersing)

AOIB (administratieve organisatie en interne beheersing) AOIB (administratieve organisatie en interne beheersing) Stichting Week van de Chronisch Zieken 1 Algemeen... 2 2 Organisatiestructuur... 2 2.1 Projectmanagement... 2 2.2 Functiescheiding... 3 3 Richtlijnen...

Nadere informatie

Deontologische code - Commissie Projectsourcing

Deontologische code - Commissie Projectsourcing Deontologische code - Commissie Projectsourcing 1. Algemene bepalingen 1.1. Doel van deze gedragscode is het bepalen van de regels waartoe de leden zich verbinden ze na te leven. Ze moet bijdragen tot

Nadere informatie

Externe audit, interne controle en IT. Steven Van Roosbroek

Externe audit, interne controle en IT. Steven Van Roosbroek Externe audit, interne controle en IT Steven Van Roosbroek Gestegen verwachtingen Financieel Inhoudelijk Burgers 3 4 Kader voor de externe audit Nieuw systeem van plannen en boekhouden Integratie sectorale

Nadere informatie

Waarschuwing Woord vooraf Executive Summary (NL) Executive Summary (FR) Executive summary (EN) Inleiding 1

Waarschuwing Woord vooraf Executive Summary (NL) Executive Summary (FR) Executive summary (EN) Inleiding 1 Waarschuwing Woord vooraf Executive Summary (NL) Executive Summary (FR) Executive summary (EN) V VII IX XV XXI XXVII Inleiding 1 Hoofdstuk 1. Het commissarisverslag: structuur 3 1.1. Inleiding 5 1.2. Verslag

Nadere informatie

EDE Consulting. BouwManager 2008. Handleiding

EDE Consulting. BouwManager 2008. Handleiding EDE Consulting BouwManager 2008 Handleiding Operations Financials EDE Consulting bvba, 21.12.2007 BouwManager 2008.03 BouwManager is een zeer gebruiksvriendelijke software voor de bouw waarmee U Uw activiteiten

Nadere informatie

VOLMACHTFORMULIER VOOR DE BUITENGEWONE ALGEMENE VERGADERING

VOLMACHTFORMULIER VOOR DE BUITENGEWONE ALGEMENE VERGADERING VOLMACHTFORMULIER VOOR DE BUITENGEWONE ALGEMENE VERGADERING Ondergetekende: naam en voornaam / (vennootschaps)naam: adres / zetel: eigenaar van: aandelen van de vennootschap; en/of eigenaar van: warrants

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden BeeDirect. 1) Algemene voorwaarden

Algemene Voorwaarden BeeDirect. 1) Algemene voorwaarden Algemene Voorwaarden BeeDirect 1) Algemene voorwaarden Deze algemene voorwaarden zijn van toepassing op het uitbrengen van alle offertes en overeenkomsten door de verkoper BeeDirect ten aanzien van de

Nadere informatie

2. METHODOLOGIE VAN DE CONTROLE

2. METHODOLOGIE VAN DE CONTROLE 2. METHODOLOGIE VAN DE CONTROLE 2.1. Controlerisico (3 december 1993) 58 1. Inleiding 1.1.Het hoofddoel van de controle van de jaarrekening bestaat erin de lezer de zekerheid te geven dat deze een

Nadere informatie

COMMISSIE VOOR BOEKHOUDKUNDIGE NORMEN

COMMISSIE VOOR BOEKHOUDKUNDIGE NORMEN COMMISSIE VOOR BOEKHOUDKUNDIGE NORMEN De boekhoudkundige verwerking met betrekking tot de toepassing van de overgangsregeling zoals vermeld in artikel 537 WIB 92 Ontwerpadvies van X november 2013 I. Inleiding

Nadere informatie

Bijzondere projectsubsidies socio-culturele projecten

Bijzondere projectsubsidies socio-culturele projecten Booischotseweg 1 2235 Hulshout Tel: 015 22 40 17 www.hulshout.be hulshout@bibliotheek.be Bijzondere projectsubsidies socio-culturele projecten Artikel 1. Doelstelling en definitie Onder de hierna bepaalde

Nadere informatie

MPGR12011042014440279 GR1 20.04.2011 0279. drs. F.P. Smilde

MPGR12011042014440279 GR1 20.04.2011 0279. drs. F.P. Smilde MPGR12011042014440279 GR1 20.04.2011 0279 ^Ó^ Deloitte Accountants B.V. Wilhelminakade 1 3072 AP Rotterdam Postbus 2031 3000 CA Rotterdam Tel: (088) 2882888 Fax: (088) 2889830 www.deloitte.nl Aan de directie

Nadere informatie

LANDELIJK EXAMEN OAT

LANDELIJK EXAMEN OAT Overlegorgaan van HBO-scholen met een accountancy-opleiding LANDELIJK EXAMEN OAT Vragen Congres en Evenementen Groep BV Middagzitting 14.00 16.30 uur Samenstellers : Redactiecommissie OAT Datum : 12 januari

Nadere informatie

Met deze beknopte samenvatting proberen wij enkele van de grootste verschillen en essentieelste kenmerken van beide landen weer te geven.

Met deze beknopte samenvatting proberen wij enkele van de grootste verschillen en essentieelste kenmerken van beide landen weer te geven. BELGIË NEDERLAND EEN WERELD VAN VERSCHIL Ondanks het feit dat België en Nederland buren zijn, nagenoeg dezelfde taal wordt gesproken en ze economisch zeer sterk verbonden zijn is er op boekhoudkundig,

Nadere informatie

NAAMLOZE VENNOOTSCHAP Maatschappelijke zetel: Broekstraat 31-1000 Brussel BTW BE 0401.574.852 RPR Brussel S T E M M I N G PER B R I E F

NAAMLOZE VENNOOTSCHAP Maatschappelijke zetel: Broekstraat 31-1000 Brussel BTW BE 0401.574.852 RPR Brussel S T E M M I N G PER B R I E F NAAMLOZE VENNOOTSCHAP Maatschappelijke zetel: Broekstraat 31-1000 Brussel BTW BE 0401.574.852 RPR Brussel S T E M M I N G PER B R I E F Gewone, bijzondere en buitengewone algemene vergaderingen van dinsdag

Nadere informatie

Jaarrekening 2010. ASR Nederland Beleggingsbeheer N.V.

Jaarrekening 2010. ASR Nederland Beleggingsbeheer N.V. Jaarrekening ASR Nederland Beleggingsbeheer N.V. Inhoudsopgave Bestuursverslag... 3 Balans per 31 december....4 Winst- en verliesrekening over... 5 Toelichting tot de beperkte balans per 31 december...

Nadere informatie

MPC PRIVATE EQUITYFONDS

MPC PRIVATE EQUITYFONDS MPC PRIVATE EQUITYFONDS GLOBAL 8 CV GRONINGEN Financieel verslag 2011 MPC Private Equityfond Global 8 CV Groningen JAARVERSLAG Hierbij bieden wij u het jaarverslag 2011 aan van MPC Private Equityfonds

Nadere informatie

Accountantsverslag 2012

Accountantsverslag 2012 pwc I Accountantsverslag 2012 Permar Energiek B.V. 24 mei 2013 pwc Permar Energiek B.V. T.a.v. de Raad van Commissarissen en de Directie Horaplantsoen 2 6717LT Ede 24 mei 2013 Referentie: 31024B74/DvB/e0291532/zm

Nadere informatie

Procuratiereglement. Stichting Humanitas

Procuratiereglement. Stichting Humanitas Procuratiereglement Stichting Humanitas Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2 Samenhang documentatie 3 Hoofdstuk 3 Bevoegdheden en afspraken (intern en extern) 3 Paragraaf 3.1 Binnen kaders

Nadere informatie

COMMISSIE VOOR BOEKHOUDKUNDIGE NORMEN

COMMISSIE VOOR BOEKHOUDKUNDIGE NORMEN COMMISSIE VOOR BOEKHOUDKUNDIGE NORMEN CBN-advies 2013/17 - De boekhoudkundige verwerking met betrekking tot de toepassing van de overgangsregeling zoals vermeld in artikel 537 WIB 92 Advies van 27 november

Nadere informatie

Visma.net Financieel. Zaken doen in de cloud

Visma.net Financieel. Zaken doen in de cloud Visma.net Financieel Zaken doen in de cloud Zaken doen in de cloud Visma.net Financieel is de nieuwe totaaloplossing van Visma in de cloud voor financieel management. Veilig werken in de cloud voor CFO

Nadere informatie