RENE` DESCARTES VERT000 OVER DE METHODE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "RENE` DESCARTES VERT000 OVER DE METHODE"

Transcriptie

1 RENE` DESCARTES VERT000 OVER DE METHODE W

2

3

4

5 VERTOOG OVER DE METHODE

6 WERELDBIBLIOTHEEK N.V. GESTICHT DOOR DR, L. SIMONS IN HET JAAR 1903 THANS ONDER LEIDING VAN DR. NICO VAN SUCHTBLBN

7 RENE DESCARTES VERTOOG OVER DE METHODE (DISCOURS DE LA MfiTHODE) VERTAALD DOOR HELENA C. POS INGELEID DOOR PROF. DR. H. J. POS HOOGLERAAR AAN DE UNIVERS1TEIT VAN AMSTERDAM BANDONTWERP S. DE BACK WERELDBIBLIOTHEEK AMSTERDAM-W,

8 DRUKKERIJ EN BINDERIJ VAN DE WERELDBIBLIOTHEEK N. V.

9 INHOUD Pag. Woord vooraf 5 INLEIDING A. Descartes' leven en werken 9 Litteratuur 32 B. Descartes' filosofie 35 I. De kennisleer 35 II. Het Godsbewijs 53 III. De natuurfilosofie 57 IV. De anthropologic 61 V. Bestriding en invloed 70 VI. Overzicht van het Yertoog 79 Litteratuur 86 VERTOOG OYER DE METHODE Eerste Gedeelte 89 Tweede Gedeelte 100 Derde Gedeelte 114 Vierde Gedeelte 124 Vtffde Gedeelte 135 Zesde Gedeelte 157 VERBETERING. Op bladz. 20 regel 6 leze men in plaats van: Christiaan: Constantijn.

10

11

12

13

14 Rene Descartes. Naar de schilderij van Frans Hals gegraveerd door J. Suyderhoeff.

15 WOORD YOORAF In Juni dezes jaars zal het driehonderd jaar geleden zijn, dat Descartes' Discours de la Methode bij Jean Maire te Leiden verscheen. De herdenking van dit baanbrekend werk der nieuwere wijsbegeerte zal allerwege worden gevierd, waar de wijsbegeerte en de vrijheid der gedachte in ere zijn. Het negende Internationale Congres voor Wijsbegeerte te Parijs zal in Augustus e.k., onder den titel Congres Descartes, voornamelijk aan dezen wijsgeer en zijn invloed op het denken der laatste drie eeuwen gewijd zijn. Ook in ons land zullen op verschillende plaatsen herdenkingen worden gehouden, en geschriften, daarop betrekking hebbend, het licht zien. Een en ander deed de gedachte opkomen, dat er plaats is voor een Nederlandse vertaling van het Discours, zowel als bijdrage in de hulde aan den denker, die gedurende een groot deel van zijn leven in de vrije Nederlanden de

16 6 WOORD VOORAF stille wijkplaats vond die hij behoefde, als ook ter meerdere bekendmaking onder onze landgenoten, die zich mogelijk door het zware zeventiende-eeuwse Frans zouden laten afhouden van de kennisname van dit zeer bijzondere document der nieuwere wijsbegeerte. Het Yertoog is, wat den inhoud betreft, op zichzelf niet moeilijk leesbaar. Tot recht verstand is echter nodig, dat men een overzicht heeft zowel van het verdere werk waarvan in het Yertoog meer de strekking is aangeduid dan dat het volledig is samengevat als ook van den met dat werk zo nauw vervlochten levensgang van Descartes. Tenslotte scheen tot begrip der betekenis van den denker in het verband der latere filosofie wenselijk, dat enkele aanwijzingen over den invloed van zijn denken op de nieuwere wijsbegeerte werden gegeven. Haarlem. Amsterdam. De Inleider. De Vertaalster. Februari 1937.

17 INLEIDING A. DESCARTES' LEVEN EN WERKEN B. DESCARTES'FILOSOFIE

18

19 A - DESCARTES' LEYEN EN WERKEN De grondleggers der moderne wijsbegeerte, Baco, Descartes, Spinoza en Leibnitz, hebben geen van alien de filosofie als leervak aan een universiteit beoefend. Zij hadden groter vrijheid nodig dan in die tijden een universiteit kon bieden. Zij volgden hun roeping in de stilte van een teruggetrokken leven, als Descartes en Spinoza, of wel in de bewegelijkheid van wereldse en diplomatieke relaties en functies, gelijk Baco en Leibnitz. Rene Des Quartes, heer van Perron in Poitou, werd 31 Maart 1596 als zoon ener adellijke familie te La Haye in de Touraine geboren. De positie der familie wees in de richting van een loopbaan als kerkelijk of wereldlijk ambtsdrager, allerminst in die van een wijsgeer. Yan de geestelijke atmosfeer, waarin hij opgroeide, is den wijsgeer, hoe revolutionnair ook in zijn denken, een zeker conservatisme ten opzichte van politieke en sociale dingen bijgebleven.

20 10 A DESCARTES' LEVEN EN WERKEN Als kind ener vroeg gestorven moeder van zwakke gezondheid en door een zeldzamen kennisdrang bezield, werd hij door zijn yader, die hem schertsend mijn kleine wijsgeer" pleegde te noemen, in 1604 op de Jezuitenschool te La Fleche gedaan, waar hij tot zijn zeventiende jaar bleef. Deze school, bestemd voor de opyoeding van adeliijke jongelieden, was kort tevoren door Hendrik IV opgericht. Descartes sloot er vriendschap met Mersenne, den lateren Pater der Minderbroeders te Parijs, die de eerste voorvechter voor zijn denkbeelden zou worden. Het onderwijs in logica, physica en metaphysica, wel verre van Descartes te bevredigen, maakte zijn critiek gaande. Zijn kennisdrang verslond alles wat men in dien tijd kon leren, maar bleef onverzadigd Bijzonder aangetrokken werd de jongeling door de wiskunde, waarin hij het voorbeeld zag van een wetenschap, die met grote innerlijke zekerheid haar stellingen ontwikkelt. Tevens was hi} zich bewust, dat zijn geest niet zocht geleerdheid, waaraan in die tijden veel gewicht gehecht werd, maar inzicht. De wiskunde was hem een voorbeeld van een gebouw van kennis, waarin zekerheid en inzicht samengaan en allengs rijpte de gedachte van een hervorming der wetenschappen volgens een nieuwe methode van beoefening naar het voorbeeld der wiskunde. De weg tot de waarheid, waaraan de uit de scholastiek zich bevrijdende geest van Descartes' tijdgenoten soms vertwijfelde, lag

21 A - DESCARTES' LEVEN EN WERKEN 11 voor hem in de methode van het denken. Descartes bleef niet bij de wiskunde staan, hoewel hij tevens een harer grootste beoefenaren zou worden, maar zij hielp hem aan het inzicht aangaande een zekere methode voor alle wetenschappen. De wijsgeer vond in de overlevering een bepaalde methode van filosoferen als de ware aangeprezen. Dit was die van de redenering door syllogisme of sluitrede. De Middeleeuwen hadden haar van Aristoteles overgenomen. Zij stelt twee oordelen op, een algemeen en een bijzonder, en leidt daaruit dan een derde af. Descartes merkte dat die vorm van redeneren wel geschikt is om de kennis, die men reeds heeft, te ordenen immers het algemene oordeel, dat een der premissen vormt, moet reeds bekend zijn, zal er een oordeel uit kunnen worden afgeleid maar dat men met haar geen nieuwe inzichten bereikt. De wiskunde echter ordent niet slechts reeds verworven kennis, maar zij lost problemen op, zij vindt het nieuwe. Haar bewijsgang is niet de syllogistische redenering, maar de analyse. De modelvorm daarvan is de algebraische vergelijking. In stilte was Descartes als leerling van La Fleche voortdurend met wiskundige problemen bezig. Hij deed hier reeds zijn grote ontdekking van de algebraische behandeling van meetkundige verhoudingen, de zogenaamde analytische geometrie en werd zich de geestesfunctie die deze voortbrengt als universele

22 12 A - DESCARTES' LEYEN EN WERKEN methode van kennen bewust. Over zijn ontwikkelingsgang in deze periode geeft het eerste stuk van het Yertoog over de Methode belangrijke aanwijzingen. Wanneer Descartes in 1612 de school van La Fleche verlaat, begint een tweede periode in zijn leven. Na korten tijd onder standgenoten in Parijs te hebben vertoefd, trekt de wijsgeer zich terug om zich aan zijn problemen te wijden. In 1617 begeeft hij zich, zoals de gewoonte het in die tijden voor zonen van den adel meebracht, in militairen dienst. Hij dient als vrijwilliger onder Maurits van Nassau en leert te Breda den Nederlandsen wiskundige Isaac Beekman kennen, met wien hij vriendschap sluit. De betrekkingen tussen de beide mannen zijn ons door de briefwisseling en een dagboek van Beekman nauwkeurig bekend. Het is op diens aansporing dat Descartes zijn eerste werk, Compendium musicae voltooit (1618), dat echter eerst in 1650 gedrukt zou worden. Terwijl Descartes in Breda in garnizoen is, woeden in Nederland de godsdiensttwisten, die eindigen met de beroemde Synode van Dordrecht (1618) en de overwinriing der Calvinistische orthodoxie. Een der woordvoerders der Synode was Gisbertus Voetius, hoogleraar te Utrecht, met wien Descartes later in conflict zou geraken. Inmiddels was in Duitsland de dertigjarige oorlog begonnen. Descartes begeeft zich naar Beieren en stelt zich in dienst van de Katho-

23 A - DESCARTES' LEVEN EN WERKEN 13 lieke beweging. Den winter 1619/20 brengt hij in Neuburg door. Gedurende de winterkwartieren leeft hij op zichzelf, in nadenken verzonken. Sommige biografen hebben Descartes gevierd als een groot soldaat, maar noch zijn eigen mededelingen, noch wat ons van zijn karakter en temperament bekend is, geven steun aan deze opvatting. Na nog deel genomen te hebben aan veldtochten in Boheme en Hongarije, verlaat de denker in 1621 voorgoed den militairen dienst. Maandenlange eenzaamheid heeft hem in diepen twijfel gebracht. De zekerheid der wiskunde tegenover de onzekerheid der traditionele schoolfilosofie houdt hem bezig. De laatste wil hij hervormen, deel geven aan de wiskundige zekerheid. Maar hoe hier te werk te gaan? Er is niets of niemand die hem hierbij kan helpen. Zijn twijfel gaat diep genoeg om hem te doen vragen, of de waarheid ergens van buiten, misschien wel van boven komt en hij doet een gelofte. Anderzijds ontdekt hij het grondbeginsel van alle zekere kennis, die geleid wordt door methode: de kennis reikt zover als het duidelijke denken. De analyse der voorstellingen is de weg tot zekerheid. Deze analyse, die naar het model der wiskunde zal moeten te werk gaan, is bij Descartes in de eerste plaats op den inhoud van het individuele bewustzijn gericht. Dat hij er aan gedacht heeft, ze ook op de samenleving, op de begrippen van recht en zedelijkheid toe te passen, is

24 14 A DESCARTES' LEYEN EN WERKEN zeker, maar voor zichzelf heeft hij die taak als te ingewikkeld afgewezen. Het zoeken naar zekerheid voor de theoretische en metaphysische kennis achtte Descartes zijn enige en alles beheersende roeping. Teneinde die te vervullen, was het nodig door niemand gestoord te worden en alien aanstoot te vermijden. De zorg voor dit laatste is, zelfs bij Descartes, wel eens in conflict gekomen met de waarachtigheid. Op 10 November 1619 doet de denker in Neuburg een merkwaardige ontdekking, inventum mirabile noemt hij ze. Wat het precies is wordt niet aangeduid, maar zeker hangt het plotseling doorbrekend inzicht samen met de ontdekking der Methode. Hij wil een pelgrimstocht naar Loretto ondernemen, om de Heilige Maagd te danken. Na Italie bereisd te hebben vertoeft Descartes opnieuw in Parijs, waar hij gevierd wordt door een kring van belangrijke wiskundigen en filosofen. Hij ontmaskert een brillant sofist, een zekere Chandoux, die het inzicht had dat de filosofie zich op een nieuwe methode zal moeten gronden, maar de oude syllogistiek gebruikte om dat denkbeeld met inhoud te vullen. Men dringt erop aan dat Descartes zal publiceren. Hij schrijft dan de Regulae ad directionem ingenii (Regels ter leiding van het verstand), waarvan een gedeelte is bewaard gebleven en die na zijn dood zijn uitgegeven. De wijsgeer had nu den indruk gevestigd dat hij de nieuwe methode, die de scholastiek te boven

25 A - DESCARTES' LEVEN EN WERKEN 15 kwam en in overeenstemming was met de nieuwe ontdekkingen der natuurwetenschappen, had gevonden. Dit werd hem een prikkel tot uitwerken, hoewel hij nog niet verder was dan het negatieve gedeelte, toen zijn roem begon. Teneinde ongestoord zich aan zijn onderzoek te kunnen wijden, begeeft Descartes zich in het yoorjaar van 1629 naar Holland. Op 16 April 1629 laat hij zich als student te Franeker inschrijven: Renatus Descartes Gallus philosophus, zoals het Album vermeldt. In Holland heeft hij twintig jaar gewoond. Hij wisselde dikwijls van woonplaats. Amsterdam, Franeker, Deventer, Utrecht, Amersfoort, Leeuwarden, Egmond a. d. Hoef, Harderwijk, Leiden en het slot Endegeest heeft hij bewoond. Over zijn verblijf in Holland, met name in Amsterdam, schrijft Descartes aan zijn vrienden in de meest lovende termen. In de correspondentie (liitgave Adam et Tannery, deel I, pag ) vinden we een brief van 15 April 1631 gericht aan Descartes' vriend Balzac, waarin het volgende voorkomt: Maar omdat gjj nu in ParJjs zjjt, kom ik U mnn deel vragen in den tnd dien gn besloten hebt daar te verliezen in net gesprek met degenen die U zullen komen bezoeken. Ik moet U zeggen dat ik sedert de twee jaar dat ik buiten ben niet een enkele maal in de verzoeking geweest ben daarheen terug te keren, behalve toen men mij heeft meegedeeld dat gij er waart. Maar dit bericht heeft mjj doen inzien dat ik nu op een andere plaats gelukkiger zou kunnen zijn

26 16 A - DESCARTES' LEYEN EN WERKEN dan ik hier ben. Indien het werk dat mij hier vasthoudt niet, naar mijn bescheiden oordeel, het belangrijkste was waarmee ik ooit bezig kon zijn, dan zou de enige hoop van de eer van een gesprek met U te hebben en voor mijn ogen die sterke gedachten te zien geboren worden, die we bewonderen in uw werken, voldoende zijn om mij van hier te doen vertrekken. Vraag mij niet, als het U belieft, welke die bezigheid kan zijn die ik zo gewichtig acht, want ik zou mij schamen ze U te noemen: zozeer ben ik filosoof geworden, dat ik de meeste dingen minschat die men gewoonlijk acht en enige andere acht, waarvan men niet gewoon is ophef te maken Voor heden moge ik U zeggen dat ik niet gestemd ben J 1 r, itellen, zoals gij Tenslotte ont- breekt mij hier niets dan de zoetheid van het gesprek met U, maar deze is voor mij zo nodig om gelukkig te zyn, dat het weinig scheelt of ik verbreek al m:jjn plannen teneinde U mondeling te gaan zeggen dat ik van ganser harte ben, mijnheer, Uw zeer nederige en gehoorzame dienaar, Descartes." Uit Balzac's antwoord, gedateerd Parijs, 25 April 1631 (uitg. Adam en Tannery, I, ) citeren we: Als ik mjj voorstel den Wijze der Stoidjnen, die alleen vrij, alleen rijk en alleen koning was, dan zie ik in dat gij lang te voren voorzegd zyt en dat Zeno niets anders is dan de gestalte van den heer Descartes Gjj zjjt die gelukkige of anders is hij nergens ter wereld te vinden en de verovering der waarheid waaraan gtf werkt met zoveel kracht en moed, lijkt mij iets veel edelers dan al wat met zoveel gedruis en

27 A - DESCARTES' LEVEN EN WERKEN 17 rumoer geschiedt in Duitsland en Italie. Ik ben niet zo ijdel te beweren de deelgenoot uwer werken te moeten zijn, maar ik zal althans de toeschouwer ervan zijn en mij oyerigens behoorlijk verrijken met den buit en het overschot van uw overvloed. Meen niet dat ik dit voorstel bij wijze van inval doe, ik spreek geheel in ernst. Indien gij blijft op de plaats waar ge nu zyt, dan word ik evenzeer Hollander als gij en de Heren Staten zullen geen beter burger dan mij hebben noch een, die meer hartstocht heeft voor de vrijheid. Hoewel ik Italie's lucht bijzonder bemin en de aarde die de sinaasappelbomen draagt, zou uw voortreffelijkheid in staat zijn mij te trekken naar de boorden der I Jszee en naar het hart van het Noorden. Sedert drie jaar zoekt mtfn verbeelding U en sterf ik van verlangen om bij U te zijn, teneinde U nooit meer te verlaten en U te bewijzen door een voortdurende aanhankelijkheid dat ik van ganser harte ben, mynheer, Uw enz." Het antwoord van Descartes, geschreven te Amsterdam den 5den Mei 1631 (Adam et Tannery, I, ) nemen we in zijn geheel over. Mijnheer, ik heb mjin hand aan mijn ogen gebracht om te zien of ik niet droomde, toen ik in Uw brief las dat gij plan hadt hierheen te komen. En nu nog durf ik mn niet anders over dit bericht verheugen, dan alsof ik het enkel gedroomd had. Niettemin vind ik het niet zo vreemd dat een grote en edele geest als de Uwe zich niet kan aanpassen aan die slaafse dwangvormen waartoe men verplicht is ten hove. En daar gij irdj ronduit verzekert dat God U heeft ingegeven het wereldse leven te verlaten, zo zou ik menen tegen den Heiligen Geest te zondigen, indien ik Descartes 2

28 18 A DESCARTES' LEYEN EN WERKEN trachtte U af te brengen van een zo heilig besluit. Zelfs moet gij mij myn ijver vergeven als ik U uitnodig Amsterdam tot Uw verbljjf te kiezen en het te stellen boven, ik zeg niet alle kloosters der Capucijnen en Karthuizers, waarin een menigte rechtschapen lieden zich terugtrekken, maar ook boven alle de schoonste verblijven van Frankrijk en Italie, zelfs boven die beroemde Hermitage waar gij verleden jaar woondet. Hoe goed ingericht een landhuis moge ztfn, er ontbreken toch talloze gemakken die men enkel in de steden vindt. En de eenzaamheid zelve die men er hoopt te vinden, treft men er nooit volkomen aan. Ik neem gaarne aan dat gij ergens een water vindt dat de grootste praters tot stil gepeins brengt en een zo eenzaam dal dat het hun verrukking en vreugde kan verschaffen. Maar ongelukkigerwtfze kan het voorkomen, dat gij ook een aantal kleine buren hebt, die U soms komen hinderen en welker bezoeken nog lastiger z\jn dan die welke ge te Parijs ontvangt. Terwijl in deze grote stad waar ik woon, doordat er behalve mij geen mens is die niet handel drijft, iedereen dermate bepaald is btf zijn voordeel, dat ik er mijn hele leven zou kunnen wonen zonder ooit door iemand opgemerkt te worden. Ik ga alle dagen wandelen in de drukte van een grote volksmenigte, met evenveel vrijheid en rust als gij dat kunt in uw lanen en ik beschouw de mensen die ik er zie niet anders dan ik de bomen zou doen die men aantreft in de wouden of de dieren die daar weiden. Zelfs het geluid van hun drukte stoort mijn overpeinzingen niet meer dan bij voorbeeld dat van een beek het zou doen. En wanneer ik soms nadenk over hun handelingen, heb ik daarvan hetzelfde genoegen als gij zoudt hebben bij het kyken naar de boeren die uw landen bebouwen, want ik zie dat al hun werk strekt tot ver-

29 A - DESCARTES' LEVEN EN WERKEN 19 fraaiing yan de plaats mijner inwoning en om te maken dat mij niets ontbreekt. Indien het een verlustiging voor de ogen is de vruchten in uwe boomgaarden te zien groeien, denkt gtf dat het dan niet een even grote verlustiging is hier de schepen te zien komen die ons in overvloed aanvoeren al wat de beide Indien voortbrengen en wat er zeldzaams is in Europa? Welke andere plek zou men ter wereld kunnen kiezen, waar alle gemakken des levens en alle bijzonderheden die men kan wensen, zo gemakkelijk te vinden zijn als hier? Welk ander land, waar men een zo volledige vrijheid genieten kan, waar men slapen kan met minder onrust, waar altijd legers op de been zijn, bereid om ons te behoeden, waar vergiftiging, verraad en laster minder bekend zijn en waar meer is overgebleven van de onschuld onzer voorouders? Ik begrijp niet hoe gij zozeer de lucht van Italie kunt beminnen, waarin men zo dikwijls de pest inademt, waar de hitte van den dag ondragelijk en de koelte van den avond ongezond is, terwijl de duisternis des nachts rovers en moordenaars omhult. Indien gij de winters van het Noorden vreest, zeg mij dan welke schaduwen, welke waaier of bronnen te Rome U zo goed konden beschermen tegen den last van de hitte, als een kachel en een groot vuur U hier bevrnden zullen van de koude. Overigens moet ik U zeggen dat ik op U wacht met een kleine verzameling overpeinzingen, die U misschien niet onwelgevallig zullen zijn, en hetztf gij komt, hetzij gjj niet komt, ik zal steeds zijn met hartstocht enz." In die dagen was Holland een cultuurcentrum van Europa. Aan de jonge universiteiten bloeiden de wetenschappen krachtig op. Geleerden van groten naam trokken studenten

30 20 A DESCARTES' LEVEN EN WERKEN uit alle landen. Weldra zou ook de leer van Descartes aan de universiteiten Utrecht, Leiden en Groningen vurigen aanhang en bestrijding yinden. De wijsgeer leerde een aantal belangrijke geleerden kennen, hij correspondeerde met den veelzijdigen Christiaan Huygens, den filosoof Reneri, de wiskundigen Golius en van der Schook. Ook twee geleerde vrouwen behoorden tot den kring zijner bekenden: Anna Maria Schuurman, de ster van Utrecht" en Elizabeth Charlotte van de Paltz, dochter van den vroegeren koning van Boheme, door wier invloed Descartes' filosofie in Duitsland bekend werd. Het geslacht der Paltzgraven was de wijsbegeerte zeer genegen. Een broeder van Elisabeth Charlotte was de keurvorst Karel Lodewijk, die in 1673 Spinoza als hoogleraar naar Heidelberg tracht te lokken, zulks op aanwijzing van zijn zuster. In Holland zijn Descartes' voornaamste werken tot stand gekomen. In December 1629 werden te Franeker de Medita tiones de prima philosophia (Overpeinzingen over de metaphysica) voltooid. Ze willen het bewijs leveren van de nieuwe, door den denker geinaugureerde methode, waarin de zekerheid der kennis gegrond wordt. Een jaar later ontwerpt Descartes een natuurfilosofisch systeem der wereld, d.i. een theorie over het ontstaan van het heelal, het zonnestelsel, de aarde en het leven, dat de proef moet leveren op zijn kennisleer. Hij noemt dit systeem Kosmos of Systeem der Wereld. De

31 A - DESCARTES' LEYEN EN WERKEN 21 methode bestond hier in een constructie van het ontstaan der wereld, die haar bevestiging daarin zocht, dat zij van bepaalde veronderstellingen uit achtereenvolgens het heelal, de sterrenwereld, de aarde en het leven door natuurlijke causaliteit tot stand liet komen. Descartes schreef hierover aan Mersenne: Ik ben bezig den chaos te ontwarren en het licht daaruit te laten ontspringen, een der hoogste en moeilijkste dingen die men kan ondernemen, immers zij behelst de gehele physica." Het werk nadert zijn voltooiing in Op 22 Juli schrijft Descartes aan Mersenne (uitg. Adam et Tannery, I, 268): Mijn verhandeling is bijna voltooid, maar ik moet ze nog vylen en overschrjjven. En daar ik er niets nieuws meer voor behoef te onderzoeken, heb ik zulk een moeite om eraan door te werken, (fat, als ik U niet beloofd had nu ruim drie jaar geleden, ze U op het eind van dit jaar te zenden, ik niet geloof dat ik in langen tijd ermee gereed zou komen." Enige maanden later schrijft de auteur, na de veroordeling van Galilei's Systeem der Wereld vernomen te hebben, aan Mersenne de volgende regelen, die evenzeer den tijd typeren waarin hij leeft als de reacties van zijn eigen karakter op de uit den geest des tijds voortvloeiende complicaties (uitg. Adam et Tannery, I, 270 vlgg.):

32 22 A - DESCARTES' LEYEN EN WERKEN Inderdaad was ik yoornemens U mtfn Wereld te zenden als Nieuwjaarsgeschenk en nog geen veertien dagen geleden was ik vast besloten U althans een gedeelte te sturen, indien het geheel intussen niet overgeschreven kon ztfn. Maar laat mij U zeggen dat ik dezer dagen in Leiden en Amsterdam liet navraag doen, of het Systeem der Wereld van Galilei er niet was, daar ik meende vernomen te hebben dat dit verleden jaar in Italie gedrukt was. Men deelde mjj mede dat het waar was dat het gedrukt is, maar dat onmiddellijk alle exemplaren ervan te Rome verbrand zijn, terwijl de schrjjver veroordeeld werd tot een boete. Dit heeft mij dermate ontsteld, dat ik bijna besloot al mijn papieren te verbranden of althans ze aan niemand te laten zien. Want ik kon mij niet voorstellen dat bjjj die Italiaan is en, naar ik hoor, zelfs bij den Paus gaarne gezien, beschuldigd kan zijn om iets anders dan dat hij de beweging der aarde heeft willen leren, een leer die, naar ik weet, vroeger reeds door enige kardinalen gecensureerd is. Ik meende echter te hebben horen zeggen, dat men sindsdien niet ophield ze openbjjk te leren, zelfs in Rome. En ik beken dat als die leer onjuist is, alle grondslagen van mijn filosofie het ook zijn, want door deze wordt ze op overtuigende wijze aangetoond. Ze is zozeer verbonden met alle delen van mijn Verhandeling, dat ik ze er niet van kan scheiden zonder het overige geheel onvolledig te maken. Maar daar ik voor niets ter wereld zou willen dat er van mij een betoog verscheen waarin het minste woord zou staan dat door de Kerk werd afgekeurd, voelde ik er meer voor het geheel weg te doen dan het in verminkten vorm te laten verschijnen. Ik heb nooit veel aandrang gehad om boeken te schryven Er zijn al zoveel opvattingen in de filosofie die een schijn van waarheid voor zich hebben en in dis-

33 A - DESCARTES' LEVEN EN WERKEN 23 cussies kunnen worden verdedigd, dat, als de mijne geen meerdere zekerheid hebben en niet zonder blijvend meningsverschil kunnen worden beaamd, ik ze nooit in het licht wil geven.....ik vraag U,met Uw welnemen, nog een jaar uitstel, om het te herzien en te vijlen. Gij hebt mij herinnerd aan het woord van Horatius: nonum prematur in annum, en het is nog maar drie jaar dat ik de Verhandeling begonnen ben die ik U denk te zenden. Ik verzoek U ook my mede te delen wat gij weet van de zaak van Galilei." In een brief aan Mersenne van April 1634 brengt Descartes opnieuw de zaak ter sprake (Adam et Tannery, I, 284): Gij zult zeker weten dat Galilei onlangs door de Inquisiteurs is berispt en dat zyn opvatting aangaande de beweging der aarde als ketters is veroordeeld Ik weet dat men kan zeggen, dat al wat de Inquisiteurs van Rome beslissen, daarom nog niet dadelijk een artikel des geloofs is en dat eerst het Concilie erover gehandeld moet hebben. Maar ik ben niet zo verliefd op mijn denkbeelden dat ik van dergelijke uitzonderingen gebruik wil maken om in staat te zijn ze vol te houden. Mijn verlangen om rustig te leven en het leven voort te zetten dat ik begonnen ben onder het devies: bene vixit, bene qui latuit 1 ), maakt, dat ik het prettiger vind bevrijd te zijn van de vrees die ik had om door middel van myn boek meer inzichten dan ik begeer te verwerven dan ik boos ben over het verlies van den tjjd en de moeite die ik besteed heb om het te schrijven." x ) Hy heeft goed geleefd, die goed verborgen geleefd heeft.

34 24 A DESCARTES' LEYEN EN WERKEN Zo werd de dreigende verstoring van zijn rust voor Descartes aanleiding om het werk niet uit te geven. Het is verloren gegaan en wij bezitten slechts een kort uittreksel van de hand van zijn auteur. Deze gang van zaken werd mede aanleiding tot het ontstaan van het Yertoog over de Methode. Hierover wordt het eerst gesproken in een brief aan Mersenne van Maart 1636 (uit Adam et Tannery, I, 339). Descartes spreekt daar van een Ontwerp ener universele wetenschap, die onze natuur tot haar hoogsten graad van volmaaktheid kan verheffen In dit Ontwerp ontvouw ik een deel van mijn Methhode, ik tracht het bestaan van God te bewijzen en van de ziel, gescheiden van het lichaam." Het Discours is geen systematische uiteenzetting van de Methode. Uitdrukkelijk onderscheidt Descartes in een anderen brief aan Mersenne een discours van een traite: het eerste is een preface of avis, een inleidend overzicht dus. In het Frans geschreven, was het bedoeld voor een ruimer publiek dan vakgeleerden en wendde zich tot den ontwikkelden lezer. Het wordt gevolgd door de Dioptriek, de leer van de lichtbreking in spiegels en glazen, de Meteoren en de Geometrie, die als Essais de cette Methode", als bewijzen van de Methode, toegepast in bepaaldewetenschappen, worden aangediend. Voor den verderen inhoud verwijzen wij naar het hier volgend overzicht. In het voorjaar van 1636 was het geheel klaar, met uitzondering van de Geometrie,

35 A - DESCARTES' LEVEN EN WERKEN 25 die Descartes' analytische meetkunde bevatte. De toestemming tot den verkoop werd op 22 December 1636 door de Staten-Generaal en op 4 Mei 1637 door het Franse Hof verleend. In Juni 1637 kwam het boek in den handel. Met het uitgeven van het Discours was Descartes oyer de bezwaren van het publiceren heengekomen. Er volgen nu verscheidene andere publicaties: in 1640 verschijnen de Meditationes de prima philosophia, waaryan het handschrift yan 1629 dateerde. Als onderwerp wordt eerst aangegeyen: het bestaan yan God en de onsterfelijkheid yan de ziel. De wijsgeer draagt dit werk op aan de doctores der Sorbonne. Inderdaad oogstte het aanyankelijk bij de geestelijkheid niet geringe adhesie, maar in 1658 werd het op den Index geplaatst met de toeyoeging: donee corrigatur 1 ). De eerste uitgaye yerscheen te Parijs, de tweede bij Elzeyier in Amsterdam. De latere titel weerspiegelt de moeilijkheden die de eerste uitgaye ontmoet had. Hij luidt nu: Meditationes de prima philosophia, in quibus Dei existentia et animae humanae a corpore distinctio demonstratur (waarin het bestaan yan God en de gescheidenheid der menselijke ziel yan het lichaam wordt bewezen). Descartes' hoofdwerk: Principia philosophiae yerschijnt in 1644 bij Elzeyier te Amsterdam, in yier boeken, en is opgedragen aan Elizabeth van de Paltz. i) Totdat het verbeterd zal zijn.

36 26 A - DESCARTES' LEYEN EN WERKEN Gedurende een aantal jaren was Holland voor Descartes het toevluchtsoord dat hem de rust en de vrijheid bood die hij behoefde. Toen de roem van den wijsgeer steeg, werd echter die rust verstoord. Descartes' denkbeelden drongen door tot de nieuw-gestichte universiteiten, in de eerste plaats die van Utrecht, waar de medicus Reneri en diens opvolger Henricus Regius de nieuwe leer aanhingen. Aan deze universiteit heerste een krachtige theologische orthodoxie, en het was van die zijde dat de bestrijding begon. Regius vond een tegenstander in zijn collega, den hoogleraar Gisbertus Yoetius, den voorman der Gomaristen, wiens populaire polemiek groten ingang vond en den naam van Descartes in bedenkelijk licht stelde. Voetius bestrijdt dus de nieuwe leer in den Utrechtsen kring. Met name in het in 1637 verschijnend Discours vindt hij plaatsen te over, die op athelsme" wijzen. Als Voetius in 1640 rector wordt, valt hij de leer der twee substanties aan, die hij tezamen met die aangaande de omwenteling der aarde verwerpt. Gelijktijdig verdedigt Regius Descartes' leer over de beweging van het hart (vgl. het vijfde gedeelte van het Vertoog) en ontvangt hierover een vermaning van den rector. In 1642 komt door het drijven van Voetius een Senaatsbesluit tot stand, waarin Regius' leer publiekelijk veroordeeld wordt. Het luidt aldus: Wu hoogleraren der universiteit van Utrecht

37 A - DESCARTES' LEVEN EN WERKEN 27 verwerpen en vervloeken deze nieuwe filosofie, eerstens omdat zij de oudere wederstreeft en tegen haar grondslagen ingaat, ten tweede omdat zij de jeugd van de studie afwendt, zodat deze niet meer de academische schooltermen verstaat. En tenslotte omdat niet alleen vele onjuiste en tegen de rede strijdende opvattingen uit deze nieuwe leer volgen, maar onrijpe jongelieden licht daaruit gevolgtrekkingen kunnen afleiden, die tegen de andere wetenschappen en faculteiten en inzonderheid tegen de ware theologie ingaan." Van de tien professoren ondertekenden acht deze verklaring. Toen de uitwerking niet meeviel, wendde Voetius zich tot zijn leerling Schoock aan de universiteit te Groningen, nadat hij vergeefs beproefd had Descartes' besten vriend, pater Mersenne, tot bondgenoot te krijgen. Descartes schildert zijn tegenstander in een brief van Dinet. Naar aanleiding van een geschrift van Schoock schrijft Descartes zijn meesterlijke polemiek Epistola ad Celeberrimum Virum D. Gysbertum Voetium. Aan de Leidse universiteit vond Descartes aanhangers in Golius, Schooten en Adriaan Heereboord. Ook hier deed de bestrijding zich spoedig gelden. De theologische repetent Revius beschuldigde Descartes van athe'isme, de hoogleraar Triglandus van godslastering en blasphemie. De wijsgeer richtte zich in een uitvoerigen brief tot Curatoren en Overheid van Leiden. Toen Descartes door de Overheid van Utrecht geciteerd was, had de prins van Oranje

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

Liefde. De sociale leer van de Kerk

Liefde. De sociale leer van de Kerk Liefde De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de liefde Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker in een

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Openluchtdienst! speelruimte om te leven!

Openluchtdienst! speelruimte om te leven! Openluchtdienst speelruimte om te leven liturgie bij de openluchtdienst op zondag 15 juni 2014 in de tuin van het Wooldhuis uitgaande van de Protestantse Gemeente Heino-Laag Zuthem voorganger: ds. Hans

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie. Deel I: Van voormodern naar modern denken

Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie. Deel I: Van voormodern naar modern denken Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie Deel I: Van voormodern naar modern denken 1. Inleiding 2. Franciscus 3. Descartes 4. Pascal 5. Conclusies Inleiding Lynn White in Science (1967): Christendom

Nadere informatie

Thema: Aanvaard elkaar Tekst: Romeinen 15: 7. Liturgie: Paulus, wat doe je nou? Ik kan je nu even niet meer volgen. Je spreekt jezelf gewoon tegen.

Thema: Aanvaard elkaar Tekst: Romeinen 15: 7. Liturgie: Paulus, wat doe je nou? Ik kan je nu even niet meer volgen. Je spreekt jezelf gewoon tegen. Thema: Tekst: Romeinen 15: 7 Liturgie: Lied voor de dienst: EL 212: 1,2: Heer, wat een voorrecht Welkom Lied 971: 1,2,3: Zing een nieuw lied Stilte en begroeting Klein gloria Gebed Kinderkerk Zingen: Samen

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

De schepping van de mens Studieblad 6

De schepping van de mens Studieblad 6 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De schepping van de mens Studieblad 6 Inleiding Mensbeeld Uitgangspunt Stof In

Nadere informatie

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie?

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Johannes 14:6 Jezus zeide tot hem: Ik ben de weg en de waarheid en het leven; niemand komt tot de Vader dan door Mij. Genesis 20:1-12 1 Abraham

Nadere informatie

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof.

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof. NGB artikel 1: DE ENIGE GOD Wij geloven allen met het hart en belijden met de mond, dat er een Enig en eenvoudig geestelijk Wezen is, dat wij God noemen: eeuwig, ondoorgrondelijk, onzienlijk, onveranderlijk,

Nadere informatie

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8 [1] [2] [3] Johannes 3:16 1 Korintiёrs 1:9 Johannes 3:19 God wil met ons omgaan God wil met ons omgaan Zonde brengt scheiding [4] [5] [6] Romeinen 3:23 Marcus 10:45 Romeinen 5:8 Zonde brengt scheiding

Nadere informatie

7 STAPPEN NAAR BEVRIJDING ~ RICHTLIJNEN

7 STAPPEN NAAR BEVRIJDING ~ RICHTLIJNEN 7 STAPPEN NAAR BEVRIJDING ~ RICHTLIJNEN Stap 1: PROCLAMEREN VAN WAARHEID Proclameer Jezus volbrachte werk van het Kruis = vergeving & herstel. Proclameer Gods liefde, genade, vergeving, bevestiging en

Nadere informatie

GEBEDEN AMEN. beland. zodat ik niet in moeilijkheid. Leid mij veilig aan Uw hand, vandaan. gaan, haal me daar dan vlug. Mocht ik verkeerde wegen

GEBEDEN AMEN. beland. zodat ik niet in moeilijkheid. Leid mij veilig aan Uw hand, vandaan. gaan, haal me daar dan vlug. Mocht ik verkeerde wegen ijn lieve engel, bewaar en help mij altijd goed. God heeft U aan mij gegeven, als een helper in dit leven. Mocht ik verkeerde wegen gaan, haal me daar dan vlug vandaan. Leid mij veilig aan Uw hand, zodat

Nadere informatie

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven.

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven. Doel B: Relatie met Jezus de Koning : studenten ontwikkelen zich, vanuit een persoonlijke overtuiging, als leerling, vertrouweling en toegewijde volgeling van Jezus op elk terrein van hun leven. Doel van

Nadere informatie

Thema: Waar religie en wetenschap elkaar ontmoeten, deel 2: de Bijbel als medicijn.

Thema: Waar religie en wetenschap elkaar ontmoeten, deel 2: de Bijbel als medicijn. Thema: Waar religie en wetenschap elkaar ontmoeten, deel 2: de Bijbel als medicijn. Spreuken 4:20-22 20 Mijn zoon, sla acht op mijn woorden, neig uw oor tot mijn uitspraken; 21 laat ze niet wijken uit

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Het kerkgebouw Huis van God

Het kerkgebouw Huis van God Het kerkgebouw Huis van God Tekenwaarde TTemidden van vele andere gebouwen die worden gebruikt voor bewoning en bedrijvigheid is een kerk de ruimte voor de ontmoeting met God. Kerken staan meestal op een

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Deel 1, Hoofdstuk 1 - Dat er iets buiten ons bestaat. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 In de inleidende toelichting nummer 0 heb ik gesproken

Nadere informatie

6. Uitverkiezing. 6.1 Uitverkiezing is naar de voorkennis Gods

6. Uitverkiezing. 6.1 Uitverkiezing is naar de voorkennis Gods 6. Uitverkiezing In dit hoofdstuk zullen we nagaan wat de Bijbel over uitverkiezing en voorbestemming leert. In het volgende hoofdstuk wordt Romeinen 9 besproken. En in hoofdstuk 8 wordt de calvinistische

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. M.J. Schuurman (Oldebroek)

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. M.J. Schuurman (Oldebroek) Welkom in deze dienst Voorganger is ds. M.J. Schuurman (Oldebroek) Schriftlezing: Romeinen 8 vers 28 t/m 39 Psalm 56 vers 5 en 6 Psalm 86 vers 6 (Schoolpsalm) Psalm 91 vers 1 en 5 Psalm 119 vers 13, 14

Nadere informatie

Pierre Bayle Over Spinoza

Pierre Bayle Over Spinoza Sluis-Bayle vs4 10/27/06 10:27 AM Pagina 3 Pierre Bayle Over Spinoza Bezorgd onder redactie van Henri Krop en Jacob van Sluis, vertaald in samenwerking met Louis Hoffman, Gerrit van der Meer en Albert

Nadere informatie

Meewandelen met de bomen. Jan Klungers. Met tekstfragmenten uit de Sutra van bergen en water van Dogen ( 1200-1253 )

Meewandelen met de bomen. Jan Klungers. Met tekstfragmenten uit de Sutra van bergen en water van Dogen ( 1200-1253 ) Meewandelen met de bomen Jan Klungers Met tekstfragmenten uit de Sutra van bergen en water van Dogen ( 1200-1253 ) Meewandelen met de bomen Jan Klungers Als je aan het lopen van de bergen twijfelt, ken

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2 Deel 1, Hoofdstuk 2 - Wat God is. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 Inmiddels hebben we van Spinoza begrepen dat God bestaat, dat heeft hij ons

Nadere informatie

Jij en jouw diepste drijfveren

Jij en jouw diepste drijfveren Jij en jouw diepste drijfveren blok E - nivo 2 - avond 7 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugkoppeling en intro 19.25 Bijbelstudie 19.35 Catechismus 19.45 Bijbelstudie Matteus 22 19.55

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Calvijn over het verbond & de besnijdenis

Calvijn over het verbond & de besnijdenis Calvijn over het verbond & de besnijdenis Calvijn over Genesis 17:4 ( Mij aangaande, zie, Mijn verbond is met u ): Omdat ons geloof niet anders dan in Zijn eeuwige waarheid geworteld kan zijn, en daarom

Nadere informatie

Heer, leer ons biddden (Lucas 11, 1). Deze vraag stelden de

Heer, leer ons biddden (Lucas 11, 1). Deze vraag stelden de GGebed Heer, leer ons bidden! Heer, leer ons biddden (Lucas 11, 1). Deze vraag stelden de leerlingen aan Jezus, nadat ze een tijd met Hem op weg waren gegaan. Ze waren tot de ontdekking gekomen dat Jezus

Nadere informatie

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Geschiedenis en politieke filosofie Geschiedenis Beschrijving feitelijke gebeurtenissen. Verklaring in termen van oorzaak en gevolg of van bedoelingen. Politieke

Nadere informatie

BIJBELSTUDIE Hoe versterk ik mijn relatie met God. Door het jongerenbestuur van de Moeder Godskerk

BIJBELSTUDIE Hoe versterk ik mijn relatie met God. Door het jongerenbestuur van de Moeder Godskerk BIJBELSTUDIE Hoe versterk ik mijn relatie met God Door het jongerenbestuur van de Moeder Godskerk 1 GEBED 2 Welkom Hoe versterk ik mijn relatie met God Methodes en technieken delen hoe dit te bereiken

Nadere informatie

Toen God Adam en Eva schiep, bereikte de Schepping haar hoogste niveau: inderdaad, het was zeer goed. (v. 31).

Toen God Adam en Eva schiep, bereikte de Schepping haar hoogste niveau: inderdaad, het was zeer goed. (v. 31). Les 2 voor 9 januari 2016 Licht was God schiep zes e dingen op eerste zes dagen van de Schepping (Genesis 1): Land en zee waren Vegetatie was Het uitspansel was Zeedieren en vogels waren En God zag al

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Ordinantie 20 20. Ordinantie voor het verband met andere kerken

Ordinantie 20 20. Ordinantie voor het verband met andere kerken 20. Ordinantie voor het verband met andere kerken I Het verband met andere kerken Artikel 1 De oecumenische arbeid 1. De Nederlandse Hervormde Kerk zoekt in al haar geledingen bevestiging en versterking

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Het concilie van Konstanz

Het concilie van Konstanz 1 Het concilie van Konstanz Reformatieconcilie Het Concilie van Konstanz (1414-1418) staat bekend als een zogenaamd reformatieconcilie. Algemeen besefte men namelijk in de 14e en de 15e eeuw hoe dringend

Nadere informatie

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Stilte vooraf Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Witte donderdag. Nacht van de overlevering, met een dubbelzinnige betekenis. Het is de overlevering (de traditie) van

Nadere informatie

DE HEILIGE GEEST OVERTUIGD VAN RECHTVAARDIGHEID

DE HEILIGE GEEST OVERTUIGD VAN RECHTVAARDIGHEID DE HEILIGE GEEST OVERTUIGD VAN RECHTVAARDIGHEID Romeinen 8: 13 Want indien gij naar het vlees leeft, zult gij sterven; maar indien gij door de Geest de werkingen des lichaams doodt, zult gij leven. 14

Nadere informatie

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk van de hemel les 4 DEEL 3 FOLLOW MENTOR ONS HART Matt 5:3 Mensen die nederig van hart zijn, mogen het koninkrijk van de hemel binnengaan. Er

Nadere informatie

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 DE GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 De bovenvermelde Bijbelteksten spreken van het geheimenis dat eeuwen en geslachten lang verborgen is ge weest en verborgen is gebleven in God. Dit geheimenis

Nadere informatie

Gebeden voor jongeren

Gebeden voor jongeren Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Gebeden voor jongeren... 2 Gebed van het licht... 2 Mijn leven tot een licht... 2 Gebed voor sterke benen... 2 Dankgebed... 3 Gebed van Franciscus... 3 Dankgebed als je

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Een huwelijk sluit je niet, maar een huwelijk open je.

Een huwelijk sluit je niet, maar een huwelijk open je. Een huwelijk sluit je niet, maar een huwelijk open je. Zo komt het dat een man zich losmaakt van zijn vader en moeder en zich hecht aan zijn vrouw, met wie hij één van lichaam wordt. - Genesis 2:24 samen_bw_v3.indd

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige Kris Tavernier Sprekende Spreuken Levenslessen uit het boek Spreuken - Het boek Spreuken leert ons heel wat over het gedrag van gelovigen, en hoe dit kan zijn in allerlei omstandigheden van dit leven.

Nadere informatie

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het Geloven Geloven is vertrouwen GGeloven is ten diepste je vertrouwen hechten aan iets of iemand, de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het geloven in God zegt de Bijbel: Het geloof is de vaste

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (1)

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (1) Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (1) Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Over de doop Bij de doop word je in water ondergedompeld of ermee besprenkeld.

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

1.De stilte zingt U toe, o Here, in uw verheven oord. Wij zullen ons naar Sion keren waar Gij ons bidden hoort. Daar zal men, Heer, tot U zich wenden,

1.De stilte zingt U toe, o Here, in uw verheven oord. Wij zullen ons naar Sion keren waar Gij ons bidden hoort. Daar zal men, Heer, tot U zich wenden, Liturgie voor de ochtenddienst van zondag 22 maart (Heilige Doop en afscheid ambtsdrager) Gezang 481: 1 en 3 1.O grote God die liefde zijt, o Vader van ons leven, vervul ons hart, dat wij altijd ons aan

Nadere informatie

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan welkom juni in de open deur dienst 19 2016 Thema: Verlangen naar God n.a.v. Psalm 42 voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan organist: Christian Boogaard Welkom en

Nadere informatie

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij Openbaring 1 Bijna alle vertalingen noemen dit laatste Boek in de Bijbel Openbaring van Johannes, terwijl dit niet de oorspronkelijke titel is. Openbaring begint namelijk met de woorden Openbaring van

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Witte Donderdag 24 maart uur in de Protestantse Zionskerk

Witte Donderdag 24 maart uur in de Protestantse Zionskerk Witte Donderdag 24 maart 2016 19 uur in de Protestantse Zionskerk DEEL 1: DIENST VAN DE VOORBEREIDING Orgelspel: variaties op Mijn ziel, aanvaard uw luister (Crüger) Welkom en mededelingen door de ouderling

Nadere informatie

Wat is een universiteit? Over de res publica en het publiek maken van dingen

Wat is een universiteit? Over de res publica en het publiek maken van dingen Wat is een universiteit? Over de res publica en het publiek maken van dingen Een denkoefening Prof. Dr. Jan Masschelein Historische uitvindingen: De school De Academie van Plato De middeleeuwse universiteit

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Schriftlezing: Openbaringen 3 vers 14 t/m 22 Gezang 253 vers 1 (Bundel 1938) Psalm 67 vers 3 (Schoolpsalm) Psalm 65 vers 1 en 2 (Nieuwe Berijming) Psalm

Nadere informatie

Orde II Schrift, zegen en gebed

Orde II Schrift, zegen en gebed Orde II Schrift, zegen en gebed begroeting Vrede voor jou N en vrede voor jou N. Alles wat goed is en gelukkig maakt, het kome over jullie beiden. Vrede voor u allen, zoals wij hier bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties.

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties. Maria, leer ons bidden! Het gebed is er niet in de eerste plaats om ons te voldoen. Ze is onteigening van onszelf om ons in de gesteltenissen te plaatsen van de Heer, Hem in ons te laten bidden. In een

Nadere informatie

Welke angst leefde bij Mozes toen hij alle wetten, regelingen en verordeningen had opgeschreven?

Welke angst leefde bij Mozes toen hij alle wetten, regelingen en verordeningen had opgeschreven? Israël opgeroepen tot gehoorzaamheid. Welke angst leefde bij Mozes toen hij alle wetten, regelingen en verordeningen had opgeschreven? Zie Deuteronomium 4, 5, 6 en 7 Nadat Mozes de wet in het openbaar

Nadere informatie

De rijkdom van het evangelie. Ik ervaar meer dood dan leven Gods Geest en het echte leven

De rijkdom van het evangelie. Ik ervaar meer dood dan leven Gods Geest en het echte leven 22 sep 07 20 okt 07 17 nov 07 15 dec 07 12 jan 08 23 feb 08 22 mrt 08 De rijkdom van het evangelie De gerechtigheid van God God maakt levend Ik ervaar meer dood dan leven Gods Geest en het echte leven

Nadere informatie

Orde I Schrift, zegen en gebed

Orde I Schrift, zegen en gebed Orde I Schrift, zegen en gebed groet en inleidend woord Vrede voor jou N en vrede voor jou N. Alles wat goed is en gelukkig maakt, het kome over jullie beiden. Vrede voor u allen, zoals wij hier bij elkaar

Nadere informatie

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk Waardevolle arbeid De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over arbeid Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Zal ik mijn man nog tegenkomen na de dood? Zullen we elkaar herkennen? Dat vroeg een vrouw me, enkele weken geleden. De vraag klinkt niet voor

Nadere informatie

Mag ik jou een vraag stellen?

Mag ik jou een vraag stellen? Mag ik jou een vraag stellen? Mag ik jou, die dit leest, een zeer belangrijke vraag stellen? Stel dat je vandaag zou sterven, doordat er iets verschrikkelijks gebeurt, bijvoorbeeld een auto ongeluk of

Nadere informatie

Vertaling voorpagina: BLIJF IN GELOOF 1

Vertaling voorpagina: BLIJF IN GELOOF 1 Vertaling voorpagina: In Christus hebben wij een perfect bewijs voor geloof. Als wij inzien dat wij met Christus verbonden zijn door zijn Geest, leven wij door geloof. Veel mensen proberen God te begrijpen

Nadere informatie

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens Voorbede Na de homilie van de diaken of de priester volgt de Voorbede. In de Voorbede bidden we als geloofsgemeenschap voor de intenties die in ons hart zijn. Uiteraard gaan de beden in het geval van een

Nadere informatie

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (3)

Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (3) Formulier om de christelijke doop te bedienen aan de kinderen van de gelovigen (3) Presentatie Gemeente van onze Heer Jezus Christus, N.N. en N.N. hebben te kennen gegeven dat ze hun zoon/dochter N.N.

Nadere informatie

Orde van dienst voor 13 juli 2014

Orde van dienst voor 13 juli 2014 OOSTERLICHTKERK HUIZEN Orde van dienst voor 13 juli 2014 Op reis met Iona Bij deze dienst heeft u een liedboek nodig Welkom door de ouderling van dienst Zingen lied 150a v: De wereld behoort toe aan God

Nadere informatie

Inleiding over het kernwoord zonde

Inleiding over het kernwoord zonde Inleiding over het kernwoord zonde Door Eline Lezen: Mattheüs 5 : 21 t/m 48 Zingen: Psalm 6 : 1 en 4 1. Waarom moeten wij weten wat zonde is? Toen ik deze inleiding begon te maken vroeg ik me af wat ik

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie

Orde van dienst. Zondag 24 april 2016, 10.00 uur. 5 e zondag van Pasen.

Orde van dienst. Zondag 24 april 2016, 10.00 uur. 5 e zondag van Pasen. Orde van dienst Voorganger: ds. Henk Jan Ketelaar Ouderling van dienst: dhr. Gerard Kruit. Organist: dhr. Jan van der Meer Zondag 24 april 2016, 10.00 uur. 5 e zondag van Pasen. - Woord van welkom en mededelingen

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus!

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Voordat je het onderstaande gaat doorlezen wil ik je vragen om het onderstaande gebed te bidden: Almachtige God, Schepper van hemel en aarde, ik mag op dit

Nadere informatie

Ter inleiding (tot een inleiding)

Ter inleiding (tot een inleiding) Inhoud Voorwoord 3 Aanvullende lectuur 4 Ter inleiding (tot een inleiding) 1. Wijsbegeerte, haar begin(sel) en doelstelling 5 2. Waarom filosofie altijd een inleiding blijft 7 3. Waarom een historische

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Deel 1, Hoofdstuk 3 Dat de Natuur de oorzaak is. Rikus Koops 15 juni 2012 Versie 1.0 In de vorige toelichting heb ik de organisatie van de Natuur

Nadere informatie

1. Heer, leven volgens uw wil is een moeilijke opdracht. Heer, ontferm U over ons.

1. Heer, leven volgens uw wil is een moeilijke opdracht. Heer, ontferm U over ons. Beste familieleden. Jullie kunnen de onderstaande teksten gebruiken om een eigen inbreng in de uitvaart te doen. Bespreek steeds vooraf met de voorganger (v/m) welke teksten jullie hebben gekozen of aangepast

Nadere informatie

Gerard Hendrik van Doorn & Denise Pater

Gerard Hendrik van Doorn & Denise Pater Orde voor de trouwdienst van Gerard Hendrik van Doorn & Denise Pater Maranathakerk te Lunteren Voorganger: Ds. Jaap Hansum Ouderling: Mw. Tiny de Koning Organist/pianist: Dhr. Jan-Hendrik van Schothorst

Nadere informatie

De eerste zonde - ongehoorzaamheid

De eerste zonde - ongehoorzaamheid In de vorige studie is ingegaan op de rebellie in de hemel 1. De Bijbel openbaart niet wanneer deze rebellie heeft plaatsgevonden, maar die had wel zijn invloed op het leven van Adam en Eva in het paradijs

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld.

07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld. 07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld. God schiep de vrouw, Eva, omdat Hij het niet goed vond

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

10 redenen voor de komst van de Heere Jezus

10 redenen voor de komst van de Heere Jezus 10 redenen voor de komst van de Heere Jezus 1. Als vervulling van Gods beloften En Ik zal vijandschap teweegbrengen tussen u en de vrouw, en tussen uw nageslacht en haar Nageslacht; Dat zal u de kop vermorzelen,

Nadere informatie

The Magic / Rhonda Byrne

The Magic / Rhonda Byrne The Magic / Rhonda Byrne samenvatting: The Magic is gebaseerd op de Wet van de Aantrekkingskracht, een fundamentele, wetenschappelijke, universele wet, die alle energie in ons universum stuurt. Volgens

Nadere informatie

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten 1 Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012 Emanuel Rutten Goedemiddag. Laat ik beginnen met studievereniging Icarus en mijn promotor Rene van Woudenberg te bedanken

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Onderwijs voor de hele mens

Onderwijs voor de hele mens Onderwijs voor de hele mens De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over onderwijs Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet

Nadere informatie

Kennismaking met de bijbel

Kennismaking met de bijbel Kennismaking met de bijbel 1. De Bijbel, wat is dat voor boek? 2. Wat heb ik met God te maken? 3. Wie is Jezus Christus? 4. Hoe kom ik in de hemel? 5. Wat is de christelijke doop? 16 Wat heb ik met God

Nadere informatie

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2)

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Zondag 29 Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Lees de tekst van Zondag 29 Vraag 78 : Wordt dan uit brood en wijn het wezenlijk lichaam en bloed van Christus? Antw : Nee; maar gelijk het water

Nadere informatie