Burak Eral, Dileep Mampallil, Michel Duits, Dirk van den Ende en Frieder Mugele

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Burak Eral, Dileep Mampallil, Michel Duits, Dirk van den Ende en Frieder Mugele"

Transcriptie

1 Weg met die koffiekringen! 52 We weten allemaal hoe ze eruit zien, de vlekken die op het tafelblad achterblijven als een druppel gemorste koffie verdampt: een donkere kring langs de rand van de oorspronkelijke druppel met daarbinnen slechts een lichte verkleuring. Wat aan de koffietafel in zekere zin nog een leuk verschijnsel is, werkt echter storend voor moderne toepassingen in bijvoorbeeld biotechnologie of inkjetprinten waarbij geavanceerde inkten zoals elektrische geleidende pasta s of lichtgevende polymeren op een substraat afgezet worden. Om deze techniek efficiënt en betrouwbaar te maken moet je er voor zorgen dat het materiaal netjes homogeen over het oppervlak verdeeld wordt en niet in lelijke donkere kringen. Dit kan door het druppeloppervlak tijdens het indrogen met behulp van een elektrische veld op een geschikte manier heen en weer te schudden. Burak Eral, Dileep Mampallil, Michel Duits, Dirk van den Ende en Frieder Mugele Iedereen kent ze: koffiekringen op de keukentafel (figuur 1a). Dit fenomeen komt heel vaak voor en niet alleen bij het morsen van koffie. Bijna altijd als druppels van complexe vloeistoffen verdampen (dat wil zeggen vloeistoffen waarin polymeer-moleculen of deeltjes zoals koffie pig menten gedispergeerd zijn), ontstaan er donkere kringvormige patronen. Het grootste deel van de aanvankelijk homogeen over de druppel verdeelde deeltjes of moleculen komt uiteindelijk aan de rand van de druppel terecht. Dit effect belemmert bijvoorbeeld de analyse van DNA- en eiwitmonsters op zogenaamde microarrays (figuur 1b). In dit geval worden heel veel druppels van net iets verschillende ligandsamenstelling (een ligand is een molecuul of ion met een vrij elektronenpaar dat gebruikt kan worden om een binding te vormen) in een regelmatig patroon naast elkaar op een oppervlak geprint. Als de microarray vervolgens in contact wordt gebracht met een bloedmonster van een patiënt dan verschijnt er op de plek waar het monster het best bij de ligand past een sterk signaal. Kringen maken de signaalverdeling per spot erg inhomo geen en daardoor nemen de gevoeligheid en selectiviteit van Figuur 1 deze techniek behoorlijk af. Ondanks ontelbare praktische proeven op even ontelbare keukentafels is het ontstaan van koffievlekken pas in de jaren 1990 voor het eerst systematisch bestudeerd en begrepen door Robert Deegan en collegae van de universiteit van Chicago [1]. Zij vonden a) Koffievlekken op een tafel ; b) Kringvorming op een DNA-microarray (met permissie van R. Blossey et al., Langmuir, 2002, 18 (7), pp Copyright 2002 American Chemical Society).

2 twee cruciale voorwaarden voor het ontstaan van de koffiekringen. Ten eerste moet het oplosmiddel verdampen dat is triviaal en ten tweede mag tijdens het verdampen de contactlijn, dat wil zeggen de rand van de druppel, niet bewegen. Als deze lijn vastgepind blijft en dat is vanwege microscopische ruwheid op de meeste oppervlakken het geval ontstaat er onmiddellijk een koffiekring. Hoe dit werkt wordt in figuur 3 uitgelegd: Het oplosmiddel verdampt langs het oppervlak waardoor de druppel lokaal dunner wordt naar mate meer vloeistof naar de dampfase verdwijnt. Dit kan overal langs het oppervlak behalve bij de contactlijn. Ten gevolge van het pinnen kan hier het volume nauwelijks verder afnemen. Toch blijft ook aan de contactlijn vloeistof verdampen. In feite gaat de verdamping hier zelfs bijzonder snel zoals uitgelegd in een artikel van Hanneke Gelderblom en haar collega s in het vorige nummer van het NTvN [2]. Er is maar één plek waar de verdampende vloeistof vandaan kan komen: het midden van de druppel. Op die manier ontstaat door de combinatie van verdamping en pinnen van de contactlijn een stroming van het midden naar de rand van de druppel. Die stroming voert de opgeloste deeltjes of moleculen mee naar de contactlijn waar ze uiteindelijk de donkere kring vormen. Het pinnen van de contactlijn is hiervoor cruciaal. Zodra deze kan bewegen, kan het oppervlak terugwijken en vervalt de reden voor de buitenwaartse stroming (zie figuur 3b). Shake it, baby! Om koffiekringen te voorkomen moet je de stroming naar de contactlijn dus onderdrukken. In ons recente onderzoek hebben we laten zien dat dit heel efficiënt kan als je de druppel tijdens het verdampen schudt. Kies je de juiste frequentie dan heeft dit schudden een tweeledig effect. Ten eerste trekt het de vastgepinde contactlijn los en ten tweede zorgt het voor een extra stroming binnen de druppel, die de door verdamping geïnduceerde stroming tegenwerkt. Hierdoor komen de deeltjes ten slotte allemaal in één kleine spot in het midden terecht en niet aan de rand van de oorspronkelijk druppel (zie figuur 5). Hoe schudden we de druppels? Op zich zou dit het makkelijkst gaan door Electrowetting beschrijft de verandering van de contacthoek van een geleidende vloeistof zoals water op een oppervlak onder invloed van een elektrische spanning. De standaard opstelling bestaat uit een isolerend hydrofoob substraat, typisch een laagje polymeer van enkele micrometers dik, een elektrode onder het polymeerlaagje en een druppel erop. Zonder spanning wordt de contact hoek θ Y bepaald door de krachtenbalans van de grensvlak-spanningen σ lv, σ sl, en σ sv, van het liquid-vapor (lv), solid-liquid (sl), en solid-vapor (sv) grensvlak. Voor waterdruppels op teflon (wat meestal als isolerend laagje gebruikt wordt) is θ Y = 120, zoals bepaald door Young s vergelijking: cosθ Y = (σ sv - σ sl )/σ lv. Als je een elektrische spanning U aanlegt tussen de elektrode onder het substraat en de druppel komt er in de krachtenbalans een elektrische kracht f el = cu 2 /2 bij (per lengte-eenheid van de contactlijn), net als bij een plaatcondensator (c is de capaciteit per oppervlakte-eenheid van het substraat tussen de druppel en de elektrode). Omdat f el in dezelfde richting als σ sv aan de contact lijn trekt, gaat de contacthoek omlaag volgens de Young-Lippmann vergelijking cosθ(u) = cosθ Y + f el / σ lv. In het geval van wisselspanning zorgt de RMS-waarde voor een verlaging van de gemiddelde contacthoek. Wat kun je hier zoal mee? Omdat een druppel als een lens werkt, kun je met dit principe een elektrisch aanstuurbare lens bouwen. Of als je aan de onderzijde van het substraat een patroon van kleine elektroden aanbrengt en bijvoorbeeld alleen aan de rechter kant van de druppel een spanning oplegt, oefen je een netto kracht op de druppel uit waarmee je die, in dit geval naar rechts, kunt verplaatsen. Dit wordt wel in digitale Lab-on-a-Chip-systemen toegepast. Figuur 3 Figuur 2 Electrowetting Electrowettingeffect voor een druppel met en zonder externe spanning. Verdamping zonder electrowetting met een vastgepinde contactlijn leidt tot koffiekringen (boven); verdamping met electrowetting leidt tot een bewegende contactlijn en een enkele spot waar alle deeltjes terecht komen (beneden). het oppervlak waar ze op zitten hard heen weer te schudden. Dit is echter niet erg handig voor de meeste toepassingen en ook niet efficiënt als de druppels klein zijn. De traagheid van de druppel waar je bij het schudden gebruik van maakt, schaalt met de derde macht van de straal terwijl de pinnende krachten waarmee de druppel vastzit maar lineair met de omtrek en dus lineair met de straal schalen. Op kleine schaal wint de pinnende kracht het altijd. Kleine druppels kun je efficiënter schudden met behulp van elektrische krachten, waarbij je gebruik maakt van electrowetting (EW; 53 februari 2012 Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde

3 Glijdende en oscillerende druppels Kleine druppels op een hellend oppervlak blijven meestal plakken, omdat op microscopische schaal deze oppervlakken een zekere ruwheid vertonen. Deze ruwheid leidt tot extra krachten, zogenaamde pin -krachten f p aan de contactlijn, die net als andere wrijvingskrachten mogelijke beweging tegenwerken. Wil je een contactlijn verplaatsen, dan moet je een kracht groter dan f p uitoefenen, bij voorbeeld een elektrische kracht f el. Links in de figuur zie je een druppel die bij spanning nul op een hellend oppervlak blijft plakken. Schakel je een wisselspanning aan in dit geval met een frequentie van 450 Hz dan wordt de contactlijn losgetrokken en begint de druppel te oscilleren. En omdat hij nu niet meer plakt, glijdt hij omlaag. Oscillaties van een druppeloppervlak kunnen beschreven worden als een som van eigentrillingen, met ieder een eigenfrequentie. Deze eigenfrequenties worden bepaald door de oppervlaktespanning en de massa van de druppel. Voor vrije druppels heeft Rayleigh al laten zien dat de eigentrillingen door Legendrepolynomen P n (cosφ) beschreven worden met de bijhorende eigenfrequenties ω n = σ lv /ρr 3 n(n 1)(n + 2) (n = 2, 3, 4,...). Voor een druppel op een substraat verschuiven de eigenfrequenties met 10 à 20% maar de schaling met σ, ρ en R blijft onveranderd. Figuur 4 a) Glijdende druppel op een hellend oppervlak. b) Het mengen van kleurstof binnen een oscillerende druppel maakt de interne stromingsvelden zichtbaar. De kleurstof is aan het begin inhomogeen verdeeld. 54 zie kader Electrowetting). Bij EW wordt een spannings verschil U aangelegd tussen de druppel en de onderkant van het substraat. Hierdoor ontstaat een elektrische kracht evenredig met Figuur 5 U 2, die rechtstreeks aan de contactlijn trekt. In verschillende toepassingen van EW zoals Lab-on-a-Chip-systemen, vloeibare lenzen en displays, wordt deze kracht gebruikt om de Patronen van achtergebleven polystyreen deeltjes en DNA-moleculen zonder (links) en met (rechts) druppeloscillatie tijdens het verdampen. Voor zowel de deeltjes als de DNA-moleculen wordt de kringvorming volledig onderdrukt. druppel te laten spreiden of te verplaatsen. Als we koffiekringen willen voorkomen, gebruiken we deze kracht om de contactlijn los te trekken van de kleine ruwheden op het oppervlak waar hij anders aan vastgepind zou zitten. Gebruiken we hiervoor een wisselspanning dan blijft de contactlijn tijdens het verdampen continu in beweging en komt nergens vast te zitten. Dus blijft de contactlijn tijdens het verdampen naar binnen bewegen zoals in figuur 3b geschetst en al het opgeloste materiaal komt netjes op één plek terecht zonder een kring te vormen [3]. Als we de frequentie van de wisselspanning goed kiezen ontstaat er bovendien een stroming binnen de druppel, die de vloeistof langs de buitenkant van de druppel naar boven brengt en in het midden weer naar beneden voert (zie kader Oscillerende druppels). Goed kiezen betekent een frequentie vanaf enkele tientallen Hz tot enkele khz, in de buurt van de eigenfrequenties van de druppel. Kwalitatief kun je deze stroming als volgt begrijpen: de oscillerende elektrische kracht langs de contactlijn wekt oppervlaktegolven op die zich van beneden naar boven voortplanten. In ondiep water, zoals binnen onze druppel [4], leidt een lopende golf tot een netto verplaatsing van vloeistof

4 MALDI-MS MALDI-MS (matrix-assisted laser desoption ionization mass spectroscopy)is een veelgebruikte analysetechniek waarbij de detectie-efficiëntie sterk verzwakt wordt door het koffiekringeffect. Met deze techniek kunnen in korte tijd vele monsters met verschillende samenstelling geanalyseerd worden. Daartoe worden deze in een vluchtige vloeistof opgelost, samen met specifieke zouten (de matrix), waarna ze druppels-gewijs in een geordend patroon op een ondergrond afgezet worden. Vervolgens brengt men het preparaat in een vacuümkamer en laat men het oplosmiddel verdampen, waarbij het zout en de te analyseren moleculen in een (meestal kringvormige) spot op het substraat achter-blijven (zie figuur 1b). Nu is het preparaat klaar voor analyse. Deze bestaat uit twee stappen: (1) residumoleculen worden met behulp van een korte laserpuls gesublimeerd, waarbij een gedeelte van de moleculen geïoniseerd wordt (laser desorption ionisation) en (2) het versnellen van de ionen, met lading q, in een elektrisch veld E tot een kinetische energie ½mv 2, waarna de looptijd van de ionen gemeten wordt (time of flight mass spectroscopy). Door gebruik te maken van de energiebalans: qe = ½mv 2, kan uit de looptijd de snelheid v en de massa-ladings verhouding m/q bepaald worden. De m/q-verhouding wordt gebruikt om de stof te identificeren. Doordat de laser in stap 1 voornamelijk het zout aanslaat, waarbij het zout op zijn beurt het residu activeert, is dit een voorzichtige manier van ioniseren zonder de gesub-limeerde moleculen al te veel te fragmenteren. Dit vergemakkelijkt de identificatie van de m/q-pieken in het vluchttijdsspectrum. Daarom is deze methode bij uitstek geschikt om biomoleculen zoals eiwitten of DNA en andere macromoleculen te ioniseren. Figuur 6 Illustratie van de MALDI-MS-techniek. 55 in de voortplantingsrichting van de golf. Aan zee is het deze Stokes drift, die op het water drijvend wrakhout naar het strand toedrijft. In de verdampende druppel kunnen we deze stroming zichtbaar maken door de in de druppel aanwezige deeltjes te volgen. Afgezien van de allerlaatste fase van het verdampings proces is deze recirculerende stroming vele malen sterker dan de verdamping gedreven stroming (figuur 7). Daarom worden opgeloste moleculen en deeltjes continu herverdeeld en komen ze nooit bij de contactlijn terecht. Met EW kun je koffiekringen volledig onderdrukken. e-maldi: zonder kringen betere bioanalyse Wat kunnen we ermee? Op zich zou je elke keukentafel met EW kunnen uitrusten. Mors je koffie dan heb je achteraf maar een kleine vlek te verwijderen in plaats van een grote. Nuttiger is het volgende voorbeeld dat gaat over Figuur 7 Gemiddelde vloeistofsnelheid binnen de druppel tijdens het verdampen. De eindtijd t = 1 is ongeveer 10 minuten Rood: snelheid van de recirculerende stroming met EWaangedreven oscillaties; Blauw: snelheid ten gevolge van verdamping zonder EW-aandrijving. Figuur 8 MALDI-spectrum van een polymeermateriaal met en zonder koffiekringonderdrukking. Het geïntegreerde e- MALDI-signaal (rood) is ongeveer vijftig maal sterker dan standaard MALDI (blauw). (in samenwerking met Han Gardeniers, MESA+ instituut, Universiteit Twente). februari 2012 Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde

5 Michel Duits is Universitair Docent in de Physics of Complex Fluids (PCF) groep aan de Universiteit Twente. Na een studie scheikunde in Utrecht is hij daar in 1991 ook gepromoveerd op het thema small-angle scattering of adhesive colloids. In Twente heeft hij zijn interessegebied verder uitgebreid met colloïdale interacties, reologie, microscopie, diffusie in confinements en microfluidics. Dirk van den Ende is als UHD werkzaam in de PCF-groep aan de universiteit Twente. Na zijn studie experimentele natuurkunde in Nijmegen promoveerde hij daar in 1982 op een onderzoek naar reactieve botsingsdoorsneden met behulp van toestandsgeselecteerde moleculaire bundels. Na enige jaren bij Océ R&D in Venlo gewerkt te hebben, houdt hij zich sinds 1987 bezig met onderwerpen uit de reologie, soft matter physics en microfluidics. Burak Eral is gepromoveerd bij de PCF-groep aan de Universiteit Twente in Hij is in 2003 afgestudeerd aan de Bogazici University Istanbul (Turkije). Van 2003 tot 2005 studeerde hij Chemical Engineering aan de University of California Santa Barbara (UCSB). Per 1 maart 2012 gaat hij naar het Massachusetts Institute of Technology (VS), waar hij onderzoek zal doen naar geavanceerde microflow-technieken voor toekomstige medicinale toepassingen. Dileep Mampallil verkreeg zijn MSc-graad in natuurkunde van het Indian Institute of Technology Madras. Na een kort verblijf aan de KU Leuven, voltooide hij in 2011 hij zijn promotieonderzoek in de PCF-groep van de Universiteit Twente. Het onderzoek ging over microfluidic flow driven by electric fields. Momenteel werkt hij als postdoctoraal onderzoeker in de Nanoionics-groep in Twente. Burak Eral, Dileep Mampallil, Michel Duits, Dirk van den Ende en Frieder Mugele (v.l.n.r.). Frieder Mugele heeft natuurkunde gestudeerd in Konstanz (Duitsland) en is daar in 1997 gepromoveerd. Hij was postdoc in Berkeley (VS) en heeft in 2004 aan de universiteit Ulm (D) zijn habilitation afgelegd. Sinds eind 2004 is hij hoogleraar Physics of Complex Fluids aan de Universiteit Twente. Zijn werk is gericht op het gedrag van vloeistoffen aan grensvlakken met toepassingen in microfluidics, nanofluidics, (electro)wetting, en enhanced oil recovery. 56 matrix-assisted laser desorption ionization mass spectrometry (MALDI-MS). Dit is een veel gebruikte analysetechniek in de biotechnologie. Hierbij worden druppels van een bepaalde zoutoplossing (de matrix -oplossing) samen met het biomateriaal in kwestie op een substraat gebracht. De druppel verdampt en de zoutmatrix blijft samen met het biomateriaal op het substraat achter. Vervolgens wordt de matrix samen met het biomateriaal door middel van een korte laserpuls verdampt en geïoniseerd. De geladen biomoleculen komen dan in een massaspectrometer terecht waar ze geanalyseerd worden. Normaal ontstaat tijdens het verdampen van de druppel een kring met alle gevolgen van dien: het biomateriaal wordt over een relatief groot gebied verspreid met een heel inhomogene dichtheidsverdeling. Als gevolg hiervan verzwakt het MALDIsignaal en varieert het heel sterk en moet de laser het hele oppervlak scannen. Als je daarentegen de druppel tijdens het verdampen schudt, komt alle biomateriaal netjes op één plek terecht en kun je het met een enkele laserpuls verdampen. Je bespaart tijd en het resulterende e-maldi-signaal is tot wel 100 keer groter dan bij conventionele MALDI-MS (figuur 8). Dat e-maldi veel efficiënter is hebben we inmiddels gedemonstreerd. Momenteel wordt gewerkt aan de voor zo ver we weten eerste commer ciële toepassing van koffiekringen. Referenties 1 R.D. Deegan, O. Bakajin, T.F. Dupont, G. Huber, S.R. Nagel en T.A.Witten, Capillary flow as the cause of ring stains from dried liquid drops, Nature 389 (1997) H. Gelderblom et al., NTvN 78 (2012) H.B. Eral, D. Mampallil, M.H.G. Duits en F. Mugele, Suppressing the coffee stain effect: how to control colloidal self-assembly in evaporating drops using electrowetting, Soft Matter 7 (2011) F. Mugele, A. Staicu, R. Bakker en D. van den Ende, Capillary Stokes drift: a new mechanism for mixing in AC-electrowetting, Lab on a Chip 11 (2011) 2011.

Weg met die koffiekringen!

Weg met die koffiekringen! Weg met die koffiekringen! Burak Eral, Dileep Mampallil, Michel Duits, Dirk van den Ende en Frieder Mugele Physics of Complex Fluids - MESA+ instituut voor Nanotechnologie Universiteit Twente We weten

Nadere informatie

Fysica aan de koffietafel

Fysica aan de koffietafel Fysica aan de koffietafel Orde en wanorde in koffiekringen Iedereen kent de typische vlek die achterblijft als een druppel gemorste koffie verdampt is. Je ziet dan een lichte vlek met daaromheen een donkere

Nadere informatie

Tentamen Statistische Thermodynamica MS&T 27/6/08

Tentamen Statistische Thermodynamica MS&T 27/6/08 Tentamen Statistische Thermodynamica MS&T 27/6/08 Vraag 1. Toestandssom De toestandssom van een systeem is in het algemeen gegeven door de volgende uitdrukking: Z(T, V, N) = e E i/k B T. i a. Hoe is de

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 2

Samenvatting. Figuur 2 Cellen, de bouwstenen van ons lichaam, zijn verassend goed georganiseerde systemen. Verrassend, aangezien cellen erg klein zijn. Een typische cel in ons lichaam is tientallen micrometer in doorsnede, duizend

Nadere informatie

Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post

Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post Samenvatting Water is meer dan een oplosmiddel Het leven op aarde is gebaseerd op water: vrijwel alle organismen,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19049 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19049 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19049 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Lindenburg, Petrus Wilhelmus Title: New electromigration-driven enrichment techniques

Nadere informatie

7 College 01/12: Electrische velden, Wet van Gauss

7 College 01/12: Electrische velden, Wet van Gauss 7 College 01/12: Electrische velden, Wet van Gauss Berekening van electrische flux Alleen de component van het veld loodrecht op het oppervlak draagt bij aan de netto flux. We definieren de electrische

Nadere informatie

Moderne Instrumentele Analyse

Moderne Instrumentele Analyse Moderne Instrumentele Analyse Niels Jonker Massa Spectrometrie Techniek waarbij de te onderzoeken stof wordt geïoniseerd en waarbij vervolgens van de gevormde (fragment)ionen de massa wordt bepaald. Klopt

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2013 TOETS APRIL :00 12:45 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2013 TOETS APRIL :00 12:45 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2013 TOETS 1 24 APRIL 2013 11:00 12:45 uur MECHANICA 1 Blok en veer. (5 punten) Een blok van 3,0 kg glijdt over een wrijvingsloos tafelblad met een snelheid van 8,0 m/s

Nadere informatie

Eindronde Natuurkunde Olympiade 2015 theorietoets deel 1

Eindronde Natuurkunde Olympiade 2015 theorietoets deel 1 Eindronde Natuurkunde Olympiade 2015 theorietoets deel 1 Opgave 1 Botsend blokje (5p) Een blok met een massa van 10 kg glijdt over een glad oppervlak. Hoek D botst tegen een klein vastzittend blokje S

Nadere informatie

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1.

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Elektrisch veld In de vacuüm gepompte beeldbuis van een TV staan twee evenwijdige vlakke metalen platen

Nadere informatie

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen.

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen. Het DNA molecuul is verantwoordelijk voor het opslaan van de genetische informatie die gebruikt wordt voor de ontwikkeling en het functioneren van levende organismen. Aangezien het de instructies voor

Nadere informatie

Practicum Emulsies. Leerdoelen

Practicum Emulsies. Leerdoelen Moleculaire gastronomie is een wetenschapsveld dat zich richt op het verbeteren van bestaande recepten, door bijvoorbeeld te onderzoeken wat de oorzaak is van veelvoorkomende problemen bij het uitvoeren

Nadere informatie

Lichtsnelheid. 1 Inleiding. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding

Lichtsnelheid. 1 Inleiding. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding Lichtsnelheid 1 Inleiding De voortplantingsnelheid c van elektromagnetische golven (of: de lichtsnelheid) in vacuüm is internationaal vastgesteld

Nadere informatie

Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit

Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit #VOS-038A versie 2.0 Inhoud kit: 6 x 5 DNA profielen 6 x Dader profiel 6 x 200µl loading dye (kleurloze vloeistof) 4 g agarose 400µl gel dye (1000x) 100ml elektroforese

Nadere informatie

Samenvatting. Het heterogene membraan - van lipide domeinen tot de effecten van kromming

Samenvatting. Het heterogene membraan - van lipide domeinen tot de effecten van kromming Samenvatting Het heterogene membraan - van lipide domeinen tot de effecten van kromming Het celmembraan aan de buitenkant van elke cel is essentieel voor het leven. Het membraan is niet alleen een scheidingswand,

Nadere informatie

NATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE. Tweede ronde - theorie toets. 21 juni beschikbare tijd : 2 x 2 uur

NATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE. Tweede ronde - theorie toets. 21 juni beschikbare tijd : 2 x 2 uur NATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE Tweede ronde - theorie toets 21 juni 2000 beschikbare tijd : 2 x 2 uur 52 --- 12 de tweede ronde DEEL I 1. Eugenia. Onlangs is met een telescoop vanaf de Aarde de ongeveer

Nadere informatie

Natuurkunde. Olie-watermengsels ontrafeld. Allemaal een voldoende Natuurkunde van het genoom. Nederlands Tijdschrift voor

Natuurkunde. Olie-watermengsels ontrafeld. Allemaal een voldoende Natuurkunde van het genoom. Nederlands Tijdschrift voor Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde juli 2008-jaargang 74-nummer 7 Olie-watermengsels ontrafeld Allemaal een voldoende Natuurkunde van het genoom Olie-watermengsels ontrafeld Iedereen weet dat olie

Nadere informatie

8 College 08/12: Magnetische velden, Wet van Ampere

8 College 08/12: Magnetische velden, Wet van Ampere 8 College 08/12: Magnetische velden, Wet van Ampere Enkele opmerkingen: Permanente magneten zijn overal om ons heen. Magnetisme is geassociëerd met bewegende electrische ladingen. Magnetisme: gebaseerd

Nadere informatie

In een U-vormige buis bevinden zich drie verschillende, niet mengbare vloeistoffen met dichtheden ρ1, ρ2 en ρ3. De hoogte h1 = 10 cm en h3 = 15 cm.

In een U-vormige buis bevinden zich drie verschillende, niet mengbare vloeistoffen met dichtheden ρ1, ρ2 en ρ3. De hoogte h1 = 10 cm en h3 = 15 cm. Fysica Vraag 1 In een U-vormige buis bevinden zich drie verschillende, niet mengbare vloeistoffen met dichtheden ρ1, ρ2 en ρ3. De hoogte h1 = 1 cm en h3 = 15 cm. De dichtheid ρ3 wordt gegeven door:

Nadere informatie

Een snaar vertoont de bovenstaande staande trilling. Met welke toon hebben we hier te maken? 1. De grondtoon; 2. De vijfde boventoon; 3. De zesde bove

Een snaar vertoont de bovenstaande staande trilling. Met welke toon hebben we hier te maken? 1. De grondtoon; 2. De vijfde boventoon; 3. De zesde bove Een snaar vertoont de bovenstaande staande trilling. Met welke toon hebben we hier te maken? 1. De grondtoon; 2. De vijfde boventoon; 3. De zesde boventoon; 4. De zevende boventoon. Een snaar vertoont

Nadere informatie

TENTAMEN NATUURKUNDE

TENTAMEN NATUURKUNDE CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN NATUURKUNDE TENTAMEN NATUURKUNDE tweede voorbeeldtentamen CCVN tijd : 3 uur aantal opgaven : 5 aantal antwoordbladen : 1 (bij opgave 2) Iedere opgave dient op een afzonderlijk

Nadere informatie

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4 Tentamen: Fysische Chemie en Kinetiek (4052FYSCK-1415FWN) Datum: 17-4-2015 Tijd/tijdsduur: 9:00-12:00; 3 uur Plaats: Grote en Kleine Pastizaal, ChemE, Delft Docent(en) en/of tweede lezer: Prof. dr. M.T.M.

Nadere informatie

Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit

Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit #VOS-038 versie 2.1 Inhoud kit: 2 x 15 DNA profielen 2 x Dader profiel 2 x 1 ml loading dye (kleurloze vloeistof) 3 g agarose 400 µl blauwe gel dye (1000x)

Nadere informatie

Viscositeit. par. 1 Inleiding

Viscositeit. par. 1 Inleiding Viscositeit par. 1 Inleiding Viscositeit is een eigenschap van vloeistoffen (en van gassen) die aangeeft hoe ondoordringbaar de vloeistof is voor een vast voorwerp. Anders gezegd met de grootheid viscositeit

Nadere informatie

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. lektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Technische Universiteit Eindhoven Bachelor College

Technische Universiteit Eindhoven Bachelor College Technische Universiteit Eindhoven Bachelor College Herkansing Eindtoets Toegepaste Natuurwetenschappen and Second Chance final assessment Applied Natural Sciences (3NBB) Maandag 15 April, 2013, 14.00 17.00

Nadere informatie

Viscositeit. par. 1 Inleiding

Viscositeit. par. 1 Inleiding Viscositeit par. 1 Inleiding Viscositeit is een eigenschap van vloeistoffen (en van gassen) die aangeeft hoe ondoordringbaar de vloeistof is voor een vast voorwerp. Anders gezegd met de grootheid viscositeit

Nadere informatie

TENTAMEN NATUURKUNDE

TENTAMEN NATUURKUNDE CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN NATUURKUNDE TENTAMEN NATUURKUNDE datum : dinsdag 27 juli 2010 tijd : 14.00 tot 17.00 uur aantal opgaven : 6 aantal antwoordbladen : 1 (bij opgave 2) Iedere opgave dient

Nadere informatie

1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit

1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit Hoofdstuk 2 Elektrostatica Doelstellingen 1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit 2.1 Het elektrisch

Nadere informatie

Examen VWO. natuurkunde 1,2. tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VWO. natuurkunde 1,2. tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VWO 009 tijdvak woensdag 4 juni 3.30-6.30 uur natuurkunde, Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 5 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i ZOUTGEHALTESENSOR BT78i GEBRUIKERSHANDLEIDING CENTRUM VOOR MICROCOMPUTER APPLICATIES http://www.cma-science.nl Korte beschrijving De Zoutgehaltesensor BT78i meet het zoutgehalte in een oplossing in het

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur 1 RONDDRAAIENDE MASSA 5pt Een massa zit aan een uiteinde van een touw. De massa ligt op een wrijvingloos oppervlak waar het

Nadere informatie

Samenvatting EEN MID INFRAROOD ELLIPSOMETER

Samenvatting EEN MID INFRAROOD ELLIPSOMETER SAMENVATTING In het begin van de vorige eeuw werd het fenomeen supergeleiding ontdekt. Als bepaalde materialen worden afgekoeld tot onder een kritische temperatuur geleiden ze stroom zonder weerstand.

Nadere informatie

io ATerinzagelegging 7906913

io ATerinzagelegging 7906913 Octrooiraad io ATerinzagelegging 7906913 Nederland @ NL @ fj) @ @ Werkwijze en inrichting voor het tot stand brengen van een ionenstroom. Int.CI 3.: H01J37/30, H01L21/425. Aanvrager: Nederlandse Centrale

Nadere informatie

Polymeren zijn grote moleculen die zijn opgebouwd uit een beperkt aantal soorten bouwblokken waarvan er een groot aantal in een molecuul zijn verwerkt. Meestal bestaat een polymeermolecuul uit een lange

Nadere informatie

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

Het modelleren van een onvolkomen put met een meerlagenmodel

Het modelleren van een onvolkomen put met een meerlagenmodel Het modelleren van een onvolkomen put met een meerlagenmodel Mark Bakker i Een onvolkomen put kan gemodelleerd worden met een meerlagenmodel door het watervoerend pakket op te delen in drie lagen gescheiden

Nadere informatie

Oppervlaktemodificatie

Oppervlaktemodificatie Oppervlaktemodificatie In product design Innovatief Materialen Platform Twente 29-10-2013 Inleiding: De oppervlaktestructuur van een materiaal speelt een belangrijke rol in de beleving van een product.

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde 1 vwo II

Eindexamen natuurkunde 1 vwo II Opgave 1 Defibrillator Een defibrillator wordt gebruikt om het hart van mensen met een acute hartstilstand te reactiveren. Zie figuur 1. figuur 1 electroden De borstkas van de patiënt wordt ontbloot, waarna

Nadere informatie

Elektromagnetische veldtheorie (121007) Proeftentamen

Elektromagnetische veldtheorie (121007) Proeftentamen Elektromagnetische veldtheorie (121007) Proeftentamen Tijdens dit tentamen is het gebruik van het studieboek van Feynman toegestaan, en zelfs noodzakelijk. Een formuleblad is bijgevoegd. Ander studiemateriaal

Nadere informatie

Tentamen Natuurkunde I Herkansing uur uur donderdag 7 juli 2005 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs

Tentamen Natuurkunde I Herkansing uur uur donderdag 7 juli 2005 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs Tentamen Natuurkunde I Herkansing 09.00 uur -.00 uur donderdag 7 juli 005 Docent Drs.J.. Vrijdaghs Aanwijzingen: Dit tentamen omvat 5 opgaven met totaal 0 deelvragen Maak elke opgave op een apart vel voorzien

Nadere informatie

Stromings-geïnduceerde pulsaties in gesloten zijtakken van gastransportnetwerken

Stromings-geïnduceerde pulsaties in gesloten zijtakken van gastransportnetwerken Stromings-geïnduceerde pulsaties in gesloten zijtakken van gastransportnetwerken Afstudeerstudent: Kingma, T.H. (Tjidsger Henk) Afstudeercommittee TU/e: prof. dr. ir. D.M.J. (David) Smeulders prof. dr.

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

Opgave: Deeltjesversnellers

Opgave: Deeltjesversnellers Opgave: Deeltjesversnellers a) Een proton is een positief geladen en wordt dus versneld in de richting van afnemende potentiaal. Op het tijdstip t1 is VA - VB negatief, dat betekent dat de potentiaal van

Nadere informatie

Polarisatie. Overig Golven, Polarisatie,

Polarisatie. Overig Golven, Polarisatie, Polarisatie Elektromagnetische golven Elektromagnetische golven bestaan uit elektrische en magnetische velden die zich met grote snelheid door de ruimte verplaatsen. De figuur hiernaast geeft een lichtstraal

Nadere informatie

VLAKKE PLAATCONDENSATOR

VLAKKE PLAATCONDENSATOR H Electrostatica PUNTLADINGEN In een ruimte bevinden zich de puntladingen A en B. De lading van A is 6,010 9 C en die van B is +6,010 9 C. Om een idee van afstanden te hebben is in het vlak een rooster

Nadere informatie

Inhoud. Scheidingsmethoden (onder- en bovenbouw)... 2 Massaspectrometrie(bovenbouw)... 3

Inhoud. Scheidingsmethoden (onder- en bovenbouw)... 2 Massaspectrometrie(bovenbouw)... 3 Scheidingsmethoden Samenvattingen Je kunt bij een onderwerp komen door op de gewenste rubriek in de inhoud te klikken. Wil je vanuit een rubriek terug naar de inhoud, klik dan op de tekst van de rubriek

Nadere informatie

Moleculaire Gastronomie: Alginaat Kaviaar -Het bereiden en proeven van alginaat gels-

Moleculaire Gastronomie: Alginaat Kaviaar -Het bereiden en proeven van alginaat gels- Moleculaire Gastronomie: Alginaat Kaviaar -Het bereiden en proeven van alginaat gels- Inleiding In de levensmiddelen industrie wordt veel gebruik gemaakt van gels. Denk bijvoorbeeld aan salade dressing,

Nadere informatie

2.1 Twee gekoppelde oscillatoren zonder aandrijving

2.1 Twee gekoppelde oscillatoren zonder aandrijving Hoofdstuk Twee gekoppelde oscillatoren.1 Twee gekoppelde oscillatoren zonder aandrijving We beschouwen als voorbeeld van een systeem van puntmassa s die gekoppeld zijn aan elkaar en aan twee vaste wanden

Nadere informatie

1 VRIJE TRILLINGEN 1.0 INLEIDING 1.1 HARMONISCHE OSCILLATOREN. 1.1.1 het massa-veersysteem. Hoofdstuk 1 - Vrije trillingen

1 VRIJE TRILLINGEN 1.0 INLEIDING 1.1 HARMONISCHE OSCILLATOREN. 1.1.1 het massa-veersysteem. Hoofdstuk 1 - Vrije trillingen 1 VRIJE TRILLINGEN 1.0 INLEIDING Veel fysische systemen, van groot tot klein, mechanisch en elektrisch, kunnen trillingen uitvoeren. Daarom is in de natuurkunde het bestuderen van trillingen van groot

Nadere informatie

6 Nano-dispensing met

6 Nano-dispensing met Een verfijnd systeem met een geweldige potentie 6 Nano-dispensing met electro -spraytechnieken Bestaande methoden om zeer kleine hoeveelheden vloeistof te verspuiten, zijn niet geschikt voor het doseren

Nadere informatie

Proef 50 Vingerafdrukken zoeken met behulp van cacao- en talkpoeder

Proef 50 Vingerafdrukken zoeken met behulp van cacao- en talkpoeder Proef 50 Vingerafdrukken zoeken met behulp van cacao- en talkpoeder 1. Onderzoeksvraag We nemen vingerafdrukken van 3 verdachten van de moord om deze uiteindelijk te vergelijken met de gevonden vingerafdruk

Nadere informatie

Magnetische vloeistoffen

Magnetische vloeistoffen Magnetische vloeistoffen Voorbereidingsopdracht Een voorbereidende opdracht behorende bij de masterclass Magnetische vloeistoffen. Deze voorbereidende opdracht is geschreven en ontwikkeld onder leiding

Nadere informatie

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 28 mei totale examentijd 3 uur tevens oud programma natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 14 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de

Nadere informatie

Medische Toepassingen van pixel detectors. Jan Visser

Medische Toepassingen van pixel detectors. Jan Visser Medische Toepassingen van pixel detectors Courtesy ATLAS collaboration Jan Visser Viva Fysica, Amsterdam January 2015 Courtesy Linda B. Glaser Foto s maken in Hoge Energie Fysica Vertex resolutie ~ 15

Nadere informatie

Experiment DutchBE (Belgium) Dansende korrels - Een model voor fase-overgangen en instabiliteiten

Experiment DutchBE (Belgium) Dansende korrels - Een model voor fase-overgangen en instabiliteiten Q2-1 Dansende korrels - Een model voor fase-overgangen en instabiliteiten (10 punten) Lees de algemene instructies in de aparte enveloppe voor je met het experiment begint. Introductie Fase-overgangen

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2012 TOETS APRIL uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2012 TOETS APRIL uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2012 TOETS 1 26 APRIL 2012 10.30 12.30 uur 1. STOK IN WATER Een homogene stok met een dichtheid van 0,60 kg/dm 3 is draaibaar aan een onderwater gelegen steen bevestigd.

Nadere informatie

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg.

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg. ste ronde van de 9de Vlaamse Fysica Olympiade Formules ste onde Vlaamse Fysica Olympiade 7 9de Vlaamse Fysica Olympiade Eerste ronde De eerste ronde van deze Vlaamse Fysica Olympiade bestaat uit 5 vragen

Nadere informatie

We willen dat de magnetische inductie in het punt K gelijk aan rul zou worden. Daartoe moet men door de draad AB een stroom sturen die gelijk is aan

We willen dat de magnetische inductie in het punt K gelijk aan rul zou worden. Daartoe moet men door de draad AB een stroom sturen die gelijk is aan jaar: 1995 nummer: 28 Twee zeer lange draden zijn evenwijdig opgesteld. De stroom door de linkse draad ( zie figuur) is in grootte gelijk aan 30 A en de zin ervan wordt aangegeven door de pijl. We willen

Nadere informatie

b Dikke shampoo komt moeilijk uit het flesje en verspreidt zich niet goed in je haar.

b Dikke shampoo komt moeilijk uit het flesje en verspreidt zich niet goed in je haar. 2 Voor de spiegel Activiteiten 2A 1 a Als het zout oplost, verdwijnt de vaste stof en ontstaat een (heldere) oplossing. b Dikke shampoo komt moeilijk uit het flesje en verspreidt zich niet goed in je haar.

Nadere informatie

Bliksems. Stefan Kowalczyk

Bliksems. Stefan Kowalczyk Stefan Kowalczyk De aarde als condensator De ionosfeer is één plaat van een erg grote condensator, terwijl de aarde de andere is. Hoe bliksem ontstaat heeft hier alles mee te maken. Recent zijn nieuwe

Nadere informatie

Het meten van stroomsnelheden met behulp van Laser-Doppler-Anemometrie

Het meten van stroomsnelheden met behulp van Laser-Doppler-Anemometrie Het meten van stroomsnelheden met behulp van Laser-Doppler-Anemometrie Met de techniek van Laser Doppler Anemomety (LDA) kan het stromingsprofiel in vloeistoffen bepaald worden. In de opstelling van dit

Nadere informatie

Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit

Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit #VOS-039 versie 1.0 Inhoud kit: 2 x 15 Dye profielen 2 x Daderprofiel 3 g agarose 20 ml TAE 100x Benodigdheden: Electroforese opstelling inclusief voeding

Nadere informatie

Kernspinresonantie (NMR)

Kernspinresonantie (NMR) Kernspinresonantie (NMR NMR) Keuzeopdracht scheikunde voor 6 vwo Een verrijkende opdracht over koolstofchemie en analysetechnieken Voorkennis: Koolstofchemie Benodigde tijd: 8 SLU Junior College Utrecht

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie

Examen VWO. natuurkunde 1. tijdvak 2 woensdag 24 juni uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VWO. natuurkunde 1. tijdvak 2 woensdag 24 juni uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.30 uur natuurkunde 1 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Examen VWO. natuurkunde 1. tijdvak 2 woensdag 24 juni uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VWO. natuurkunde 1. tijdvak 2 woensdag 24 juni uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.30 uur natuurkunde 1 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

CHEMIE ACHTER DE LASERPRINTER

CHEMIE ACHTER DE LASERPRINTER CHEMIE ACHTER DE LASERPRINTER Inleiding Misschien heb je deze pagina s net uitgeprint, of heeft je docent dat gedaan. Op deze pagina s staan verschillende opdrachten afgedrukt. Met deze opdrachten verdiep

Nadere informatie

Examen VWO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 21 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VWO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 21 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VWO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde tevens oud programma natuurkunde 1,2 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De afgelopen tien jaar is de belangstelling voor de levenswetenschappen sterk toegenomen en zijn de onderzoeksactiviteiten in dit veelomvattende gebied enorm gegroeid. Deze ontwikkelingen

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Biomedische Technologie, groep Cardiovasculaire Biomechanica

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Biomedische Technologie, groep Cardiovasculaire Biomechanica TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Biomedische Technologie, groep Cardiovasculaire Biomechanica Tentamen Fysica in de Fysiologie (8N7) deel A1, blad 1/4 maandag 1 oktober 27, 9.-1.3 uur Het tentamen

Nadere informatie

Antwoorden. 3 Leg uit dat er in het zout twee soorten ijzerionen aanwezig moeten zijn.

Antwoorden. 3 Leg uit dat er in het zout twee soorten ijzerionen aanwezig moeten zijn. Antwoorden 1 Hoeveel protonen, elektronen en neutronen heeft een ion Fe 3+? 26 protonen, 23 elektronen, 30 neutronen 2 Geef de scheikundige namen van Fe 2 S 3 en FeCO 3. ijzer(iii)sulfide en ijzer(ii)carbonaat

Nadere informatie

We hebben 3 verschillende soorten van wrijving, geef bij elk een voorbeeld: - Rollende wrijving: - Glijdende wrijving: - Luchtweerstand:

We hebben 3 verschillende soorten van wrijving, geef bij elk een voorbeeld: - Rollende wrijving: - Glijdende wrijving: - Luchtweerstand: Lespakket wrijving Inleiding Wrijving is een natuurkundig begrip dat de weerstandskracht aanduidt, die ontstaat als twee oppervlakken langs elkaar schuiven, terwijl ze tegen elkaar aan gedrukt worden.

Nadere informatie

Geleid herontdekken van de golffunctie

Geleid herontdekken van de golffunctie Geleid herontdekken van de golffunctie Nascholingscursus Quantumwereld Lodewijk Koopman lkoopman@dds.nl januari-maart 2013 1 Dubbel-spleet experiment Er wordt wel eens gezegd dat elektronen interfereren.

Nadere informatie

Dit examen bestaat uit vier opgaven Bijlage: 1 antwoordpapier

Dit examen bestaat uit vier opgaven Bijlage: 1 antwoordpapier HAVO 11 EXAMEN HOGER ALGEMEEN VOORTGEZET ONDERWIJS IN 1983 Vrijdag 17 juni, 9.00-12.00 uur NATUURKUNDE Dit examen bestaat uit vier opgaven Bijlage: 1 antwoordpapier 2 " Benodigde gegevens kunnen worden

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT TECHNISCHE NATUURKUNDE GROEP TRANSPORTFYSICA

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT TECHNISCHE NATUURKUNDE GROEP TRANSPORTFYSICA TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT TECHNISCHE NATUURKUNDE GROEP TRANSPORTFYSICA Tentamen Stroming & Diffusie (3D030) op donderdag 7 augustus 2008, 14.00-17.00 uur. 1. Beantwoord de volgende vragen

Nadere informatie

DE BLAUWE AARDE. College 1 Water als leven brengend molecuul

DE BLAUWE AARDE. College 1 Water als leven brengend molecuul DE BLAUWE AARDE College 1 Water als leven brengend molecuul BLAUWE AARDE Uw docent Kees Boele PROGRAMMA 1. Water als leven brengend molecuul 2. Leven in zee 3. Leven in sloot en plas 4. Water in een rugzak,

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie

2013-2014. My Statement Paper: Voordelen van Vacuümtoepasingen. Pieter Thijs & Jef Boogaerts

2013-2014. My Statement Paper: Voordelen van Vacuümtoepasingen. Pieter Thijs & Jef Boogaerts My Statement Paper: Voordelen van Vacuümtoepasingen Pieter Thijs & Jef Boogaerts 2013-2014 Master student Electromechanical Engineering Faculty of Engineering Technology, Campus Group T, Leuven Vesaliusstraat

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/40161 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Ledezma Yanez, Isis Title: The role of water in hydrogen electrocatalysis Issue

Nadere informatie

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar.

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. Mkv Magnetisme Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. In een punt P op een afstand d/2 van de rechtse geleider is

Nadere informatie

WATER. Krachten tussen deeltjes. Intramoleculaire en intermoleculaire krachten

WATER. Krachten tussen deeltjes. Intramoleculaire en intermoleculaire krachten WATER Krachten tussen deeltjes Intramoleculaire en intermoleculaire krachten Intramoleculaire en intermoleculaire krachten De atomen in een molecuul blijven samen door intramoleculaire krachten (atoombinding)

Nadere informatie

Trillingen... 2 Harmonische trilling... 3 Opgave: Bol aan veer II... 5

Trillingen... 2 Harmonische trilling... 3 Opgave: Bol aan veer II... 5 Inhoud... 2 Harmonische trilling... 3 Opgave: Bol aan veer I... 5 Opgave: Bol aan veer II... 5 Resonantie... 6 Biosensoren... 7 Opgave: Biosensor... 8 Energiebehoud... 9 Energiebehoud in een massaveersysteem...

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde compex havo I

Eindexamen natuurkunde compex havo I Opgave 1 Eliica De Eliica (figuur 1) is een supersnelle figuur 1 elektrische auto. Hij heeft acht wielen en elk wiel wordt aangedreven door een elektromotor. In de accu s kan in totaal 55 kwh elektrische

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde vwo 2010 - I

Eindexamen natuurkunde vwo 2010 - I Opgave 1 Kingda Ka Lees het artikel. Snelste achtbaan ter wereld geopend New York. De hoogste en snelste achtbaan ter wereld gaat binnenkort open. Wie in de Kingda Ka stapt, maakt mee dat de trein in 3,5

Nadere informatie

Spin-afhankelijk transport over anti-fase grenzen in magnetiet films

Spin-afhankelijk transport over anti-fase grenzen in magnetiet films Samenvatting Spin-afhankelijk transport over anti-fase grenzen in magnetiet films Introductie Waarom zijn dunne films van magnetiet (Fe 3 O 4 ) interessant? Dit is omdat magnetiet magnetisch en geleidend

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde tevens oud programma natuurkunde 1,2 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Moderne Instrumentele Analyse

Moderne Instrumentele Analyse Moderne Instrumentele Analyse Niels Jonker Time of Flight Infrarood en Massa Spectrometrie 2 Time of flight Infrarood en Massa Spectrometrie 3 Time of flight Voordelen Nadelen Extreem Hoge Massa Range

Nadere informatie

TENTAMEN DYNAMICA ( )

TENTAMEN DYNAMICA ( ) TENTAMEN DYNAMICA (1914001) 8 januari 011, 08:45 1:15 Verzoek: Begin de beantwoording van een nieuwe opgave op een nieuwe pagina. Alleen leesbaar en verzorgd werk kan worden beoordeeld. Opgave 1 (norm:

Nadere informatie

bij vraag 2 Hoeveel munten er in het glas passen ligt aan de grootte van de munten en aan het glas.

bij vraag 2 Hoeveel munten er in het glas passen ligt aan de grootte van de munten en aan het glas. NAO proefjes Antwoorden werkbladen en extra informatie 1. Munten in borrelglaasje munten Het glas is eigenlijk te vol met, maar het stroomt niet over. Het in het glas staat bol, het komt er boven uit.

Nadere informatie

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Examen VWO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei totale examentijd 3 uur tevens oud programma natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 13 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de

Nadere informatie

1 Overzicht theorievragen

1 Overzicht theorievragen 1 Overzicht theorievragen 1. Wat is een retrograde beweging? Vergelijk de wijze waarop Ptolemaeus deze verklaarde met de manier waarop Copernicus deze verklaarde. 2. Formuleer de drie wetten van planeetbeweging

Nadere informatie

Samengesteld door Werner Poets. Nagelezen en aangevuld door het Belgische Instituut voor Ruimte-Aeronomie (BIRA), dr.

Samengesteld door Werner Poets. Nagelezen en aangevuld door het Belgische Instituut voor Ruimte-Aeronomie (BIRA), dr. 1 Rosetta, een venster op onze oorsprong, een springplank naar de toekomst Samengesteld door Werner Poets Nagelezen en aangevuld door het Belgische Instituut voor Ruimte-Aeronomie (BIRA), dr. Johan De

Nadere informatie

MINISTERIE VAN ONDERWIJS, WETENSCHAP EN CULTUUR UNIFORM EXAMEN VWO 2015

MINISTERIE VAN ONDERWIJS, WETENSCHAP EN CULTUUR UNIFORM EXAMEN VWO 2015 MINISTERIE VAN ONDERWIJS, WETENSCHAP EN CULTUUR VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 19 JUNI 2015 TIJD : 07.45 10.45 UNIFORM EXAMEN VWO 2015 Aantal opgaven: 5 Aantal pagina s: 6 Controleer zorgvuldig of alle

Nadere informatie

Dynamics of Water Interacting with Biomolecules C.C.M. Groot

Dynamics of Water Interacting with Biomolecules C.C.M. Groot Dynamics of Water Interacting with Biomolecules C.C.M. Groot Samenvatting Leven speelt zich af in vloeibaar water. Het menselijk lichaam bestaat bijvoorbeeld voor gemiddeld 65% uit water, en de meeste

Nadere informatie

Uitwerking examen Natuurkunde1,2 HAVO 2007 (1 e tijdvak)

Uitwerking examen Natuurkunde1,2 HAVO 2007 (1 e tijdvak) Uitwerking examen Natuurkunde, HAVO 007 ( e tijdvak) Opgave Optrekkende auto. Naarmate de grafieklijn in een (v,t)-diagram steiler loopt, zal de versnelling groter zijn. De versnelling volgt immers uit

Nadere informatie

Cursus Vacuümtechniek

Cursus Vacuümtechniek Cursus Vacuümtechniek Gasanalyse 1 Systemen Cursus Vacuümtechniek R&D 1 Periodiek systeem Cursus Vacuümtechniek R&D 2 Restgasanalyse Partiële druk of dichtheid van een gas met ionisatiemanometer waarbij

Nadere informatie