Samenwerken aan een beter milieu. The Green retailer

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenwerken aan een beter milieu. The Green retailer"

Transcriptie

1 D e e l 1, d e v i s i e 5 j u l i Samenwerken aan een beter milieu. The Green retailer

2 Samenwerken aan een beter milieu The Green retailer Deel 1: de visie versie 5 juli 2011 Ambitie: Door gezamenlijke inspanning in onderzoek, ontwikkeling en uitvoering, een aanzienlijke versnelling veroorzaken in het bereiken van de energiezuinige (zo mogelijk energieneutrale) winkel op een bovendien milieubewuste, groene wijze de visie

3 Inhoudsopgave Ambitie Introductie 1. Inleiding - Missie 2. Hier en Nu - Frimex en Fri-Jado CO 2 beleid - Collectieve opgave 3. Energiehuisshouding in de Retail anno Bron - Toepasbare zuinige technieken - Onderdeel W/HVAC - Onderdeel E en I - Onderdeel inrichting & casco - Onderdeel apparatuur - Beleid ten aanzien van energiebesparing in de Retail - Brede duurzaamheid - Energieopwekking en opslag - Eisen aan bedrijven - Duurzaamheid en foodgebonden Retail - Toekomstverwachting Retail - Innovatief aanbesteden 4. Het belang van meten en modelling 5. Meerwaarde van The Green Retailer - Missie - Projectmatige aanpak Nawoord 3-24 de visie

4 Introductie De Fri-Jado bedrijven hebben u als gewaardeerde partner (klant, kennispartner, leverancier, partner in een maatschappelijke dialoog) uitgenodigd voor deelname aan het traject van The Green Retailer. Robert Goedhart U kent Frimex en Fri-Jado reeds als bedrijven die traditioneel technologisch leiderschap naast marktleiderschap tonen in Nederland. Frimex en Fri-Jado constateren als marktleiders, dat duurzaamheid een leidend verbindend strategisch principe wordt in de retailmarkt, waarbij terecht steeds hogere eisen worden gesteld aan de prestaties van gebouwen en installaties, zowel bij nieuwbouw als bij renovaties. Tevens kan geconstateerd worden dat buiten de retailsector, deze ontwikkelingen al veel langer gaande zijn. De Fri-Jado bedrijven willen -samen met geselecteerde partners- pro-actief op deze trend inspelen en concepten ontwikkelen en doorontwikkelen, die klaar zijn voor de toekomst. Dit wordt gerealiseerd onder de vlag van The Green Retailer. Het proces van The Green Retailer is gestart in het voorjaar van 2010 en heeft zich tot het voorjaar van 2011 voornamelijk binnenshuis afgespeeld. Hierbij was de certificering op de CO 2 -prestatieladder een stimulans. In juni 2010 certificeerden Frimex en Fri-Jado zich op niveau 3 en zijn daarnaast voorbereid om op niveau 4 gecertificeerd te worden. The Green Retailer is hierbij van belang omdat dit ons keteninitiatief vormt. Het proces van The Green Retailer vond in 2010 nog plaats onder de bezielende leiding van de heer Martin Wawrzyniak. In het voorjaar van 2011 krijgt het proces opnieuw vorm binnen de organisatie waardoor nu -anno juni het moment daar is om u als gewaardeerde partner officieel bij dit proces te betrekken. Het document dat u nu leest, bestaat feitelijk uit twee delen: Deel 1: The Green Retailer De visie ; beschrijft het bredere kader, de achtergronden, de ontwikkelingen welke Frimex en Fri-Jado waarnemen, waarvan er een aantal geselecteerd zijn om met u te delen. Het is de visie waaruit Frimex en Fri-Jado -met u- gaan werken aan The Green Retailer. Deel 2: The Green Retailer De aanpak ; omschrijft de projectmatige beschrijving van The Green Retailer. Hoe ziet de organisatie eruit welke opgezet wordt en met u als partners gevuld wordt, hoe ziet de planning eruit, hoe ziet het proces eruit en hoe zien Frimex en Fri-Jado de samenwerking met u in het project? Van u als partner wordt verwacht, dat u bij voorkeur beide documenten tot u hebt genomen als u met Frimex en Fri-Jado aan het traject begint. Bent u deelnemer aan de Visiegroep, dan is deel 1 voor u het meest relevant. Deel 2 is evengoed belangrijk omdat daarin de voorziene planning en werkzaamheden staan beschreven. Bent u deelnemer aan een Werkgroep, dan is deel 2 voor u het meest relevant. Deel 1 is evengoed belangrijk omdat daarin het bredere kader wordt geschetst waaruit Frimex en Fri-Jado dit proces initiëren. Door met elkaar kennis te delen en te bundelen, kunnen we sneller energiebesparende, milieuvriendelijke innovaties introduceren, waardoor we met elkaar bijdragen aan energiebesparing in de retailsector. Fijn dat u meedoet! 4-24 de visie

5 1. Inleiding Missie De 21e eeuw wordt de eeuw van de duurzaamheid. Omdat in de 20e eeuw (ook wel aangeduid als plastic eeuw ) de mensheid het draagvermogen van de aarde steeds meer op de proef stelde en uiteindelijk overschreed is er geen andere weg meer open, dan te kiezen voor duurzaamheid, consumptie- en productie aan te passen aan de grenzen van het mondiale ecosysteem. Deze grenzen worden sinds 1987 overschreden, zo hebben gezaghebbende milieu- en natuurwetenschappers zoals Mathis Wackernagel 1 en de economen van The New Economics Foundation 2 berekend. Eerder al (in 1972) werd het overschrijden van de grenzen van de aarde aangekondigd en berekend op een iets andere wijze door de Club van Rome (waarbij vanuit Nederland, Wouter van Dieren was betrokken). 3 In VN verband verscheen in 1987 Our Common Future 4 van de hand van de commissie Brundtland. In 1992 werd in Rio de Janeiro de Earth Summit gehouden (georganiseerd door de UNCED) die voor het eerst het onderwerp duurzaamheid wereldwijd agendeerde. Dit leidde wereldwijd tot actieplannen gericht op een duurzamere ontwikkeling ( Lokale Agenda 21 ). Sinds ongeveer 1987 bevinden we ons in een situatie van overshoot, waarbij de berekende winsten verliesrekening van het mondiale ecosysteem verliesgevend is en we het natuurlijk vermogen van de aarde aantasten. We tasten het eigen vermogen van de aarde aan. Vreemd vermogen kent de aardse boekhouding niet. Het Wereld Natuur Fonds publiceert sinds 1998 de stand van zaken in het Living Planet Report. In 2007 lag ons collectieve beslag van de mondiale biocapaciteit ongeveer 50% te hoog. In 2 jaar tijd gebruiken we als het ware, wat pas in 3 jaar tijd weer kan aangroeien. 5 Anno 2011 zal deze situatie verder zijn gegroeid/verslechterd, enerzijds dankzij de mondiale bevolkingsgroei, anderzijds door de economische groei die nog teveel plaatsvindt vanuit productiesystemen die onvoldoende duurzaam zijn. Deze overconsumptie/overproductie of eigenlijk beter gezegd, overbelasting van het natuurlijke draagvermogen, leidt ertoe dat we fors interen op het mondiale natuurlijke kapitaal. Aangezien dit geen dood, digitaal of giraal kapitaal is maar leven dat wordt aangetast en ecosystemen die uit balans raken of worden uitgehold, zien we dit terug in ecologische- en milieuproblemen in onze natuurlijke omgeving, zoals verwoestijning en bodemerosie, steeds meer vis- en dierpopulaties die bedreigd worden, steeds meer ziekten en plagen in de wilde natuur, vandaaruit ook in de landbouw en in menselijke populaties naast uiteraard de veranderingen van het lokale, regionale en mondiale klimaat waarvoor in de media meer aandacht is dan voor de andere genoemde ecologische problemenbehoren tot dezelfde keerzijde van de medaille. Referenties: 1) 2) 3) Zie ook en 4) 5) en en de visie

6 brengen. Dit alles leidt onvermijdelijk ook in toenemende mate tot meer internationale migranten en vluchtelingen, oorlogen en natuurrampen zoals overstromingen die de menselijke samenleving èn economie steeds meer raken en eveneens locaal, regionaal en zelfs mondiaal uit balans kunnen Het reeds eerder genoemde is hoewel enerzijds (grotendeels) bekend, toch geen breed geaccepteerde en gedragen boodschap. Misschien is de boodschap te hard en is het erkennen van de eigen onmacht maar ook medeverantwoordelijkheid te moeilijk. Men kan het verhaal zelfs ontkennen of sterker nog- actief aanvechten, zoals vanuit lobby-organisatie -veelal gefinancierd vanuit sectoren van het multinationale bedrijfsleven- gebeurt. In traditioneel welvarende landen zoals Nederland kan de ontkennende houding vrij veel aanhangers winnen omdat we het geluk hebben dat in ons land zich nog weinig van de genoemde ecologische problemen voordoen en als ze zich al voordoen niet in ernstige mate. Rijkswaterstaat en de waterschappen zijn overigens wel druk bezig met beschermings- projecten tegen hoogwater vanuit zee of vanuit rivieren, we kunnen ons veroorloven dit min of meer preventief te doen wel gewaarschuwd door de hoge waterstanden in 1993 en 1995 dankzij onze kennis en welvaart. Kortom, vanuit de eigen individuele waarneming is het in Nederland heel goed mogelijk om te ontkennen dat het reeds eerder genoemde verhaal klopt. Foto links: Irin, Amantha Perera: foto van oude vrouw die kind draagt door overstroomd gebied in Sri-Lanka. Bron Irin. Foto rechts: beeld van aardverschuivingen en overstromingen op de Filippijnen, september en oktober In Nederland nauwelijks in het nieuws geweest. Bron: Stichting Noodhulp Filippijnen. Voor andere mensen, bijvoorbeeld in sub-sahara Afrika maar ook in Azië zijn de genoemde problemen echter (frequent) een concrete werkelijkheid. De trieste waarheid is, dat hoewel global warming vooral wordt veroorzaakt in gebieden met een hoge consumptie (waaronder Nederland, maar nog sterker geldt dit voor USA en Australië), de nadelige effecten daarvan zich vooral voordoen in landen die het probleem niet of nauwelijks veroorzaken. Per saldo vindt daardoor in die landen de laatste decennia een verslechtering plaats van de levensomstandigheden en een sterke afname van het ecologisch kapitaal. 6 Mondiaal bezien gaat het overigens nadrukkelijk niet alleen om de te hoge consumptie van eindige voorraden zoals fossiele brandstoffen en metalen (ook ernstig), maar om de ondermijning van de onderhoudsprocessen van vernieuwbare grondstoffen en hulpbronnen. Juist dat vormt een serieuze bedreiging. Omdat dit wordt veroorzaakt door het intensieve gebruik van de eindige grondstoffen vormt dat als zodanig ook een probleem. Referenties: 6) Zie bijvoorbeeld Where is the wealth of nations? Measuring capital for the 21st century, Worldbank, Hieruit blijkt dat landen als DR Congo, Nigeria, Niger, Chad en Gabon in sterke mate ecologisch kapitaal verliezen de visie

7 Wie in Nederland geboren is of woont, behoort in dit opzicht ook tot de gelukkigen, ondanks dat het leven in de Middellandse zee gebieden misschien nog aantrekkelijker lijkt... 7 We gebruiken overigens als Nederland ongeveer 5 keer ons eigen landoppervlak erbij, buiten onze eigen landsgrenzen. Dat is nodig vanwege de import van vele producten zoals hierboven genoemd. 8 Omdat we de grenzen van de draagkracht van de aarde nu al sinds 1987 overschrijden en dit in steeds sterkere mate, dreigt er een proces te ontstaan dat vanzelf verder zal gaan en dat niet meer te stoppen valt. Er treedt dan een ecologisch domino-effect op. Het ene negatieve effect versterkt het andere en diverse negatieve effecten samen roepen weer een ander negatief effect op. Het is niet ondenkbaar en op kleine of regionale schaal zelfs vrij waarschijnlijk dat dit soort mechanismen zullen optreden. Op mondiale schaal bezien moeten we echter constateren dat er nog allerlei scenario s mogelijk zijn, in elk geval voor wat betreft de toekomstige temperatuurontwikkeling. 9 Dat er sprake is van verstoring van ecosystemen op grote schaal en dat er een noodzaak is om het collectieve beslag op zowel eindige als op vernieuwbare hulpbronnen (grondstoffen, water, bodem, energie) terug te dringen en dus energie- en grondstofextensiever te produceren en consumeren en hoogwaardig en efficiënt te recyclen, staat echter buiten kijf en wordt breed erkend. In EU-verband wordt bijvoorbeeld in het kader van de toekomststrategie Europe een z.g.n. Flagship-initiatief opgestart en uitgevoerd op dit thema, dit alles vanwege de onderkenning van het grote strategische belang voor de toekomst van Europa van het optreden van de toenemende schaarste aan grondstoffen. Bovenstaande beschrijving van de mondiale ecologische balans bevat feiten die -zelfs als ze toch niet helemaal waar zijn maar bijvoorbeeld maar voor 50%- het verdienen om serieus bij stil te staan en die oproepen tot verandering. Het is een inconvenient truth 11 omdat we ons gedrag -althans voorzover we eraan gehecht zijn- liever niet veranderen en de boodschap van minderen is zowel individueel als collectief veelal geen aantrekkelijk en zelden ook geen eenvoudig realiseerbaar alternatief. Toch ligt de opgave daar en deze wordt elke dag groter. Wat de mens overstijgt Trancendentie Zelfverwerkelijking Schoonheid, kunst Kennis Achting en waardering (vrienden & kennissen, collega s,...) Affectie, liefde en gelegenheid ouders, familieleden, partner,...) Veiligheid, bescherming, zekerheid, orde,... (woning, werk,...) Fysiologische behoeften: honger, dorst, slaap, voortplanting Referenties: 7) Nederland had in 2010 positie 7 op de UN Human Development Index, zie 8) Zie 9) Zie o.a. 10) Zie 11) An inconvenient truth, boek van Al Gore uit 2006 over deze thematiek met bijbehorende film de visie

8 2. Hier en nu: Frimex/Fri-Jado en The Green Retailer Vanuit de erkenning, dat er een collectieve opgave ligt die het bedrijfsleven in totaliteit ook noopt tot verandering en innovatie, heeft de directie van zowel TBI bedrijven als van de Fri-Jado bedrijven besloten deze uitdaging aan te gaan. Bedrijven bevinden zich midden in de samenleving en ontlenen uiteindelijk hun meerwaarde en daarmee legitimiteit aan wat ze in totaliteit tot stand brengen. Als het goed is, is hier sprake van netto toegevoegde waarde, niet alleen in financiële termen, maar ook in echte welvaartstermen, dat is dus: inbegrepen de positieve en wellicht ook negatieve bijdragen op humanitair en ecologisch vlak, dichtbij en via de keten van inkoop en levering- veraf. Dit is absoluut geen eenvoudige opgave. De opgave begint met het verkrijgen van inzicht. Hierbij focussen Frimex en Fri-Jado zich in eerste instantie op CO 2 en dus ook energiebesparing, maar willen eveneens nadrukkelijk het brede beeld voor ogen blijven houden. Frimex en Fri-Jado CO 2 beleid Het CO 2 -beleid van de Fri-Jado bedrijven wordt stapsgewijs tot stand gebracht. Het moet immers verankerd worden in de organisatie en gedragen worden door in de eerste instantie de medewerkers, maar daarnaast en daarna ook door onderaannemers, leveranciers en andere contractpartners. Daarnaast hopen Frimex en Fri-Jado het voor de leveranciers op deze wijze gemakkelijker te maken om meer rekening te gaan houden in de aanbestedingen met duurzaamheid, energiebesparing en CO 2 -reductie de visie

9 Vanuit het bedrijfsleven kunnen er gezamelijke stappen gezet worden om bijdrage te leveren aan de collectieve opgave De stapsgewijze aanpak ziet er als volgt uit: Frimex en Fri-Jado gaan allereerst zowel de Carbon Footprint als de energieconsumptie van de bedrijfs voering berekenen en een plan opzetten om deze stapsgewijs te verlagen (scope I en II). Deze stap is reeds gezet en dit alles is gedocumenteerd en vastgelegd tijdens de certificering op de CO2 prestatieladder. De aandacht hiervoor is tevens organisatorisch ingebed in de bedrijfsvoering, hierover ontvangt u in de toekomst meer informatie. De tweede stap is, dat Frimex en Fri-Jado aan klanten standaard de meest zuinige apparatuur die voorhanden is zullen aanbieden, eventueel naast de specifieke apparatuurwensen zoals die vanuit de klanten worden opgegeven. Tevens worden de leveranciers gevraagd om informatie toe te zenden over de meest zuinige en milieuvriendelijke varianten uit het leveringsprogramma, om zo gezamenlijk te werken aan verbeteringen hiervan en financieel gunstige leveringscondities te organiseren voor juist deze apparatuur (die vaak duurder zal zijn in aanschaf). De derde stap is, dat Frimex en Fri-Jado gezamenlijk met haar gewaardeerde klanten, leveranciers en kennispartners, gaan nadenken over de verbeteringen welke gerealiseerd kunnen worden in ontwerp, installatie en werking / beheer van de door ons (en onze onderaannemers) geleverde apparatuur en installaties. Het doel hiervan is om te komen tot een doorontwikkeling van de apparatuur en installaties, zodanig dat sprake is van een maximale energie-besparing, die op een milieuvriendelijke wijze wordt gerealiseerd (ook rekening houdend met de embedded energy, ODP 12, toxiciteit e.d.). Frimex en Fri-Jado zullen hiervoor het in eigen beheer ontwikkelde apparatuur laten doorrekenen en analyseren met analyse-tools. Aan de leveranciers zal worden gevraagd hetzelfde te doen. Als vierde stap gaan Frimex en Fri-Jado -tegelijk met de derde stap- ook werken aan meer integrale duurzame en energiezuinige oplossingen, in een scala van toepasbaarheid, in kleine verbeteringen in bestaande winkels, tijdens omvangrijke renovatieprojecten en bij nieuwbouwprojecten. Tegelijkertijd worden deze oplossingen gemodelleerd, uitgetest en verbeterd. Hierbij wordt niet alleen nadrukkelijk gekeken naar de HVAC-installaties, maar ook naar de apparatuur, verlichting en regelinstallaties en naar het casco en de gebouwde omgeving. De stappen 2, 3 en 4 worden samengebracht in het proces van The Green Retailer. Referenties: 12) Ozone depletion potential (ODP) is een eenheid die wordt toegekend aan chemische verbindingen en aangeeft hoe schadelijk deze stoffen in potentie zijn voor de ozonlaag die de aarde beschermt tegen UV-straling. Zie ook de visie

10 Bij The Green Retailer gaat het allereerst om energiebesparing en daarmee CO 2 -reductie en daarnaast ook om energieopwekking (op duurzame wijze), energieomzetting en energieopslag. Maar het gaat ook over andere milieuaspecten verbonden aan het bouwen, gebruiken, beheren en onderhouden van vastgoed en installaties in de retailsector. Deze brede insteek zal hierna meer inhoud krijgen via een uitgebreide uiteenzetting van relevante ontwikkelingen die zichtbaar zijn op dit werkveld. Voorbeeld uit de constructieve bouw: bouwen met machinaal geperste leemstenen, dit scheelt t.o.v. baksteen en beton meer dan 90% in de embedded CO 2 -uitstoot van een buitenmuur en is voor goed ontworpen twee-laagse gebouwen goed toepasbaar (bron: Oskam v/f) de visie

11 3. Energiehuishouding in de retail anno Een beknopt overzicht van beleid, praktijk en mogelijk inzetbare technieken. 13 Wat is -anno de stand van zaken in de gebouwde retail-voorraad in Nederland qua duurzaamheid en energiezuinigheid? The Green Retailer dient te beginnen met een accuraat en zo compleet mogelijk beginbeeld, niet alleen van wat er aan technische mogelijkheden beschikbaar is, maar ook van de huidige energiehuishouding van supermarkten. Deze paragraaf biedt hiervoor een eerste aanzet op basis van literatuurgegevens, maar behoeft nog aanvulling vanuit de monitoring van supermarkten door Frimex en Fri-Jado Super Service. Supermarkten zijn grootverbruikers van electriciteit, van koelmiddelen (ook middelen met een hoge GWP 14 en/of ODP) en van aardgas.volgens een rapport van ECN 15 verbruiken supermarkten een factor 10 zoveel energie (electriciteit, gas, warmte) als kantoororganisaties met een vergelijkbaar vloeroppervlak. De totale supermarktbranche heeft anno 2010 een energieverbruik van ongeveer 11 à 12 PJ. 16 Volgens een rapportage van VROM en SenterNovem 17 golden voor supermarkten t.a.v. energieverbruik in 2003 de volgende kentallen (vermeld zijn de z.g.n. mediaanwaarden): Bron M 3 gas /m2/jaar kwh /m 2 jaar N (aantal stuks) N (m 2 ) VROM / SenterNovem (2003) Niet vermeld Deloitte & Touche, Niet vermeld Niet vermeld 4655(prognose Sjaak Kranendonk voor 2009) (prognose) (artikel in Wanneer we dit vergelijken met huishoudens, blijkt dat met name het electriciteitsverbruik per m 2 relatief hoog ligt, namelijk ongeveer een factor 15 keer zo hoog als van een gemiddeld huishouden. Het gasverbruik per m2 ligt circa 10% lager dan dat van een gemiddeld huishouden. Anders gezegd, een supermarkt van 1500 m 2 verbruikt ongeveer evenveel electriciteit en gas als circa 200 huishoudens. Aangezien het verzorgingsgebied (uitgaande van 4500 supermarkten) van de gemiddelde supermarkt zo n 1600 huishoudens bedraagt, betekent dit dat wanneer we het totale energieverbruik van een supermarkt toerekenen aan de particuliere consument- dat het energieverbruik van het gemiddelde huishouden met zo n 15% zou stijgen.in het gemiddelde huishouden verbruiken de koelkast en vriezer een redelijk vergelijkbaar (iets groter) aandeel van het totale huishoudelijke electriciteitsverbruik. Referenties: 13) Deze tekst spitst zich toe op supermarkten aangezien daarover verreweg de meeste literatuur te vinden is. The Green Retailer is echter nadrukkelijk breder gericht dan op alleen de food-sector, hoewel daar wel het zwaartepunt zal liggen. 14) Global Warming Potential (GWP) is een eenheid die wordt toegekend aan chemische verbindingen en aangeeft in welke mate deze stoffen bijdragen aan het zgn. broeikas-effect in de atmosfeer van de aarde door opwarming. Zie ook Voor uitleg van ODP zie voetnoot 12 op pag ) F.A.T.M. Ligthart, Closed supermarket refrigerator and freezer cabinets: a feasibility study; ECN rapport ECN-E ECN, ) Rijksoverheid, Meerjarenafspraken energie-efficiency. Resultaten SenterNovem, september PJ = PetaJoule, eenheid voor energieverbruik, 10 tot de macht 15 Joules. Voor electriciteit komt 1 PJ overeen met 277,78 miljoen kwh. Voor aardgas geldt 1 petajoule = 31,60 miljoen m3(cbs). 17) Vrom & SenterNovem, cijfers en tabellen 2007, april de visie

12 De totale jaarlijkse CO 2 -uitstoot vanuit de supermarktbranche (food) bedraagt dus naar schatting circa 1,2 megaton. Dit komt omgerekend overeen met een electriciteitsverbruik in ordegrootte 7,1 PJ. Gelet op het hierboven vermelde verbruik van ordegrootte 11 à 12 PJ is er dus een onzekerheidsmarge (van bijna 5 PJ) en kunnen niet alle vermelde getallen eenduidig tot elkaar herleid worden. Noot bij bovenstaande tabel: vermoedelijk is sprake van ongeveer 2400 grote(re) supermarkten anno 2010 en daarnaast circa 2100 kleine supermarkten. Het aantal grote(re) supermarkten kan worden afgeleid uit de in media periodiek gepubliceerde marktaandelen van de grote retailorganisaties. Volgens een onderzoek van de gemeente Amsterdam naar het energieverbruik in 180 supermarkten 18 is de koel- en vriessectie binnen supermarkten gemiddeld verantwoordelijk voor 62% van het energieverbruik. Ook de MJA-1 monitoring vermeldt, dat het grootste gedeelte van het electriciteitsverbruik bij supermarkten voor rekening komt van koelen en vriezen, zo n 62%. 19 Daarnaast gebruikt verlichting circa 25% van de electriciteit. De rest, ongeveer 13%, komt voor rekening van elektrische apparatuur (ovens, Cv-pompen e.d.). Door de toename van de bakkerijen in de supermarkten is het gasverbruik toegenomen. Naast de ovens wordt het gas voornamelijk gebruik voor de verwarming van het gebouw evenals voor warm water. Historisch beleid De branche organisatie, Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) heeft in 1999 de meerjarenafspraak (MJA-1) ondertekend. De doelstelling is het verbeteren van de energie efficiency met 32% in 2010, ten opzichte van 1995 en een aandeel van 5% aan duurzame energie. De gerealiseerde verbeteringen tot en met 2008 waren t.o.v als volgt (zie voetnoot 16): - Inkoop duurzame energie 6,2% (doelstelling behaald). - Totale energie-efficiency (TEEV): 11,2%. - Energie-efficiencyverbetering (EEV): 5,1% (vanwege procesefficiency; doelstelling MJA-1 niet behaald). Supermarkten voeren de energiebesparende maatregelen meestal uit op een natuurlijk moment, dat is een verbouwing of nieuwbouw. Dit gebeurt gemiddeld eens in de zeven jaar. Volgens de MJA dienen de supermarkten elke twee jaar een energiebesparingsplan (EBP) op te stellen. Deze werd beoordeeld door SenterNovem. Het energiebesparingsplan bevat op zijn minst de volgende elementen: - Kader en uitgangspunten voor energiebeleid in het bedrijf - De overweging van geplande zekere en onzekere maatregelen - Het uitvoeringsplan en tijdspad - De wijze van monitoren en rapporteren - De wijze van organisatie van energie binnen het bedrijf. Naast het energiebesparingsplan dient de supermarkten een bedrijfsenergieplan (BEP) op te stellen. Dit is een niet-vertrouwelijke versie van het energiebesparingsplan mede bestemd voor bevoegd gezag. De MJA-1 afspraken tussen het Ministerie van Economische Zaken en de supermarktbranche (verenigd in het CBL) zijn tot een einde gekomen per december Er is geen vervolg op gekomen. Actueel (vrijwillige) ontwikkeling Steeds meer supermarkten en gemeenten doen mee aan het Convenant Energiebesparing Supermarkten 20 en daarnaast heeft het Centraal Bureau Levensmiddelen in het voorjaar van 2011 een Klimaatplan gelanceerd. Referenties: 18) Milieudienst IJmond & Dienst Milieu en Bouwtoezicht gemeente Amsterdam, Handhaven bij supermarkten een open deur. 19) Rijksoverheid, Meerjarenafspraken energie-efficiency. Resultaten Novem, september ) Zie de visie

13 De inhoud hiervan (voorzover bekend gemaakt) is als volgt: Inkoop/opwekking duurzame energie 20% per Energiebesparing: 20% per CO 2 -emissie terugdringen met 20% in 2020 (tov 2010). Diverse afzonderlijke Nederlandse retailketens streven ambitieuzer doelstellingen na. Daarnaast is het Convenant Energiebesparing Supermarkten van belang tussen gemeenten (gemeentelijke milieudiensten) en supermarktketens. Deen gebruikt bijvoorbeeld 100% groene stroom sinds 1 januari Ahold heeft op corporate niveau onder andere als doelstelling geformuleerd om de CO 2 uitstoot per m 2 verkoopgebied terug te dringen met 20% in 2015 energiebesparingsplan Dit kan al worden behaald met de toepassing van dagafdekking van vries- en koelmeubelen en was in 2010 al grotendeels gerealiseerd. 21 Daarnaast heeft Ahold als doelstelling verwoord om in % minder energie te verbruiken per m 2 ten opzichte van Onder andere Albert Heijn, Plus Retail, C1000, Jumbo, Coop, Vomar Voordeelmarkten en Boni Supermarkt hebben het voornoemde convenant al getekend voor al hun vestigingen, naast inmiddels ruim 100 gemeenten. Eén van de mogelijkheden op gebied van energiebesparing is de dagafdekking van de koel- en/of vriesmeubelen. Dit is volgens diverse bronnen de grootste energiebesparende maatregel en scheelt ongeveer 40 à 50% op het energieverbruik van koelen en vriezen en daarmee op het totale electriciteitsverbruik circa 25%. Dit is tevens één van de redenen dat Milieudefensie een actie is gestart op dit onderwerp in het voorjaar van Het kan ook anders. De supermarkt anno 2011 kan in plaats van een grote netto energiegebruiker 23, zelfs een energieproducent worden, wanneer alle natuurlijke omgevingsbronnen zouden worden benut en het ontwerp zou worden geoptimaliseerd. Voor een eerste overzicht van de toepasbare technieken zie de lijst hieronder en op de navolgende pagina s. Toepasbare zuinige technieken Onderstaande lijst is een voorlopig overzicht van bestaande (technische) oplossingen die in het kader van energie efficiency al worden toegepast in de supermarktbranche dan wel in andere categoriën zoals bedrijfsgebouwen, kantoren tot zelfs woningen, in het gematigde klimaatsysteem. Niet alle genoemde (technische) oplossingen zijn goed met elkaar te combineren, soms zijn technieken concurrerend/sluiten ze elkaar uit. Daarnaast kunnen technische oplossingen zijn genoemd onder soms meer dan één categorie, wanneer ze zich op het grensvlak bevinden van categoriën. Onderdeel W/HVAC (klimaatbeheersing - koeling, verwarming en ventilatie) De volgende anno 2010 beschikbare technische oplossingen zijn op dit vakgebied te noemen: - Koelsystemen op basis van NH 3 (R717)/CO 2 (R744); - Koelsystemen op basis van CO 2 / CO 2 ; - Koelsystemen op basis van H 2 O/glycol (ethyleenglycol, propyleenglycol); - Koelsystemen op basis van NH 3 /glycol (ethyleenglycol, propyleenglycol); - Koelsystemen op andere natuurlijke koelmiddelen (propaan, butaan, geioniseerd water, trimethylglicine/betaïne enz.), al dan niet in combinatie met bovengenoemde koelmiddelen en booster-technieken en/of vacuumpomptechnieken; - Restwarmtelevering t.b.v. verwarming van kantoren en bedrijfskantine via vloerverwarmingsunits (WTW-warmte terugwinning); - Verwarming op basis van biogas (al dan niet opgewekt uit eigen afval); Referenties: 21) Zie pag ) Zie 23) De gemiddelde supermarkt verbruikt aan electriciteit 300 tot 500 MWh per jaar alsdus ECN-rapport E de visie

14 (vervolg) Onderdeel W/HVAC (klimaatbeheersing - koeling, verwarming en ventilatie) - Omzetting van condensor- en andere restwarmte naar andere temperaturen (tapwater) of electriciteit via warmtepompen of in koelcapaciteit (zoals solar cooling); - Inzet zonnecollectoren; - HR-E ketels; - Geoptimaliseerde delta T van condensors; - Levering van restwarmte aan gebruikers in de omgeving of energiebedrijf; - Zuiniger nieuw ontwikkelde componenten van leveranciers, zoals verbeterde compressoren, ventilatoren; - Inzet WKO (eventueel gezamenlijk met buren); - Benutting aardwarmte (gezamenlijk met buren); - 1-staps diabatische koeling; - 2-staps diabatische koeling; - Verdampingskoeling (Oxycom, HTI); - koeling d.m.v. Phase Change Materials (Autarkis, Noordegraaf); - Gerichte sturing van koeling of verwarming (luchtstromen) via sensoren (I-see); - Koeling met hemelwater; - Weersafhankelijke regeling; - Maximalisering natuurlijke ventilatie; - Betere benutting persgaswarmte; - Toepassing van inzamel-, hergebruiks- en recyclingsystemen (kan tot CO 2 -reductie in de keten leiden); - Verbeteringen door toenemende monitoring en beheersing (relatie met werkgroep E en I); - Vergroting van condensoroppervlakken; - Elektronische expansieventielregeling; - Verbeterde leidingisolatie; - LTV (lage temperatuur verwarming); - Ventilatie warmtepompen; - Warmtepompboilers/combiwarmtepompen; - Inzet Micro-WKK. Onderdeel E en I (verlichting, electronische regelingen, besturing) De volgende anno 2010 beschikbare technische oplossingen zijn op dit vakgebied te noemen: - LED-verlichting (o.a. in koel- en vriesapparatuur); - Geoptimaliseerd lichtontwerp; - Efficiënte lichtarmaturen (spiegeloptiek, parabolisch); - Solar tubes, daglichtkoepels, spiegels; - Efficiënte grill- en ovenapparatuur; verbetering van de warmte-isolatie en het accumulerend vermogen; - Hoge temperatuur warmtepompen; - (gewone lage temperatuur) warmtepompen; - Winning van electriciteit via duurzame energiebronnen zoals zonnepanelen of kleine windturbines; - Toepassing van de zuinige nieuw ontwikkelde componenten van leveranciers, zoals ESM-motoren; - Toepassing van verbeterde aansturing van installaties en optimalisering van de dimensionering van componenten, mede in relatie tot de warmte- en koudebehoefte door het jaar heen, verbeteringen door toenemende monitoring en beheersing, verbeterde gebouwbeheersystemen; - WKO; - Toepassing van innovatie beglazing met geïntegreerde PV of zonwering (relatie met werkgroep Inrichting en casco); - Toepassing van frequentieregeling, toerenregeling en intervalschakeling e.d. waar mogelijk; - Deurcontactschakelaars waar mogelijk; - Energiezuiniger kassa s (in aansluiting bij steeds zuiniger ict-apparatuur); - Bewegingssensoren in delen magazijn, in delen van de winkel en koel- en vriesmeubelen; - Energieproducerende winkelwagens?; - Toepassing van inzamel-, hergebruiks- en recyclingsystemen (kan tot CO 2 -reductie in de keten leiden) de visie

15 Onderdeel Inrichting & casco (incl. plattegrond/onderverdeling in klimaatzones e.d.) De volgende anno 2010 beschikbare technische oplossingen zijn op dit vakgebied te noemen: - Optimalisering van de plaatsing van installaties (minimalisering leidinglengtes plus onderlinge negatieve beïnvloeding); - Scheiding van warmere en koele ruimtes (plattegrondtechnisch; luchtgordijnen; fysiek); - Casco koppelen aan WKO, energieheipalen, warmtewanden, betonkernactivering, pcm-vloeren, pcm-wanden, combinatie met LTV; - Klimaatplafondsystemen; - Toepassing van innovatie beglazing met geïntegreerde PV of zonwering (relatie met werkgroep E en I); - HR+++ beglazing en kozijnen; - Solar tubes, daglichtkoepels, spiegels (relatie met werkgroep E en I); - Toepassing van inzamel-, hergebruiks- en recyclingsystemen (kan tot CO 2 -reductie in de keten leiden); - Luchtgordijnen in entree met warmteterugwinning (relatie met werkgroep W); - Gebruik van het dak voor energie-opwekking (zonnecollectoren, PV-panelen, solar cooling enz.) al dan niet in combinatie met LTV enz. - Groendak / vegetatiedak; - Verdiepte aanleg; - Stroomopwekkende vloer (vgl. Sustainable danceclub); - Kinetic energy plates op parkeerplaats (voorbeeld Sainsbury); - Stroomgenererende draaideuren (tournikets) en/of Ecodrive schuifdeur als entree; - Isolatiematerialen met hoge isolatiewaarde; - Dampopen isolatiematerialen; - Warmtewinning uit asfalt (parkeerterrein); - Vermindering vloeroppervlak/ruimte efficiëntie van de productpresentatie; - Benutting van passieve zonnewarmte, trombewanden, optimalisatie van het warmteaccumulerend vermogen, combinatie met LTV, wand- en vloerverwarming; - Klimaatgevels en 2de huidgevels. Onderdeel Apparatuur (zowel casco hiervan als energiehuishouding) De volgende anno 2010 beschikbare technische oplossingen zijn op dit vakgebied te noemen: - Toepassing van dagafdekking in koel- en vriesmeubelen en van frameloze koeldeuren; - Afgesloten diepvrieseilanden; - Nachtafdekking koelmeubelen; - Grotere wand- en vloerisolatie in koel- en vriesmeubelen (verbeterd ontwerp, andere materialen, detaillering en aansluitingen); - Efficiënte grill- en ovenapparatuur; andere verwarmingstechnieken; - Toepassing van zuinige nieuw ontwikkelde componenten van toeleveranciers voor apparaten, zoals ESM-motoren; - Anti-condensfolie; - Toepassing van inzamel-, hergebruiks- en recyclingsystemen (kan tot CO 2 -reductie in de keten leiden); - Luchtgordijnen (met warmteterugwinning) in meubels; - Heetgasontdooiing in vriesmeubelen en vriescellen; - Isolatiematerialen met hoge isolatiewaarde; - Dampopen isolatiematerialen; - Vermindering oppervlak/ruimte-efficiëntie van de productpresentatie; - Gebruik van andere materialen binnen het casco met geoptimaliseerde eigenschappen (warmtegeleiding, warmte-inhoud, vorst/dooi eigenschappen, phase change materials); - Bewegingssensoren in (constellaties van) koel- en vriesmeubelen. Tot slot. Juist ook in de modellering en het simuleren van de energiehuishouding van supermarkten zijn nog stappen te zetten die tot verdere optimalisatie en besparing kunnen leiden. De ervaring in bijv. kantoorgebouwen leert, dat door het beter inregelen en onderhouden van klimaatinstallaties, in de ordegrootte van 50% kan worden bespaard op het energieverbruik de visie

16 Bovendien zal modellering van steeds groter belang worden. Met het verhogen van de efficiency van apparaten enerzijds en anderzijds het onderling koppelen van warmte-, koude- en electriciteitsvragen en -aanbod van binnen de supermarkt (dit alles op basis van 24/7 het gehele jaar door), ontstaan nieuwe vragen en knelpunten die de behoefte aan modellering vergroot zeker in het licht van weer- en klimaat extremen welke steeds vaker lijken plaats te vinden. Actuele en aankomende wet- en regelgeving ten aanzien van energiebesparing in de retail Zoals hierboven reeds is vermeld, is het MJA-1 convenant afgelopen per december Dat wil echter niet zeggen, dat er in Nederland geen beleid en tevens wet- en regelgeving van toepassing is op dit punt. Zowel op het schaalniveau van gebouwen als van apparatuur als van isolerende bouwmaterialen (glas, isolatiematerialen, enz.) vindt feitelijk doorlopend ontwikkeling en aanscherping van eisen plaats, onder andere vanuit de Europese Unie (energielabelling via Ecodesignrichtlijn en EPBD - Energy Performance of Buildings Directive, EU-richtlijn 2002/91) maar ook binnen de VS (Energy Star-labelling en LEED-certificering, ook van supermarkten). Binnen Nederland is de EPN (norm t.a.v. de hoogte van de EPC -Engergie Prestatie Coëfficiënt-) maatgevend die eveneens stapsgewijs wordt aangepast. Voor nieuwbouwwoningen is de EPC met ingang van dit jaar aangescherpt van 0,8 naar 0,6. De norm zal verder worden aangescherpt tot 0,4 in 2015 en energieneutraliteit in De normering voor utiliteitsgebouwen loopt hier traditioneel bij achter, maar hier zal een inhaalslag moeten plaatsvinden. 24 Het EU-beleid is op dit punt beduidend stringenter dan het Nederlandse. De plannen voor de EPBD houden in dat per januari 2019 alle nieuwbouw energieneutraal zal moeten zijn. 25 Voor overheidsgebouwen is de ingangsdatum van deze eis overigens gesteld op Ook aan grote renovatieprojecten 26 worden door de EU eisen gesteld m.b.t. de energieprestaties op grond van de EPBD. In veel landen liggen de eisen voor de energieprestaties van nieuwbouwwoningen nu dus ook al aanmerkelijk hoger dan in Nederland, waardoor bedrijven die internationaal actief zijn veel kennis en ervaring op doen en producten hebben kunnen ontwikkelen, die zij snel kunnen inzetten in de Nederlandse markt. O.a. de Duitstalige landen en Scandinavische landen lopen op dit terrein jaren voor op Nederland. 27 Daarnaast is het Activiteitenbesluit ook in dit kader relevant. Dit vormt de juridische onderlegger (stok achter de deur) achter het voornoemde Energieconvenant tussen gemeenten en supermarkten. Bedrijven die meer gebruiken dan een bepaalde ondergrens aan gas en/of electriciteit zijn op grond van dit besluit verplicht om bepaalde onderzoeken uit te laten voeren en maatregelen te nemen die zich binnen 3 jaar terugverdienen. In het verleden zijn hierover rechtszaken gevoerd, die mede aan de basis gestaan hebben van het huidige convenant. Referenties: 24) In de nota Schoon en Zuinig is afgesproken dat de sector utiliteitsbouw een energiebesparing moet realiseren van 24 PJ in de bestaande gebouwenvoorraad. 25) Zie 26) Indien de waarde van de renovatie meer is dan 25% van de waarde van het vastgoed en het BVO groter is dan 1000 m 2 (deze grens wordt verlaagd in de toekomst) dienen de nieuwbouweisen ook voor renovatieprojecten te worden gehanteerd, voor publieke gebouwen (waaronder ook winkels worden begrepen). Het energielabel van gebouwen speelt hierin een cruciaal onderdeel. In Nederland wordt het gebruik van het energielabel nog niet wettelijk afgedwongen. De EC heeft Nederland in gebreke gesteld vanwege het niet tijdig omzetten van de EPBD-richtlijn in Nederlands recht. Zie o.a. en onderdelen_voldoet_nederland_nog_niet. 27) Imtech is een van de bedrijven die hiervan duidelijk profiteert de visie

17 Brede duurzaamheid: andere milieu-eisen aan gebouwen en producten dan energie Hoewel de energieprestaties zeer essentieel zijn, zijn ook andere criteria van belang. Voor bedrijven in de koeltechniek uiteraard de regelgeving m.b.t. de uitfasering van HCFK S (en voorheen de CFK s). Naast energie is in toenemende mate beleid met betrekking tot het terugdringen van de Carbon Footprint (waarbij ook andere broeikasgassen dan CO 2 meetellen) aan de orde. De CO 2 -prestatieladder (zie hieronder) is daar een voorbeeld van, deze zal in toenemende mate als instrument voor duurzaam inkopen door overheden en andere marktpartijen gebruikt gaan worden. Maar tevens het terugdringen van het gebruik van gevaarlijke stoffen, design for recycling, lean manufacturing, design for sustainability, ecodesign, de introductie van retoursystemen voor apparatuur mede op basis van wet- en regelgeving in Europees en Nationaal verband (WEEE-directive, Besluit -en Regeling- beheer elektrische en elektronische apparatuur), C2C (Cradle-to-Cradle) en het terugdringen van het gebruik van schaarse materialen zoals metalen, zijn onmiskenbare maatschappelijke trends die van bedrijven vragen om hierop te anticiperen met innovaties. Gebouwcertificering conform de LEED-systematiek (o.a. USA), Breeam (UK) of (in Nederland) de Breeam-NL standaarden (via de Dutch Green Building Council) zijn methoden om al integraler de gebouwprestaties qua duurzaamheid te meten en te beoordelen in de ontwerpfase of in de gebruiksfase. Vanuit de VN (UNEP) en de EU worden de richtlijnen voor beoordeling van producten en materialen (zoals o.a. plaatsvindt in het kader van LCA-studies (Levens Cyclus Analyses)) momenteel geharmoniseerd, wat de opmaat kan vormen voor nieuwe wettelijke normeringen die verder gaan dan alleen de energieprestaties. 28 Energieopwekking en opslag Ook op het gebied van energieopwekking 29 en opslag 30, evenals de vergoedingen voor teruggeleverde overschotten (al dan niet binnen besloten netwerken zoals energiecoöperaties 31 ) door duurzame energieopwekking, zijn veel ontwikkelingen gaande. Het zijn maatschappelijke ontwikkelingen, die aanknopingspunten bieden voor retailers voor de verbetering van de energieprestaties van hun vastgoed (eventueel in samenwerking met naburige winkeliers, omwonenden, gemeenten en woningcorporaties en zelfs klanten). Referenties: 28) Zie voor wat betreft de UNEP bijvoorbeeld het rapport Common Carbon Metric. Protocol for Measuring Energy Use and Reporting Greenhouse Gas Emissions from Building Operations. Ook publiceerde UNEP Greening shops and saving costs. A Practical Guide for Retailers. Zie verder ook het UNEP Sustainable Buildings & Climate Initiative. 29) Via zonne-pv, zonnecollectoren, windturbines (in allerlei vormen en maten), aardkorven en andere uitwisselingssystemen met bodem en ondergrond, energieopwekking via verbranding, vergisting of pyrolyse van reststromen, brandstofcellen in combinatie met H 2 enz. 30) In batterijen, in overkoeling, in opgepomt water/zwaartekracht, in waterstof (H 2 ), in phase change materials, in thermische activering van bouwdelen, bewust gecreëerde thermische gebouwmassa, acquifers, de bodem enz. 31) Ook verschillende bedrijven vormen soms energiecoöperaties, dit betreft niet alleen (wel vooral) burgerinitiatieven. Op bedrijventerreinen wordt soms gemeenschappelijk in installaties zoals windmolens en een warmtenet geinvesteerd. Vaak op initiatief van de gemeente, maar ook vanuit de vereniging van bedrijven of het parkmanagement kan dit worden opgestart. Ook bijvoorbeeld in Moordrecht en in Etten-Leur zijn hiervoor zeker in theorie- mogelijkheden, maar ook in steeds meer wijken waar supermarkten zijn gevestigd. Niet zelden zijn particulieren bereid om als co-investeerder op te treden in bijvoorbeeld PV-installaties op daken van bedrijven, in ruil voor bijvoorbeeld jaarlijkse tegoedbonnen voor in te kopen producten tegen uiteraard scherpere prijzen dan normaal. Dit wordt op dit moment nog vooral toegepast met agrarisch ondernemers maar is uitstekend kopieerbaar naar de retailbranche de visie

18 Eisen aan bedrijven Tot slot worden ook bedrijven zelf steeds meer integraal beoordeeld op hun prestaties op het gebied van People, Planet en Profit. In internationaal verband zijn hiervoor de ILO 32 -richtlijnen opgesteld en kunnen op vrijwillige basis jaarverslagen worden opgesteld conform de richtlijnen van het Global Reporting Initiative (GRI 3.0) 33 en de ISO Deze richtlijnen werken door in de beursbeoordeling van bedrijven door o.a. Dow Jones, Bloomberg e.a. In Nederland vindt tevens -van de grootste bedrijven- jaarlijks een benchmark plaats voor wat betreft hun prestaties op het gebied van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (vanuit het Ministerie van Economische Zaken). Daarnaast kan in aanbestedingen met deze prestaties rekening worden gehouden, in de vorm van uitsluiting van deelname dan wel het toekennen van bonus- en maluspunten. De CO 2 -prestatieladder is hiervan een voorbeeld, maar ook het als bedrijf kunnen aantonen dat men certificaathouder is van certificaten die (o.a.) betrekking hebben op milieukundige eisen (zoals ISO 14001, NEN 26000, STEK, F-gassen certificaat, FSC).De TBI bedrijven hebben als maatschappelijk verantwoorde onderneming gekozen om concernbreed niveau 3 te behalen van de CO 2 -prestatieladder. Fri-Jado kiest, net als onder andere HVL, Wolter&Dros en Croon Electrotechniek, voor het willen behalen van niveau 4. Diverse TBI bedrijven hebben daarnaast het FSC-certificaat behaald (werkwijze m.b.t. gebruik van duurzaam FSC-hout). Frimex en Fri-Jado zijn vanzelfsprekend PED en F-gassen gecertificeerd. Duurzaamheid en de retail (m.n. foodgebonden retail) De retailsector staat al enige jaren steeds meer in het middelpunt van maatschappelijke, kritische aandacht. Dit is direct verbonden aan de sinds de jaren 90 sterk gegroeide marktmacht van deze bedrijven evenals de aandacht vanuit NGO s (consumentenorganisaties, milieuorganisaties, arbeidersorganisaties/vakbonden enzovoorts) voor de keerzijde van globalisering. De sterk gegroeide economische macht van de retailsector riep als het ware zijn eigen tegenkrachten op. 34 Hierdoor ontstond er binnen de supermarktbranche ook een toenemende aandacht voor duurzaamheid, waaronder CO 2 -reductie en energie. De mate en snelheid waarin retailbedrijven dit oppakken verschilt onderling aanzienlijk. Daarmee kan het overigens ook een onderscheidend issue worden en meegenomen worden bij keuzes van consumenten èn investeerders. De sterkste voorbeelden v.w.b. geformuleerd CO 2 -beleid in deze branche zijn Tesco -die als eerste naar buiten kwam met een Zero Carbon Store in Ramsey (UK) 35 - en Colruyt. Tesco wil 50% CO 2 -reductie bereiken in 2020 t.o.v vanuit hun winkels en distributiecentra. Colruyt wil zelfs geheel zelfvoorzienend zijn qua energieconsumptie in 2011 en eveneens CO 2 -neutraal. Colruyt gaat dit doen door te investeren in eigen windturbines op land en zee, in PV-panelen op winkeldaken en biogasinstallaties. Tesco heeft daarnaast ook aangekondigd een CO 2 -label te gaan hanteren op hun producten. Referenties: 32) International Labour Organisation, Zie verder voor samenvattingen van relevante onderdelen van deze richtlijnen 33) Voor de Retailsector zelf is nog geen sectorsupplement opgesteld. Wél voor de Food Processing Sector. Voor de bouw- en vastgoedbranche(s) zijn de richtlijnen in ontwikkeling. Zie 34) Hiervan zijn vele voorbeelden te geven, iets wat in het kader van dit document te ver gaat. Zie bijvoorbeeld (interessant omdat ook op het gebied van energiebeleid en resultaten wordt vergeleken) en EC-wil-marktmacht-van-supermarkten-en-grote-foodconcerns-aanpakken,11577.htm 35) Zie de visie

19 Steeds meer retailketens kiezen vanuit hun maatschappelijke verantwoordelijkheid en de druk vanuit consumenten en consumentorganisaties (evenals in mindere mate overheden) nadrukkelijk voor het vergroenen van hun productassortiment en het afleggen van verantwoording daarover. Dit blijkt o.a. uit de jaarverslagen van ondernemingen 36 en uit persberichten inzake nieuwe ontwikkelingen gericht op duurzaamheid. Willem Lageweg, directeur van MVO Nederland, hield dit jaar en vorig jaar de retailsector en financiers daarvan een inspirerende duurzaamheidsvisie voor. 37 Onderzoeksbureau s zoals het ING Economisch Bureau 38 en Ernst & Young rapporteerden ook hierover. 39 Ook tijdschrift P+ wijdde samen met de Kamer van Koophandel Limburg en MVO Nederland eind 2009 een mini special van het magazine aan duurzame winkelcentra. De EU heeft samen met o.a. Eurocommerce en de European Retail Round Table (ERRT) waarin met name de grotere retailers zijn vertegenwoordigd, een strategie gericht op verduurzaming in de retailsector in ontwikkeling (Retailers Environmental Action Programme) waarbij de sector zelf in principe de ruimte krijgt om plannen te ontwikkelen waarbij de energieprestatie van winkelpanden een van de issues is. 40 Ook financiers van winkelcentra zoals vastgoedfondsen en pensioenfondsen vragen steeds meer om duurzaam vastgoed, ook vanwege de betere verhuurbaarheid en waardevastheid. De adviezen richting de retailbranche en hun toeleveranciers vanuit de trend- en marktwatchers, brancheorganisaties en overheden zijn heel duidelijk: Richt je op duurzaamheid! en verduurzaam je winkels, je logistiek en je assortiment, uiteraard in combinatie met kostenbewustzijn en klantgerichtheid. Maar dat is in de retailbranche sowieso buiten kijf. Tijdens Euroshop 2011 was eveneens speciale aandacht voor duurzaamheid in o.a. het Ecoforum-programm. Aansprekende doelstellingen van enkele andere buitenlandse retailers: Waitrose wil 100% electriciteit uit vernieuwbare bronnen en daarnaast 20% CO 2 -reductie in 2020 (t.o.v. 2001); Delhaize wil 35% energiebesparing bereiken in 2020 in winkels en distributiecentra. Energielabelling van verpakt voedsel is steeds meer gangbaar en in opkomst. Transport van voedingsmiddelen wordt meer en meer beoordeeld en aanbesteed op basis van de CO 2 -uitstoot. Certificering op CO 2 in de transportsector is steeds meer gangbaar 41 en diverse multinationals eisen momenteel al van hun contractpartners (havenbedrijven en inlandse transporteurs) dat ze CO 2 -neutraal transport kunnen garanderen. En anders kiezen ze voor een andere haven Bedrijven als Mars hebben hun inkoopapparaat aangepast gericht op beperking van de CO 2 -uitstoot door hun logistiek/logistieke dienstverleners. Ook de Nederlandse retailers willen fors besparen op de CO 2 -uitstoot vanuit hun logistieke apparaat, zo geven ze individueel aan, maar ook collectief, als sector. Referenties: 36) Zie bijvoorbeeld de rapportage van MauritsGroenMGMC, What retailers do to improve the sustainability of supply chains; overview, mei ) Zie o.a. 38) ING Economisch Bureau, Supermarkt dient regierol in duurzaamheid te pakken, juli ) Ernst & Young. Duurzaamheid in de aanbieding. Kansen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen voor retailers en hun leveranciers, ) Het gaat hierbij om inspanningsverplichtingen. Zie verder de brochure hierover van Detailhandel Nederland Winkeliers en werkbare duurzaamheid, mei ) Zie o.a. Connekt Duurzame Logistiek (http://www.duurzamelogistiek.nl/) de visie

20 Ook hieruit blijkt: de duurzaamheidstrend is onmiskenbaar en onstuitbaar en daarbinnen is zoals overal de trend, dat met name de toeleveranciers ingeschakeld worden om aan de gestelde eisen te voldoen. Daar is de duurzaamheidswinst allereerst vaak groter, maar bovendien vaak gemakkelijker te halen. In het verlengde van de maatschappelijke aandacht voor Carbon Footprint van de verkochte levensmiddelen, is een toename qua aandacht voor de CO 2 -uitstoot verbonden aan de bouw en het gebruik van winkelpanden en de daarin opgenomen installaties en apparatuur onvermijdelijk. Niet alleen in de optimalisatie en verkorting van de logistieke keten en opslag in bijv. koel- en vrieshuizen, de gebruikte koelmiddelen en brandstoffen van vrachtwagens liggen mogelijkheden voor verbetering, maar ook zeker in de optimalisatie van gebouwen en installaties. Juist de laatste zijn momenteel de grootverbruikers van electriciteit. Daarnaast komen vanuit de koel- en vriesinstallaties koelmiddelen vrij die vanuit optiek van duurzaamheid niet alleen beoordeeld (dienen te) worden op hun koeltechnische eigenschappen, maar ook op hun ecologische toxiciteit, broeikaseffect (ODP en GWP), potenties t.a.v. recycling en de voor de productie benodigde grondstoffen en energie. Doordat de installaties steeds efficiënter worden en restwarmte al wordt benut, wordt het belang van de overige factoren die het energieverbruik kunnen beïnvloeden steeds groter. Denk aan verbeterde vormgeving en dimensionering, gebruik van andere materialen met gunstiger (warmte- of koude opslag of -isolerende) eigenschappen, vermijden van koude- en warmtebruggen enz. Dezelfde trend is al geruime tijd gaande in andere sectoren, inclusief de auto industrie, vliegtuig industrie, ruimtevaart, scheepsbouw enz. Dus ook vanuit de maatschappelijke context waarbinnen de opdrachtgevers van de Fri-Jado bedrijven opereren, zullen vraagstukken opgeroepen worden rond duurzaamheid die vragen om integrale oplossingen, die het traditionele vakgebied duidelijk overstijgen. Het is kortom raadzaam, hierop te anticiperen. In The Green Retailer gebeurt dit. Toekomstverwachting Retail Het ligt in de lijn der verwachting dat in de retailsector in de toekomst het realiseren van vergaander energiebesparing in de gebouwen en bijbehorende terreinen onder meer zal plaatsvinden door de volgende combinatie van oplossingen: - Verbeterde isolatie van het casco; - Energieopslag in het casco en de ondergrond (al dan niet op naastgelegen terreinen) en wellicht in toe te passen phase change materials en gestuurde overkoeling ; - Meer gebruik van ventilatie (inclusief terugwinning van energie); - De benutting van restwarmte zal worden geoptimaliseerd en eventueel resterende restwarmte zal worden omgezet in electriciteit of opgeslagen of uitgeleverd aan naburige verbruikers; - De inzet van energie uit vrijkomend afval, de locale productie van zonne-energie en benutting van warmte en koeling uit de bodem en aard- en dakoppervlak zullen eveneens toenemen. Dit vraagt kortom om discipline overstijgend ontwerpen, bouwen en beheren. In The Green Retailer gaan we dit doen. Dit vraagt om steeds meer discipline overstijgend ontwerpen, bouwen en beheren. Alleen door combinatie van een breed en discipline overstijgend pakket aan bouwkundige maatregelen, ontwerpregels en een scala aan installatietechnieken is de benodigde energiebesparing en CO 2 - emissiereductie te realiseren de visie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012 Energy Services Verhoef BV VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012 Concept, 21 mei 2013 Opgesteld door Energy Services Verhoef BV in opdracht van

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 1 november 2014 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie...

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht stap 1 Interne & externe analyse Onderzoeksvragen Eindproducten STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie)

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie) Rapport Klimaatvoetafdruk 21 van Van Vessem & Le Patichou (openbare versie) Auteur: drs. Han van Kleef Datum: 4 april 211 Document: 2724RAPP1144 Rapport Klimaatvoetafdruk 21 Van Vessem & Le Patichou 1.

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

In 2010 de meest duurzame installateur van Nederland!!

In 2010 de meest duurzame installateur van Nederland!! Een duurzaam rendement, met een duurzaam installatiebedrijf in een duurzame markt Afscheidseminar Jaap Hogeling 8 april 2010 Laurens de Lange Unica Installatiegroep: 2004: Het moet anders Grootste zelfstandige

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Monitoring 2013 Datum: 6-5-2014 Versie: Eindrapport Project nummer: CL1039 In opdracht van: Hendrik Bijker, Wecycle. Uitgevoerd door: Jorrit Leijting,

Nadere informatie

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Huidge situatie aarde Het klimaat verandert, de aarde warmt op Huidge situatie energie Energievoorraad stagneert Huidge situatie bevolking De arbeidsmarkt

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2012

Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave Blad Voorwoord 2 1. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) 3 2. MVO en Prins Bouw 3 3. Beleid 4 4. Speerpunten 5 5. Duurzaam bouwen 9 6. Toekomst 10

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten B. Kwantitatieve doelstellingen & beleid 1 INLEIDING Verhoef wil concreet en aantoonbaar maken dat we ons inspannen om CO 2 te reduceren. Daarvoor hebben wij dit reductiebeleid opgesteld. 2 HET CO 2 REDUCTIE

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2013

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2013 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2013 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 1 november 2013 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie...

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Trends in duurzaam bouwen

Trends in duurzaam bouwen Trends in duurzaam bouwen De ontwikkeling naar energie neutraal bouwen en duurzaam materiaalgebruik auteur ir. W.D. Wormgoor ZOETERMEER - MOOK - GRONINGEN - ROERMOND - DÜSSELDORF - BONN - BERLIJN - PARIJS

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 30 januari 2015 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie... 2 2.2

Nadere informatie

CO 2 EN ENERGIE REDUCTIEDOELSTELLINGEN TIMMERHUIS GROEP

CO 2 EN ENERGIE REDUCTIEDOELSTELLINGEN TIMMERHUIS GROEP CO 2 EN ENERGIE REDUCTIEDOELSTELLINGEN TIMMERHUIS GROEP 1 1. INLEIDING De Timmerhuis Groep hecht waarde aan duurzaamheid en het milieu. Daarom worden de kwantitatieve en kwalitatieve reductiedoelstellingen

Nadere informatie

Ketenanalyse Duo-label retail advies

Ketenanalyse Duo-label retail advies Ketenanalyse Duo-label retail advies Search Consultancy Oktober 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek... 3 1.2. Projectafbakening... 3 2. Uitgangspunten... 4 3. Beschrijving

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste 29-214 Datum: 27 juli 215 Versie: 1.1 In opdracht van: Opgesteld door: Hendrik Bijker Wecycle Laura Golsteijn Marisa Vieira Dit rapport is geschreven

Nadere informatie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER Casestudie 2 INHOUD GEBOUWINFORMATIE... 3 INNOVATIE EN MILIEUVRIENDELIJKE ONTWERPMAATREGELEN... 4 MILIEU-IMPACT REDUCTIE BOUWPLAATS:... 4 BREEAM-NL ASPECTEN:...

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

P. DE BOORDER & ZOON B.V.

P. DE BOORDER & ZOON B.V. Footprint 2013 Wapeningscentrale P. DE BOORDER & ZOON B.V. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien 31 maart 2014 Definitief Dhr. S.G. Jonker Dhr. K. De Boorder 2 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Grip op je energieprestaties -wat doet de NZEB-tool?

Grip op je energieprestaties -wat doet de NZEB-tool? Grip op je energieprestaties -wat doet de NZEB-tool? Masterclass door Clarence Rose, DNA in de Bouw / Azimut Bouwbureau en Carl-peter Goossen, DNA in de Bouw / BouwNext 2 Masterclass Introductie NZEB-tool

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

CO2 impact kringloopbedrijven

CO2 impact kringloopbedrijven CO2 impact kringloopbedrijven CO2 besparing gerealiseerd in 2014 door Stichting Aktief Dhr. G. Berndsen Gildenstraat 43 7005 bl Doetinchem Tel. 0314330980 g.berndsen@aktief-groep.nl Samenvatting Met 1

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Energie besparingsmonitor 2010-2011

Energie besparingsmonitor 2010-2011 Energie besparingsmonitor 2010-2011 Inleiding In het kader van het monitoren van het Meer Met Minder convenant is er informatie verzameld onder de leveranciers van isolatiemateriaal in Nederland, Vereniging

Nadere informatie

Voortgang CO2 reductiedoelstellingen 15-09-2015. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2

Voortgang CO2 reductiedoelstellingen 15-09-2015. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 Voortgang CO2 reductiedoelstellingen 15-09-2015 Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling elektraverbruik

Nadere informatie

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Het hoofddoel is: het omlaag brengen van uw energierekening door gedragsinvloeden & techniek én het produceren van duurzame energie;

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1)

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Directie: K.J. de Jong Handtekening: KAM-Coördinator: D.T. de Jong Handtekening: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Het CO 2 -reductiebeleid van

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Even voorstellen. Philip Blaauw. INNAX GEBOUW & OMGEVING Directie 0885533000 pblaauw@innax.com

Even voorstellen. Philip Blaauw. INNAX GEBOUW & OMGEVING Directie 0885533000 pblaauw@innax.com Even voorstellen Philip Blaauw INNAX GEBOUW & OMGEVING Directie 0885533000 pblaauw@innax.com INNAX GROUP is een onafhankelijk Energie Diensten Bedrijf = ESCO voor het verduurzamen van gebouwen INNAX GROUP

Nadere informatie

Nieuwe duurzame koelconcepten. Rittal B.V. Elbert Raben

Nieuwe duurzame koelconcepten. Rittal B.V. Elbert Raben Nieuwe duurzame koelconcepten Rittal B.V. Elbert Raben Deze lezing wordt u aangeboden door: IT Enclosures IT Cooling IT Power IT Security IT Monitoring IT Services RiMatrix projects Agenda Verbod koudemiddel

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron 23-10-2009 MiddenBeemster Aanpak tussen gemeente en huurders Duurzaam Woonbron Even voorstellen Jan Willem Croon, ambassadeur duurzaamheid Woonbron Ir. Bouwkunde TU Delft 10 jaar Stork contracting. 10

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd Spreker: Marius Klerk ZONDER F-GASSEN STAAT UW DATACENTER STIL! F-gassen? gefluoreerde broeikasgassen,

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

Energie Merenwijk. Wie ben ik?

Energie Merenwijk. Wie ben ik? Energie Merenwijk Wie ben ik? Marcel van Ewijk Makelaar & Taxateur SCVM Eigen kantoor Aangesloten bij VBO Makelaar Seniorkeur Makelaar EPA Adviseur Energielabel Woningbouw Erkend deskundige Energielabel

Nadere informatie

Verlaag nu uw energieverbruik en CO2-uitstoot Wij hebben de oplossingen! 517 miljoen. ton CO2 besparing per jaar

Verlaag nu uw energieverbruik en CO2-uitstoot Wij hebben de oplossingen! 517 miljoen. ton CO2 besparing per jaar MAKING MODERN LIVING POSSIBLE Verlaag nu uw energieverbruik en CO2-uitstoot Wij hebben de oplossingen! 517 miljoen ton CO2 besparing per jaar is mogelijk door het gebruik van stadsverwarming in Europa

Nadere informatie

2013 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1

2013 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Emissie inventaris Netters infra De emissie inventaris van: 2013 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Opgesteld door: AMK Inventis Stef Jonker Datum: april 2014 Concept Versie 1 Maart 2014 Pagina

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Restwarmte en riothermie

Restwarmte en riothermie Restwarmte en riothermie Early Morning Toast Bijeenkomst Stichting kiemt, netwerk Arnhem Hoenderloo, 26 maart 2014 Rada Sukkar gfs@tauw.nl 06-15945727 Tauw introductie TAUW BV In Top 10 van Nederlandse

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

Duurzaam Vastgoed. Roy Bruggeman

Duurzaam Vastgoed. Roy Bruggeman Duurzaam Vastgoed Roy Bruggeman Ingenieursbureau Archicom Multidisciplinair ingenieursbureau gericht op: Consultancy: logistiek & supply chain advies, Architectuur en detail engineering, Bouwmanagement

Nadere informatie

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen 1 Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen V A N L E V E N S D U U R D E N K E N N A A R M I L I E U W A A R D E N A N A L Y S E ( M I W A ) Bij duurzaamheid gaat het om doen of laten. De praktijk

Nadere informatie

koel- en vriestechniek airconditioning elektrotechniek Bewust verder

koel- en vriestechniek airconditioning elektrotechniek Bewust verder koel- en vriestechniek airconditioning elektrotechniek Bewust verder Dijksma Koudetechniek is specialist in het creëren van een optimaal bewaarklimaat voor producten in onder meer de agrarische sector

Nadere informatie

CO 2 EN ENERGIE REDUCTIEDOELSTELLINGEN Haarsma Groep

CO 2 EN ENERGIE REDUCTIEDOELSTELLINGEN Haarsma Groep CO 2 EN ENERGIE REDUCTIEDOELSTELLINGEN Haarsma Groep Infra & milieu Beton & Industrie bouw Infra Beheer Transport Kraanverhuur 1 1. Inleiding De Haarsma Groep hecht waarde aan duurzaamheid en het milieu.

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Begin bij het begin STAP 1 STAP 2 STAP 3 STAP 4 vermijd gebruik van energie spring zuinig

Nadere informatie

Welkom. Moderator: Wietse Walinga. Op Locatie: Jeroen Bosch Ziekenhuis s-hertogenbosch

Welkom. Moderator: Wietse Walinga. Op Locatie: Jeroen Bosch Ziekenhuis s-hertogenbosch Welkom Moderator: Wietse Walinga Op Locatie: Jeroen Bosch Ziekenhuis s-hertogenbosch Programma 9.40 uur Kansen voor Zorgvastgoed vanuit Nationaal Energieakkoord Door: Henk Postema & Marten Valk 10.15 uur

Nadere informatie

Carbon Footprint 2014

Carbon Footprint 2014 Carbon Footprint 2014 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Projectnummer: 550613 Versie: 1.1 Datum: 19-6-2015 Status: Defintief Adres Kievitsweg 13 9843 HA, Grijpskerk Contact Tel. 0594-280 123 E-mail: info@oosterhofholman.nl

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint Inhoud Cursus CO 2 -footprint Hoe maak je de footprint en wat heb je eraan? 27 mei 2013 Voor de Werkgroep Monitoren van MPZ Wat is CO 2 en waarom hebben we het daar over? CO 2 -footprint t.o.v. Milieubarometer

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1 Versie 1.0 Datum: 4 OKTOBER 2012 ELEKTROTECHNISCHE INSTALLATIES - AANDRIJFSYSTEMEN - TECHNISCHE AUTOMATISERING PANELENBOUW - SERVICE EN ONDERHOUD - PLAATWERK - TECHNISCHE DIENSTVERLENING DOMOTICA - ENERGIEMANAGEMENT

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Carbon footprint 2011

Carbon footprint 2011 PAGINA i van 12 Carbon footprint 2011 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2011_1.2 Versie: 1.2 Status: Definitief Uitgegeven

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Bijlage 1 Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Door Sunburst B.V. Ing. Joost de Roij en Ing. Joost Vermeer januari 2014 Inhoudsopgave Blz Inleiding 3 1. Van inspanningsverplichting

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

MVIE Geluidssystemen B.V.

MVIE Geluidssystemen B.V. MILIEUZORGSYSTEEM van MVIE Geluidssystemen B.V. tevens handelend onder: MVIE Audiovisuele Techniek MVIE Home Entertainment De scope van dit kwaliteitssysteem is: MVIE levert, installeert en onderhoud professionele

Nadere informatie

CO2 Prestatieladder Communicatieplan

CO2 Prestatieladder Communicatieplan CO2 Prestatieladder Communicatieplan Missie: Samen werken aan CO2 reductie Rapportage: Communicatieplan CFA Datum: 5 januari 2016 Opgesteld: Monique Harmsen Versie: 2.0 (2016) Inhoudsopgave: 1 Inleiding...

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 1 Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 2 Voor het energiegebruik zijn de belangrijke punten: - Beperk energieverliezen - Voorkom onnodig energiegebruik - Gebruik zoveel mogelijk oneindige

Nadere informatie

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO)

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO) Energieprestatie Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector Kees Arkesteijn (ISSO) Programma 1. Inleiding Energieprestatie gebouwen 2. Methoden bepaling Energieprestatie 3. Wet en

Nadere informatie

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 1 WAT IS DE SHAERE-MONITOR? In de afgelopen jaren zijn allerlei initiatieven ontplooid om

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

Energieprestatie van gebouwen

Energieprestatie van gebouwen Energieprestatie van gebouwen Caleffi Academy Pieter Nuiten Maart 2014 Planadvies W/E adviseurs Een betrouwbare partner in duurzaam vastgoed www.w- e.nl! Voor opdrachtgevers met ambi8e! 25 medewerkers!

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

CO 2 Energie reductie plan

CO 2 Energie reductie plan Tijssens Electrotechniek B.V. De Boelakkers 25 5591 RA Heeze CO 2 Energie reductie plan 2015 Pagina 1 Inhoud 1. Introductie 3 2. Organisatiegrens 3 3. Reductiedoelstellingen 3 4. Energie en CO 2 -reductie

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2013

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2013 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2013 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 17 maart 2014 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie... 2 2.2

Nadere informatie

CIR-Isolatie Raad vzw

CIR-Isolatie Raad vzw 15 de ISOLATIEDAG energetisch renoveren bestaande gebouwen Georges Timmermans gti@skynet.be CIR-Isolatie Raad vzw koepel Belgische isolatiesector Duurzame Bouwsystemen 1 CIR-Isolatie Raad vzw jaarlijkse

Nadere informatie