limburgs Milieu J a a r g a n g 25

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "limburgs Milieu J a a r g a n g 25"

Transcriptie

1 limburgs Milieu 4 J a a r g a n g 25 E e n u i t g a v e v a n S t i c h t i n g M i l i e u f e d e r a t i e L i m b u r g - d e c e m b e r / j a n u a r i JAAR STICHTING MILIEUFEDERATIE LIMBURG Akkoord Rijk en provincies desastreus voor natuur Provincie betrekt boeren en particulieren bij beheer landschap Veel risico s bij winning schaliegas Sittardse aannemer zet trend in duurzaam bouwen Raad van State vernietigt inpassingsplan Buitenring Parkstad Druk bezocht jubileumfeest Milieufederatie Limburg Provincies erven failliet Rijksnatuurbeleid Het Nieuwe Werken: baas over eigen baan

2 C O L O F O N limburgs milieu is een uitgave van stichting milieufederatie limburg De Milieufederatie Limburg werd opgericht in De stichting zet zich al veertig jaar in voor natuur en landschap, een gezond leefmilieu en ecologische duurzaamheid in Limburg. Zij doet dit samen met de circa honderd bij haar aangesloten organisaties. Dit werk kan de Milieufedederatie doen dankzij giften, overheidsbijdragen en subsidies van onder meer de Provincie Limburg en de Nationale Postcode Loterij. Hoofdredactie en eindredactie: Monique Demarteau Aan dit nummer werkten mee: Bart Cobben, Gert-Jan van Elk, Daniëlle van Gils, Olaf op den Kamp, Wim Kuipers, Math Mertens, Jelle Vegt, Frank Vermeij, Ester Wolters Vormgeving & drukwerk: SHD Grafimedia, Swalmen Abonnementen en adreswijzigingen: Limburgs Milieu verschijnt vier maal per jaar. Een jaarabonnement kost 12,50. Betaling geschiedt middels acceptgiro of automatische incasso. Natuuren milieuorganisaties die bij de Milieufederatie zijn aangesloten, ontvangen het tijdschrift gratis. Wil je een abonnement? Gebruik de abonneebon in dit tijdschrift of stuur een met daarin je naam en adresgegevens naar: milieufederatielimburg.nl redactionele bijdragen: Bijdragen kunnen alleen na overleg met de redactie worden ingediend. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikel. Plaatsing van een artikel hoeft niet te betekenen dat de vermelde meningen de visie van de redactie of van de Milieufederatie Limburg weerspiegelen. redactieadres: Stichting Milieufederatie Limburg Gevestigd in Het GroenHuis Godsweerderstraat GH ROERMOND T F Dit magazine is geproduceerd door SHD Grafimedia onder gecontroleerde omstandigheden conform ISO Grafimedia getoetst door de SCGM, Certificaatnummer SCGM-MZ: De Nationale Postcode Loterij is medefinancier van diverse projecten van de Milieufederatie Limburg. Het uitgeven van Limburgs Milieu wordt mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van de Provincie Limburg. NieuWsbrieF De Milieufederatie Limburg heeft ook een digitale nieuwsbrief. Deze nieuwsbrief bevat het laatste nieuws over natuur en milieu in Limburg en wordt gemiddeld eenmaal per maand verstuurd. Je kunt je voor deze nieuwsbrief opgeven via: Limburgs Milieu is gedrukt op FSC-papier 2 l i m b u r g s m i l i e u

3 inhoud 4 Kort nieuws 5 Akkoord Rijk en provincies desastreus voor natuur 6 Provincies erven failliet Rijksnatuurbeleid 7 Het Nieuwe Werken: baas over eigen baan 8 Coöperatie Zuidenwind zoekt leden Abonneebon 9 Provincie betrekt boeren en particulieren bij beheer landschap 10 Veel risico s bij winning schaliegas 12 Bewoners- en milieuorganisaties willen stop proefboringen schaliegas 13 Nieuwe website Limburgs erfgoed Actie voor schoon water in Nederland 14 Sittard-Geleen kapt kastanjebomen Biobed vermindert geuroverlast varkensbedrijf 15 Zevende Nacht van de Nacht wederom succesvol Linthinderinventarisatie in Limburg 16 Sittardse aannemer zet trend in duurzaam bouwen 18 Natuur en Milieufederaties steunen Green Deal 19 Limburg met zeven projecten in Green Deal 20 Column Wim Kuipers 21 Win een boek: Het Kind van de Rekening 22 Het GroenHuis 26 Raad van State vernietigt provinciaal plan Buitenring Parkstad 27 Soorten trekken drie keer sneller naar noorden 28 Kort nieuws 29 Rijk geeft regie ruimtelijke ordening uit handen 30 De gevolgen van het Bestuursakkoord Water voor Limburg 32 Kort nieuws 33 Natuurwet deugt van geen kanten 34 Nieuwe medewerker milieu en duurzaamheid bij Milieufederatie 35 Nieuwe locatie Dierenbeschermingscentrum Limburg 36 Ruim 20 miljoen extra voor Maastricht-Bereikbaar Bedrijven werken samen met milieufederaties aan CO2-reductie 37 Druk bezocht jubileumfeest Milieufederatie Limburg 42 Kort nieuws 43 Site-seeing s t i c h t i n g m i l i e u f e d e r a t i e l i m b u r g 3

4 Kort nieuws Nieuwe voorzitter bestuur Milieufederatie In de algemeen bestuursvergadering in september is Marieke Kruit benoemd tot nieuwe voorzitter van de Milieufederatie Limburg. Zij volgt Liesbeth van Soest per 1 januari 2012 op. Kruit is al enkele jaren vice-voorzitter van het bestuur. De in Reuver woonachtige Kruit heeft een ruime ervaring in management en werkte onder meer voor de Stadsregio Rotterdam en de Hermes Groep. Momenteel runt zij samen met haar echtgenoot een bed and breakfast in Hoeve Roozendael en geven zij creatieve cursussen en wijnworkshops. - Eppenbeek/Blankwaterlossing, Swalmen (voormalige stortplaats) - Prinses Marijkestraat, Stramproy (voormalige chemische wasserij stomerij) - Keizershof, Molenhoek (voormalige chemische wasserij en stomerij) - Rijksweg Centrum, Geleen (voormalig benzinestation) - Tudderenderweg, Sittard (autowrakkenterrein) - Lintjesweg 2, Munstergeleen (non-ferrometalengroothandel) - Vadah Autocenter, Sittard (autoreparatiebedrijf) Op de vijf andere locaties zijn nog niet alle bewoners ingelicht. Daarom kan de provincie die exacte locaties nog niet vrijgeven. Solland ontslaat 90 medewerkers Het Limburgse bedrijf Solland Solar gaat negentig van de 280 medewerkers gedwongen ontslaan. Het bedrijf gaat de massaproductie van gewone zonnecellen op industrieterrein Avantis in Heerlen stoppen om zich toe te leggen op de nieuwe generatie Sunweb-zonnepanelen. Het bedrijf verhuist naar Sittard waar de productie wordt uitgebreid naar drie ploegen. De fabriek op Avantis in Heerlen blijft bestaan en wordt de plek waar hoogopgeleid personeel van Solland Solar gaat werken om de nieuwe zonnepanelen zo snel mogelijk in grote aantallen te kunnen produceren. Solland Solar zegt over te moeten gaan tot deze nieuwe bedrijfsvoering vanwege hevige concurrentie van zonnepanelenfabrieken in Azië. Kantoor Bomenstichting sluit Afgelopen zomer is het besluit gevallen om het kantoor van de Bomenstichting te ontmantelen vanwege een dreigend faillisement. Tegenvallende inkomsten en weggevallen subsidies zijn hier debet aan. De ontslagvergunning voor de zeven medewerkers van het bureau is al door het UWV verleend. Per 31 december 2011 zal de ontmanteling van de werkorganisatie zijn afgerond. Inmiddels worden er stappen gezet om het gedachtegoed van de Bomenstichting te borgen. Er wordt onderzocht welke onderdelen van de werkzaamheden kunnen worden overgenomen door andere organisaties. Tot eind 2011 worden lopende verplichtingen afgerond. De activiteiten voor de campagne Groen Loont lopen nog het hele jaar door en op de Boominfodag wordt een lezing verzorgd. Sanering achttien zwaar vervuilde plekken blijft onduidelijk Na ruim twee jaar onderzoek is nog altijd niet duidelijk hoe achttien zwaar vervuilde plekken in Limburg gesaneerd moeten worden. De provincie onderzocht de afgelopen jaren duizenden mogelijk vervuilde plaatsen en hield een lijst van achttien plekken over. Volgens gedeputeerde Patrick van de Broek is er geen direct gevaar voor inwoners. Alleen bij jarenlange blootstelling zou er een risico voor de gezondheid kunnen ontstaan. De provincie verwacht volgend jaar het onderzoek af te ronden. Dan kan ook worden gestart met het saneren van de vervuilde grond. De vervuilde plekken zijn: - Jolanda, Landgraaf (voormalige chemische wasserij stomerij) - Tegelstraat, Brunssum (voormalige wasserij) - Dr. Schaepmanstraat, Gennep (voormalige stortplaats) - Niersprinkstraat, Kerkrade (voormalige chemische wasserij stomerij) - Heiberg, Amstenrade (voormalige stortplaats) - Dorpstraat, Simpelveld (voormalige chemische wasserij stomerij) Vertrouwen in kabinet-rutte in Limburg het laagst Het vertrouwen in kabinet-rutte is in Limburg het laagst. Dat blijkt uit een enquête van EenVandaag. Limburgse deelnemers aan de enquête hebben ook het minste vertrouwen in de minister-president zelf en in minister Maxime Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. PVV-stemmers uit Limburg zijn het meest teleurgesteld over de rol van die partij bij beslissingen van het kabinet. Wel zeggen de Limburgse stemmers dat de gedoogsteun aan het kabinet door de PVV moet blijven. 4 l i m b u r g s m i l i e u

5 akkoord rijk en provincies desastreus voor natuur het rijk en de provincies hebben na bijna een jaar moeizaam onderhandelen eindelijk een akkoord bereikt over de bezuinigingen op het natuurbeleid. het akkoord pakt desastreus uit voor de natuur en het landelijke gebied. voor limburg resteren de komende jaren minimale mogelijkheden tot investeren in natuur en landschap. de provincie wordt verantwoordelijk voor het beheer waarbij door het rijk onvoldoende geld beschikbaar wordt gesteld om de continuïteit van het beheer van het limburgse landschap volledig te borgen. Volgens het akkoord wordt het beleid voor het landelijk gebied in volle omvang gedecentraliseerd van Rijk naar provincies. Het Rijk blijft eindverantwoordelijk voor internationale verplichtingen zoals Natura 2000 en Kader Richtlijn Water. De Ecologische Hoofdstructuur (EHS), een netwerk van verschillende natuurgebieden in Nederland, wordt later voltooid en kleiner van omvang. De provincies krijgen drie jaar langer de tijd dan in het regeerakkoord is voorzien om de herijkte EHS te realiseren. Deze zal dan ook niet in 2018, maar pas in 2021 voltooid zijn. Tegelijkertijd wordt de EHS veel kleiner in omvang; hectare nieuwe natuur - ongeveer de oppervlakte van de provincie Utrecht - wordt door staatssecretaris Bleker geschrapt. Ook is er onvoldoende geld voor het beheer van bestaande natuurgebieden. Het Rijk trekt hier jaarlijks 100 miljoen euro voor uit. Uit eigen berekeningen van de provincies blijkt dat drie keer zoveel geld nodig is. Provincies moeten dus fors geld bijleggen. De afronding van de EHS (verwerving en inrichting van gronden) moet gefinancierd worden volgens het grond-voor-grond principe. Dat wil zeggen dat bestaande natuur of gronden die eerder zijn aangekocht met het doel om deze in te richten als natuur, nu weer verkocht moeten worden. Het geld dat dit oplevert, kan dan worden gebruikt om andere gronden binnen de verkleinde EHS aan te kopen of in te richten als natuur. Het is niet alleen de bedoeling om gronden te verkopen die straks buiten de verkleinde EHS komen te vallen. In het akkoord staat ook dat terreinbeherende organisaties, zoals Het Limburgs Landschap en Natuurmonumenten, bestaande natuurgebieden binnen de verkleinde EHS moeten gaan verkopen. Een sigaar uit eigen doos dus! Het Rijk heeft bovendien aangegeven dat zij zich voor diverse taken niet meer verantwoordelijk voelt. De provincies moeten bepalen of zij deze taken nog willen en kunnen oppakken. Voor Limburg gaat het hierbij om onder meer de drie Nationale Parken (de Groote Peel, Maasduinen, Meinweg), het Nationaal Landschap Zuid-Limburg, de Reconstructie van de zandgebieden en de Robuuste Verbinding langs de grens met Duitsland. Het akkoord betekent een bezuiniging op het natuurbudget van meer dan 70 procent. Daar komen bezuinigingen op landschap en andere taken in het landelijk gebied nog bij. De natuur- en milieuorganisaties hebben begrip voor de noodzaak van bezuinigingen, maar zij verzetten zich tegen de voorgenomen buitensporige ingreep. Al decennialang wordt er gewerkt aan de EHS, het netwerk van natuurgebieden. Dit netwerk bestaat niet alleen uit waardevolle natuurgebieden, maar ook uit unieke cultuurlandschappen die nergens anders ter wereld voorkomen. De EHS levert de Nederlandse economie vele miljoenen euro s per jaar op, onder meer door toerisme, recreatie en een goed vestigingsklimaat voor bedrijven. De bezuinigingen op natuur en het landelijk gebied zijn zo fors dat er de komende tijd amper nieuwe ontwikkelingen in het landelijk gebied gerealiseerd kunnen worden. Het akkoord is een onderhandelingsakkoord; het is pas definitief na instemming van alle provinciebesturen én de Tweede Kamer. Als het kabinet haar plannen doorzet, zullen de provincies hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Als de Provincie Limburg de taken op het gebied van natuur en landelijk gebied naar behoren wil uitvoeren, zal er de komende jaren fors geld bij moeten. De komende tijd zal duidelijk worden hoeveel de provincies echt voor natuur en landschap over hebben. Bart Cobben Milieufederatie Limburg Foto: Monique Demarteau s t i c h t i n g m i l i e u f e d e r a t i e l i m b u r g 5

6 Provincies erven failliet Rijksnatuurbeleid In een brief aan alle provinciale statenleden van de twaalf provincies waarschuwt Das & Boom voor de ( juridische) gevolgen wanneer de Staten instemmen met de bestuursovereenkomst tussen de provincies en het Rijk. Onderdeel van deze bestuursovereenkomst is de decentralisatie van vrijwel het gehele beleidsterrein voor natuur en landschap. Volgens Das & Boom halen de provincies zich veel ellende op de hals, zowel financieel als juridisch. Het huidige natuurbeleid van het Rijk voldoet niet aan de door het Rijk internationaal aangegane verplichtingen van de afgelopen dertig jaar. De provincies weten dat maar al te goed, maar worden nu door dit failliete beleid over te nemen medeplichtig aan dit falen. Uit een zin in het bestuursakkoord blijkt dat zowel staatsecretaris Bleker als de provincies elkaar nu al de schuld in de schoenen proberen te schuiven, indien het niet naleven van internationale Europese verdragen leidt tot beboeting vanuit Europa. Deze geldboetes kunnen oplopen tot euro per dag per ingebrekestelling, aldus Das & Boom. Staatsecretaris Bleker gooit een failliet natuur- en landschapsbeleid over de heg richting de provincies: Hij schrapt de twaalf verbindingen tussen natuurterreinen die al in de plaats kwamen voor de eerder geschrapte 220 verbindingen. Deze waren nodig om uitsterven van diersoorten te voorkomen; Hij schrapt alle buffers tussen de natuurgebieden en intensieve landbouwgebieden en grote stedelijke en industriële agglomeraties. De negatieve gevolgen hiervan kunnen het voortbestaan van bedreigde dieren en planten tot in het hart van de natuurgebieden treffen; Hij schrapt meer dan 60 beschermde staatsnatuurmonumenten waardoor de daar aanwezige unieke natuurwaarden in de toekomst niet langer zeker zijn; Hij schrapt ruim hectare nieuwe natuur die nodig is om leefgebieden van bedreigde soorten de broodnodige omvang te geven; Hij dwingt Staatsbosbeheer hectare staatsnatuurreservaten te verkopen, desnoods aan projectontwikkelaars. In deze gebieden zijn, door Europa aangewezen, beschermde soorten aanwezig; Hij bezuinigt enorm en verwacht van de provincies dat zij dat ook gaan doen, te weten 40 procent op het nu reeds tekortschietende beheer van natuurgebieden. Hierdoor zullen kwetsbare soorten bedreigd raken en reeds bedreigde soorten uitsterven; Nationale Parken en Nationale Landschappen zullen alleen nog voortbestaan als provincies daar fors in gaan investeren. Het Rijk was al een zeer magere geldschieter, maar zet het budget nu op nul; Hij komt met een nieuwe Natuurwet. Daarin kunnen tal van in Nederland bedreigde dieren niet meer rekenen op de bescherming die zij krachtens internationale verdragen nodig hebben. Nederland is binnen Europa en zeker op wereldschaal een ecologisch rampgebied. Dieren en planten die in de ons omringende landen nog talrijk of kwetsbaar zijn, zijn hier bedreigd of reeds uitgestorven. Internationale verdragen verplichten landen waar de natuur en soorten meer dan gemiddeld bedreigd zijn, verder te gaan dan de verdragstekst en extra maatregelen te nemen op het gebied van zowel wetgeving als ruimtelijke ordening. Bovendien lijken de provincies niet te beseffen dat de ene provincie de andere niet is. Zo herbergt de ene provincie veel meer ernstig bedreigde soorten waarvan de bescherming verplicht is (Limburg) en beslaat het percentage waardevolle natuur en landschap in sommige provincies zeer aanzienlijke delen van het totaal oppervlak (Gelderland en Friesland). Terwijl de Rijksoverheid haar financiële bijdrage aan de natuur de komende jaren tot nagenoeg nul terugbrengt, moeten krimpprovincies topnatuur voor datzelfde Rijk overeind zien te houden. Volgens Das & Boom hebben met name die krimpprovincies wel wat anders aan hun hoofd. Foto: Monique Demarteau 6 l i m b u r g s m i l i e u

7 het Nieuwe werken: baas over eigen baan Medio oktober lanceerde een coalitie van bedrijven (onder wie vodafone en anwb), overheid en Natuur & Milieu de campagne het Nieuwe werken doe je zelf de organisaties roepen werknemers en werkgevers op om te experimenteren met deze nieuwe vorm van werken. Het Nieuwe Werken biedt voordelen voor werkgevers, werknemers én het milieu. De werknemers die al werken volgens dit principe kunnen zelf hun tijd indelen waardoor ze werk en privé beter kunnen combineren. Door daarnaast te kiezen voor een andere dagindeling (later of vroeger naar je werk) en bewust te kiezen voor trein, auto of thuiswerken, wordt veel tijd- en milieuwinst geboekt. Werkgevers zien de productiviteit stijgen, de kosten voor kantoorruimte teruglopen en weten tevreden werknemers aan zich te binden. Zelf de regie voeren over de plaats en het tijdstip waarop je werkt, geeft werknemers meer verantwoordelijkheid en maakt hen gemiddeld acht procent productiever. Het Nieuwe Werken is niet alleen weggelegd voor mensen met een kantoorbaan, maar is ook geschikt voor mensen in witte jas en blauwe overall. De bijna vier miljoen ziekenhuisverpleegkundigen, vuilnismannen en andere werknemers die aan een vaste werkplek gebonden zijn, kunnen via zelfroosteren meer regie over hun werktijden regelen. Zeggenschap bij het opstellen van werkroosters leidt tot meer tevredenheid bij werknemers, minder ziekteverzuim en efficiencywinst voor het bedrijf. feiten en cijfers Een procent minder auto s in de spits leidt tot tien procent minder files volgens de Mobiliteitsbalans Als één miljoen werknemers één dag per week zouden thuiswerken, scheelt dat auto s op de weg. Dat is genoeg om de structurele files in Nederland op te lossen. Eén dag in de week thuiswerken levert voor de gemiddelde leaserijder een CO2-verlaging van 350 kilogram per jaar op, zo blijkt uit een onderzoek van adviesbureau CE Delft, in opdracht van Athlon Car Lease. Dat staat gelijk aan autokilometers per jaar. tips voor het Nieuwe werken - Check je mail eens thuis, dus voordat je naar kantoor gaat. - Vervang de ouderwetse vergadering door een tele-conference. Net zo effectief en beter voor het milieu. - Pak de trein na de spits en gebruik de reistijd om in alle rust stukken door te lezen. - Schrijf thuis dat belangrijke rapport of die ingewikkelde beleidsnota. Scheelt reistijd en je collega s laten je met rust. Je productiviteit stijgt. s t i c h t i n g m i l i e u f e d e r a t i e l i m b u r g 7

8 coöperatie zuidenwind zoekt leden in de landelijke gemeente leudal is de duurzame energie coöperatie zuidenwind opgericht. de oprichters van zuidenwind willen het gebruik van windenergie en andere vormen van duurzame energie bevorderen en daarmee zelf bijdragen aan een leefbare wereld. Als coöperatie willen ze mensen bij elkaar brengen die gezamenlijk financieel mogelijk maken dat projecten met duurzame energie gerealiseerd worden. Door burgers te laten participeren in windparken wil Zuidenwind het draagvlak voor windenergie in de provincie Limburg vergroten. De oprichters hebben al een deal met de bouwers van windpark Neer voor het financieren van een stukje van het windpark. De bouw van dit windpark is al gestart. Bij de oplevering kunnen leden van de coöperatie samen euro lenen aan de bouwers van het windpark, dat bestaat uit vier windmolens met elk een vermogen van 2,3 MW. De turbines gaan groene stroom opwekken voor vijfduizend huishoudens en leveren een besparing op van 10 miljoen kilogram CO2 per jaar. een abonnement op het limburgs Milieu? Dat kan! Graag zelfs, want met het abonnement steun je de Milieufederatie Limburg met haar doelstellingen. Samen met de circa honderd bij haar aangesloten organisaties zet de Milieufederatie Limburg zich al 40 jaar in voor natuur en landschap, een gezond leefmilieu én ecologische duurzaamheid in Limburg. Een jaarabonnement op Limburgs Milieu kost 12,50 euro. Je krijgt Limburgs Milieu dan ieder kwartaal thuisgestuurd Als je een abonnement neemt vóór 1 februari 2012, ontvang je het leuke milieuspel Be Green als welkomstgeschenk. Een leerzaam kaartspel voor jong én oud. Ja, ik neem een abonnement op het Limburgs Milieu voor 12,50 euro per jaar Naam : Adres: : Postcode : Woonplaats : Telefoon : Abonnementen kunnen elk gewenst moment ingaan en worden aangegaan tot wederopzegging. Deze bon in een ongefrankeerde envelop opsturen naar: Milieufederatie Limburg t.a.v. Annie Malskat Antwoordnummer XT Roermond Zuidenwind leent geld aan de bouwers van het windpark en zet die lening in delen van 500 euro weer door bij haar leden. Hierbij wordt een aantrekkelijke rente geboden, oplopend van 4,5 tot 6 procent afhankelijk van de looptijd. De komende maanden is de coöperatie op zoek naar leden die willen participeren in het project. Per lid kan een bedrag van 500 tot euro verstrekt worden. Meer informatie vind je op de website tel Handtekening: Datum: 8 l i m b u r g s m i l i e u

9 provincie betrekt boeren en particulieren bij beheer landschap boeren en particulieren in limburg krijgen een belangrijke rol bij het beheer, onderhoud en de aanleg van landschapselementen. in 2011 stelt de provincie limburg 1,3 miljoen euro beschikbaar voor de aanleg en het onderhoud van poelen en het planten en snoeien van knotbomen, hagen en hoogstamboomgaarden. ook is er subsidie voor de aanleg van kruidenzones in gras- en akkerranden. hierdoor kunnen prachtig bloeiende linten in het landschap ontstaan die ook in trek zijn bij vlinders, bijen en vogels. bovendien wordt zo een bijdrage gegeven aan de identiteit van de streek. De provincie wil meer mensen en partijen betrekken bij het beheer en herstel van een samenhangend groen netwerk in het cultuurlandschap. Een mooi landschap houdt zich namelijk niet vanzelf in stand. Zonder beheer en onderhoud wordt het leeg in het landschap. De nieuwe regeling groenblauwe diensten die in juni jongstleden is gestart, moet hiervoor zorgen. Het gaat hierbij om relatief eenvoudige afspraken. Particulieren en boeren ontvangen subsidie voor het onderhoud en/of de aanleg van landschapselementen. Bijzonder is dat de groenblauwe diensten inzetbaar zijn op particuliere gronden buiten de zogenaamde Ecologische Hoofdstructuur (EHS). Binnen de EHS kunnen partijen al tientallen jaren gebruik maken van een provinciale subsidieregeling. De subsidiegrenzen stoppen overigens bij de bebouwde kom en zijn niet mogelijk voor erven en tuinen. De groenblauwe diensten komen tegemoet aan een behoefte van boeren en particulieren. Het is mede een gevolg van de Verklaring van Roermond, een initiatief van de landbouw (LLTB) en de Provincie Limburg. Hierdoor wordt meervoudig gebruik van gronden mogelijk gemaakt en kunnen agrarische ondernemers en particulieren landschapsbeheer uitvoeren tegen marktconforme tarieven. samenwerking Om van de regeling een succes te maken wordt nauwgezet samengewerkt tussen de Provincie Limburg, de LLTB, de Agrarische Natuurverenigingen, de Stichting Natuurlijk Platteland Limburg (NPL), de stichting Instandhouding Kleine Landschapelementen in Limburg (IKL) en de Dienst Regelingen. Boeren en particulieren die willen meedoen aan het beheer en onderhoud van het landschap kunnen hiervoor contact opnemen met lokale veldmakelaars of met het veldloket. Bij dit loket, dat is gevestigd bij de stichting IKL, is ruime informatie beschikbaar. Hier vinden ook de afstemming en coördinatie plaats. Verder bekijkt het veldloket of de aanvragen in orde zijn en legt ze vervolgens voor aan de Dienst Regelingen die de aanvragen omzet in overeenkomsten. Een spilfunctie is weggelegd voor de veldmakelaars die als adviseurs zullen optreden. Aanvragers kunnen gratis van hun diensten gebruik maken. Met de veldmakelaars kunnen alle mogelijkheden voor groenblauwe diensten aan de keukentafel besproken worden. Voordeel is dat zij de regio van haver tot gort kennen en bovendien zorg kunnen dragen voor de papieren afhandeling. De grondgebruiker kan zich dan volledig concentreren op het landschap. De provincie financiert in 2011 de hele uitvoering van de regeling. Dit jaar kan 1,3 miljoen euro uitgekeerd worden. Daarna gaat het jaarlijks om een bedrag tussen de 1 en 2 miljoen euro. De hoogte van het jaarlijkse bedrag is mede afhankelijk van de inleg en medewerking van gemeenten, waterschappen en bedrijven. De provincie verdubbelt elke geïnvesteerde euro. Bij wijze van overgang zal de provincie tot en met 2013 ook de gemeentelijke investeringen op particuliere gronden verdubbelen die momenteel via IKL, NPL, of de Agrarische Natuurverenigingen verlopen. Om ook voor 2012 goed beslagen ten ijs te komen, worden komende winter door heel Limburg voorlichtingsbijeenkomsten georganiseerd over de groenblauwe diensten. Ook is er een website met informatie zodat geïnteresseerden de mogelijkheden voor hun percelen kunnen bekijken. Meer informatie krijg je op de website van IKL. Hier tref je ook een lijst aan van de veldmakelaars met wie rechtstreeks contact opgenomen kan worden. Mailen of bellen kan ook: of tel s t i c h t i n g m i l i e u f e d e r a t i e l i m b u r g 9

10 Veel risico s bij winning schaliegas Geologen hebben vastgesteld dat in de Nederlandse bodem enorme hoeveelheden aardgas opgeslagen liggen in zogenaamde schalielagen. In tegenstelling tot gas in gewone gasbellen zit schaliegas opgesloten in de fijne poriën van de zogenoemde schalielaag, een laag gesteente die bestaat uit modder, zout, klei en organisch materiaal. Deze laag moet worden opengebroken om schaliegas vrij te maken. Deze manier van gaswinning is discutabel omdat er veel risico s kleven aan deze wijze van gaswinning. In de USA is de afgelopen jaren veel ervaring opgedaan met schaliegaswinning. Door gebrek aan goede regelgeving en onvoldoende toezicht is hierdoor veel schade aangericht. De belangrijkste problemen zijn: waterschaarste, vervuiling van ondergrondse en bovengrondse watervoorraden en honderden boortorens in het landschap die voor veel overlast zorgen. Nederland kan leren uit deze ervaringen en afwegen of de lusten opwegen tegen de lasten. in de horizontale pijp om de 300 meter een springlading aangebracht. De lading die het verst verwijderd is van de verticale put, wordt als eerste tot ontploffing gebracht. De horizontale buis wordt op dit punt geperforeerd. Men pompt vervolgens onder hoge druk fractureringsvloeistof (hydraulisch fraccen-red.) in de schalielaag. Deze procedure wordt om de 300 meter herhaald totdat men de boorput bereikt. Om schaliegas te winnen, moeten de poriën in de schalielaag worden opengebroken. Dit gebeurt door onder hoge druk vloeistof in de poriën te pompen. Men noemt dit proces fraccen. De vloeistof moet de poriën verder openen zodat het gas er vrij uit kan stromen. Het gas wordt gewonnen door om de paar kilometer een put te boren en van daaruit intensief te fraccen. Men boort verticaal tot in het hart van de schalielaag Daarna wordt vanuit dit punt horizontaal geboord. De horizontale boring gebeurt op ongeveer meter diepte. Om de laag open te breken, wordt Door dit fraccen worden de poriën in de schalielaag geopend. Nadat het hydraulisch kraken rondom de boorput is voltooid, kan het gas uit de put naar het oppervlakte stromen. Hier wordt het behandeld, gecomprimeerd en via pijpleidingen vervoerd naar de afnemer. Grote risico s Voor de omgeving zitten er veel risico s vast aan het fraccen. Zo kan het grondwater gecontamineerd worden. Het ondergronds fractureren van de diepgelegen schalielagen kan breuken veroorzaken. Hierdoor kunnen aardgas en fractievloeistof zich verplaatsen In de Verenigde Staten heeft de winning van schaliegas geleid tot vervuild kraanwater. 1 0 l i m b u r g s m i l i e u

11 naar de drinkwaterlagen. In de USA is dit op veel plaatsen gebeurd, waardoor het drinkwater en grondwater niet langer bruikbaar is. De boorpijp kan ook een groot risico vormen indien deze de watervoerende lagen doorsnijdt. Bij een lekkage kunnen gas en hydraulische vloeistof naar de boven gelegen lagen lekken waardoor de drinkwatervoorzieningen in gevaar komen. Dit leidde in de Verenigde Staten al tot explosies bij het tappen van kraanwater. Tijdens het boren moeten de afdichtingen volgens standaardprocedures getest worden. Dit vereist veel vakmanschap, helaas gaat het in de praktijk soms fout. Omdat bij schaliegaswinning extra veel boorpijpen gebruikt worden, is de kans op een lekkage groter dan bij conventionele aardgaswinning. Een andere risico is het ontstaan van een blow out. Tijdens het boren kan men door een laag gaan die onder druk staat, waardoor gas of vloeistof naar boven spuit, de zogenoemde blow out. In het begin van de boring wordt daarom een blow-out preventer geplaatst. Dit is een technische voorziening die automatisch de put afsluit in geval van calamiteiten. Helaas is dit in een aantal gevallen in de USA niet tijdig of op verkeerde wijze gebeurd waardoor grote problemen ontstonden. Denk maar aan een soortgelijk ongeval door BP in 2010 toen er een groot olielek ontstond in de golf van Mexico. Daarnaast is er het vermoeden dat er een samenhang is tussen het fraccen en kleine aardbevingen. Aan het aardoppervlakte zijn geen bevingen waar te nemen, maar er is een mogelijkheid dat er ondergronds wel aardverschuivingen kunnen plaatsvinden door het boren in de schalielagen. Er worden enorme hoeveelheden water gebruikt tijdens het fraccen, namelijk circa kubieke meter per boring De fractievloeistof bestaat namelijk uit water (98 procent) en vele verschillende soorten chemicaliën (2 procent). Deze moeten de weerstand verlagen, corrosie en zoutafzettingen voorkomen en de groei van bacteriën in de boorholtes tegengaan. De vloeistoffen kunnen per locatie verschillen. Gemiddeld worden 200 verschillende componenten toegepast, zo blijkt uit de boringen die reeds hebben plaatsgevonden in de USA. Deze chemicaliën moeten bij de controlerende overheid bekend zijn, maar dit blijkt in de praktijk vaak niet het geval. Dit maakt het lastig om de gezondheidsrisico s in kaart te brengen. De gebruikte chemicaliën worden vervoerd, opgeslagen en verwerkt op de verschillende boorlocaties. Lekkages en slechte opslagfaciliteiten kunnen nog meer ellende en vervuiling veroorzaken. Na het fraccen zal een gedeelte van de gebruikte vloeistof samen met water dat gevangen zat in de schalielaag, terugvloeien. Dit teruggestroomde water bevat behalve de toegevoegde chemicaliën, tevens hoge concentraties zout, licht radioactief materiaal en zware metalen. Zo n terugvloeiperiode kan weken duren. Ongeveer 25 procent van het ingepompte water stroomt terug. In de USA wordt dit water soms via deepwell injecties aan speciale ondergrondse fossiel zoutwaterbassins gedoseerd. Ook zijn er gevallen bekend waar dit vervuilde water naar lokale waterzuiveringsinstallaties wordt gestuurd. De meeste waterzuiveringen kunnen dit water vanwege het hoge zoutgehalte en de grote hoeveelheden echter niet verwerken. Een bijkomend probleem is de tijdelijke opslag en het transport van de verontreinigde vloeistoffen. Die moeten opgeslagen worden in gesloten stalen containers. Bij open opslag zal het milieu door verdamping en uitwaseming verder worden belast. Kortom, er zitten veel haken en ogen aan de winning van schaliegas. Niet alleen worden honderden putten geboord die een behoorlijke impact hebben op het landschap, door de enorme vraag naar water kan er bovendien een schaarste ontstaan en een overbelasting van de waterzuiveringsinstallaties. Ook zorgen de nodige transportbewegingen - om materiaal, chemicaliën, water en gas te vervoeren - voor flink wat overlast. Door de winning, het behandelen en de opslag van het gas wordt ongetwijfeld de omgeving belast met gaslekkages. Daarbij maakt het fraccen ook nog eens veel lawaai voor de omgeving. Over de winning van schaliegas zijn de meningen gruwelijk verdeeld. In Frankrijk zijn de proefboringen naar schaliegas in oktober 2011 verboden bij de wet, daarentegen denkt men in Polen na over grootschalige gaswinning. In Nederland is er ondanks protesten van de bevolking nog geen verbod op proefboringen naar schaliegas. De Natuur en Milieufederaties en Natuur & Milieu willen dat er eerst gedegen onderzoek wordt gedaan naar alle risico s en milieueffecten alvorens er met proefboringen wordt begonnen. Math Mertens Vrijwilliger Milieufederatie Limburg S t i c h t i n g M i l i e u f e d e r a t i e L i m b u r g 1 1

12 bewoners- en milieuorganisaties willen stop proefboringen schaliegas een brede coalitie van lokale bewonerscomités en natuur- en milieuorganisaties heeft minister verhagen van economische zaken, landbouw en innovatie opgeroepen om risicovolle (proef)boringen naar schaliegas, steenkoolgas en andere vormen van onconventioneel gas voorlopig stop te zetten. ze hebben hun oproep kracht bijgezet met een betoging op het plein in den haag op donderdag 27 oktober jongstleden. Lokale bewonerscomités, Landschapsbeheer Nederland, de provinciale Natuur en Milieufederaties, Natuurmonumenten, Natuur & Milieu, Milieudefensie, Wereldnatuurfonds, de Waddenvereniging en Greenpeace maken zich zorgen over de gevaren van boringen naar de lastig te winnen gassen. Risico s zijn onder meer aardbevingen, vervuiling van drink- en grondwater, lekkage van het broeikasgas methaan uit de bodem en aantasting van het landschap. In de Verenigde Staten waar al op grote schaal dergelijke boringen plaatsvinden - zijn zulke gevolgen aan de orde van de dag. Voor grote delen van Nederland zijn inmiddels opsporingsvergunningen voor onconventionele gassen afgegeven. Definitieve toestemming voor (proef)boringen is gelukkig nog nergens verleend. De coalitie hoopt dat dit zo blijft totdat er meer duidelijk is over de risico s die de boringen in ons land zouden kunnen opleveren. De actievoerders vragen zich af of de Nederlandse overheid haar burgers, landschap en milieu wel voldoende bescherming biedt tegen de mogelijke gevaren. Ze willen dat er een onafhankelijke, ethische en wetenschappelijke commissie komt die de risico s van schalie- en steenkoolgas in kaart brengt en onderzoekt of de huidige wet- en regelgeving voldoende is toegerust om deze risico s te beheersen. Zij wijzen op het feit dat andere landen veel verder gaan in het opleggen van beperkende maatregelen. Zo stelde de Franse centrale overheid onlangs een verbod in op hydraulisch fractureren (het zogenoemde fraccen), een techniek die gebruikt wordt bij zowel schalie- als steenkoolgaswinning. Bewonerscomités en natuur- en milieuorganisaties zijn overigens niet de enigen die hun bezorgdheid over de boorplannen uiten. Diverse gemeentebesturen (onder meer Arnhem, Bergeijk, Duiven, Lochem en Noordoostpolder) hebben zich inmiddels demonstratief schaliegasvrij of steenkoolgasvrij verklaard. Het Waterschap Rijn en IJssel vroeg enkele weken geleden in een brief aan minister Verhagen al om een moratorium op proefboringen en winning van steenkoolgas. Voorlopig mag in de gemeente Boxtel niet naar schaliegas worden geboord. De bestuursrechter in Den Bosch bepaalde op 25 oktober dat de gemeente geen tijdelijke ontheffing had mogen verlenen om proefboringen mogelijk te maken. De zaak was aangespannen door buurtbewoners en door de Rabobank die in de buurt van de boringen een belangrijk datacentrum heeft. De bank vond dat de gemeente Boxtel geen tijdelijke ontheffing had mogen verlenen omdat de proefboring per definitie niet tijdelijk is. 1 2 l i m b u r g s m i l i e u

13 Nieuwe website limburgs erfgoed in oktober is de nieuwe website gelanceerd. via deze website kan informatie over onder meer musea, archeologische vondsten, archieven, monumenten en landschappen snel en gemakkelijk worden gevonden. De website is een initiatief van de Provincie Limburg.,,Als je erfgoed voor toekomstige generaties wil behouden, dan is het goed om te weten welke rijkdom je bezit, aldus gedeputeerde Krebber.,,Er is weliswaar al heel wat feitelijke kennis over Limburgs erfgoed voorhanden, vastgelegd in boeken, prenten, kaarten, schilderijen, films en foto s, maar die kennis en informatie is erg verspreid. Een bundeling en uniforme presentatie van gegevens over Limburgs erfgoed bestond nog niet. Op het gebied van het cultureel en historisch erfgoed zijn er in Limburg wel al lokale en regionale websites gerealiseerd, maar de samenhang tussen deze websites ontbreekt. Elk van deze websites heeft zijn eigen inhoud, achtergrond, functionaliteit en zoekmogelijkheden. Door het gemis van een koepel blijven deze boeiende websites jammer genoeg bij het bredere publiek onbekend. De website biedt een snelle en makkelijke toegang tot de individuele sites. Ook kunnen in één keer binnen alle aangesloten websites zoekopdrachten worden uitgevoerd. De nieuwe website bevat verder links naar organisaties in Limburg die het erfgoed bewaren, bestuderen, promoten en tentoonstellen. Bezoekers kunnen er ook terecht voor topstukken en artikelen over specifieke thema s binnen het rijke Limburgse erfgoed. Het doel van de site is tweeledig. Op de eerste plaats kan de bezoeker snel betrouwbare informatie over het Limburgs erfgoed raadplegen. Op de tweede plaats wordt aan Limburgse instellingen op het vlak van erfgoed de gelegenheid geboden zich op het internet te presenteren aan een breed publiek. actie voor schoon water in Nederland op 22 maart 2012 (wereld water dag) wordt elk jaar wereldwijd aandacht gevraagd voor schoon water. in Nederland neemt stichting aquarius sinds 2008 elk jaar het initiatief om een rivier schoon te maken. in 2012 gaat de stichting samen met basisschoolleerlingen, inwoners, politici, ondernemers, en andere vrijwilligers de Maas schoonmaken vanaf eijsden-margraten tot aan hoek van holland. iedereen kan meedoen! Tijdens Nederland Schoon gaan de deelnemers vanaf boten en vanaf de kades het zwerfvuil op de Maas verwijderen. Deelnemers krijgen daartoe van de organisatie schepnetten, prikstokken en handjes waarmee zij het oppervlaktewater en de kades van de Maas kunnen schoonmaken. Het 250 kilometer lange stroomgebied van de Maas wordt op 22 maart opgedeeld in 50 stukken van elk 5 kilometer. Deelnemers vanuit heel Nederland kunnen zich die dag bij een van 50 startplaatsen verzamelen. De verschillende groepen starten 12 minuten na elkaar. De eerste groep start in Eijsden om uur, de tweede groep (vijf kilometer verder op in Maastricht) om uur, enzovoort. De laatste vijf kilometer van de Maas zijn omstreeks uur aan de beurt. In totaal duurt Nederland Schoon tien uur (50 x 12 minuten) en elke vijf kilometer afzonderlijk schoonmaken duurt zo n 90 minuten. Deelnemers kunnen zich via com/wereldwaterdag inschrijven voor een van de 50 etappes. s t i c h t i n g m i l i e u f e d e r a t i e l i m b u r g 1 3

14 Sittard-Geleen kapt kastanjebomen Ruim dertig kastanjebomen in de gemeente Sittard-Geleen zijn dood en moeten gekapt worden. Daarnaast krijgen ruim tweehonderd risicobomen een extra inspectie. De bomen zijn ernstig aangetast door de kastanjebloedingsziekte.,,nadat in juli bleek dat een groot deel van de kastanjes in de Kastanjelaan in Sittard een gevaar vormden voor de omgeving, hebben we besloten om alle kastanjes in de gemeente met voorrang te laten nakijken, aldus wethouder Els Meewis-Stans.,,We willen het risico op ongevallen zo klein mogelijk laten zijn. Nu blijkt dat eenderde van de kastanjebomen in de gemeente in meer of mindere mate is aangetast. Sittard-Geleen telt ruim paardenkastanjebomen. De Algemene Bomendienst Limburg heeft de afgelopen tijd elke boom via een visuele inspectie onderzocht. Van alle bomen vertonen 645 bomen symptomen van de kastanjebloedingsziekte. Deze ziekte wordt veroorzaakt door een bacterie, die de bast aantast en tot stambreuk of takbreuk kan leiden. De 34 dode kastanjebomen leveren volgens de inspecteur een risico op voor de omgeving. Daarom wordt een noodkapprocedure gevolgd. Voor de overigen bomen wordt een beheerplan opgesteld zodat deze bomen zo lang mogelijk kunnen blijven staan. De kans dat deze kastanjes weer beter worden is nihil. Er is nog geen remedie gevonden tegen de bacterie. Biobed vermindert geuroverlast varkensbedrijf De Provincie Limburg steunt een initiatief van de gemeente Horst aan de Maas om de geuroverlast voor omwonenden rondom een varkensbedrijf aan de Zandertweg in Lottum te verminderen middels een zogeheten Biobed. Een biobed werkt als een geurvreter. De uitgaande stallucht wordt door een pakket houtsnippers geleid. Dit pakket wordt vochtig gehouden en geënt met enzymen en bacteriën. Ervaringen elders leren dat hiermee de uitstoot van fijn stof, geur en ammoniak sterk afneemt. Het systeem is al jaren succesvol in Duitsland en wordt ook al in Nederland op enkele plaatsen toegepast, onder meer in Tholen en in Nederweert. Ook hier zijn de resultaten positief. De provincie, de varkensboer en de gemeente betalen ieder een derde van de kosten van in totaal euro. te verrichten om te kijken of de geurvreter afdoende is.,,er zijn in Noord- en Midden- Limburg nog veertig knelpuntgevallen rond kernen als het gaat om geuroverlast. zegt gedeputeerde Patrick van der Broeck.,,Ik denk dat we met het Biobed een stap voorwaarts zetten om deze knelpunten op te lossen. Als het goed werkt, zouden gemeenten deze voorziening in hun vergunningsvoorwaarden kunnen opnemen. Volgens de provincie en de gemeente is het noodzakelijk dat het Biobed-systeem hier wordt toegepast omdat er al jaren wordt geklaagd over de geuroverlast door omwonenden. De overheden zullen de vinger aan de pols houden door regelmatig metingen 1 4 l i m b u r g s m i l i e u

15 zevende Nacht van de Nacht wederom succesvol tijdens de zevende Nacht van de Nacht is opnieuw een record gevestigd. Meer dan mensen, onder wie veel kinderen, namen op 29 oktober deel aan zo n 300 duistere activiteiten verspreid over alle provincies. Meer dan ooit konden ze genieten van de pracht van de nacht, mede omdat 130 gemeenten en ruim 100 bedrijven duizenden lampen doofden. het aantal deelnemers aan dit jaarlijks terugkerende evenement vertoont telkens opnieuw een stijging. Onze nachten worden steeds lichter door de toepassing van vele kunstmatige lichtbronnen zoals lantaarnpalen en verlichting van gebouwen, sportvelden en reclamezuilen. Veel dieren en mensen hebben hier last van. De Nacht van de Nacht - een landelijk evenement van de provinciale Natuur en Milieufederaties en Natuur & Milieu - vraagt aandacht voor de schoonheid en het behoud van de donkere nacht. De Nacht van de Nacht vindt elk jaar plaats in het weekend dat de wintertijd ingaat. de provincie 31 activiteiten georganiseerd die door ongeveer volwassenen en kinderen zijn bezocht. Mensen konden deelnemen aan diverse nachtwandelingen met aandacht voor nachtvlinders en vleermuizen, genieten van muziek in het donker, dineren bij kaarslicht, nachtklimmen door de boomtoppen, griezelen in het duister met een halloweentocht, volledige duisternis ervaren in een ruimte die totaal donker werd of meelopen met een sagentocht en luisteren naar verhalen uit vervlogen tijden. Dat ook deze zevende Nacht van de Nacht een groot succes was in Limburg is te danken aan de tientallen vrijwilligers die zich belangeloos inzetten om mensen de pracht van een donkere nacht te laten ervaren. In Limburg was de Nacht van de Nacht weer een groot succes. Diverse gemeenten doofden aanstraalverlichtingen van kerken en kunstwerken, schakelden een deel van de straatverlichting uit en doofden verlichting bij gemeentehuizen. Er zijn in lichthinderinventarisatie in limburg op zaterdag 1 oktober was de officiële aftrap van de lichthinderinventarisatie, bovenop de wilhelminatoren (viergrenzenweg 230) in vaals. de toren met de glazen sky-walk op 34 meter hoogte kon in de avonduren worden beklommen om te genieten van een duistere nacht in vaals en de wijde omgeving. wethouder jean vroemen van de gemeente vaals en jo pelzer van ivn vijlen-vaals waren deze avond aanwezig. Via de lichthinderkaart op de website van de Nacht van de Nacht (www.nachtvandenacht.nl) kon iedereen lichthinder melden, bijvoorbeeld een kantoor waar het licht s nachts blijft branden, een lantaarnpaal die precies in de slaapkamer schijnt, felle aanstraalverlichting van gebouwen in het midden van de nacht of reclamemasten die licht uitstralen over een natuurgebied. In totaal zijn zeven categorieën geïnventariseerd: openbare verlichting, sportveldverlichting, reclameverlichting, verlichting recreatieterreinen, verlichting uit een gebouw, verlichting van een gebouw en particuliere verlichting. De Milieufederatie Limburg gaat aan de slag met drie hinderlijke lichtbronnen in Limburg en wil hier graag een oplossing voor zoeken. Eén donkere nacht is immers leuk, maar het gaat uiteindelijk om structurele maatregelen tegen lichthinder. bedankt deelnemers Nacht van de Nacht 2011 IVN Vijlen Vaals, IVN Spau-Beek, IVN Valkenburg, sterrenkundeclub Galileio, Bezoekerscentrum Leudal, MHVS, IVN Hoensbroek, IVN Meerssen, Milieudefensie Meerssen, IVN Ulestraten, Staatsbosbeheer, VSML, Werkgroep Behoud de Peel, Kasteelpark Born, restaurant Guulke, klimpark Fun Forest Tegelen, IVN Maastricht, CNME Maastricht, Natuurmonumenten, De Paradijsvogels, restaurant Cuba Libre, massagesalon Metta-Phora, De Kopermolen, IVN De Steilrand, IVN Brunssum & Onderbanken, IVN Sittard-Geleen, IVN Munstergeleen, Bezoekerscentrum Mijl op Zeven, Groengroep Sevenum, Jeugdcentrum Walhalla, IVN Helden, IVN Nuth, IVN Stein, scouting Stein, eetcafé De Kastanjeboom, Provincie Limburg, de gemeenten Leudal, Meerssen, Brunssum, Nederweert, Beek, Beesel, Mook en Middelaar, Maastricht, Schinnen en Vaals, CBS, Vodafone Maastricht, Universiteit van Maastricht, bibliotheek Reuver, Heiming Optiek Beesel, autobedrijf Feijts, Albert Heijn Reuver, Jalema BV s t i c h t i n g m i l i e u f e d e r a t i e l i m b u r g 1 5

16 sittardse aannemer zet trend in duurzaam bouwen harry knoors is behalve aannemer in sittard ook mede-eigenaar van bouwplanplus. hij kwam onlangs in het nieuws toen hij in het door zijn eigen onderneming gebouwde nulenergie-ecohuis in limbricht ging wonen. deze woning voldoet aan een aantal bijzondere eisen onder meer op het gebied van isolatie, ligging en bouwstijl. Momenteel werkt hij aan een dergelijk kantoorgebouw voor zijn onderneming. hoe kwam je op het idee om dit huis te bouwen? Als ondernemer ben ik mij bewust van problemen die kunnen ontstaan door schaarste van bepaalde grondstoffen en conventionele energiebronnen. De natuur levert ons gelukkig voldoende andere duurzame grondstoffen en energiemogelijkheden om aangenaam te kunnen wonen en leven. Er wordt momenteel veel over duurzaam ondernemen gesproken, maar slechts een paar ideeën halen de uitvoering. Dat hier verandering in moest komen was voor ons (de initiatiefnemers Bouwplanplus en Knoors Bouw-red.) de aanleiding om een duurzame ecowoning in Limbricht te bouwen. Wij noemen dit ons passiefhuis. Mijn gezin en ik wonen er nu een paar maanden in. Wij gaan de woning testen onder normale gebruiksomstandigheden. Om ervaring op te doen moet je geen woonlaboratorium bouwen, maar een echt pand waarin mensen kunnen wonen en werken. Daarom gaan we dit principe ook toepassen in ons nieuwe kantoor. Ook zijn er plannen voor een demonstratiewoning. Hier kunnen geïnteresseerden in de toekomst gaan proefwonen. aan welke eisen Moet een passiefhuis voldoen? Het passiefhuis is ontwikkeld door Dr. Wolfgang Feist uit Duitsland. De bouwmethode kenmerkt zich door een aantal belangrijke eigenschappen die moeten leiden tot een minimaal energieverbruik bij een behaaglijk binnenklimaat. In het kort komt het er op neer dat het woonhuis is georiënteerd op het zuiden zodat er gebruikgemaakt kan worden van passieve zonne-energie. Aan de noordkant bevinden zich daarentegen geen of zeer weinig raamopeningen. De bouwmethode is kierdicht waardoor ventilatielucht volledig gecontroleerd wordt. Er wordt tevens gebruikgemaakt van een zeer goede warmteterugwinning. De woning kent een zeer hoge isolatie waarde. Verder wordt efficiënt gebruikgemaakt van de elektronische apparatuur in huis. Bij een aansluiting op een externe bron (bijvoorbeeld het elektriciteitsnet) mag het verbruik niet meer dan 15 Kwh/m2 woonoppervlak per jaar bedragen. De woning wordt berekend middels een PHPP-berekening, het zogenoemde PassieHuis-Projecterings-Pakket. Dit is een uiterst nauwkeurige rekenmethodiek en is niet vergelijkbaar met de EPCberekening. In principe is elke bouwmethode inzetbaar voor een passiefhuis, maar de keuze voor duurzame materialen heeft altijd de voorkeur. hoe kwam je aan de informatie die Nodig was om dit huis te bouwen? Omdat Nederland gigantisch achterloopt met kennis op dit gebied is die grotendeels uit het buitenland gehaald. Wij hebben ervoor gekozen om zoveel mogelijk natuurlijke materialen te gebruiken, ofwel materialen die minimaal een Cradle-to-Cradle certificaat bezitten. Op die manier voldoet de woning aan het duurzaamheidsidee. 1 6 l i m b u r g s m i l i e u

17 De binnenwanden zijn uitgevoerd in een skelet dat is gemaakt van houten liggers en houten staanders. Hout is volgens mij het duurzaamste materiaal dat je kunt gebruiken. De wanden zijn afgewerkt met plaatmateriaal. Deze werkwijze heeft een snelle bouwtijd, terwijl de toegepaste techniek ecologisch verantwoord is. Een bijkomend voordeel is dat er bovendien weinig afval wordt geproduceerd. Dit is voordelig voor de totale bouwkosten. hoe wordt dit type woningen beoordeeld? Er zijn verschillende methoden om een huis te beoordelen. Persoonlijk heb ik weinig boodschap aan de in Nederland toegepaste beoordelingsmethoden. Men gebruikt de zogenaamde Energie Prestatie Coëfficiënt (EPC) en dit leidt vaak tot schijnoplossingen. Wij hebben gebruik gemaakt van de passiefhuis benadering van het Duitse Passivhaus Institut. Een PHPP-berekening is niet beïnvloedbaar en volledig afgebakend. De omstandigheden voor het binnenklimaat zijn duidelijk vastgelegd. Men kijkt puur naar het energieverbruik voor verwarming en elektrische installaties. Dit is eenduidig meetbaar. Bij de EPC wordt meer gelet op specifieke technische maatregelen om energie te besparen. Een passiefhuis kan een EPC scoren van 0,5 terwijl het minder energie verbruikt dan een Nederlandse normwoning met eenzelfde EPC. De EPC is dus een onzuivere berekening. je zegt dat de woning van de toekomst Nu al gebouwd is. kun je dit Nader toelichten? Ik kan gerust stellen dat het door ons gebouwde passiefhuis op dit moment een van de zuinigste woningen in zijn soort in Limburg is. In de woning zijn diverse nieuwe technieken toegepast voor het verwarmen en koelen van de woning, maar ook voor het opwekken van elektrische energie. Bij deze woning is vooral gelet op energie- en waterverbruik én comfort zonder de duurzaamheid uit het oog te verliezen. De woning is volledig gebouwd in de geest van het Cradleto-Cradle principe en is volledig demontabel ten behoeve van hergebruik. Door toepassing van hout, het duurzaamste materiaal, heeft de woning een heel aangenaam leefklimaat. Ook het wooncomfort is hoog doordat de woning wordt verwarmd en gekoeld middels luchtverwarming. Door het toepassen van een luchtwarmtepomp is er - zonder meerkosten - gratis koeling aanwezig in de zomer. Ook het hout zelf verhoogt de beleving en het wooncomfort. Overigens is het niet duur om in een passiefhuis te wonen. De energiekosten zullen maximaal 20 euro per maand bedragen! Als je in deze woning woont, ontvang je dus met plezier je energierekening. Met welke technieken beperken jullie het energieverbruik? De woning wekt zijn eigen energie op met een luchtwarmtepomp en PV-cellen. Dit zijn foto-elektrische cellen die zonlicht direct omzetten in elektriciteit. Wij springen zuinig om met energie door warmte daar waar mogelijk terug te winnen. Bovendien wordt door de speciale glaswand op het zuiden veel passief zonlicht opgevangen. De ventilatielucht wordt slim behandeld, dit bespaart energie en geeft wooncomfort. Door de combinatie van hout en duurzame technieken is het mogelijk om echt duurzaam te bouwen. Hout is overigens een van de meest gebruikte materialen in de wereld op het gebied van woningbouw. De keuze voor hout is ecologisch optimaal. Doordat de bouwtijd van een houten woning met meer dan de helft wordt verkort zijn de kosten gelijk aan traditionele bouw. Alle materialen in de woning zijn gewogen op de toepasbaarheid in het duurzaamheidsconcept. Zo hebben wij voor de wand- en dakafwerking red cedar hout gebruikt en bamboe voor de binnenkozijnen. Voor het isolatiemateriaal is cellulose (papier) als grondstof gebruikt. wat zijn de directe effecten voor het Milieu? Het primaire energieverbruik is laag en komt uit duurzame bronnen. Hierdoor wordt het milieu niet belast. Ook de toepassing van goed hout is gunstig voor het milieu. Als je weet dat de cementindustrie momenteel in de top 10 staat van meest vervuilende industrieën, dan is er alles voor te zeggen om hiervoor vervangende materialen te kiezen. Hout is daarvoor de beste en meest natuurlijke vervanger. Door het toepassen van hout voorkom je CO2-uitstoot. De woning beschikt verder over een watertank van liter. Die tank vangt het regenwater op. Het regenwater wordt gebruikt om toiletten door te spoelen, de auto te wassen, te poetsen of de tuin te sproeien. Als de tank tijdens lange droge periodes leeg mocht raken, wordt automatisch overgeschakeld op kraanwater. welke plannen zijn er voor de toekomst? Het is onze bedoeling om onze kennis en ervaringen met andere mensen te gaan delen. Allereerst gaan wij het huis volledig testen en wordt alle informatie op onze website gepubliceerd. Er is geen beter bewijs dan de praktijkgegevens van de woning waarin geleefd wordt. Meer info vind je op de websites: en Math Mertens Vrijwilliger Milieufederatie Limburg s t i c h t i n g m i l i e u f e d e r a t i e l i m b u r g 1 7

18 Natuur en Milieufederaties steunen green deal op 3 oktober jongstleden hebben milieuorganisaties, onder wie de Natuur en Milieufederaties, het bedrijfsleven en de overheid een nationale groene deal met elkaar gesloten. de green deal is een pakket maatregelen die nodig zijn om de Nederlandse economie een groene impuls te geven.,,groei en groen zijn een goed huwelijk, zegt Tjerk Wagenaar, directeur Natuur & Milieu.,,Extra windenergie op zee en extra woningisolatie zijn de resultaten van een green deal die we al in 2009 met de FNV lanceerden. Voor ons past deze deal in een traditie. Ook de Natuur en Milieufederaties tekenden de deal. Voorzitter Joris Hogenboom:,,We werken al veel samen met bedrijven om economie en duurzaamheid te verbinden. Met deze deal geven we hieraan een extra impuls. Veel bedrijven beseffen dat met duurzaamheid winst te behalen is. In deze Green Deal willen verschillende industriële sectoren in samenwerking met de overheid hun energie-efficiency met 50 procent verbeteren. MKB Nederland sluit een deal waarbij tot en met volgend jaar minstens 480 bedrijven twintig procent energiebesparing realiseren en twintig bedrijven een vergroening van de energievoorziening. Ook grote bedrijven doen mee. Bij een bedrijf als AKZO Nobel dat een groot deel van de nationale stroomvoorziening afneemt, betekent een kleine verduurzaming een forse besparing. De milieuorganisaties gaan aanjagen, toetsen en verbreden. Aanjagen gebeurt bijvoorbeeld al met zonnepanelen. Eigenaren van appartementen en flats krijgen voortaan dezelfde belastingvoordelen als bewoners van rijtjeshuizen. De milieuorganisaties gaan concrete projecten beoordelen op duurzaamheidswinst en goede initiatieven helpen verbreden naar de hele sector. Wagenaar meent:,,voor ons zijn de deals succesvol wanneer de lessen en successen uit de proeftuinen ingang hebben gevonden naar een groot deel van de sector. Zodat er een brede toepassing van groei en groen van de grond komt. Natuur & Milieu deed met deze werkwijze al goede ervaringen op in haar initiatief voor het Formule E-Team, een platform waarin overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties samenwerken om de introductie van het elektrisch rijden te versnellen.,,een green deal avant la lettre, aldus Wagenaar,,,waarvoor ons actieplan elektrisch rijden de aanjager was. De Natuur en Milieufederaties werken met grote bedrijven aan energiebesparing in het project CO2-ambitie en ondersteunen tal van particuliere lokale initiatieven voor duurzame energieopwekking. Hogenboom vindt dat een positieve ontwikkeling.,,we merken dat burgers en bedrijven grote ambities hebben, maar vaak belemmerd worden door regelgeving en ontoereikende financieringsmogelijkheden. De overheid kan obstakels wegnemen en weten regelgeving aanpassen, inclusief groene belastingmaatregelen. Bovendien heeft de overheid, als grootste inkoper voor zo n 60 miljard per jaar, veel inkoopmacht. Met duurzaam inkopen kan de overheid ondernemers helpen aan marktkansen voor hun duurzame producten en diensten. En de overheid kan innovatiesubsidies de groene kant uit sturen. Tegelijk met de nationale Green Deal hebben 45 organisaties andere deals gesloten, vooral op het gebied van energie voor efficiënter gebruik, besparing en innovaties. Natuur & Milieu gaat samen met deze partijen bewoners van bestaande woningen uitdagen en belonen indien ze meer energie besparen. De combinatie van slimme meters, een smart community en prijsvoordelen moet zorgen voor die verleiding. De Natuur en Milieufederaties zullen hun contacten met het bedrijfsleven benutten voor regionale uitwerkingen van de Groene Groei Deal. Ook proberen ze overheden te betrekken bij het wegnemen van belemmeringen. 1 8 l i m b u r g s m i l i e u

19 limburg met zeven projecten in green deal Met zeven concrete initiatieven stelt limburg zich in de landelijke green deal - met in totaal 59 projecten - behoorlijk op de voorgrond. Niet alleen qua aantal maar ook qua diversiteit. Er zijn slimme energiebesparende projecten bij maar ook projecten die innovatief hoogstaand en goed zijn voor de economie van Limburg. Ze dienen bovendien als voorbeeld voor andere gebieden in Nederland.,,Ondanks de bezuinigingen waarvoor we staan, kunnen we toch belangrijke stappen zetten in Limburg als het gaat om een duurzamere maatschappij, zegt gedeputeerde Patrick Van der Broeck.,,De Green Deal laat zien dat duurzaamheid en groei hand in hand gaan. Limburg is één van de weinige provincies die al voor enkele initiatieven concrete toezeggingen van het Rijk heeft als het gaat om steun en financiële medewerking. De zeven projecten zijn: De bouw van twee energiecentrales in Venlo en in Maastricht door Imtech Nederland. Uit wind, zon, biomassa en waterkracht zullen de centrales stroom opwekken voor huishoudens, circa 13 procent van de Limburgse huishoudens. De bouw start volgend jaar en zal in 2015 gereed zijn. Het Groene Net is een project waarin de restwarmte van bedrijven op het bedrijventerrein Chemelot gebruikt wordt voor het verwarmen en koelen van woningen in Sittard-Geleen, Stein en Beek. Het net wordt volgend jaar aangelegd en vergt een investering van 82 miljoen euro. Er wordt jaarlijks 26 miljoen kubieke meter aardgas door bespaard. Het project biedt bovendien werk aan enkele tientallen mensen. De rijksoverheid steunt dit initiatief met een garantstelling van 10 miljoen euro. Het restwarmtenet Maastricht werkt op precies dezelfde wijze. Samenwerkende bedrijven als Sappi, Mora, Mosa, O-I Maastricht en NedTrain gaan hun restwarmte verkopen in Maastricht-Oost. Eind volgend jaar is de aanleg gepland. Het Rijk betaalt voor maximaal euro mee aan het net. Een nog betere energieverdeling en -gebruik op het bedrijventerrein Chemelot in Sittard-Geleen is mogelijk. Chemelot is nu in Limburg absolute grootverbruiker als het gaan om aardgas en stroom. De zeventig bedrijven hier souperen jaarlijks vijf procent van het totale Nederlandse aardgasverbruik en maar liefst 40 procent van de totale Limburgse stroombehoefte op. Door deelname aan het hierboven beschreven Groene Net wordt al tien procent van de restwarmte op Chemelot benut. Maar dat percentage kan nog behoorlijk worden opgekrikt. Deelname aan dit net wordt dan ook gezien als een opstap naar andere toepassingen van restwarmte. Chemelot wil zich op dit gebied dan ook nadrukkelijk profileren door een voortrekkersrol te spelen op het gebied van restwarmte. Rijk en provincie steunen dit initiatief. Ook op het bedrijventerrein De Beitel in Heerlen met 117 verschillende bedrijven en 132 hectare groot worden de mogelijkheden onderzocht om energie efficiënter te gebruiken. Onder meer door restwarmte op het bedrijventerrein zelf te verkopen of in de nabije omgeving, zoals Kerkrade-West. Grote beleggers in Limburg denken na over een energiefonds voor vastgoed in de zorgsector. Veel zorginstellingen hebben niet veel aandacht voor energiebesparing. Via dit fonds kan dit worden gestimuleerd. Als dat landelijk wordt uitgerold kan dat 115 miljoen euro aan energiekosten besparen. Komende herfst worden tijdens een conferentie de mogelijkheden bekeken. Grootschalige energieopslag via een zogeheten ondergrondse pomp accumulatie centrale (Opac) kan de onbalans in vraag en aanbod van energie opvangen. In België, Duitsland en Scandinavië wordt het al op grote schaal toegepast maar in Nederland nog niet. In Zuid- Limburg kan zo n centrale ondergronds worden aangelegd. De Milieufederatie Limburg en het Graetheidecomité zullen deze ontwikkeling nauwgezet volgen, omdat nog niet alle risico s in kaart zijn gebracht die gepaard gaan met de bouw van een Opac in zo n dichtbevolkte en aardbevingsgevoelige regio als Limburg. s t i c h t i n g m i l i e u f e d e r a t i e l i m b u r g 1 9

20 Column Wim Kuipers Limburgse Haring Jubileumkwisvraag: plaats in Noord-Limburg van drie letters. Mook? Nee, drie! Drie? Ja. Even nadenken... Sum? Inderdaad. Een vreemd begin van een column? Ach, het kan nog vreemder. Volgend jaar worden de wereldkampioenschappen wielrennen gehouden in Enburg aan de Geul. En wie van Enburg noordwaarts wielrent, belandt in Groot- en Kleindal. Want wat dacht u, dat de Blekerschutters geen hazen afschieten? Oei, weer die Bleker. Maar eerst de oplossing van de kwisvraag en wat volgde. Om duidelijk te maken dat HB met zijn beleid nogal wat dieren de nek omdraait, verandert een actiegroep plaatsnaamborden met een diernaam erin. De naam van het dier wordt overgeplakt. Zwijndrecht is inmiddels Drecht. Sum was dus Ottersum. Kleine troost: Wolfhaag, bij Vaals, zal nog wel even gespaard blijven. Ludiek gedoe. De opstand tegen HB echter gaat grimmiger worden. Het gist in milieuland. Ik dacht dat ook te merken bij de viering van het robijnen (zo heet dat nu eenmaal) jubileum van de Milieufederatie Limburg. Arme Bas Haring. De jongensachtige hoogleraar die uitgenodigd was voor de feestrede werd - en dan zeg ik het aardig - meesmuilend beluisterd. Niet vanwege zijn provocatie dat de wereld het best wel met heel wat minder soorten kan stellen. Problematischer bleken zijn verhalen over de natuur die d r eigen gang gaat. Aangetaste, verkrachte, vergiftigde en dus kansarme natuur kan in volle glorie opstaan, mits de mens zich er niet mee bemoeit, was zijn boodschap. Ik merkte dat dit wrevel opwekte dao biej de sjtasie in Remunj. Zo van: vind jij hoogleraartje dat alles wat wij gedaan hebben waardeloos was? En warempel, het zal toeval zijn, maar even later hadden de Limburgse kranten een lezersbrief die duidelijk spoorde met wat Haring zei, al ben ik er heilig van overtuigd dat er geen belangenverstrengeling was. De briefschrijver betreurde allerlei drastische bezuinigingen van HB, maar wat betekent dat helemaal voor natuurgebieden en bossen, vroeg hij zich af. Zijn visie: bossen die hout opleveren, verdienen hun eigen geld, hoeven dus niet gesubsidieerd te worden. En natuurreservaten hebben geen geld nodig, want de zon doet het werk. Slotconclusie: op plaatsen waar de mens zich met de natuur bezighoudt, is de toekomst dubieus. Foto: Fotobureau Kuit, Roermond Een Limburgse Haring? Ach, een beetje gelijk heeft hij misschien. En wat bespaard wordt door de natuur het werk te laten doen, kan elders ingezet worden. Het zal immers duidelijk zijn dat we in Nederland niet helemaal de boel de boel kunnen laten. In de bewoonde, stedelijke wereld wel, vind ik. Dat gezeur over onkruid langs de weg, ja zelfs op onze eigen dierbare hondenstoepen: laat die natuur groeien en bloeien. Maar dieren kunnen geen tunneltje of viaduct aanleggen. Anders gezegd: de voltooiing van de EHS, de verbinding van diervriendelijke gebieden, daar moeten we wat bij helpen. Dat weet Bleker natuurlijk ook. Misschien wil hij wel beter, maar ze zijn hem in de portemonnee geweest. Er moet gekozen worden, tussen ik stel het maar scherp: koopkracht voor mensen die het milieu geen balletje interesseert en 130 kilometerwegen voor onze dierbare dieren. Ik denk daarom dat we wat realistischer moeten zijn. Meedenken met de dieren als het ware. Die weten niet en niets van een ideale EHS. Een bronstige ree laat zich niet door een bietenveld weerhouden. En zal zeker niet, zoals ik, struikelen over de volgende tekst, die ik ooit gekopieerd heb: Waar de bevolking zich bewust is van de sociale en psychologische kwaliteit van het landschap (dierbaar oord), kan men rentmeesterschap toekennen aan die plekken en de ruimte die de kracht van de markt overstijgen. Ik heb helaas niet genoteerd waar ik dit gevonden heb. Het is in elk geval afkomstig van een pro-actief Limburgs comité van aanbeveling dat zich actief inzet voor de kwaliteit van de Limburgse buitengebieden. Juist. Het IKL, de mensen van de kleine landschapselementen, is hard bezig een lint van bloesems aan te leggen tussen de steden die (hopen ze) Europese culturele hoofdstad worden in Ontroerend. Edoch, kan er ook een lint van bossen, beken, bramen, bieten, bonenvelden komen, een EHS dus... dwars door alles heen, van Wolfhaag tot in Gelderland? Dit kan, maar dat moeten we wel met zijn allen willen. Boeren, buitenlui maar vooral de gewone burger: die moet pal gaan staan tegen Bleker. En dan mag de opperste aanbeveler volgend jaar al een wegwijzer plaatsen: Sum- Bietenburg 108 km (via EHS). Wim Kuipers 2 0 l i m b u r g s m i l i e u

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

Bevolkingsontwikkeling in 2014: krimp en groei in Limburg

Bevolkingsontwikkeling in 2014: krimp en groei in Limburg Maart 2015 Neimed Krimpbericht Bevolkingsontwikkeling in 2014: krimp en groei in Landelijk is de groei van het aantal in 2014 wat toegenomen. Een gelijksoortige ontwikkeling, maar dan in de vorm van een

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Factuuradres Postbus 16180 2500 BD Den Haag Overheidsidentificatienr 00000001003214369000 T 070 379 8911 (algemeen)

Nadere informatie

Belastingoverzicht 2013

Belastingoverzicht 2013 Belastingoverzicht 2013 Tarieven en lastendruk van OZB, rioolheffing, afvalstoffenheffing van de Limburgse gemeenten en de waterschapsheffingen in Limburg Provincie Limburg, februari 2013 Samensteller

Nadere informatie

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Eigen duurzame energie Is dat mogelijk? Jelle Vegt Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Waarom zouden we? 2-6-2015 3 2-6-2015 4 2-6-2015 5 Olie en gasvoorraden

Nadere informatie

Social media gebruik en potentie voor gemeenten in Limburg

Social media gebruik en potentie voor gemeenten in Limburg Social media gebruik en potentie voor gemeenten in Limburg Een onderzoeksrapport van Social Dutch The new media agency Heutzstraat 16, 5913 AK Venlo juli 2013 www.socialdutch.com facebook.com/socialdutch

Nadere informatie

Mocht u deze nieuwsbrief voortaan niet meer willen ontvangen stuur dan een mail aan info@dasenboom.nl

Mocht u deze nieuwsbrief voortaan niet meer willen ontvangen stuur dan een mail aan info@dasenboom.nl Das&Boom is nieuw leven ingeblazen, om een juridisch onderzoek te starten en een dossier op te bouwen, waardoor inzichtelijk zal worden welke kabinetsbesluiten (of als gevolg van haar beleid door anderen

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

P R O V I N C I A A L B L A D

P R O V I N C I A A L B L A D P R O V I N C I A A L B L A D V A N /,0%85* 2003 *HGHSXWHHUGH6WDWHQYDQ/LPEXUJ JHOHWRSKHWEHSDDOGHLQDUWLNHOYDQGH)ORUDHQIDXQDZHWHQGH5HJHOLQJ EHKHHUHQVFKDGHEHVWULMGLQJGLHUHQVWFUWQU JHOHWRSGHRSVHSWHPEHUYDVWJHVWHOGH%HOHLGVQRWD8LWYRHULQJ)ORUDHQ

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën Koepel van het Nederlandse grondstofwinnende bedrijfsleven De leden van FODI zijn in principe brancheorganisaties. Zand (beton, wegfundering)

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Heilust. Nieuwsbrief Heilust juni 2014 Nummer 1

Heilust. Nieuwsbrief Heilust juni 2014 Nummer 1 Nieuwsbrief Heilust juni 2014 Nummer 1 West krijgt meer ruimte om te wonen, werken en spelen. Meer ruimte voor plezier en ontspanning. Meer ruimte om je thuis te voelen. In deze nieuwsbrief: - Introductie

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Notitie gevolgen inrichting natuur en landschap voor agrarische bedrijfsvoering

Notitie gevolgen inrichting natuur en landschap voor agrarische bedrijfsvoering Notitie gevolgen inrichting natuur en landschap voor agrarische bedrijfsvoering Pina Dekker Gemeente Ooststellingwerf, beleidsmedewerker en ondersteunend lid van de werkgroep Es van Tronde. Deze notitie

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel R.C.A. Hummel. Alle rechten voorbehouden. Overzicht Doel van het onderzoek Wat is schalie(gas)

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon. Inleiding Het veenkoloniaal gebied in Drenthe is door het Rijk aangewezen

Nadere informatie

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines?

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines? Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Groningen PVV Groningen wil niet dat er Ik sta hier niet achter windturbines in bewoond gebied komen! PVV Heel belangrijk PVV Groningen

Nadere informatie

Wie bestuurt de provincie?

Wie bestuurt de provincie? Wie bestuurt de provincie? Nederland heeft twaalf provincies. En die provincies hebben allemaal hun eigen volksvertegenwoordigers en hun eigen bestuurders. De provincies staan tussen het Rijk en de gemeenten

Nadere informatie

Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE)

Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE) Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE) Stap 1. Oriëntatie/Vooronderzoek U vindt uw energiekosten te hoog? U hebt in uw koopflat een eigen cv-ketel en u vindt uw

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

agendapunt 3.a.2 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden CONSULTATIE SCHALIEGAS Datum 19 maart 2013 Afstemming Bijlagen 1 Zaaknummer 31334

agendapunt 3.a.2 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden CONSULTATIE SCHALIEGAS Datum 19 maart 2013 Afstemming Bijlagen 1 Zaaknummer 31334 agendapunt 3.a.2 1051369 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden CONSULTATIE SCHALIEGAS Portefeuillehouder Berg, A. van den Datum 19 maart 2013 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming Bijlagen 1 Zaaknummer

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Raadsvoorstel inzake de toetreding tot de Gemeenschappelijke Regeling Belastingsamenwerking Gemeenten en Waterschappen

Raadsvoorstel inzake de toetreding tot de Gemeenschappelijke Regeling Belastingsamenwerking Gemeenten en Waterschappen Betreft Raadsvoorstel inzake de toetreding tot de Gemeenschappelijke Regeling Belastingsamenwerking Gemeenten en Waterschappen Vergaderdatum 12 december 2013 Gemeenteblad 2013 / Agendapunt Aan de Raad

Nadere informatie

Ruimte voor Limburg. Limburg in VORm: Ruimtelijke ontwikkelingen in balans

Ruimte voor Limburg. Limburg in VORm: Ruimtelijke ontwikkelingen in balans Ruimte voor Limburg Limburg in VORm: Ruimtelijke ontwikkelingen in balans Colofon Uitgave: Provincie Limburg Postbus 5700 6202 MA Maastricht Tel.: +31 (0)43 389 99 99 Fax: +31 (0)43 361 80 99 E-mail: postbus@prvlimburg.nl

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Nr. 18 Brief van de staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Nr. 18 Brief van de staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie 31920 Vergunningverlening natuur- en milieuwetgeving Nr. 18 Brief van de staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

QUICK SCAN FLORA EN FAUNA. Heilleweg 21 te Sluis

QUICK SCAN FLORA EN FAUNA. Heilleweg 21 te Sluis QUICK SCAN FLORA EN FAUNA Heilleweg 21 te Sluis 1 QUICK SCAN FLORA EN FAUNA Heilleweg 21 te Sluis Opdrachtgever: A.C. Dingemans Heilleweg 21 4524 KL Sluis Opgesteld door: ZLTO Advies Cereshof 4 4463 XH

Nadere informatie

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Besluit van gedeputeerde staten van Noord-Holland van, nr., tot vaststelling van de Uitvoeringsregeling

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Stichting RAVON R. van Westrienen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 17 november 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet

Stichting RAVON R. van Westrienen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 17 november 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet > Retouradres Postbus 19530 2500 CM Den Haag Stichting RAVON R. van Westrienen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN Postbus 19530 2500 CM Den Haag mijn.rvo.nl T 088 042 42 42 F 070 378 61 39 ffwet@rvo.nl Betreft

Nadere informatie

Arbeidsmarktinformatie. Limburg, augustus 2013

Arbeidsmarktinformatie. Limburg, augustus 2013 Arbeidsmarktinformatie Limburg, augustus 2013 1 Lichte daling WW-uitkeringen in Limburg Nederland heeft al geruime tijd te maken met moeilijke en onzekere economische omstandigheden. Momenteel zijn er

Nadere informatie

3 Q NOV. 2010. 2010-62.458/48/A.20, LGW 284674 Galen Last L.J. van (050)316 4193

3 Q NOV. 2010. 2010-62.458/48/A.20, LGW 284674 Galen Last L.J. van (050)316 4193 o [p[r vdöi] De /& groningen o Martinikerkhof 12 Postbus 610 9700 AP Groningen Aan de leden van Provinciale Staten, de heren Luitjens en Blom. a- C/) 050 316 49 33 Datum Briefnummer Zaaknummer Behandeld

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De zon in het zwembad

De zon in het zwembad De zon in het zwembad Inleiding Het zwembad Aquarius staat in de gemeente Tienhuizen. Toen het zwembad in 1963 gebouwd werd speelde de energiekosten en het milieu nog niet zo n belangrijke rol. Inmiddels

Nadere informatie

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 van Gedeputeerde Staten op vragen van A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 Onderwerp Nederland meest vervuilde land van Europa Aan de leden van Provinciale Staten

Nadere informatie

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016 Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 1 1 Inleiding Op 18 februari 2015 heeft Provinciale Staten van Fryslân het beleidsstuk

Nadere informatie

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen A. Opbrengsten zonnepanelen Hoeveel brengen de zonnepanelen op en kunnen jullie dat garanderen? De te verwachten opbrengst van een installatie is een indicatie. De werkelijke opbrengst kan iets hoger of

Nadere informatie

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Verordening vastgesteld: 26-06-2003 In werking getreden: 15-09-2003 COMPENSATIEVERPLICHTING Artikel 1 Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan

Nadere informatie

Bouw met lef, bouw voor het leven

Bouw met lef, bouw voor het leven Bouw met lef, bouw voor het leven De nieuwe aanpak Energie-efficiënt en duurzaam. Dat is de toekomst van de bouw en installatietechniek. De nieuwe aanpak is intelligent bouwen. Kennis en techniek zijn

Nadere informatie

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA PROFIEL CUADRILLA Belangen in Engeland, Nederland en Polen Specialist in boren naar schaliegas 200 jaar ervaring State of the art apparatuur Start met boren

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Creëer Bufferruimtes. Praktische tips voor een energiezuinig en comfortabel monument

Creëer Bufferruimtes. Praktische tips voor een energiezuinig en comfortabel monument Wonen en werken in een betekent leven in een bijzondere omgeving. Tegenover de pluspunten zoals de prachtige sfeer van de en staan ook zaken Creëer Bufferruimtes In historische gebouwen zijn vaak tochtportalen,

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Een proefboring op zee, wat houdt dat in?

Een proefboring op zee, wat houdt dat in? Een proefboring op zee, wat houdt dat in? GDF SUEZ E&P Nederland B.V. voert regelmatig proefboringen uit naar gas op zee. Deze proef boringen worden uitgevoerd op een milieu- en veiligheidstechnisch verantwoorde

Nadere informatie

Betreft: Zienswijze Concept Notitie Reikwijdte en Detailniveau planmer structuurvisie schaliegas.

Betreft: Zienswijze Concept Notitie Reikwijdte en Detailniveau planmer structuurvisie schaliegas. Aan: Bureau Energieprojecten, Inspraakpunt conceptnotitie structuurvisie schaliegas, Postbus 23, 2290 AA Wateringen. Bijlage 1: Belangrijkste breuken in Zuid Nederland Afzender: Datum: Betreft: Zienswijze

Nadere informatie

1. INLEIDING 2. REIKWIJDTE BELEIDSKADER

1. INLEIDING 2. REIKWIJDTE BELEIDSKADER 1. INLEIDING In het POL 2006 is vastgelegd dat de Provincie Limburg warmte en koude opslag (WKO) actief zal stimuleren, rekening houdend met de belangen van grondwaterkwaliteit en grondwateronttrekkingen.

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie 1 Bosch Solar zonne-energie 2 Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag uit. Huishoudelijke apparaten,

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

VERIJSSEL SBEST- AKEN RIJ

VERIJSSEL SBEST- AKEN RIJ VERIJSSEL SBEST- AKEN RIJ Een voorstel voor het verwijderen van alle asbestdaken en het saneren van de bijbehorende grond in Overijssel Maart 2015 SP Overijssel Inleiding Al jaren pleit de SP voor haast

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

Het College van B. en W. en leden van de Raad van de Gemeente Nederweert. Postbus 2728 6030 AA Nederweert.

Het College van B. en W. en leden van de Raad van de Gemeente Nederweert. Postbus 2728 6030 AA Nederweert. Aan: Het College van B. en W. en leden van de Raad van de Gemeente Nederweert. Postbus 2728 6030 AA Nederweert. Van: 1) J.H.G. Kunnen. Nobellaan 9 6006 NP Weert Contactpersoon van de Bomenstichting voor

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Postbus 40 9466 AA Gieten T 0592-260990 F 0592-260620 KvK. 04070160 BTW.nr 8131.79.853.B01 www.vloerverwarmingnederland.nl

Postbus 40 9466 AA Gieten T 0592-260990 F 0592-260620 KvK. 04070160 BTW.nr 8131.79.853.B01 www.vloerverwarmingnederland.nl Aardwarmte, de intelligente oplossing Van ontwerpfase tot oplevering denken wij graag met u mee De intelligente oplossing Energie is een actueel onderwerp. Logisch, want de laatste jaren zijn de energieprijzen

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Netuitbreiding Kop van Noord-Holland. Inhoud. Heading. Jaargang 1 maart 2015

Nieuwsbrief. Netuitbreiding Kop van Noord-Holland. Inhoud. Heading. Jaargang 1 maart 2015 Jaargang 1 maart 2015 Nieuwsbrief Netuitbreiding Kop van Noord-Holland Inhoud Voorwoord 02 Een toekomstbestendig energienetwerk 03 In kaart (ondergrondse) kabeltracés 04 Stappen van aanleg 05 Netuitbreiding

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Grondeigenaren die bijdragen aan een mooi landschap Een bedrijfslandschapsplan in de praktijk Nieuw wandelpad vormt ingang Duurzaamheidsvallei, Moerenburg- Opening Duurzaamheidsvallei

Nadere informatie

Verlengen stal op het perceel Dorpsstraat 74 te Zuidlaarderveen

Verlengen stal op het perceel Dorpsstraat 74 te Zuidlaarderveen Verlengen stal op het perceel Dorpsstraat 74 te Zuidlaarderveen NL.IMRO.1730.ABdorpsstr74zuidlv-0301 Projectgebied Situatie Dorpsstraat 74 Zuidlaarderveen 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Huidige en beoogde

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Centrum voor Maatschappelijke Deelname (CMD) Tel: 14040 Brabant Noordoost

Centrum voor Maatschappelijke Deelname (CMD) Tel: 14040 Brabant Noordoost Routing aanmelding EED gemeenten Regio Gemeenten Aanmelding EED Dommelvallei + Geldrop-Mierlo * (zie bijlage onderaan pagina), Nuenen, Son en Breugel, Waalre Centrum voor Maatschappelijke Deelname (CMD)

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Casestudy Valkenburgerstraat BREEAM-NL

Casestudy Valkenburgerstraat BREEAM-NL Management 9 Kennisoverdracht d.d. 12 augustus 2015 Case-study Valkenburgerstraat Omschrijving van het project Het programma bestaat uit een driesterren- en een viersterrenhotel. Het driesterrenhotel heeft

Nadere informatie

Symposium Zoogdiervereniging De toekomst van de Natuursector 27 januari 2012

Symposium Zoogdiervereniging De toekomst van de Natuursector 27 januari 2012 Symposium Zoogdiervereniging De toekomst van de Natuursector 27 januari 2012 prof. mr. Friso de Zeeuw praktijkhoogleraar Gebiedsontwikkeling TU Delft directeur Nieuwe Markten Bouwfonds Ontwikkeling De

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point 28december2011 SubsidieaanvraagStadsinitiatiefRotterdam SolarGreenPoint Inhoudsopgave Voorwoord...1 1. Introductie Solar Green Point.......2 2. Salderingsregeling Electriciteitswet..........2 3. Activiteiten....3

Nadere informatie

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Slim besparen 2 Slimme investeerder Familie Roubos: We wonen in een hoekhuis met veel ramen en hebben

Nadere informatie

Belastingoverzicht 2016

Belastingoverzicht 2016 Belastingoverzicht 2016 Tarieven en lastendruk van OZB, rioolheffing, afvalstoffenheffing van de Limburgse gemeenten en de waterschapsheffingen in Limburg Provincie Limburg, maart 2016 Samensteller Provincie

Nadere informatie