Lang Leve de Liefde Onderbouw. Werkblad beschrijving interventie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lang Leve de Liefde Onderbouw. Werkblad beschrijving interventie"

Transcriptie

1 Lang Leve de Liefde Onderbouw Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Voor meer informatie en contact

2 Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Naam Soa Aids Nederland en Rutgers WPF Adres Keizersgracht 392 Postcode 1016 GB Plaats Amsterdam Telefoon Fax Website (van de interventie) Contactpersoon Vul hier de contactpersoon voor de interventie in, wanneer deze afwijkt van de ontwikkelaar of licentiehouder Naam Adres Postcode Plaats Telefoon Fax Suzanne Meijer Keizersgracht GB Amsterdam Referentie in verband met publicatie Naam auteur Suzanne Meijer Titel interventie Lang Leve de Liefde Onderbouw Databank(en) Plaats, instituut Datum Het Werkblad moet een samenvatting van de beschikbare schriftelijke informatie zijn en geeft informatie over de interventie die van belang is voor de beoordeling van de kwaliteit, effectiviteit en randvoorwaarden van de interventie. Daarnaast is de informatie bedoeld voor bezoekers van de databank(en) van de samenwerkende organisaties. Het Werkblad is een invulformulier, geordend naar onderwerp (doelgroep, doel enzovoort). De onderwerpen volgen de criteria voor beoordeling. Kijk in de handleiding die bij dit werkblad hoort ter ondersteuning bij het invullen van dit werkblad. Dit is een gezamenlijk werkblad van de volgende organisaties 2

3 Inhoud Colofon...2 Samenvatting...4 Uitgebreide beschrijving Probleemomschrijving Beschrijving interventie Onderbouwing Uitvoering Onderzoek naar praktijkervaringen Onderzoek naar de effectiviteit Aangehaalde literatuur

4 Samenvatting Doelgroep Leerlingen, jaar oud, in de tweede klas van het voortgezet onderwijs praktijk onderwijs, vmbo basis beroep, vmbo, havo en vwo. Doel Het doel van de interventie is het bevorderen van de seksuele gezondheid en het voorkómen van ervaringen met grensoverschrijdend gedrag, ongewenste zwangerschap en soa/hiv besmetting. Met het lespakket worden leerlingen ondersteund in een prettige, gewenste, en veilige seksuele ontwikkeling. Aanpak Lan Leve de Liefde Onderbouw, is een lespakket van zes op elkaar volgende en aansluitende lessen: Les 1: Over lichamelijke, emotionele en sociale veranderingen tijdens de puberteit, bijvoorbeeld verliefdheid, seksuele identiteit. Les 2: Over relaties en intimiteit en vormen daarvan Les 3: Ontdekken en communiceren van eigen wensen en grenzen en die van een ander op het gebied van intimiteit Les 4: Voorwaarde voor prettige en gewenste seks en intimiteit Les 5: Veilig vrijen: Zwangerschap en soa en preventie daarvan (biologische kant) Les 6: Veilig vrijen: Anticonceptie en condoomgebruik Het lespakket wordt gegeven door de docenten biologie of verzorging of door de mentor. Materiaal Iedere leerling krijgt een mooi vormgegeven leerlingenmagazine met informatie, illustraties, ervaringen en meningen van jongeren, en invuloefeningen. Er zijn twee versies van het magazine: voor het praktijkonderwijs is de vorm aangepast door eenvoudiger taalgebruik, grotere lettertypes, rustigere vormgeving, minder tekst en meer illustraties en doe-opdrachten. Daarnaast wordt er per les een filmpje getoond over het onderwerp, met docudrama, en interviews met jongeren over hun ervaringen en hun meningen. De docenten gebruiken een handleiding met de lesaanpak en hoe discussie kan worden ingezet om het thema en de filmpjes te behandelen. Onderbouwing Het lespakket is gericht op het veranderen van kennis, risicoperceptie, attitude, subjectieve normen, en eigen effectiviteit zodat jongeren t.z.t in staat zijn om prettige, gewenste en veilige seksuele relaties aan te gaan. De werkvormen zijn gebaseerd op leertheorieën en sociale leertheorie. Leerlingen worden geactiveerd om de informatie actief te verwerken en toe te passen op zichzelf door bijvoorbeeld invuloefeningen. Door middel van modelling leren de leerlingen van de ervaringen en meningen van peers, in bijvoorbeeld de docudrama op de dvd, fotostrip en de uitspraken in het magazine. Het lespakket sluit goed aan bij de belevingswereld van de leerlingen en in de ervaringsverhalen en meningen is rekening gehouden met culturele, regionale, seksuele, en gender diversiteit. Rekening houdend met jongeren worden de oefeningen en de manier waarop de informatie wordt gegeven afgewisseld. 4

5 Onderzoek In een gerandomiseerde effectevaluatie met een controlegroep zijn de determinanten gemeten met een voormeting, directe nameting en een follow-up 6-8 maanden na afloop. Multilevel regressieanalyses zijn uitgevoerd. Op de primaire uitkomstmaten waarop geen significant effect werd gevonden, was er veelal wel een positieve verandering in de experimentele groep, maar deze was niet significant groter in vergelijking met de controlegroep. Er zijn significante positieve interventieeffecten ten opzichte van de controleconditie gevonden op 8 van de 16 primaire uitkomstmaten: kennis over seksuele gezondheid, soa risicoperceptie, attitude, subjectieve norm, eigeneffectiviteit en intentie mbt condoomgebruik, en attitude en subjectieve norm mbt pilgebruik. Het positieve effect op condoom-intentie op de langere termijn is bijzonder bemoedigend, aangezien lange termijn effecten zelden worden gevonden bij dit soort interventies en aangezien de intentie de beste voorspeller is van gedrag. 5

6 Uitgebreide beschrijving 1. Probleemomschrijving Probleem en spreiding Begin 2000 waren er aanwijzingen dat de seksuele gezondheid van jongeren achteruit ging. Behalve toename van soa, steeg het aantal ongewenste zwangerschappen en abortussen en leken bepaalde subgroepen jongeren minder veilig te vrijen en hadden zij meer ervaring met seksueel grensoverschrijdend gedrag (Seks onder je 25 e, de Graaf e.a., 2005). Seksuele gezondheidsproblemen die jongeren in de puberteit kunnen treffen zijn onder te brengen in een aantal belangrijke thema s, gebaseerd op de definitie van seksuele gezondheid van WHO (2002): 1. Een gezonde sociale, emotionele ontwikkeling van seksuele identiteit en seksueel zelfbeeld. 2. Seksueel grensoverschrijdend gedrag, seksueel geweld, verbaal/fysieke dwang, beloning voor seksuele handelingen (ongewenste seks) 3. Ongewenste zwangerschap en seksueel overdraagbare aandoeningen (onveilige seks) Seksueel grensoverschrijdend gedrag Van de jarigen geeft 18% aan te maken te hebben gehad met grensoverschrijdende seksuele ervaringen, waarvan 53% aangeeft dat het over ervaringen gaat zonder fysiek contact en 20% over fysieke ervaringen, de overige zijn een combinatie van de twee. De eerste keer seks gebeurt over het algemeen met wederzijdse instemming. Meisjes geven wat vaker aan dat ze bij de eerste keer werden overgehaald dan jongens (12 vs. 4%). Dwang lijkt vooral bij oudere partners waar men minder verliefd op is en die men korter kent te gebeuren (Timmerman, 2005). Van de jarige jongeren heeft 2% wel eens geld of een andere beloning gekregen voor seks. Dit komt bij hoog opgeleiden minder voor. Beloning geven doet 4% van de jongens en 1% van de meisjes en laag opgeleid vaker dan hoog opgeleid (de Graaf e.a., 2005). Twintig procent van de laagopgeleide meisjes (vmbo) is wel eens gedwongen iets te doen of toe te laten op seksueel gebied (versus 13% bij hoger opgeleiden), bij jongens is dit 6%, dit kan variëren van ongewenste aanraking tot geslachtsgemeenschap. Vierenveertig procent van de laagopgeleide meisjes en 23% van de jongens heeft ervaring met ongewilde seksuele handelingen (Graaf et al., 2012). 19% van de laagopgeleide meisjes en 9% van de laagopgeleide jongens heeft wel eens spijt gehad van geslachtsgemeenschap (Graaf et al., 2012) Ongewenste zwangerschap In 2012 werden meiden onder de 20 zwanger. Bijna twee derde kiest voor een abortus, wat neerkomt op 13% van alle abortussen meiden werden tienermoeder. Het aantal jongens dat tienervader werd is kleiner. Naar schatting worden jaarlijks bijna 700 jongens onder de 20 vader. Meiden van niet-westerse herkomst hebben een hogere kans op een zwangerschap dan Nederlandse meiden. Meiden met een Antilliaanse, Surinaamse, Sub Sahara- Afrikaanse of Zuid-Amerikaanse achtergrond worden naar schatting vier tot zes keer zo vaak zwanger als autochtoon Nederlandse meiden (Picavet & van der Vlugt, 2014) 6

7 Soa Uit gegevens van de diverse soa-test centra in Nederland blijkt dat in 2011 bij 22% van de geteste heteroseksuele mannen tussen de 15 en 19 jaar één of meer soa is gevonden, bij jonge vrouwen was dit 19%. Ook bij de groep jarigen werden veel soa gevonden: 16% van de heteroseksuele mannen en 14% van de vrouwen testte positief voor minimaal één soa. Chlamydia is de meest voorkomende soa. De meeste chlamydia komt voor bij jongeren tussen de 15 en 19 jaar: van de jongeren getest in de soa-centra had in % van de meisjes en 18% van heteroseksuele jongens een chlamydia (Trienekens et al., 2011). Gevolgen Onvrijwillige seks en de gevolgen Seksueel geweld kan negatieve gevolgen hebben voor de lichamelijke gezondheid (zoals lichamelijk letsel, een zwangerschap of besmetting met een soa/hiv) en psychische en sociale problemen met zich meebrengen (zoals angst- en slaapstoornissen, posttraumatische stressreacties, gedragsproblemen, regressief gedrag, depressieve klachten, concentratieproblemen, seksualiserend gedrag, wantrouwen, eetproblemen, zelfverwonding, seksuele of relationele problemen). Zelfs bij de jongeren die aangeven geen problemen te ervaren leidt seksueel overschrijdend gedrag tot gevoelens van verdriet, ongelukkig voelen, kwaad worden op zichzelf, schaamte en het zich niet meer goed bij seks voelen, vooral bij vrouwen en lager opgeleiden (Cense & van Dijk, 2010). Ongewenste tienerzwangerschap Jong ouderschap, in het bijzonder moederschap, maakt kwetsbaar en zorgt voor problemen op sociaal, lichamelijk, emotioneel, en financieel vlak. Soa, hiv en aids Een onbehandelde soa zoals chlamydia kan leiden tot onvruchtbaarheid onder vrouwen, risico s voor het ongeboren kind (syfilis, gonorroe), kanker (HPV), orgaanschade (hepatitis) en zelfs tot de dood (hiv). Een chronische infectie met een virale soa zoals hiv, hepatitis of herpes, kan de kwaliteit van leven verlagen door wisselende ziekte-episodes of aanvallen en kan leiden tot psychosociale klachten en arbeidsuitval. Mensen met die leven met hiv, ontvangen veel stigmatiserende reacties in de eigen omgeving, de media, het uitgaansleven en in de gezondheidszorg. Zij lopen bovendien tegen vormen van discriminatie aan, bijvoorbeeld op het werk of tijdens reizen. Gevolgen voor de samenleving van seksueel ongezond gedrag onder jongeren Onprettige, onvrijwillige of onveilige seks heeft niet alleen gevolgen voor het slachtoffer, maar ook voor de samenleving. Voorbeelden zijn: Schooluitval en verminderde arbeidsproductiviteit, verminderde maatschappelijke participatie, kosten voor de gezondheidszorg (medische zorg, abortushulpverlening, soa/hiv-zorg en -behandeling, traumabehandeling), kosten voor politie en justitie (aangifte, opsporing en vervolging), kosten voor veiligheid (toezicht en handhaving) (Handreiking Gezonde Gemeente: gevolgen van seksueel ongezond gedrag, Loket Gezond Leven). 7

8 Beschrijving interventie 2.1 Doelgroep Uiteindelijke doelgroep De doelgroep van de interventie bestaat uit schoolgaande jongeren in de leeftijd van jaar. De jongeren zitten in het tweede jaar van het voortgezet onderwijs: praktijkonderwijs, vmbo basis beroep, vmbo, havo of vwo. De interventie kan ook worden ingezet in het Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO) bijvoorbeeld in cluster 3, voor jongeren met een licht verstandelijke beperking. Deze groep jongeren komt voor wat betreft cognitieve capaciteiten overeen met de doelgroep praktijkonderwijs. Intermediaire doelgroep De intermediaire doelgroep van de interventie wordt gevormd door docenten. Het betreft docenten die lesgeven in aan de doelgroep van de interventie. Dit kunnen naast docenten biologie of verzorging, ook mentoren zijn. Selectie van doelgroepen De interventie richt zich op leerlingen van een klas binnen de doelgroep. Er zijn geen contra-indicaties. 2.2 Doel Hoofddoel Het doel van de interventie is het bevorderen van de seksuele gezondheid en het voorkómen van ervaringen met grensoverschrijdend gedrag, ongewenste zwangerschap en soa/hiv besmetting. Met het lespakket worden leerlingen ondersteund in een prettige, gewenste, en veilige seksuele ontwikkeling. Subdoelen Het lespakket is gericht op jongeren van jaar, de meeste van hen hebben nog geen seksuele relaties. De interventie richt zich dus op het behalen van doelen op voorbereidend gedrag en onderliggende determinanten van: 1. De realisatie van prettige relaties en respect voor ieders seksuele identiteit 2. De realisatie van (tzt) gewenste seks als je daar klaar voor bent en het duidelijk communiceren van wensen en grenzen 3. (Tzt) consequent en consistent gebruiken van anticonceptie en condooms Om deze te bereiken richt de interventie op de volgende subdoelen op determinantniveau: 1. 8

9 Leerlingen hebben kennis en inzicht in lichamelijke, emotionele en sociale veranderingen met betrekking tot de puberteit en seksualiteit. Leerlingen hebben kennis van de (werking van) mannelijke en vrouwelijke geslachtsorganen Leerlingen erkennen dat er meerdere vormen van relaties en seksuele voorkeuren bestaan Leerlingen staan positief tegenover homoseksualiteit en negatief tegenover homonegativiteit Leerlingen staan positief tegenover de keuzes van anderen mbt relaties Leerlingen ervaren dat anderen met dezelfde problemen kampen mbt verliefdheid, liefdesverdriet, vragen over lichamelijke veranderingen Leerlingen durven met anderen te praten over vragen die ze hebben mbt puberteit en seksuele ontwikkeling 2. Leerlingen hebben kennis van wat seksueel grensoverschrijdend gedrag is Leerlingen kennen hun eigen grenzen en wensen Leerlingen staan negatief tov seksueel grensoverschrijdend gedrag Leerlingen hebben een positieve houding tov duidelijk communiceren van eigen wensen en grenzen Leerlingen hebben een positieve houding tov dat anderen hun wensen en grenzen duidelijk communiceren Leerlingen weten dat hun peers negatief staan tegenover seksueel grensoverschrijdend gedrag Leerlingen voelen zich in staat om grenzen te stellen Leerlingen kunnen wensen en grenzen duidelijk maken 3. Leerlingen hebben kennis van mentruele cyclus, zwangerschap en preventie van zwangerschap. Leerlingen hebben kennis van anticonceptiemiddelen, de werking en hoe ze te verkrijgen. Leerlingen hebben kennis van de belangrijkste soa, de overdracht en condooms ter preventie Leerlingen erkennen de persoonlijke risico s (ernst en kwetsbaarheid) van onveilig vrijen (zwanger worden en/of soa besmetting) Leerlingen hebben een positieve attitude tav condoomgebruik en pilgebruik Leerlingen ervaren dat anderen ook positief staan tov condoomgebruik Meisjes ervaren dat anderen positief staan tov pilgebruik Leerlingen voelen zich in staat om condoom te kopen, te gebruiken en met de partner te bespreken Meisjes voelen zich in staat om de pil te vragen, en correct te gebruiken Jongens voelen zich in staat om met hun partner afspraken te maken over pilgebruik Leerlingen hebben de intentie om condooms te kopen en gebruiken (t.z.t.) Meisjes hebben de intentie om anticonceptie te gebruiken indien nodig Leerlingen kunnen een condoom correct omdoen 2.3 Aanpak Opzet van de interventie De interventie of het lespakket bestaat uit een lessenserie van zes lessen van ieder één lesuur (ca. 50 minuten). De zes lessen van Lang Leve de Liefde Onderbouw vormen een logische en natuurlijke opbouw; het hele lespakket moet worden gegeven. De frequentie van de lessen wordt bepaald door de school en is afhankelijk van hoeveel lessen biologie of verzorging zij bieden, of hoeveel mentoruren in het geval dat de lessen door de mentor gegeven worden. Soms krijgen ze één les per week (6-weken), of twee 9

10 lessen per week (3-weken). In een enkel geval wordt er gekozen voor een themaweek waarin de lessen in één week gegeven worden. Het lespakket bestaat uit lesmaterialen -een leerlingenmagazine, een dvd en een docentenhandleiding- die op elkaar aansluiten. Het leerlingenmagazine bevat samen met de docentenhandleiding opdrachten die zelfstandig of klassikaal worden uitgevoerd. De bijbehorende dvd maakt daarnaast een belangrijk onderdeel uit van het lesprogramma. In elke les wordt een aflevering getoond en besproken op basis van aanwijzingen in de docentenhandleiding. Een programma dat volledig en volgens de instructies in de docentenhandleiding is behandeld, biedt de meeste garantie op effectiviteit. De derde en vierde les kunnen voor leerlingen die met de versie vmbo, havo en vwo werken, ook worden vervangen door de digitale lessen die te vinden zijn op de website De digilessen bevatten dezelfde onderdelen als het analoge pakket. Locatie en uitvoerders De interventie wordt uitgevoerd in het tweede leerjaar van scholen voor voortgezet onderwijs (praktijkonderwijs, vmbo basis beroep, vmbo, havo, vwo). De lessen worden gegeven door de eigen docent. Meestal worden de lessen gegeven als onderdeel van het vak biologie of verzorging of tijdens mentorlessen door de mentor. Inhoud van de interventie De thema s in de lessen zijn (1) seksuele ontwikkeling o.a. puberteit, seksuele identiteit, homoseksualiteit, verliefdheid, verkering; (2) wensen, grenzen weerbaarheid, o.a. de eerste keer, internet, loverboys; en (3) veilig vrijen, zwangerschap, soa, anticonceptie en condooms. Elk thema wordt in twee lessen behandeld. De serie lessen is als volgt opgebouwd: Les 1 (seksuele ontwikkeling): Wat gebeurt er met jou? Puberteit, verliefdheid, seksuele identiteit, invloed van ouders en vrienden Les 2 (seksuele ontwikkeling): Waar ben jij aan toe? Versieren en verkering, uitmaken en liefdesverdriet, keuzes in relaties en vormen van intimiteit Les 3 (wensen en grenzen): Wat zijn jouw grenzen? Ontdekken van en communiceren over eigen wensen en grenzen, en van anderen, veilig internetten, ongewenste ervaringen en loverboys (eventueel te vervangen met digitale les: Les 4 (wensen en grenzen): Hoe maak je seks leuk? Eerste keer, voorwaarden voor gewenste, prettige en veilige seks, omgaan met seksuele problemen, en hulp zoeken (eventueel te vervangen met digitale les: Les 5: Veilig vrijen: Wat is dat? Voorkomen van zwangerschap en soa s, (on)veilige seks en wat te doen Les 6: Veilig vrijen: Hoe doe je dat? Anticonceptiegebruik, condoomgebruik, en erover communiceren en omgaan met weerstand tegen condooms In iedere les wordt gebruikgemaakt van de volgende onderdelen: o Leerlingenmagazine: Het magazine is opgedeeld in zes hoofdstukken, een hoofdstuk per les. Het bevat ervaringsverhalen en meningen van jongeren, foto s en informatieve illustraties en teksten, 10

11 fotostripverhaal en getekende strips. Verder bestaat het magazine uit invuloefeningen zoals quiz met feedback, tips, fun facts en FAQ (veel gestelde vragen en antwoorden). Er zijn twee versies van het leerlingenmagazine aangepast aan het leervermogen van de leerlingen (zie 2.1. doelgroep): 1. voor praktijkonderwijs en vmbo basis beroep 2. voor vmbo, havo en vwo. Het magazine voor praktijkonderwijs heeft een rustigere opmaak, minder tekst, grotere lettertypes, makkelijkere woorden, en meer doe-opdrachten. o DVD: Zes afleveringen van ieder ca. 7 minuten die aansluiten bij de zes lessen. De afleveringen hebben telkens eenzelfde opzet: één of twee jongeren aan woord over het thema van de les, een stukje docudrama, weer één of twee andere jongeren aan woord. Iedere aflevering sluit af met het onderdeel Wat vind jij? Daarin reageren jongeren op een vraag die past bij het thema. Iedere les wordt een aflevering bekeken en besproken in de klas. o Docentenhandleidingen : Elke les bevat een uitgewerkte les opzet met werkvormen, bijvoorbeeld discussie, stellingen, vragen om het thema van de les en de aflevering van dvd te bespreken met de leerlingen en suggesties voor de lesaanpak. 2.4 Ontwikkelgeschiedenis Betrokkenheid doelgroep Seks onder je 25 ste onderzoek (de Graaf e.a. 2005) was een grootschalig participatief actieonderzoek. Naar aanleiding van de resultaten over de seksuele gezondheid onder jongeren, hebben stakeholders tot een gezamenlijk actieplan besloten, waaronder een herziening en vernieuwing van het lespakket Lang Leve de Liefde ( ). In verschillende fasen van de interventieontwikkeling is nauw samengewerkt met de leerlingen en docenten als ook bijvoorbeeld GGD professionals. Daarnaast zijn op meerdere cruciale momenten experts op het gebied van wetenschappelijke ontwikkeling van gezondheidsbevorderende interventies geraadpleegd. Leerlingen zijn betrokken in: 1. Culturele sensitiviteit in het lespakket In 2009 zijn 8 focusgroepen zijn georganiseerd met leerlingen met een Antilliaanse, Arubaanse, Turkse of Marokkaanse afkomst, volgens het PEN-3 model van Airhihenbuwa (1995). Op basis van de resultaten is de inhoud van het nieuwe pakket aangepast aan een steeds meer divers wordende populatie jongeren (Vlasman, 2009; Laagland, 2009; Borghei, 2009; Ben Tarraf, 2009). 2. Pre-productieonderzoek onder leerlingen In 2010 is door middel van 9 focusgroepen (104 leerlingen, 13 scholen) de meningen over Lang Leve de Liefde (versie 3) en de wensen voor het nieuwe pakket geïnventariseerd. Hier is in de ontwikkeling rekening mee gehouden (Schutte, 2010). 3. Ontwikkeling dvd Interviews met 60 jongeren op 6 scholen (ervaringen, ideeën, gevoelens, en dilemma s) zijn verwerkt in de filmpjes. Er is rekening gehouden met de diversiteit van leerlingen wat betreft gender, leeftijd, culturele en regionale achtergrond, en seksuele voorkeur. 11

12 4. Quote onderzoek In 2011 zijn 28 jongeren geïnterviewd over hun ervaringen en meningen op het gebied van relaties en seksualiteit. Uitspraken uit deze interviews zijn gebruikt als quotes in het leerlingenmagazine. 5. Pretesten onderdelen pakket bij doelgroep De filmpjes zijn middels focusgroepen gepretest bij 18 leerlingen van twee scholen. Het leerlingenmagazine gepretest bij 92 leerlingen van 16 verschillende scholen. De reacties zijn erg positief en hebben waardevolle suggesties opgeleverd die zijn verwerkt in de definitieve druk (tweede druk 2012). Op basis van deze observaties op 4 praktijkscholen is de definitieve versie van het praktijkonderwijs magazine ontwikkeld, met meer doeopdrachten, rustigere vormgeving, minder abstracte, concretere illustraties en duidelijkere begrippen (eerste druk 2012). Docenten die het lespakket uitvoeren zijn ook uitvoerig betrokken bij de herziening en vernieuwing van Lang Leve de Liefde. 1.Implementatieonderzoek onder docenten die bestaande Lang Leve de Liefde gebruikten Middels kwantitatief vragenlijstonderzoek onder een steekproef van 130 docenten van 110 scholen (landelijk verspreid) die het lespakket Lang leve de liefde (versie 3) in de periode hebben aangeschaft is het gebruik van het lespakket onderzocht. De aanbevelingen zijn verwerkt in de ontwikkeling: de dvd maar ook het leerlingenmagazine moet worden vernieuwd, hebben een nieuw jasje nodig, thema s moeten worden geupdate, bv homoseksualiteit in de dvd; docenten van zogenaamde witte scholen vragen bij de ontwikkeling van het nieuwe pakket rekening te houden met het feit dat sommige scholen-klassen vrijwel geen leerlingen van niet/nederlandse afkomst hebben; in andere regio s werd juist het belang van culturele diversiteit benadrukt; docenten willen graag meer variatie, bv een stripverhaal en meer zelfwerkzaamheid van de leerlingen. De trainingen door de GGD s worden erg gewaardeerd (Schutte, 2009; Schnaars, 2009). 2. Behoefteonderzoek m.b.t. nieuwe lespakket. In docenten zijn geïnterviewd met betrekking tot hun wensen ten aanzien van het toekomstige pakket. Op basis van deze uitkomsten werden definitieve keuzes gemaakt t.a.v. het nieuwe programma: er worden twee versies leerlingenmagazines ontwikkeld: 1 versie voor praktijkonderwijs en vmbo basis beroep waarin zoveel mogelijk informatie en opdrachten worden geïntegreerd en 1 versie voor vmbo en havo/vwo waarbij wordt uitgegaan van een aantrekkelijk magazine format met aanvullende informatie en opdrachten via werkbladen en e-learninglessen. Men geeft de voorkeur aan een digitale handleiding (Schutte, 2010). 3. Behoefteonderzoek lespakket voor praktijkonderwijs Docenten uit het praktijkonderwijs en GGD-medewerkers van de GGD zijn betrokken bij de ontwikkeling van het lespakket voor praktijkonderwijs. De dvd hoefde niet aangepast te worden. Het leerlingenmagazine is wel aangepast aan het lage taalniveau, minimale concentratievermogen, korte spanningsboog en een IQ tussen de 60 80, door minder tekst, korte zinnen, groot lettertype, eenvoudig taalgebruik, afgebakende tekstblokjes, informatie in kleine delen aanbieden en herhalen, visuele ondersteuning van de tekst, (informatieve) expliciete afbeeldingen, teksten vaak afwisselen met diverse werkvormen en veel doe-werkvormen. 4. Pretest onderzoek onderdelen pakket 12

13 De dvd ook gepretest bij een panel bestaande uit GGD professionals, docenten, vertegenwoordigers van landelijke expertisecentra en experts op het gebied van gedragsverandering van Universiteit Maastricht en TNO. De docentenhandleiding vmbo/havo/vwo is gepretest onder 10 docenten. 5. Behoefteonderzoek e-coaching docenten. Om de toekomstige implementatie van Lang Leve de Liefde te bevorderen is in samenwerking met de Universiteit Maastricht een e-coaching website ontwikkeld. Om de site goed te laten aansluiten op de mogelijkheden en wensen is kwalitatief onderzoek uitgevoerd onder negen docenten en twee docentenopleiders van het Instituut voor de Lerarenopleiding van de Universiteit van Amsterdam. De ondersteuning van docenten via de website lesgevenindeliefde.nl is middels interviews geëvalueerd onder 23 docenten. De resultaten worden verwerkt in de definitieve versie van de website (Schutte, 2009). Buitenlandse interventie NVT 2.5 Vergelijkbare interventies In Nederland uitgevoerd Seksuele voorlichting wordt op vele verschillende manieren gegeven in het Nederlandse voortgezet onderwijs, meestal bij lessen biologie over voortplanting. Docenten passen vakmethodes biologie/verzorging toe of kiezen oude lesmaterialen uit eerdere seksuele voorlichtingspakketten. Lang Leve de Liefde is het meest samenhangende onderbouwde coherente lespakket. Vergelijkbare interventies die in Nederland worden uitgevoerd zijn: Lang Leve de Liefde MBO Lang Leve de Liefde Bovenbouw Het lesprogramma LLL-MBO is ontwikkeld door GGD Rotterdam-Rijnmond, in nauwe samenwerking met Universiteit Maastricht, Soa Aids Nederland (SANL), en docenten en leerlingen uit MBO. Het lesprogramma LLL-Bovenbouw is ontwikkeld door de Universiteit Maastricht, in nauwe samenwerking met de GGD Rotterdam-Rijnmond, Soa Aids Nederland, TNO Kwaliteit van Leven en verschillende docenten en leerlingen uit de bovenbouw van het voortgezet onderwijs (havo/vwo). Door deze intensieve samenwerking tussen SANL, GGD Rotterdam-Rijnmond en Universiteit Maastricht is nu een doorlopende leerlijn seksuele gezondheid ontstaan met drie lesprogramma s afgestemd op verschillende onderwijsniveaus (onderbouw havo/vwo/vmbo en praktijkonderwijs en vmbo basis beroep, bovenbouw havo/vwo, en mbo) met als overkoepelende naam Lang Leve de Liefde. Zowel Lang Leve de Liefde MBO als Bovenbouw zijn opgenomen in de I-database en doorlopen momenteel (2014) het erkenningstraject van het Centrum Gezond Leven. 13

14 Overeenkomsten en verschillen De belangrijke seksuele gezondheidsthema s worden in alle drie de interventies behandeld: seksuele diversiteit, wensen en grenzen en veilig vrijen (condoomgebruik en anticonceptiegebruik). Er wordt in de interventies echter rekening gehouden met de grote verschillen met betrekking tot de seksuele ervaring en het leer- en denkniveau tussen jongeren van verschillende leeftijden en van verschillende opleidingsniveaus. De seksuele voorlichtingsprogramma s ontwikkeld voor de bovenbouw havo/vwo (LLL-Bovenbouw) en voor het mbo (LLL-mbo) vormen daarom een belangrijke aanvulling op het al jaren bestaande en nu herziene Lang Leve de Liefde programma voor de onderbouw. Toegevoegde waarde Lang Leve de Liefde Onderbouw is de belangrijkste en meest gebruikte interventie in Nederland rondom seksuele gezondheidsbevordering voor deze setting en doelgroep die bovendien een lange geschiedenis heeft, een gewaardeerde plek heeft in het voortgezet onderwijs (ook de eerdere versies) en er bewijs is van effecten, zelfs op de lange termijn (zie 5. Effectevaluatie). Deze nieuwe versie is op basis van geleerde lessen uit het verleden en op basis van behoefte van het veld aan een update, ontwikkeld (Meijer e.a., 2005). Bovendien maakt dit lesprogramma onderdeel uit van het Lang leve de liefde programma, en vormt het samen met de LLL MBO en LLL Bovenbouw een doorlopende leerlijn Seksuele gezondheid. 2. Onderbouwing Oorzaken Seksueel grensoverschrijdend gedrag, seksueel geweld, verbaal/fysieke dwang, beloning voor seksuele handelingen (ongewenste seks) Seksueel grensoverschrijdend gedrag (dader- en/of slachtoffergedrag) vindt eerder of meer plaats bij jongeren met: - een minder goede seksuele interactiecompetentie (d.i. gevoelig zijn voor de gevoelens en wensen van de ander, het kennen van de eigen gevoelens en wensen en het kunnen communiceren en realiseren hiervan) (de Graaf, 2009); - een positieve attitude t.a.v. provocatief gedrag en de verkrachtingsmythe ( vrouwen vinden het fijn om tot seks gedwongen te worden); - traditionele genderrollen; - lage risicoperceptie/inschatting; - weinig actie controle; - en veel seksuele ervaring hebben. Empathie en emoties spelen ook een rol, minder goed kunnen anticiperen op wat de ander voelt of jij zelf zou kunnen voelen, leidt sneller tot grensoverschrijdend gedrag. De context, type partner (bij vaste partner wordt grensoverschrijding eerder geaccepteerd), situatie (bijv. bij alcoholgebruik gaan jongeren sneller over de grens) en onrealistische seksuele scripts/verwachtingen spelen ook een rol. Ambiguïteit in communicatie, bijvoorbeeld de grenzen worden niet duidelijk verbaal aangegeven, symbolisch verzet, leidt tot situaties met seksueel grensoverschrijdend gedrag. Lage eigen-effectiviteit, lagere seksuele eigenwaarde, en het tevreden willen 14

15 houden van de partner, jongeren die zichzelf niet in staat achten ongewenste seks te weigeren, hangt samen met ervaring met verbale manipulatie tot seks. Seks tegen je zin in een relatie is part of the deal (Cense & van Dijk, 2010). Er heerst een dubbele moraal; een vrouw moet niet te makkelijk zijn maar uiteindelijk wel ja zeggen en mannen moeten lef hebben en initiatief tonen maar ook laten zien dat ze grenzen van de vrouw accepteren. Meiden leren vooral grenzen aangeven en zijn onvoldoende bewust van hun eigen wensen. Ze geven aan zich vaak overvallen te voelen door de situatie en ze willen de ander niet kwetsen. Ze houden vooral rekening met partner. Bepaalde vormen van grensoverschrijding vinden ze normaal. Jongens vinden het soms lastig grenzen te herkennen en zich kwetsbaar op te stellen (de Graaf e.a., 2009). Direct grensoverschrijdend gedrag zonder fysiek contact - (na) roepen, video opnames maken - wordt beïnvloed door ambigue communiceren en niet lekker in je vel zitten. Seksuele sensatie zoeken en seksuele vaardigheden zijn van invloed op verbale dwang uitoefenen. Situationeel misbruik wordt vooral door mannen uitgeoefend en bij meer alcohol gebruik en kijken naar gewelddadige porno. Dwang vindt vooral bij niet-westerse jongeren plaats en bij gewelddadige porno kijken, seksueel sensatie zoeken en een lage eigenwaarde. Zie voor meer informatie Cense & van Dijk, 2010; de Bruijn, Burrie, & Van Wel, 2006; DeGue, DiLillo, & Scalora, 2010; de Graaf, Van Dijk, & Wijsen, 2009; de Graaf e.a., 2005; Koss e.a., 2007; Kuyper e.a., 2009; O Donohue, Yeater, & Fanetti, 2003; Sionean e.a., 2002; DiClemente, Crosby, & Wingood, Ongewenste zwangerschap en seksueel overdraagbare aandoeningen (onveilig vrijen) Ongewenste zwangerschap en soa-besmetting komen door onveilig vrijen. Veilig vrijen is gedefinieerd als consistent en consequent condoomgebruik en effectief anticonceptie gebruik. Condoomgebruik is onder hoog opgeleide jongens lager (69%) dan onder laag opgeleide jongens (76%), zowel bij de eerste als bij de laatste partner. Bij anale en orale seks is condoomgebruik veel lager. Jongeren hebben een lage persoonlijke risico inschatting voor soa/hiv. Naarmate jongeren meer seksuele ervaring en condoomervaring hebben, wordt de attitude t.a.v. condoomgebruik negatiever. De waargenomen sociale norm van condoomgebruik bij leeftijdgenoten is laag. Ook hebben jongeren moeite om de druk te weerstaan als iemand hen probeert over te halen tot onveilige seks (zie Schaalma & Kok, 2011). Weinig kennis over soa s en condooms, negatieve condoom-attitude, lage eigeneffectiviteit (interactiecompetentie) vergroten de kans op onbeschermde seks (geen condoom gebruik). Zie voor meer informatie de Graaf e.a., 2005, 2012; Fortenberry e.a., 2002; Lam e.a., 2004; Schaalma & Kok, 2011; Schröder e.a., Veel vertrouwen in en aangenomen betrouwbaarheid van de partner is een andere factor van invloed op condoomgebruik. De helft van de jongeren stopt met condoomgebruik binnen 3 maanden waarvan 3 4 zegt dat dit in overleg gebeurde. Redenen om te stoppen zijn vooral 1) andere anticonceptie, 2) condoom is minder lekker, 3) lange relatie en we vertrouwen elkaar (de Graaf e.a. 2005). Een relatie wordt al snel als serieus bestempeld terwijl deze meestal niet langer dan 3 maanden duurt (Fortenberry e.a., 2002). Gebrek aan kennis en een idealisering van het moederschap of ambivalente gevoelens hierover en onrealistische ideeën over de gevolgen gerelateerd aan ongeplande zwangerschap (Buijinck e.a. 2010). Het ontbreken van toekomstperspectief, of onnadenkendheid ( het overkomt me niet ), dragen bij aan ineffectief anticonceptiegebruik. 15

16 Traditionele genderrollen en opvattingen over seks dragen bij aan ongeplande zwangerschappen. Onder leerlingen (en docenten) is er behoefte aan informatie over zwangerschap (Buijinck e.a., 2010). Onderliggende oorzaken van het ineffectief pilgebruik zijn: gebrek aan kennis en vooroordelen t.a.v. de pil (e.g. dik worden, onvruchtbaar worden, kans op kanker) en negatieve houding t.a.v. anticonceptie (e.g. te duur, gedoe, beperkt seksueel plezier, te veel planning, moreel verkeerd en slecht voor je reputatie), gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel, lage risicoperceptie, en gebrek aan vaardigheden (planning; voorbereiding). Zie voor meer informatie Buijinck e.a., 2010; de Graaf e.a., 2005, 2012; Kirby, 2002; Berlo, Wijsen, & Vanwesenbeeck, 2005; Unger, Molina, & Teran, Aan te pakken factoren De determinanten of onderliggende gedragsfactoren waar de interventie zich op richt zijn determinanten die in het ASE-model (de Vries e.a. 1988) de belangrijke voorspellers van gedrag zijn: kennis, risicoperceptie, attitude of houding, sociale invloed of subjectieve norm, eigeneffectiviteit en intentie m.b.t. de gedragingen die leiden tot de overkoepelende thema s seksuele identiteit, wensen en grenzen en veilig vrijen. Deze determinanten komen overeen met de determinanten die door Kirby e.a. (2006) genoemd worden als de belangrijkste in in effectieve seksuele voorlichting en soa/hiv preventie op scholen. In tabel 1 staat een overzicht van de thema s, welke determinanten aangepakt worden en de bijbehorende subdoelen, deze zijn gelijk aan de subdoelen in 2.2. doelen. Met een * is aangegeven welke determinanten meegenomen zijn in de effectevaluatie. Thema Wensen en grenzen Determina nt Kennis Attitude Attitude* Seksuele ontwikkeling Subjectieve norm Eigeneffectiviteit Kennis Subjectieve norm Eigeneffectiviteit (sub)doel: Na het volgen van de 6 lessen LLL: Leerlingen hebben kennis en inzicht in lichamelijke, emotionele en sociale veranderingen met betrekking tot de puberteit en seksualiteit. Leerlingen hebben kennis van de (werking van) mannelijke en vrouwelijke geslachtsorganen Leerlingen erkennen dat er meerdere vormen van relaties zijn en seksuele voorkeuren Leerlingen staan positief tegenover homoseksualiteit en negatief tegenover homonegativiteit Leerlingen staan positief tegenover de keuzes van anderen mbt relaties Leerlingen ervaren dat anderen met dezelfde problemen kampen mbt verliefdheid, liefdesverdriet, vragen over lichamelijke veranderingen Leerlingen durven met anderen te praten over vragen die ze hebben mbt puberteit en seksuele ontwikkeling Leerlingen hebben kennis van wat seksueel grensoverschrijdend gedrag is Leerlingen kennen hun eigen grenzen en wensen Leerlingen staan negatief tav seksueel grensoverschrijdend gedrag Leerlingen hebben een positieve houding tov duidelijk communiceren van eigen wensen en grenzen Leerlingen hebben een positieve houding tov dat anderen hun wensen en grenzen duidelijk communiceren Leerlingen weten dat hun peers negatief staat tov seksueel grensoverschrijdend gedrag Leerlingen voelen zich in staat om grenzen te stellen 16

17 * Veilig vrijen Tabel 1 Kennis Risico Perceptie Attitude* Subjectieve norm* Eigeneffectiviteit * Intentie* Vaardigheden Leerlingen hebben kennis van mentruele cyclus, zwangerschap en preventie van zwangerschap. Leerlingen hebben kennis van anticonceptiemiddelen, de werking en hoe te verkrijgen. Leerlingen hebben kennis van de belangrijkste soa, de overdracht en condooms ter preventie Leerlingen erkennen de persoonlijke risico s (ernst en kwetsbaarheid) van onveilig vrijen (zwanger worden en/of soa besmetting) Leerlingen hebben een positieve attitude tav condoomgebruik en pilgebruik Leerlingen ervaren dat anderen ook positief staan tov condoomgebruik Meisjes ervaren dat anderen positief staan tov pilgebruik Leerlingen voelen zich in staat om condoom te kopen, te gebruiken en met de partner te bespreken Meisjes voelen zich in staat om de pil te vragen, en correct te gebruiken Jongens voelen zich in staat om met hun partner afspraken te maken over pilgebruik Leerlingen hebben de intentie om condooms te kopen en gebruiken (t.z.t.) Meisjes hebben de intentie om anticonceptie te gebruiken indien nodig Leerlingen kunnen een condoom correct omdoen De interventie is een lespakket uit te voeren op scholen in klassen, dit geeft weinig ruimte voor het aanleren en oefenen van vaardigheden. Daarnaast is de doelgroep jaar; de meeste zullen nog niet toe zijn aan seks, dus ligt de aandacht niet zozeer op het uiteindelijke gedrag (bijvoorbeeld condooms of anticonceptie gebruiken) maar op de onderliggende en voorspellende determinanten. Verantwoording Lang Leve de Liefde is planmatig en systematisch ontwikkeld met behulp van Intervention Mapping (IM) (Bartholomew e.a. 2011). In de ontwikkeling van het lesmateriaal is telkens is de link gelegd tussen de determinant, veranderdoel, de methodiek en uitgewerkte toepassing/werkvorm, en hiervoor is bewijs gezocht in de empirie, praktijk en theorie. De belangrijkste methodieken zijn afgeleid van: (1) actieve leertheorieën en elaboratie door actief informatie te verwerken (Elaboration Likelihood Model (ELM), Petty & Cacioppo, 2002), en (2) sociale leertheorie en modelling (Bandura, 1977). Er is goed aangesloten bij de belevingswereld van de jongeren door ervaringen en meningen van jongeren te verwerken in verhalen op papier en film, docudrama, quotes, fotostrips en getekende strips. Ook zijn de illustraties en foto s herkenbaar. Er zijn zoveel mogelijk actieve en interactieve werkvormen gekozen die belangrijk worden geacht voor effectiviteit van interventies voor jongeren op het gebied van relaties en seks, bijvoorbeeld groepsdiscussie (zie Peters e.a., 2009). Steeds rekening gehouden met de culturele, seksuele, regionale en gender diversiteit door jongeren van diverse achtergronden aan het woord te laten komen, in tekst, foto s, verhalen en meningen. Om de aandacht van de jongeren te behouden is er grote variatie in hoe deze ervaringen en meningen zijn vormgegeven: verwerkt in een docudrama, in de vorm van een interview, 17

18 losse quotes, als een stelling waarover gediscussieerd kan worden, in een ballon bij een foto e.d. Hiervoor verwijzen we naar het leerlingenmagazine (www.langlevedeliefde.nl). De werkvormen worden in iedere les gebruikt en behandelen telkens het onderwerp of thema van de les. Het lesprogramma heeft een natuurlijke opbouw: puberteit en verliefdheid, relatievorming (les 1 en 2), wensen en grenzen, seksuele relaties (les 3 en 4), seksuele problemen en hulp en informatie, veilig vrijen (condoomgebruik en anticonceptie) (les 5 en 6). Voorbeeld 1: In de les over anticonceptie (les 5) is een van de doelen dat de leerlingen de juiste kennis hebben over anticonceptie. Specifiek geformuleerd: De leerlingen, na deze les: 1. Beschrijven hoe het voortplantingssysteem werkt van jongen en meisje; 2. Leggen uit wat je kunt doen om zwangerschap te voorkomen. Dit wordt hen geleerd door informatieverstrekking en elaboratie, hen wordt niet alleen de informatie gegeven maar zij gaan er ook actief mee aan de gang. De leerlingen nemen de menstruatiecyclus en bijbehorende tekst uit het leerlingenmagazine (p.30) door, zij lezen de Hoe kom ik aan de pil (p.39). Zij nemen het overzicht van anticonceptiemiddelen door (p. 40). Vervolgens zijn er verwerkingsopdrachten (p. 41) waarin zij de informatie moeten toepassen. Voorbeeld 2: In dezelfde les 5 wordt ook ingegaan op de attitude tav anticonceptie. Zowel in het bijbehorende docudrama, het ervaringsverhaal van Stella (p. 34), korte uitspraken van jongeren in hoe zou jij je voelen? (p.34) wordt door middel van geanticipeerde spijt de attitude aangepakt. In alle verhalen staat centraal hoe rot, hoeveel stress, en zenuwen de hoofdpersoon had nadat hij/zij zonder voorbehoedsmiddel had gevreeën. Vervolgens worden de leerlingen gevraagd om zelf in te denken hoe zij zich zouden voelen in die situatie door middel van een invuloefening (p.34). In Tabel 2 staan alle werkvormen en de bijbehorende gedragsdeterminanten Deter-minant Methodiek Werkvorm/toepassing lespakket Kennis Informatieoverdracht Informatieve teksten (magazine) wist je dat / Fun facts/ weetjes/ FAQ (magazine) Risicoperceptie Visuele / schematische weergave Elaboratie Actief leren Bewustwording Confrontatie Re-evaluatie van de omgeving Scenario gebaseerde risico informatie Personalisering van risico Modelling Informatieve illustraties (magazine) Invuloefeningen (magazine) Invuloefening /Quiz (magazine) Ervaringsverhaal (magazine en dvd) Meningen (magazine en dvd) wist je dat / Fun facts/ weetjes/ FAQ (magazine) Discussie (klassikaal) Ervaringsverhaal (magazine en dvd) Ervaringsverhaal (magazine en dvd) Docudrama (dvd) Invuloefening (magazine) Meningen (magazine en dvd) Fotostrip (magazine) Docudrama (dvd) Ervaringsverhaal (magazine en dvd) Meningen (magazine en dvd) 18

19 Attitude Zelfevaluatie Invuloefeningen (magazine) Discussie (klassikaal) Elaboratie Informatieve teksten en illustraties (magazine) Invuloefeningen (magazine) wist je dat / Fun facts/ weetjes/ FAQ (magazine) Discussie (klassikaal) Modelling Fotostrip (magazine) Docudrama (dvd) Ervaringsverhalen (magazine en dvd) Meningen (dvd) Confrontatie Ervaringsverhalen (magazine en dvd) wist je dat / Fun facts/ weetjes/ FAQ (magazine) Argumenten Informatieve tekst (magazine) Meningen (magazine en dvd) Voor en nadelen Informatieve tekst (magazine) Meningen (magazine en dvd) Invuloefening (magazine) Klassieke conditionering Herhaling (toegepast op condooms en condoomgebruik) Perspectief van ander aannemen Invuloefening (magazine) Geanticipeerde spijt / opluchting Docudrama (dvd) Ervaringsverhalen (magazine en dvd) Invuloefening (magazine) Modeling Fotostrip/strip (magazine) Docudrama (dvd) Ervaringsverhalen (magazine en dvd) Meningen (magazine en dvd) Subjectieve norm Eigen effectiviteit / vaardigheden Tabel 2 Norm/verwachtingen/ goedkeuring communiceren Sociale vergelijking Modeling Oefenen Coping strategieën bedenken Sociale druk inoculatie Voorbereidend eigen handelen Doelen stellen Handelingsperspectief/ alternatief bieden Fotostrip/strip (magazine) Docudrama (dvd) Ervaringsverhalen (magazine en dvd) Meningen (magazine en dvd) Condoom oefening (klassikaal) Tips (magazine) Invuloefening (magazine) Scenario (magazine en dvd) Invuloefening (magazine) Tips (magazine) Invuloefening (magazine) Tips (magazine) Instructie (magazine) Tips (magazine) Tips (magazine) Werkzame elementen - Alle methodieken waarop de werkvormen en materiaal gebaseerd zijn, zijn effectief in het veranderen van de determinanten - Gebruik van modelling in docudrama, ervaringsverhalen en om de meningen van jongeren te verwoorden 19

20 - Actieve en interactieve werkvormen, bijvoorbeeld groepsdiscussie en actieve informatieverwerking door oefeningen. Aansluiting met de doelgroep door gebruik te maken van ervaringsverhalen, uitspraken van jongeren - Materiaal is aantrekkelijk voor en door jongeren, mooie vormgeving - Materiaal aangepast aan het niveau van de jongeren (praktijkonderwijs en vmbo basis beroeps) - Uitvoerbaar voor docenten biologie, verzorging, en mentoren 3. Uitvoering Materialen Voor de uitvoering van de interventie zijn beschikbaar: - Leerlingen magazines: een versie voor praktijkonderwijs en vmbo basis beroep en een versie voor vmbo, havo, vwo - Docentenhandleidingen: een versie voor praktijkonderwijs en vmbo basis beroep en een versie voor vmbo, havo, vwo - Dvd - Website met twee digilessen Bladerbare en of downloadbare pdf s van de leerlingenmagazines en docentenhandleidingen als ook de trailers van de film en van zijn te vinden op Over Lang Leve de Liefde, Onderbouw. - Website ter ondersteuning van docenten bij het lesgeven - Vragendoos - Lang Leve de Liefde condooms Er is ook een Engelse versie van het leerlingenmagazine, de dvd en de docentenhandleiding ontwikkeld (versie vmbo, havo, vwo) om te worden ingezet in tweetalig en internationaal onderwijs. Voor de werving is ontwikkeld: - Digitale toolkit voor GGD professionals bestaande uit ondersteunend materiaal voor het werven van scholen alsook een PowerPoint voor het trainen van docenten. - Informatiefolder Alles over Lang Leve de Liefde - Engelstalige informatiefolder Long Live Love - Posters: twee soorten voor in de klas of voor promotie Type organisatie De interventie wordt uitgevoerd op scholen voor voortgezet onderwijs in Nederland. Dit zijn praktijkscholen, vmbo, havo en vwo scholen. De interventie kan eventueel in Engelstalig voortgezet onderwijs worden uitgevoerd. Opleiding en competenties 20

Bijlage Lang Leve de Liefde

Bijlage Lang Leve de Liefde Bijlage Lang Leve de Liefde Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Lang Leve de Liefde, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Lang Leve de Liefde Onderbouw Inclusief de lesbrief Seksuele diversiteit. Werkblad beschrijving interventie

Lang Leve de Liefde Onderbouw Inclusief de lesbrief Seksuele diversiteit. Werkblad beschrijving interventie Lang Leve de Liefde Onderbouw Inclusief de lesbrief Seksuele diversiteit Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Voor meer informatie en contact www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Community / Etnische websites

Community / Etnische websites Community / Etnische websites Jos Poelman, Programma Jongeren Soa Aids Nederland Nationaal Congres Soa* Hiv* Seks* 1 dec. 2014 Community / Etnische websites Voorbeelden: Maroc.nl, Hababam.nl, Kitatin.com,

Nadere informatie

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid PRODUCTENGIDS Seksuele gezondheid SEKSUELE GEZONDHEID BELANGRIJK? JAZEKER! Een aantal feiten* op een rij: Seksueel actieve jongeren communiceren onvoldoende over gebruik van condooms. Een kleine groep

Nadere informatie

Lang leve de Liefde Onderbouw

Lang leve de Liefde Onderbouw Interventie Lang leve de Liefde Onderbouw Samenvatting Doel Het doel van de interventie is het bevorderen van de seksuele gezondheid en het voorkómen van ervaringen met grensoverschrijdend gedrag, ongewenste

Nadere informatie

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen Dr. Hanneke de Graaf Seks onder je 25e 2005 2012 Methode Werving via scholen en gemeenten; 3926 meisjes en 3915 jongens; 12-25 jaar (gemiddeld 18,4); Representatief

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Voor VMBO, HAVO en VWO

Docentenhandleiding. Voor VMBO, HAVO en VWO Lang Leve de Liefde Docentenhandleiding Voor VMBO, HAVO en VWO Inhoudsopgave Deel 1: Algemene informatie Wat is Lang Leve de Liefde? bladzijde Doel van Lang Leve de Liefde bladzijde Kerndoelen & Lang Leve

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling 5. Determinanten van seksuele gezondheid-aanbevelingen Om kinderen en jongeren te kunnen ondersteunen in hun seksuele ontwikkeling is het van belang om de

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Voor Praktijkonderwijs en vmbo-bb

Docentenhandleiding. Voor Praktijkonderwijs en vmbo-bb Lang Leve de Liefde Docentenhandleiding Voor Praktijkonderwijs en vmbo-bb Inhoudsopgave Deel 1: Algemene informatie Wat is Lang Leve de Liefde? bladzijde Doel van Lang Leve de Liefde bladzijde Kerndoelen

Nadere informatie

KRASLOTEN, JONGERENBOEKJE SEKS&ZO, HANDLEIDING EN TRAINING

KRASLOTEN, JONGERENBOEKJE SEKS&ZO, HANDLEIDING EN TRAINING KRASLOTEN, JONGERENBOEKJE SEKS&ZO, HANDLEIDING EN TRAINING Compleet voorlichtingspakket Het voorlichtingspakket Veilig vrijen & seks bestaat uit: 1. Krasloten 2. Jongerenboekje SEKS&ZO 3. Handleiding met

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

: Mw F. Langerak- Oostrom

: Mw F. Langerak- Oostrom RAADSVOORSTEL ter besluitvorming in de raad Datum Forum vergadering : 1 december 2015 Zaaknummer :203787 Datum Raadsvergadering : 14 december 2015 Portefeuillehouder Verantwoordelijk MT-lid : Mw F. Langerak-

Nadere informatie

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Titel interventie Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Organisatie Contactpersoon Adres Postcode Plaats E-mail

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Keuzekaart Loverboyspreventie Zwolle 2015

Keuzekaart Loverboyspreventie Zwolle 2015 Keuzekaart Loverboyspreventie Zwolle 2015 Overzicht van preventieactiviteiten op het gebied van loverboyproblematiek, weerbaarheid en seksueel grensoverschrijdend gedrag Samen werken aan gezondheid Voorwoord

Nadere informatie

Relaties en seksualiteit

Relaties en seksualiteit Seksualiteit ontwikkelt zich vanaf de geboorte en is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het hele leven. Seksualiteit wordt geuit en ervaren in gevoelens, gedachten, opvattingen, rollen

Nadere informatie

Aanbod Trajekt januari 2013 T 043-763 00 00

Aanbod Trajekt januari 2013 T 043-763 00 00 Aanbod Trajekt januari 2013 T 043-763 00 00 1. Morele dilemma discussie methode 50 minuten Maximale groepsgrootte: 15 leerlingen Benodigdheden: klaslokaal of andere ruimte, stoelen in kring, ruimte in

Nadere informatie

Zuid-Limburgse jongeren seksueel ongezond. Seks onder je 25e Een factsheet van de GGD Zuid Limburg

Zuid-Limburgse jongeren seksueel ongezond. Seks onder je 25e Een factsheet van de GGD Zuid Limburg se jongeren seksueel ongezond Seks onder je 25e Een factsheet van de GGD Zuid Limburg se jongeren seksueel ongezond Seksueel gedrag van jongeren Seks onder je 25e: een factsheet van de GGD Zuid Limburg

Nadere informatie

KIJK! SEKSUALITEIT. mijn leven. Leerjaar 2. Leskatern 3. Ont wikkeld voor. praktijkonderwijs Basis - Kader

KIJK! SEKSUALITEIT. mijn leven. Leerjaar 2. Leskatern 3. Ont wikkeld voor. praktijkonderwijs Basis - Kader em ex jk ki In KIJK! mijn leven Leerjaar 2 aa pl SEKSUALITEIT Leskatern 3 r Ont wikkeld voor praktijkonderwijs Basis - Kader INLEIDING Seksualiteit Jongeren zijn veel bezig met relaties en seksualiteit.

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste.

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste. 6 Het is vies als twee jongens met elkaar vrijen Seksuele gezondheid van jonge allochtonen David Engelhard, Hanneke de Graaf, Jos Poelman, Bram Tuk Onderzoeksverantwoording De gemeten aspecten van de seksuele

Nadere informatie

Seksuele gezondheid Uitdagingen voor migranten organisaties

Seksuele gezondheid Uitdagingen voor migranten organisaties Seksuele gezondheid Uitdagingen voor migranten organisaties Bijeenkomst bevordering seksuele gezondheid Noord Nederland en de rol van de zelforganisaties Drachten 15-3-2010 Bram Tuk Pharos, kennis en adviescentrum

Nadere informatie

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 2 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Figuur 1 Aantal deelnemers naar geslacht en leeftijd 75 t/m 85 jaar 1 Over welke cijfers hebben

Nadere informatie

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs.

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Uitgevoerd door Scholieren.com, in opdracht van Rutgers WPF. April/mei 2013 Voorwoord

Nadere informatie

Vragenlijst themacertificaat Relaties en seksualiteit Voortgezet onderwijs

Vragenlijst themacertificaat Relaties en seksualiteit Voortgezet onderwijs Vragenlijst themacertificaat Relaties en seksualiteit Voortgezet onderwijs Handig om bij de hand te hebben: Beleidsdocument Gedragsregels Beleid 1. Heeft uw school een visie op hoe zij wil bijdragen aan

Nadere informatie

DE SEKSUELE LEVENSLOOP

DE SEKSUELE LEVENSLOOP DE SEKSEE EVENSOOP Aart Beekman Polikliniek Psychosomatische gynaecologie en Seksuologie Keuzevak seksuologie 2008-2009 Psycho-seksuele anamnese Invloed van de persoonlijke geschiedenis op seksuele betekenisgeving

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

Studiedag 30 nov 2012 Gezondheidsgedrag van jongeren feiten en praktijk. Workshop 3: relationele en seksuele opvoeding Lies Verhetsel

Studiedag 30 nov 2012 Gezondheidsgedrag van jongeren feiten en praktijk. Workshop 3: relationele en seksuele opvoeding Lies Verhetsel Studiedag 30 nov 2012 Gezondheidsgedrag van jongeren feiten en praktijk Workshop 3: relationele en seksuele opvoeding Lies Verhetsel Juli 2011 Anne Hublet -> Lies Verhetsel De nieuwe cijfers vertonen een

Nadere informatie

Toelichting ondersteuningsaanbod mbo

Toelichting ondersteuningsaanbod mbo Toelichting ondersteuningsaanbod mbo Gebruik deze toelichting om uw keuze te bepalen en als hulp bij het invullen van het keuzemenu. U kunt een aanvraag doen van 7 oktober tot 29 november 2013 via het

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan

Nadere informatie

Werkblad beschrijving interventie

Werkblad beschrijving interventie Lang leve de liefde MBO Werkblad beschrijving interventie Gebruik de handleiding bij dit werkblad Voor meer informatie www.nji.nl/jeugdinterventies centrumgezondleven@rivm.nl www.ncj.nl/onderwerpen/233/erkenningscommissie-interventies

Nadere informatie

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal!

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Resultaten van het evaluatieonderzoek in 2008/2009 Achtergrond De negen gemeenten van West-Friesland, de gemeente Schagen, organisaties in de preventieve gezondheidszorg,

Nadere informatie

Seksuele gezondheid bij adolescenten

Seksuele gezondheid bij adolescenten Seksuele gezondheid bij adolescenten Lieve Peremans 18-3-2014 pag. 1 Seksualiteit en seksueel gedrag Seksualiteit is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het ganse leven Is veel meer dan

Nadere informatie

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense Werkinstructie benaderen intermediairs Sense BIJLAGE 7 Voorbeeld van de opzet van de presentatie in PowerPoint BIJLAGE 7 VOORBEELD VAN DE OPZET VAN DE PRESENTATIE IN POWERPOINT] 1 WERKINSTRUCTIE BENADEREN

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Normen en waarden De spelleider wijst iemand aan die een casus voorlegt waarin seksuele voorlichting is gegeven aan een cliënt. Bespreek in tweetallen

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School Basis- en Voortgezet Onderwijs: Mediawijsheid

Menukaart Gezonde School Basis- en Voortgezet Onderwijs: Mediawijsheid Menukaart Gezonde School Basis- en Voortgezet Onderwijs: Mediawijsheid Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema s, is het belangrijk om aan de volgende 4 niveaus aandacht

Nadere informatie

Belangrijkste conclusies Seks onder je 25 ste 2012

Belangrijkste conclusies Seks onder je 25 ste 2012 Belangrijkste conclusies Seks onder je 25 ste 2012 Januari 2012 SAMENVATTING Seks onder je 25 ste 2012 is een grootschalig representatief onderzoek naar de seksuele gezondheid van jongeren in Nederland.

Nadere informatie

Resultaten van het EMOVO-onderzoek. uit de 2 e en 4 e klas voortgezet onderwijs

Resultaten van het EMOVO-onderzoek. uit de 2 e en 4 e klas voortgezet onderwijs Dit rapport geeft een beeld van de seksuele gezondheid onder schoolgaande jongeren van 12-18 18 jaar in Noord- Holland Noord. Deze resultaten komen uit het EMOVO-onderzoek dat de GGD Hollands Noorden in

Nadere informatie

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Postbus 1 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl KvK Utrecht 30276683 T 030 274 91 11

Nadere informatie

LoveNsex Online voorlichting ter bevordering van de seksuele gezondheid van jongeren van Antilliaanse afkomst

LoveNsex Online voorlichting ter bevordering van de seksuele gezondheid van jongeren van Antilliaanse afkomst Online voorlichting ter bevordering van de seksuele gezondheid van jongeren van Antilliaanse afkomst Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Aangepaste versie op basis

Nadere informatie

Seksuele vorming in (V)SO

Seksuele vorming in (V)SO Welkom Van kwetsbaar naar weerbaar: Seksuele vorming in (V)SO Presentatie door Esther van Efferen Wiersma & Tim Micklinghoff Inhoud Het project Van kwetsbaar naar weerbaar Bijzondere doelgroepen Leerlijn

Nadere informatie

Lang Leve de Liefde - Bovenbouw

Lang Leve de Liefde - Bovenbouw Interventie Lang Leve de Liefde - Bovenbouw Samenvatting Doelgroep Aan de hand van het Intervention Mapping protocol is een theoretisch onderbouwd lespakket seksuele gezondheid voor middelbare scholieren

Nadere informatie

Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum

Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum Opbouw presentatie 1. Aanleiding en ontwikkeling richtlijn 2. Definities en begripsafbakening 3. Seksuele ontwikkeling kinderen 4. Seksuele ontwikkeling jongeren

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Flyer relaties en seksualiteit

Flyer relaties en seksualiteit Inleiding Kinderen komen dagelijks via de media, ervaringen thuis of op straat in aanraking met positieve en negatieve aspecten van relaties en seksualiteit. Logisch dat ze daar op school over vertellen

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School 2014-2015

Menukaart Gezonde School 2014-2015 Menukaart Gezonde School 2014-2015 Gezondheidsaanbod in het mbo Deze menukaart geeft een overzicht van het gezondheidsaanbod voor het middelbaar beroepsonderwijs. Wilt u op uw school met een thema aan

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 22 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 22 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Liefde, seks en islam, Online voorlichting ter bevordering van de seksuele gezondheid van jongeren van Marokkaanse afkomst

Liefde, seks en islam, Online voorlichting ter bevordering van de seksuele gezondheid van jongeren van Marokkaanse afkomst Liefde, seks en islam, Online voorlichting ter bevordering van de seksuele gezondheid van jongeren van Marokkaanse afkomst Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Voor

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen kunnen verschillende betekenissen geven aan seksualiteit. Kinderen zijn zich ervan bewust dat iedereen seksuele gevoelens heeft, en dat je je daarvoor

Nadere informatie

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Colofon Opdrachtgevers Stuurgroep Toolkit Antistigma-interventies: Kenniscentrum Phrenos, Stichting

Nadere informatie

De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks

De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks Vanessa Peters, GGD Gelderland Midden Marinka de Feijter, GGD N-O Gelderland Ineke van der Vlugt, Rutgers WPF 1

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 Seksualiteit Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 In de gezondheidsenquête is een aantal vragen opgenomen over seksuele gezondheid 1. Friezen van 19 tot en met

Nadere informatie

Onderzoek Veilig of niet?

Onderzoek Veilig of niet? Onderzoek Veilig of niet? 06 februari 2013 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 24 januari tot 04 februari 2013, deden 2.261 jongeren mee. Het onderzoek is gehouden in samenwerking

Nadere informatie

jongens meisjes 18 jaar of ouder

jongens meisjes 18 jaar of ouder 2. Seksuele risico s en beschermingsgedrag In dit hoofdstuk wordt een aspect van het thema seksualiteit uitgewerkt, namelijk seksuele risico s en beschermingsgedrag. De informatie is onder andere gebaseerd

Nadere informatie

Meningen en opvattingen van Haagse MBO-leerlingen over veilig vrijen

Meningen en opvattingen van Haagse MBO-leerlingen over veilig vrijen 30 epidemiologisch bulletin, 2008, jaargang 43, nummer 2/3 Meningen en opvattingen van Haagse MBO-leerlingen over veilig vrijen P.J.M. Uitewaal Uit een landelijk onderzoek naar de seksuele gezondheid onder

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Taallijn Deelcommissie: 3 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 8 oktober 2015 / 2 juni 2016 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Nadere informatie

Leerlingen in verleiding en in conflict

Leerlingen in verleiding en in conflict Leerlingen in verleiding en in conflict Agressiviteit, seksualiteit, middelengebruik en conflicten op school beheersen de media. De vraag hoe hier mee om te gaan, houdt de samenleving en de politiek bezig.

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding op school en thuis Naam Christel van Helvoirt GGD Hart voor Brabant Waar denken jullie aan bij seksualiteit? Gevoelens Veiligheid

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit Wat vind jij daar van? nou Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit De Rutgers Nisso Groep ontwikkelt in opdracht van ZonMw een website voor en met jongeren met een Turkse, Marokkaanse

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Onderbouwing Theoretische verklaringsmodellen seksueel gedrag In de gezondheidsbevordering worden verschillende modellen gebruikt om seksueel riskant gedrag

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Zeevang Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs.

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Zeevang Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Zeevang Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Deze factsheet beschrijft de resultaten van de scholieren

Nadere informatie

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Platform Smith Magenis syndroom 15 november 2014 - Leusden Yvonne Stoots Vanmiddag Seksualiteit Seksuele ontwikkeling Begeleiding bij seksuele ontwikkeling Seksualiteit

Nadere informatie

Bijlage Bijlage LoveNsex

Bijlage Bijlage LoveNsex Bijlage Bijlage LoveNsex Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie LoveNsex, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks. Interventiebeschrijving

Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks. Interventiebeschrijving Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks Interventiebeschrijving Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Organisatie GGD Amsterdam & Movisie

Nadere informatie

Bovenbouw HAVO / VWO. Onderdeel 2. Veilig en onveilig vrijen: anticonceptie

Bovenbouw HAVO / VWO. Onderdeel 2. Veilig en onveilig vrijen: anticonceptie Bovenbouw HAVO / VWO Onderdeel 2 Veilig en onveilig vrijen: anticonceptie 2 Toelichting onderdeel 2: Anticonceptie In het tweede onderdeel van Lang Leve de Liefde Bovenbouw (LLL-BB) wordt het thema veilig

Nadere informatie

BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN

BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN APRIL 213 INHOUD Het doel van de thermometer is een eerste berichtgeving over de stand van zaken in 212 over seksuele gezondheid in Nederland. De thermometer bevat nieuwe gegevens van de soa-centra, aangiftecijfers,

Nadere informatie

Samenvatting Het effect van Loving me, loving you

Samenvatting Het effect van Loving me, loving you Samenvatting Het effect van Loving me, loving you Deel V Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Het effect van Loving me, loving you Een programma ter preventie

Nadere informatie

Discriminatie? Niet in onze school!

Discriminatie? Niet in onze school! Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies voortgezet onderwijs Hé homo, doe s normaal! Uitsluiten, uitschelden en pesten horen niet bij een school waar leerlingen

Nadere informatie

Jaarcijfers 2012. Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland. GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid

Jaarcijfers 2012. Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland. GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid Juni 2013 Samenstelling: Hannelore Götz, arts Maatschappij en Gezondheid

Nadere informatie

Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen

Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen Anti Discriminatie Bureau Voor Nijmegen en omgeving 024 32 40 400 www.adbnijmegen.nl Anti Discriminatie Bureau Nijmegen

Nadere informatie

16-5-2012. Vandaag: Aanleiding en opzet. Online hulpaanbod. Bereikcijfers. Doel gebruikersonderzoek. Online hulp aan jongeren bij seksueel geweld.

16-5-2012. Vandaag: Aanleiding en opzet. Online hulpaanbod. Bereikcijfers. Doel gebruikersonderzoek. Online hulp aan jongeren bij seksueel geweld. Online hulp aan jongeren bij seksueel geweld. Een verkenning van aanbod, bereik en gebruiksvriendelijkheid Expertmeeting 15 mei 2012 Willy van Berlo, Robert van de Walle en Laura van Lee Vandaag: Aanleiding

Nadere informatie

Een kwalitatieve analyse van het transmedia storytelling project Verhalen voor onder je kussen. Baukje Stinesen en Reint Jan Renes

Een kwalitatieve analyse van het transmedia storytelling project Verhalen voor onder je kussen. Baukje Stinesen en Reint Jan Renes Een kwalitatieve analyse van het transmedia storytelling project Verhalen voor onder je kussen Baukje Stinesen en Reint Jan Renes Doel van het onderzoek Het vergroten van inzicht in de manier waarop jongeren

Nadere informatie

Weerbaarheid: opkomen voor jezelf Cursus MEE Zuidoost-Brabant? Opkomen voor jezelf Training Samenwerking van GGD BZO, OCGH Advies en GGZ Oost-Brabant

Weerbaarheid: opkomen voor jezelf Cursus MEE Zuidoost-Brabant? Opkomen voor jezelf Training Samenwerking van GGD BZO, OCGH Advies en GGZ Oost-Brabant (4-12) Lentekriebels Aandacht voor normen en waarden rondom relaties en Les programma's GGD BZO (4-12) Uitleenmaterialen Smoor! Een interactieve, muzikale theatervoorstelling Aandacht voor normen en waarden

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema s, is het belangrijk om aan de volgende 4 niveaus aandacht te

Nadere informatie

wensen en grenzen Docentenhandleiding Meisjes Praktijkonderwijs en VMBO-BB Bovenbouw Bovenbouw

wensen en grenzen Docentenhandleiding Meisjes Praktijkonderwijs en VMBO-BB Bovenbouw Bovenbouw Lang Leve de Liefde wensen en grenzen Docentenhandleiding Praktijkonderwijs en VMBO-BB Inhoudsopgave De module wensen en grenzen Waarom is deze module nodig? bladzijde 2 Waar gaat deze module over? bladzijde

Nadere informatie

wensen en grenzen Docentenhandleiding Jongens Praktijkonderwijs en VMBO-BB Onderbouw onderbouw

wensen en grenzen Docentenhandleiding Jongens Praktijkonderwijs en VMBO-BB Onderbouw onderbouw Lang Leve de Liefde wensen en grenzen Docentenhandleiding Praktijkonderwijs en VMBO-BB Onderbouw Inhoudsopgave De module wensen en grenzen Waarom is deze module nodig? bladzijde 2 Waar gaat deze module

Nadere informatie

Enkele gegevens evens over jezelf en de school:

Enkele gegevens evens over jezelf en de school: VEILIGHEID VRAGENLIJST LEERLINGEN Een belangrijke taak voor de school is te zorgen dat leerlingen zich prettig en veilig voelen. Dat lukt niet altijd. Bijvoorbeeld, omdat er soms wordt gediscrimineerd

Nadere informatie

Wijzer in de Liefde. Draaiboek voor het geven van seksuele voorlichting aan en seksuele vorming van jeugdige asielzoekers en nieuwkomers

Wijzer in de Liefde. Draaiboek voor het geven van seksuele voorlichting aan en seksuele vorming van jeugdige asielzoekers en nieuwkomers Bijlage 1 Wijzer in de Liefde Draaiboek voor het geven van seksuele voorlichting aan en seksuele vorming van jeugdige asielzoekers en nieuwkomers aanvullende voorlichtingsactiviteiten GVO-themamarkt Een

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

2010D02442. Lijst van vragen totaal

2010D02442. Lijst van vragen totaal 2010D02442 Lijst van vragen totaal 1 In hoeverre heeft de staatssecretaris jongerenorganisaties betrokken bij de totstandkoming en uitvoering van haar beleid? 2 Welke verband ligt er tussen de brief over

Nadere informatie