LIEKE SANDERS: RIJKSVACCINATIEPROGRAMMA SLACHTOFFER EIGEN SUCCES / SEPARATIE GEEN STRAF OF BELONING /

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LIEKE SANDERS: RIJKSVACCINATIEPROGRAMMA SLACHTOFFER EIGEN SUCCES / SEPARATIE GEEN STRAF OF BELONING /"

Transcriptie

1 UMC UTRECHT APRIL 2010 NR. 2 LIEKE SANDERS: RIJKSVACCINATIEPROGRAMMA SLACHTOFFER EIGEN SUCCES / SEPARATIE GEEN STRAF OF BELONING / SELECTIE AAN DE POORT: EFFECTIEF OF SPECULATIEF? / MODEL VOORKOMT AGRESSIE GEDRAGSGESTOORDE KINDEREN / HIV: DE BITTERE PIL / ZIEKTE: EIGEN SCHULD, DIKKE BULT? / NIEUWE IC / VEELBELOVEND MEDICIJN TEGEN HARTSCHADE

2 INHOUD ZORG 12 In hoeverre zijn ongezond levende mensen zelf schuldig aan hun ziekte? 20 Separeren gaat niet om straffen of belonen. 22 Model voorkomt agressie gedragsgestoorde kinderen In de kliniek Vosseveld verblijven kinderen met disruptieve gedragsstoornissen. Een zelfontwikkeld model helpt agressie bij deze kinderen vroegtijdig te signaleren en vaker te voor komen. Het aantal gevallen van agressie verminderde met tachtig procent. 28 Hiv: de bittere pil van een chronische ziekte. 32 Waarom de PICC-lijn een kindvriendelijker infuus is. 38 De nieuwe IC: high tech met klok, fauteuil en schemerlamp. 42 Naar vrienden met een tas vol reservebatterijen (omdat je een steunhart hebt). VASTE PRIK 4 Uniek moment: crisis in de operatiekamer 6 Nieuws van het UMC Utrecht 19 Column Jan Kimpen 27 Column Miquel Bulnes 31 Kost dat: echoapparaat 37 Mensenwerk: De patiënt staat in brand! 40 Promoties in het UMC Utrecht 48 Dagboek van een militair arts in Afghanistan Uniek is een uitgave van het Universitair Medisch Centrum Utrecht (www.umcutrecht.nl). Uniek verschijnt vier keer per jaar in een oplage van exemplaren Redactie Diane Marbus, Elke Lautenbag, Rinze Benedictus (voor UMC Utrecht), Bas Kooman en Rens Ulijn (voor vdbj_) Redactieadres UMC Utrecht, Interne en Externe Communicatie, Huispostnummer D01.343, Postbus 85500, 3508 GA Utrecht. Telefoon: (088) Internet: Concept & realisatie vdbj_ (www.vdbj.nl) Ontwerp & vormgeving Anne Rose Oosterbaan Martinius Lithografie & drukwerk vdbj_ print support ISSN Uniek Foto omslag: Hester Doove.

3 ONDERZOEK 8 Je weet niet wat je niet ziet Hoewel vaccins moeilijk behandelbare infectieziekten grotendeels uit ons dagelijkse leven hebben gebannen, groeit de maatschappelijke weerstand. Het Rijksvaccinatiepro gramma is slachtoffer van zijn eigen succes, stelt immunoloog Lieke Sanders. Het programma mag van haar wel minder behoudend. 15 Veelbelovend medicijn tegen hartschade. 16 Werkt elektrische stimulatie op het hersenvlies (ECS) tegen het horen van ongewenste stemmen? ONDERWIJS 34 Selectie aan de poort: effectief of speculatief? Het UMC Utrecht ziet niets in selecteren aan de poort. Het UMC in Groningen is er het afgelopen studiejaar juist mee begonnen. Opleidingsdirecteur Geneeskunde Marijke van Dijk (Utrecht) en vicedecaan Onderwijs en Opleiding prof. dr. Jan Borleffs (Groningen) geven hun visie. 46 Hoeveel uren maken een chirurg goed? Foto s: Marcel Bakker HiRez Images, Hester Doove, ANP / Vincent Jannink. Uniek 3

4 4 Uniek Tekst: Elke Lautenbag. Foto: Bob Bronshoff.

5 Hier gaat een plastic pop onder het mes. Een neppatiënt in een levensechte OK. Op computerschermen zijn zelfs de vitale functies van de pop te zien. Er is sprake van een crisissituatie. Sterker nog: er voltrekken zich drie horrorscenario s in de speciale ruimte in Bilthoven, waar drie arts-assistenten en één anesthesiemedewerker getraind worden om crises tijdens een operatie het hoofd te bieden. Hoe zij daarop reageren en hoe zij onderling communiceren wordt gevolgd via een one way screen en daarna besproken. Arts-assistenten en anesthesiemede werkers leren zo, vanaf het begin dat ze in het UMC Utrecht werken, met crisissituaties en patiëntveiligheid omgaan. Uniek 5

6 NIEUWS Prof. dr. Kors van der Ent: Het portaal houdt ook artsen bij de les. Portaal voor kinderen met taaislijmziekte In januari heeft het UMC Utrecht het portaal voor kinderen met taaislijmziekte (Cystic Fibrosis) geopend. Via dit portaal kunnen de jonge patiënten onder meer hun medisch dossier, labuitslagen en behandelafspraken inzien. Ook kunnen ze herhaalrecepten aanvragen of hun behandelaar een bericht sturen. Kinderlongarts prof. dr. Kors van der Ent is vooral te spreken over de mogelijkheid om vragenlijsten in te vullen: De prognose voor CF-patiënten verbetert naarmate de behandeling laagdrempeliger en intensiever wordt en met dit portaal kan dat. Op dit moment zien we alle kinderen vier keer per jaar. Voor sommigen zou zes keer beter zijn, maar dat is vaak een te grote belasting. Tijdens een controle doen we lichamelijk onderzoek, een longfunctiemeting en laten we de kinderen slijm ophoesten. Deze onderzoeksgegevens kunnen we nu, onder andere door het invullen van vragenlijsten, via het portaal ontvangen. Het portaal houdt ook artsen bij de les, vindt Van der Ent. Patiënten lezen nu in hun dossier wat ze met de behandelaars hebben afgesproken. Wanneer dat volgens hen niet klopt, kunnen ze meteen aan de bel trekken. Op die manier helpen ze het proces te bewaken. Eigenlijk worden ze zo lid van het behandelteam. Het UMC Utrecht heeft al tien patiëntenportalen en wil in 2010 nog minstens zes portalen activeren. Via de portalen hebben patiënten de regie over hun behandelplan en kunnen ze online communiceren met hun behandelaar. 6 Uniek Tekst: Rinze Benedictus. Foto s: Michel Campfens, Shutterstock / Nico Bogaards, Petrafler.

7 VERGIFTIGINGENCENTRUM NAAR UTRECHT Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) wordt verplaatst van het RIVM naar het UMC Utrecht. De verplaatsing is onderdeel van een intentieverklaring die in februari ondertekend is door beide instituten. Het UMC Utrecht heeft daarin afgesproken intensiever te gaan samenwerken met het RIVM op het vlak van humane toxicologie ofwel vergiftigingen. Het vergiftigingencentrum was al geruime tijd gehuisvest bij het UMC Utrecht en nu gaan alle zorg-, advies- en onderzoekstaken ook over naar het ziekenhuis. De sterkere samenwerking betekent een verdieping van de klinische toxicologie en hoogwaardige intensivecare-zorg. Het NVIC geeft informatie en advies aan professionele hulpverleners over de gezondheidseffecten van een mogelijke vergiftiging bij mensen en dieren (www.vergiftigingen.info). Twee grote subsidies voor UMC Utrecht JAARLIJKSE NATIONALE HERSENLEZING Ter gelegenheid van het afscheid van prof. dr. Jan van Ree organiseert de Hersenstichting samen met het Rudolf Magnus Instituut en het UMC Utrecht de Nationale Hersenlezing. Hoogleraar Neurofarmacologie Van Ree richtte in 1989, een jaar na zijn oratie, de Hersenstichting op. Als eerbetoon aan hem roept de stichting deze jaarlijkse lezing nu in het leven. Neuroloog prof. dr. Michel Ferrari van Leiden UMC hield op 19 maart de eerste Nationale Hersen lezing over mythes rondom migraine. Van Ree nam op 1 april afscheid van het UMC Utrecht. Hij verrichtte onder meer wetenschappelijk onderzoek naar de basis van verslaving in de hersenen. Twee wetenschappers van het UMC Utrecht ontvangen van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) een VICI-subsidie van maximaal anderhalf miljoen euro. Klinisch epidemioloog Carl Moons gaat met het geld richtlijnen ontwikkelen om nieuwe diagnostische tests op waarde te kunnen schatten. Door technologische vooruitgang stijgt het aantal diagnostische testen bijna dagelijks, terwijl de evaluatie daarvan achterblijft. Frank Holstege onderzoekt via micro arrays welke regeleiwitten welke genen aansturen. De cellulaire circuits die hij zo opheldert, zullen bijdragen aan het slimmer ontwerpen van geneesmiddelen. Met de subsidie kunnen de onderzoekers in vijf jaar tijd een eigen onderzoeksgroep opbouwen. VITAMINE D BESCHERMT TEGEN DARMKANKER Mensen met de hoogste vitamine D-concentraties in hun bloed blijken bijna veertig procent minder kans te hebben om later darmkanker te krijgen dan mensen met de laagste concentraties. Dat blijkt uit een groot Europees onderzoek (EPIC) naar kanker en voeding waarvan de resultaten online gepubliceerd zijn in het tijdschrift British Medical Journal. Epidemioloog dr. Bas Bueno-de-Mesquita, verbonden aan het UMC Utrecht en het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid en Milieu (RIVM), is een van de hoofdonderzoekers. Op basis van deze resultaten kan niet geconcludeerd worden dat extra vitamine D in het eten of als supplement darmkanker voorkomt, stelt Bueno-de-Mesquita. Alleen een klinische trial kan dat bewijzen. Maagvormende STAMCELLEN opgespoord Onderzoekers van het Hubrecht Instituut en het UMC Utrecht hebben stamcellen ontdekt die een minimaag kunnen vormen. Een enkele cel met het Lgr5-eiwit op het oppervlak, afkomstig uit de maagwand, kan in het laboratorium uitgroeien tot een maagachtige structuur. Prof. dr. Hans Clevers en collega s beschrijven deze resultaten in het tijdschrift Cell Stem Cell van januari. De cellen groeien uit tot een maagwandeenheid die maandenlang in stand blijft. In het laboratorium heeft deze minimaag eigenschappen die ook een gewone, volwassen maag heeft. De experimenten zijn uitgevoerd met stamcellen van muizen, maar de resultaten zijn ook van toepassing op mensen omdat de betrokken eiwitten en cellen volledig vergelijkbaar zijn. Het onderzoek helpt bij het doorgronden van maagkanker en maagontstekingen en is een stap op weg naar regeneratieve geneeskunde. Uniek 7

8 IMMUNOLOOG LIEKE SANDERS Je weet niet wat je niet ziet Hoewel vaccins moeilijk behandelbare infectieziekten grotendeels uit ons dagelijkse leven hebben gebannen, neemt de maatschappelijke weerstand toe. Het Rijksvaccinatie programma is slachtoffer van zijn eigen succes, stelt prof. dr. Lieke Sanders. Het mag van haar wel wat minder behoudend. Volgens het Rijksvaccinatieprogramma moeten kinderen in de eerste anderhalf jaar van hun leven vijf keer ingeënt worden. Dat vergt nogal wat van ouders. U hebt laten zien dat niet alle prikken even nodig zijn. Moet het programma op de helling? Ik denk dat we kinderen voor diverse ziekten minder vaak zouden kunnen vaccineren. Neem pneumokokken die kunnen bij kinderen hersenvliesontsteking, longontsteking en middenoorontsteking veroorzaken. Vaccinatie van jonge kinderen tegen pneumokokken met drie prikken is net zo effectief als met vier, zoals we vorig jaar in het wetenschappelijke tijdschrift JAMA hebben aangetoond. In de Scandinavische landen vaccineren ze nog maar drie keer tegen pneumokokken en ook daar boeken ze goede resultaten mee. Het maatschappelijk belang is duidelijk: elke prik minder scheelt een hoop voor ouders en kinderen. Bovendien kost één landelijke pneumokokkenvaccinatie bij baby s jaarlijks zo n acht tot tien miljoen euro. Waarom wordt het vaccinatieprogramma dan niet herzien? Nederland is erg behoudend als het gaat om het traditionele vaccinatieprogramma tegen dktp, hib en pneumokokken met vier keer prikken op twee, drie, vier en elf maanden. Terwijl het makkelijker is om de frequentie van prikken te verminderen of het tijdstip te veranderen, dan om de samenstelling van het vaccin te wijzigen. Sleutelen aan de samenstelling kan namelijk de werkzaamheid beïnvloeden, je kunt niet zomaar een ingrediënt eruit halen. Historisch gezien draait het vaccinatieprogramma om het jong opwekken van voldoende antistoffen tegen bacteriën en virussen, want de kleinste kinderen zijn het kwetsbaarst. Daarom prikken we meerdere keren op heel jonge leeftijd en relatief vaak. Ik denk dat Nederland wel wat progressiever mag zijn. We kunnen voor diverse vaccinaties best toe naar minder prikken op latere leeftijd. Medisch gezien kan dat ook, omdat de infectieziekten nu een stuk minder vaak voorkomen dankzij een goede dekking van de vaccinatie bij kinderen. De mens profiteert ook van het samenleven met bacteriën. Kunnen we straffeloos soorten verwijderen waar we af en toe last van hebben? Het lijkt erop dat je meningokokken C en de bacterie Haemophilus influenzae type b inderdaad rustig kunt wegvaccineren. Maar we moeten wel opletten wat er gebeurt als ze op een gegeven moment toch weer ergens opduiken. Voor pneumokokken zou dat wel eens anders kunnen zijn. Pneumokokken 8 Uniek Tekst: Rinze Benedictus. Foto s: Hester Doove.

9 ONDERZOEK Uniek 9

10 zijn gewone bewoners van de keel bij jonge kinderen. Sinds kort weten we dat het uitroeien van bepaalde typen pneumokokken er direct toe kan leiden dat andere typen pneumokokken hun plaats weer innemen en dat vaccineren tegen pneumokokken ook effect kan hebben op andere bacteriesoorten, zoals stafylokokken. Dat is dus iets anders dan het lichaam wapenen tegen een ziekteverwekker van buiten, zoals mazelen of rode hond. Via het pneumokokkenvaccin verdrijven we bacteriën die een rol hebben in het ecosysteem van bacteriën in de neus-keelholte en we moeten goed opletten of hun plek niet wordt ingenomen door bacteriën die misschien ook schadelijk zijn. Kunt u een voorbeeld geven? Bij peuters die regelmatig een oorontsteking hadden, zagen we dat vaccineren inderdaad beschermt tegen die oorontstekingen die veroorzaakt worden door de zeven typen pneumokokken uit het vaccin. Maar tegen de verwachting in leidde het vaccin niet tot een daling van het totaal aantal oorontstekingen; er was eerder sprake van een toename, maar dan veroorzaakt door andere typen pneumokokken. Dit betekent dat we misschien wel af moeten van de klassieke vaccins tegen pneumokokken, die bedoeld zijn om bacteriën uit te roeien. Wellicht moeten we toe naar slimmere vaccins, die pneumokokken bijvoorbeeld op hun plaats houden. Idealiter zou een vaccin de pneumokok zo handicappen dat de bacterie in de neus-keelholte blijft en niet verhuist naar het middenoor, de longen of het bloed waar ze een ontsteking veroorzaakt. We sleutelen eigenlijk aan een systeem dat we niet volledig snappen. Inderdaad, we proberen nu de verschuivingen in het ecosysteem beter te begrijpen. We zijn er door toeval achter gekomen een analist had ongevraagd een bepaling gedaan dat na pneumokokkenvaccinatie stafylokokken bij een middenoorontsteking bijvoorbeeld duidelijk toenemen. Die toevalsbevinding heeft ons de ogen geopend: je weet niet wat je niet ziet. Via moderne technieken brengen we nu de complete variatie aan bacteriën in de keelholte voor en na vaccinatie in kaart. We willen zien wat er gebeurt. Uiteindelijk willen we voorspellen welke bacteriën na vaccinatie opengevallen plaatsen innemen. Als het gunstige effect van vaccineren teniet wordt gedaan door andere bacteriën, moeten we ons herbezinnen op dat vaccin. Dat is een uniek traject, wij kennen niemand die hier ook op deze manier mee bezig is. Vaccins zijn een van de triomfen van de geneeskunde. Ze hebben moeilijk behandelbare infectieziekten uit ons dagelijkse leven gedrukt. Hoe rijmt u dat met het recente publieke wantrouwen? De traditionele, religieus gemotiveerde weerstand tegen vaccineren is minder geworden. Steeds meer gereformeerden uit de bible belt laten kun kinderen toch inenten. Kennelijk zijn ze er anders over gaan denken, misschien is het hele kerkse denken afgenomen. Mensen met een antroposofische levensvisie zijn ook bekende tegenstanders van vaccineren. Zij menen dat het beter is de natuur haar gang te laten gaan en dat het voor de weerstand van kinderen beter zou zijn kinderziekten gewoon door te maken. Ik weet niet of die ouders beseffen dat dat een luxepositie is. In Nederland kunnen ze zich dat vooral veroorloven omdat andere ouders hun kinderen wel laten vaccineren. Als de kinderen van de buurvrouw ingeënt zijn, zijn jouw kinderen ook deels beschermd. Dat heet herd immunity. Als een groot deel van de kudde niet vatbaar is voor een bepaalde ziekteverwekker, krijgt de ziekte geen voet aan de grond en zijn ook niet-gevaccineerden beschermd. Buiten deze twee traditionele groepen is er inderdaad sprake van een toenemende maatschappelijke weerstand tegen vaccineren. Ik denk dat het Rijksvaccinatieprogramma slachtoffer is van zijn eigen succes. De gevolgen van mazelen en rode hond zijn praktisch onzichtbaar geworden en polio is letterlijk uit het straatbeeld verdwenen. Mensen zien de noodzaak van vaccineren niet meer, maar ze merken wel dat hun kind soms enkele dagen ziek wordt van de prik. Ze maken zich daarom meer zorgen over de bijwerkingen dan over het risico dat hun kind ziek wordt. Maar zijn alle vaccinaties even hard nodig? Denk aan de omstreden vaccinatie van alle meisjes van twaalf tegen hpv, het virus dat baarmoederhalskanker veroorzaakt. In feite beschermt het vaccin maar tegen een aantal stammen van dat virus en daar komt bij dat de effectiviteit van het vaccin op lange termijn onbewezen is, baarmoederhalskanker vrij zeldzaam is en er al een goedlopend bevolkingsonderzoek bestaat. De Gezondheidsraad heeft hier een zeer genuanceerd rapport over uitgebracht waarin al deze tegenargumenten gewogen zijn. Het is inderdaad zo dat het bevolkingsonderzoek in Nederland met uitstrijkjes heel goed werkt, maar het is wel een ingrijpend programma. Bij verdenking van baarmoederhalskanker moet een biopt genomen worden van de baarmoederhals, een vervelende ingreep. Dan komen onzekerheid en nieuwe controles. Dus ook al werkt het screeningsprogramma goed, erg veel vrouwen zijn er wel intensief mee bezig. Het voorkomt sterfte, maar het is een hoop gedoe. En juist vrouwen met een hoog risico laten zich vaak niet screenen. Het is daarom beter om te voorkomen dat vrouwen door gevaarlijke hpv-stammen besmet worden. Vaccinatie is Mensen zien de noodzaak van vaccineren niet meer, maar ze merken wel dat hun kind soms ziek wordt van de prik 10 Uniek

11 daarvoor de beste mogelijkheid. Door de hpvvaccinatie hopen we op de lange termijn veel minder afhankelijk te worden van de screening. Maar omdat de screening in Nederland zo goed georganiseerd is, is het rendement van de vaccinatie hier wel lager dan in landen waar de screening minder goed of niet georganiseerd is. Maar hoe verklaart u het publieke wantrouwen tegen juist deze vaccinatie? Er is niet goed genoeg ingeschat hoe de maatschappelijke discussie zich zou ontvouwen. Je kunt tegenwoordig niet meer volstaan met een brief naar de ouders waarin je oproept mee te doen aan een programma. Mensen willen zelf kunnen beslissen op basis van informatie die ze deels ook zelf verzamelen. Je kunt ze daarom niet meer benaderen met een eenvoudige oproep, ze verwachten een uitgebreid informatiepakket. En internet is een zeer belangrijke informatiebron, dus daar moet je als instantie goed te vinden zijn. Bij de hpv-campagne in 2008 was de informatievoorziening op internet door het RIVM veel te weinig zichtbaar. Als je bij het begin van de campagne ging surfen, zag je eerst allerlei vreselijke berichten met links naar horrorverhalen voordat de serieuze en betrouwbare bronnen in beeld kwamen. Als mensen dan toch al twijfelen over het nut van een vaccinatie, is de beslissing snel gemaakt. Ter vergelijking: in andere landen zoals België, Duitsland en Groot-Brittannië is de invoering van de hpv-vaccinatie wel goed verlopen. Ik denk dat we het belang van de hpv-vaccinatie onvoldoende voor het voetlicht hebben gebracht. Over horrorverhalen gesproken: volgens doemdenkers zou de Mexicaanse griep een pandemie worden met miljoenen doden. De dreiging is als een nachtkaars uitgegaan. We hebben ons druk gemaakt om niks en ons voor niks laten vaccineren. In de Gezondheidsraad is hier natuurlijk uitgebreid over gediscussieerd. Je start vanuit een positie met louter vragen, later is alles duidelijk en makkelijk. De grote vraag vanaf het begin was inderdaad: hoe erg wordt het? Het is een nieuwe variant van de griep waartegen in de bevolking nauwelijks weerstand bestaat en de eerste berichten uit Mexico waren alarmerend. Bovendien zijn bij elke nieuwe griepepidemie de meeste slachtoffers kinderen en jongeren van de onder de veertien. En mogelijk zouden we te maken krijgen met veel zieken en met uitval van veel beroepskrachten. Genoeg redenen om niet lichtvaardig met deze nieuwe griep om te gaan. Voor het vaccinatieprogramma van de nieuwe griep hebben we bij de risicogroepen, waaronder kinderen tussen 0 en 4 jaar, een opkomst van ruim zestig procent gezien. Dat is een goede zaak, want we hebben het virus voorlopig onder ons en het kan nog steeds veranderen. Het zou zo kunnen muteren dat het zich verplaatst naar de lagere luchtwegen en meer longontstekingen veroorzaakt. De eerste dreiging van de Mexicaanse griep mag voorbij zijn, het virus is nog niet weg. Infectieziekten bij mens en dier lijken de laatste jaren op te rukken. Denk aan monden klauwzeer, varkenspest, SARS, Mexicaanse griep, Q-koorts Zouden besmettelijke ziekten niet al lang tot het verleden moeten behoren? Tja, dat was inderdaad de optimistische gedachte na de uitvinding van penicilline en andere antibiotica. Maar sinds de jaren tachtig, toen hiv op het toneel verscheen, zijn we hier anders over gaan denken. Antibioticaresistentie nam alarmerend toe, maar zelfs met antibiotica leidt een infectie als hersenvliesontsteking toch Prof. dr. Lieke Sanders: Je kunt tegenwoordig niet meer volstaan met een brief naar de ouders waarin je oproept mee te doen aan een vaccinatieprogramma. vaak tot grote schade. Het is dus beter door vaccins te voorkomen dat mensen ziek worden. Hét succesverhaal van vaccins is pokken. Door een wereldwijde inentingscampagne is dat virus vrijwel van de aardbodem verdwenen, op een paar voorraden in extreem beveiligde laboratoria na. Maar we konden pokken uitroeien omdat het virus alleen in mensen voorkomt. Voor andere infectieziekten gaat dat niet lukken. Veel infectieziekten zijn zoönosen, ziekten die van dier op mens overgaan. Dat maakt de uitroeiing ervan praktisch onmogelijk. Nieuwe varianten van het griepvirus, verantwoordelijk voor de jaarlijkse griepgolf, ontstaan in Azië bijvoorbeeld door het praktisch samenwonen van mensen, varkens en pluimvee. Nieuwe ziekten zullen blijven komen. Globalisering draagt daar sterk aan bij. Mensen zijn mobieler dan ooit, uitwisseling van ziekten tussen landen en continenten gebeurt in luttele dagen. Ook de bio-industrie speelt een rol door de hoge concentratie van dieren en het intensieve contact tussen mens en dier. Zeker in dichtbevolkte gebieden zoals Nederland heeft een uitbraak dan snel ernstige gevolgen, dat zien we nu met de Q-koorts. Ik vind het dan ook een zeer logische ontwikkeling dat artsen en dierenartsen samenwerken onder de vlag van OneHealth. Infectieziekten zijn geen puur medisch probleem. Uniek 11

12 Dikke bult, Bijna de helft van de volwassenen in Nederland is te zwaar. 12 Uniek

13 ZORG eigen schuld? De zorgkosten blijven stijgen en de roep om mensen met een ongezonde levensstijl hogere premies te laten betalen, klinkt steeds luider. Men praat over de al dan niet misplaatste solidariteit van ons verzekeringsstelsel. Maar in hoeverre zijn ongezond levende mensen zelf schuldig aan hun ziekte? Wie in het ziekenhuis terechtkomt, heeft niet altijd domme pech. Sommige mensen lij - ken het ernaar te maken. Specialisten van het UMC Utrecht krijgen ze dagelijks op het spreekuur: patiënten die weigeren af te vallen, patiënten die maar niet willen stoppen met roken of drinken. Moet je de schade die mensen zichzelf toebrengen volledig blijven verzekeren?, vroeg Dik Hermans, bestuursvoorzitter van het College voor zorgverzekeringen, zich eind vorig jaar af in het dagblad Trouw. Het is een lastige discussie, maar wel een die kan bijdragen aan een groter maatschappelijk draagvlak onder ons zorgstelsel. Dat moeten we tenslotte betaalbaar en houdbaar houden. De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) viel Hermans eind januari bij. In het conceptadvies Nieuwe ordening adviseert de raad minister Klink premieverschillen voor de zorgverzekering mogelijk te maken op grond van levensstijl. De voorzitter van de raad, Rien Meijerink, stelt dat er binnen de Nederlandse gezondheidszorg nauwelijks een beroep gedaan wordt op de eigen verantwoordelijkheid van patiënten. Hij noemt dat een misplaatste vorm van solidariteit en volgens hem zijn mensen ook niet langer bereid te betalen voor het ongezonde gedrag van anderen. Verschillende zorgverzekeraars, zoals UVIT, Menzis, CZ en Achmea, reageerden negatief op het voorstel, omdat die solidariteit aantast waarop het Nederlandse zorgstelsel gebaseerd is. Minister Klink liet direct weten dat ook hij niets voor dit plan voelt. TOTALE ZIEKTELAST Feit blijft dat we met onze levensstijl onszelf een hoop schade berokkenen. Ruim een kwart van de mensen rookt. Bijna de helft van de volwassenen is te zwaar. Eén op de tien mensen drinkt te veel. Roken heeft de grootste invloed op de volksgezondheid, gevolgd door overgewicht. Volgens het RIVM is meer dan een derde van de totale ziektelast in Nederland rechtstreeks terug te voeren op een ongezonde levensstijl. Niemand zal betwisten dat een gezondere levensstijl in het algemeen tot minder ziektekosten leidt, maar het gebruik van het woord rechtstreeks lijkt toch een wat al te simpele voorstelling van zaken. Is het werkelijk zo duidelijk, dat je kunt spreken van een causaal verband? Een rondgang langs specialisten van Tekst: Rinze Benedictus. Foto: Hollandse Hoogte / Johannes Abeling. Uniek 13

14 het UMC Utrecht leert dat er een groot grijs gebied is van grensgevallen en wetenschappelijke onzekerheid. KORT DOOR DE BOCHT Hoewel de invloed van levensstijlfactoren op onze gezondheid steeds duidelijker wordt, is er nooit sprake van een een-op-eenrelatie. Zo is overgewicht absoluut niet de enige oorzaak van hart- en vaatziekten, zegt internist prof. dr. Frank Visseren. Over het ontstaan van hart- en vaatziekten weten we heel veel nog niet. Om dan alles maar onder levensstijl te schoffelen, is veel te kort door de bocht. Zo kunnen mensen die te dik zijn daar geen last van hebben, terwijl dunne mensen ook kunnen lijden aan het metabool syndroom, een verstoorde energie huishouding. Visseren: Veel hangt ook af van het geboortegewicht. Dikkere baby s zijn later beter bestand tegen overgewicht. Je kunt dus niet zomaar zeggen dat iemand te dik is, maar wel dat iemand te dik is voor zijn geboortegewicht. Kortom, overgewicht is niet zo simpel als het lijkt. Wel is het zo dat afvallen altijd een verbetering betekent, ongeacht de ernst of oorzaak van overgewicht. GENETISCHE OPMAAK Ook cardioloog prof. dr. Pieter Doevendans relativeert levensstijlfactoren. Hart- en vaatziekten ontstaan niet alleen door omgevingsfactoren, ook de genetische opmaak speelt een belangrijke rol. En veroudering natuurlijk. Als je tachtig bent, heb je slagaderverkalking, hoe dan ook. Dat kun je niet voorkomen, ook al heb je een voorbeeldige levensstijl. Daarom plaatst epidemioloog prof. dr. Petra Peeters ook een kanttekening bij de campagne Zes keer sterker tegen kanker. Als je je aan zes belangrijke leefregels houdt, vermindert het risico te overlijden aan kanker met 50 procent, stelt het KWF in die campagne. Allicht helpt het om meer te bewegen en niet te roken, reageert Peeters. Maar ook al houd je je aan de richtlijnen dan heb je toch kans om kanker te krijgen. Van de rokende longkankerpatiënten zou tien tot vijftien procent ook longkanker hebben gekregen als ze niet gerookt hadden. Maar we weten niet welke patiënten dat zijn. En dan zijn de verbanden tussen roken en longkanker of de longziekte COPD nog heel sterk, bij veel andere ziekten is de bijdrage van levensstijlfactoren kleiner en onduidelijker. Heel globaal gezegd zou bijvoorbeeld zestig tot zeventig procent van de zieke én te dikke mensen ook ziek zijn geworden als ze niet te dik waren. GLIJDENDE SCHAAL Wat niet wil zeggen dat de specialisten zich neerleggen bij ongezond gedrag. Natuurlijk heb ik ook patiënten met hartproblemen van wie ik denk: stop nou in godsnaam eens met roken, zegt cardioloog Doevendans. Maar het is een glijdende schaal. Moeten mensen die cholesterolverlagers gebruiken dan ook verplicht een vetarm dieet volgen? Maag-, darm- en leverarts prof. dr. Peter Siersema komt bijna dagelijks met de gevolgen van vermijdbaar ongezond gedrag in aanraking. Slokdarmkanker is sterk gerelateerd aan roken en alcoholgebruik. Bij patiënten met een levercirrose is ongeveer de helft van de gevallen te wijten aan alcoholgebruik en ook een alvleesklierontsteking houdt zeer sterk verband met alcohol. Siersema: We hebben enkele alvleesklierpatiënten die elke paar maanden terugkomen voor een behandeling van de complicaties van alvleesklierontsteking. Ze kunnen dat waarschijnlijk voorkomen door geen alcohol meer te drinken. Wij wijzen ze daar elke keer op, maar ze passen hun gedrag niet aan en we zien ze een paar maanden later weer terug. Dan vragen we ons wel eens af waar we mee bezig zijn. Het is een fikse kostenpost voor het ziekenhuis en voor de maatschappij. Sommigen vinden dat dit soort gevallen twee keer mogen terugkomen met vermijdbare complicaties, maar vanaf de derde keer moeten gaan meebetalen. Mij gaat dat veel te ver. Ik heb ook voor dit vak gekozen om het lijden van patiënten te verlichten, financiële overwegingen zijn voor mij secundair. BELONEN De andere specialisten vallen Siersema bij. Niemand ziet heil in hogere premies voor ongezond levende mensen. Het is moeilijk medisch te onderbouwen, zegt epidemioloog Peeters. En wat doen we dan met sportblessures? Sporters nemen ook bewust een risico, moeten die dan ook zelf betalen? En mensen die niet deelnemen aan vaccinatie- of preventiepro gram ma s, moeten die dan ook meebetalen als ze tóch de Mexicaanse griep of baarmoederhalskanker krijgen? Internist Visseren vindt levensstijlproblemen niet alleen een medisch probleem. We eten als de gelegenheid zich aandient, misschien moeten we de verleidingen wel verminderen. Moet overal wel zo veel voedsel zijn, bijvoorbeeld? Je kunt steden zo inrichten dat er geen fastfoodketens vlak bij scholen staan. Visseren en Peeters zien wel wat in het belonen van een gezonde levensstijl. Peeters denkt aan levensstijlprogramma s voor gezonde mensen. Nu gebeurt dat steeds meer bij diabetes, maar waarom zou je dat beperken tot zieke mensen? Ik zou me kunnen voorstellen dat mensen die meedoen aan zo n programma en bewijsbaar meer bewegen of gezonder eten, daarvoor beloond worden. Cardioloog Doevendans: We moeten mensen opvoeden en ze de juiste informatie verschaffen, zodat ze zelf besluiten gezonder te leven. Maar ook weer niet iedereen is even goed in staat die informatie te verwerken. Uiteindelijk hebben we in Nederland een vrij sociaal systeem. Ik heb er geen problemen mee dat de een wat meer van de pot consumeert dan de ander. 60 tot 70 procent van de zieke én te dikke mensen zouden ook ziek geworden zijn als ze niet te dik waren 14 Uniek

15 ONDERZOEK VEELBELOVEND MEDICIJN TEGEN HARTSCHADE muizen met een kunstmatig hartinfarct. De kransslagader, die de hartspier van bloed voorziet, is bij deze dieren afgesloten. Vijf minuten voor de slagader weer openging, kreeg de helft van de dieren een nieuw medicijn via de bloedbaan toegediend. Bij deze dieren bleek de beschadiging van de hartspier de helft kleiner te zijn dan in de onbehandelde dieren. Het medicijn is een antilichaam dat een oproepsignaal aan immuuncellen blokkeert (het signaal van Toll-like receptor 2). Het hart roept de immuuncellen daardoor niet meer. Hartschade na een infarct blijkt voor een groot deel te ontstaan door immuuncellen in het bloed. Een succesvol onderzoek bij proefdieren biedt nu zicht op een nieuw medicijn. Het is goed vertaalbaar naar de kliniek. Het klinkt paradoxaal, maar bij patiënten met een verstopte kransslagader ontstaat de helft van de hartschade pas als het bloed weer gaat stromen. Door een hartinfarct blijft de hartspier verstoken van bloed en sterven spiercellen af. Als de doorbloeding weer op gang komt, trekken diverse immuuncellen naar het beschadigde hart om de schade op te ruimen. Alleen richten ze daar meer schade aan dan dat ze goed doen, omdat de signaalstoffen die ze uitscheiden het afsterven van hartcellen versterken. Het tegengaan van deze schade is al lang een doel van experimenteel cardiologen. Dr. Dominique de Kleijn en Fatih Arslan van de afdeling Experimentele Cardiologie van het UMC Utrecht beschrijven in het tijdschrift Circulation van januari een veelbelovende oplossing voor dit probleem. Zij onderzochten GOED VERGELIJKBAAR De omstandigheden van ons experiment zijn goed vergelijkbaar met die van een patiënt die met een acuut hartinfarct het ziekenhuis binnenkomt, stelt De Kleijn. Chirurgen openen dan de kransslagader en de bloedvoorziening naar het hart komt weer op gang. Het door ons geteste medicijn zou kort daarvoor toegediend kunnen worden, het is dus goed vertaalbaar naar de kliniek. De Kleijn denkt dat het nieuwe medicijn ook zal werken in mensen, hoewel daarvoor verder onderzoek nodig is. Het antilichaam heeft in de muis dezelfde werking als in de mens. De onderzoekers hebben al aangetoond dat het middel werkt op menselijke immuuncellen. Voor vervolgonderzoek hebben ze toestemming. Als het middel dan ook werkt en veilig is, kan onderzoek naar toepassing in mensen starten. Cardioloog-in-opleiding Fatih Arslan is eerste auteur van het Circulation-artikel. Het UMC Utrecht betaalde mee aan zijn promotieonderzoek nadat NWO hem geschikt achtte voor een Mozaïekbeurs (bedoeld voor talentvolle allochtone onderzoekers) maar het maximaal aantal beurzen al had toegekend. Het Interuniversitair Cardiologisch Instituut Nederland financiert het onderzoek van De Kleijn. De Utrechtse onderzoekers werkten samen met het Ierse bedrijf Opsona Therapeutics dat het nieuwe medicijn ontwikkelde. Tot nu toe dacht iedereen dat de oorzaak van hartschade in het hart zelf lag, stelt De Kleijn. Onze resultaten bevestigen dat immuuncellen in het bloed de sleutel zijn. Dat is een groot voordeel, want die cellen kun je beter benaderen met een medicijn. Hopelijk kunnen we in de toekomst het voorkombare deel van infarctschade ook echt voorkomen. Tekst: Rinze Benedictus. Foto: Shutterstock / Beerkoff. Uniek 15

16 Zwijg! ONGEWENSTE STEMMEN Stemmen die van buiten lijken te komen... Die je kleineren en commanderen, die zeggen dat je dood moet; daar willen patiënten vanaf. Bij een kwart van hen werkt geen enkele therapie. Psychiater Iris Sommer onderzoekt of elektrische stimulatie op het hersenvlies (ECS) wél werkt. Het is geen discussie in het eigen hoofd, die iedereen wel eens voert. Het is ook niet te vergelijken met dwingende, obsessieve gedachten die voortdurend om aandacht vragen. Nee, zegt psychiater Iris Sommer, het gaat om stemmen die mensen echt hóren, alsof de woorden daadwerkelijk worden uitgesproken. Kijken we met een scanner in het hoofd van mensen die last hebben van stemmen, dan zien we dat in hun hersenen dezelfde gebieden actief zijn als wanneer er wérkelijk tegen hen gepraat wordt. Ook al is er bij het stemmen horen niemand die de woorden feitelijk uitspreekt; de stemmen die deze mensen horen, zijn bijzonder reëel en voor hen niet van echt te onderscheiden. Ongeveer een op de zes Nederlanders heeft wel eens een stem gehoord die er niet was. Sommer: Rond de drie procent van de Nederlandse bevolking hoort regelmatig stemmen. Soms vinden mensen dat prettig, bijvoorbeeld als het om positieve uitspraken gaat. Af en toe maken mensen er zelfs gebruik van, zoals paranormaal genezers of helers die met geesten contact maken. Maar wij hebben vooral te maken met mensen die jarenlang worden lastig gevallen door stemmen met negatieve boodschappen; stemmen die iemand voortdurend afkraken, die akelige opdrachten geven, die zeggen dat je dood moet. Dat kan ontzettend hinderlijk zijn, zelfs invaliderend. Deze mensen lijden enorm, terwijl de omgeving niets aan ze ziet. GOD Driekwart van deze mensen is vrij goed te behandelen. Bijvoorbeeld met antipsychotica, zoals Haldol. Met psychotherapie wordt mensen geleerd niet bang te zijn voor de stemmen en de opdrachten van de stemmen niet uit te voeren. Dat het geen stemmen zijn van een mens, god of andere macht, maar dat het gaat om een biologisch mechanisme. Dat er iets gebeurt in hun hersenen, waardoor ze stemmen horen die van buitenaf lijken te Zo n drie procent van de Nederlanders hoort regelmatig stemmen 16 Uniek Tekst: Pieter Lomans. Illustratie: Milo.

17 ONDERZOEK Uniek 17

18 komen. Sommer: Die uitleg maakt mensen meestal minder angstig. Dat is erg belangrijk, want vaak zijn ze helemaal in de macht van zo n stem, doen ze wat die zegt en zijn ze als de dood dat ze door die stem gestraft worden. Maar een succesvolle behandeling voor driekwart van de patiënten betekent ook dat er voor zo n honderdduizend patiënten géén afdoende behandeling beschikbaar is. Sommer: Voor deze mensen heeft het UMC Utrecht drie jaar geleden een stemmenpoli opgericht. Hier verkennen we nieuwe mogelijkheden. We kijken bijvoorbeeld of er nog andere medicijnen zijn die wél werken of dat een aanvullende psychotherapie nog uitkomst kan bieden. Met die intensieve behandeling op maat kunnen we toch nog een klein deel van de patiënten helpen. Maar daarna staan we eigenlijk met lege handen. Dat is bijzonder frustrerend. Sommige patiënten geven aan dat ze met die stemmen niet kunnen en willen doorleven. Die last is te zwaar, te invaliderend voor hen. AUDITIEVE HALLUCINATIES De afgelopen jaren is Sommer gaan onderzoeken of nieuwe, experimentele behandelingen deze resistente stemmen misschien tóch het zwijgen kunnen opleggen. Een veelbelovende techniek is de Transcraniële Magnetische Stimulatie (TMS). Bij magnetische stimulatie wordt met apparatuur net buiten de schedel een snel wisselend magnetisch veld opgewekt. Daarmee kun je heel lokaal een stukje van de hersenen wat minder actief maken. Sommer: Bij een depressie lijkt magnetische stimulatie goed te werken en aanvankelijk dachten we dat het ook effectief was tegen die ongewenste stemmen, want bij een aantal mensen verdwenen ze. Toen we in een grote studie magnetische stimulatie vergeleken met een placebo een namaakbehandeling zagen we dat die effecten vrijwel gelijk waren. In de placebogroep knapten ongeveer evenveel mensen op als in de TMS-groep. Op dit moment lijkt magnetische stimulatie dus geen geschikte kandidaat. Recentelijk kreeg Sommer van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) een Vidi-subsidie om de mogelijkheden van een andere techniek te onderzoeken. Het gaat om de Extradurale Corticale Stimulatie (ECS), een invasieve techniek. Sommer: We maken een kleine opening in de schedel, een luikje, en leggen een stimulatie-elektrode op het hersenvlies. We komen dus niet ín de hersenen, wat bijvoorbeeld wel gebeurt met diepe hersenstimulatie (DBS), waarbij elektroden de hersenen van binnenuit stimuleren of afremmen. Toepassing van magnetische stimulatie net buiten de schedel werkt kennelijk niet goed. Waarom biedt ECS een matje met elektroden op het hersenvlies misschien meer mogelijkheden? Sommer: Magnetische stimulatie Stel dat we de ECS aan zetten en de stemmen werkelijk verdwijnen werkt heel goed op de motorische hersenschors. Je kunt met magnetische stimulatie vrij gemakkelijk een duim of hand van iemand in beweging brengen. Maar taalgebieden die een belangrijke rol spelen bij het ontstaan van stemmen, van auditieve hallucinaties lijken minder gevoelig voor magnetische stimulatie. Misschien omdat de zenuwbanen anders liggen, misschien vanwege steunweefsel dat anders is; we weten het niet precies. OORSUIZEN Vergeleken met TMS heeft Extradurale Corticale Stimulatie betere papieren, meent Sommer. Zo werkt de behandeling vrij goed bij chronisch oorsuizen (tinitus) en die aandoening lijkt enigszins op de gehoorhallucinaties. In Antwerpen en enkele andere plaatsen is de ECS-behandeling inmiddels met succes bij een aantal patiënten met tinitus toegepast. Een nadeel is het invasieve karakter van de behandeling. Sommer wijst ook op de ervaring die de groep van Frans Leijten in het UMC Utrecht heeft opgedaan bij epilepsiepatiënten. In Utrecht wordt een deel van deze patienten behandeld met hersenchirurgie, zegt Sommer. Vaak wordt bij hen de schedel opengemaakt zodat ze aan de oppervlakte dus op het hersenvlies bepaalde gebieden kunnen testen. Taalgebieden zijn op die manier heel goed te stimuleren. Je kunt iemand bijvoorbeeld een tijdelijke afasie bezorgen door op het hersenvlies het juiste taalgebied te prikkelen. Zo n afasie krijg je niet met magnetische stimulatie. Er zijn, kortom, diverse aanwijzingen dat ECS een machtiger wapen is om auditieve hallucinaties te bestrijden dan magnetische stimulatie. Toch zijn er nog veel problemen op te lossen. Sommer: We brengen met functionele MRI de activiteit van de hersenen in beeld wanneer mensen stemmen horen. Op die manier weten we waar we welk taalgebied moeten stimuleren. Die locatie wisselt soms sterk per persoon. Bij de een ligt het gebied in de linker hersenhelft, bij de ander rechts. En zelfs bij een en dezelfde persoon zien we soms behoorlijke verschillen tussen opeenvolgende hersenscans. TAALSYSTEEM De experimentele behandeling is overigens niet uitsluitend op het taalgebied gericht. Eigenlijk gaat het meer om het uit balans brengen van het netwerk van hersengebieden dat gezamenlijk die stemmen in het leven roept. Dat wil Sommer ontmantelen, het zwijgen opleggen. We zien dat bij die auditieve hallucinaties de rechter hersenhelft vaak erg actief is. Terwijl juist de linker hersenhelft bij de meeste mensen dominant is voor taal. Dat is gunstig, want dan kunnen we rechts behandelen. Daardoor heeft het taalsysteem links waarschijnlijk weinig te lijden en is de kans klein dat je met de geïmplanteerde elektroden taalstoornissen veroorzaakt. Want dat laatste willen we natuurlijk niet. Sommer wil zo n ECS bij zes patiënten implanteren en daarna bij iedereen het systeem een tijdlang aan- en uitzetten. Zónder dat arts of patiënten precies weten wanneer dat gebeurt. Zo zien we of het systeem werkt of niet, zegt Sommer. Daarnaast willen we met PET-onderzoek ook het hallucinatiesysteem nog gedetailleerder in kaart brengen. Met PET-scans kunnen we de hersenactiviteit in beeld brengen wanneer mensen stemmen horen. Stel dat we dan de ECS aanzetten en de stemmen werkelijk verdwijnen. En stel dat we op de PET-scans óók zien hoe de hersenactiviteit ineens verandert. Hoe het netwerk op een andere golflengte overschakelt. Dat zou ons echt veel meer inzicht geven in deze ziekte, zodat we de behandeling van de ernstigste patiënten hopelijk snel verder kunnen verbeteren. 18 Uniek

19 COLUMN HET RISICO WAARD Om grenzen te verleggen, successen te boeken en de gezondheidszorg vooruit te helpen, is het noodzakelijk afgewogen risico s te nemen. Het evenwicht daartussen vinden, is een van de moeilijkste opdrachten van het UMC Utrecht. Dat is de draad waarop wij balanceren, iedere dag weer. Natuurlijk weten we dat en is onze manier van werken daarop gebaseerd. Maar op sommige momenten ben je je daarvan weer extra bewust. De nasleep van de PROPATRIA-studie was voor mij zo n moment. Hebben we die balans uit het oog verloren, hebben we te veel risico s genomen, of was het het risico waard? Bij de PROPATRIA-studie onderzochten we het effect van bepaalde probioticastammen op patiënten met ernstige alvleesklierontsteking. Een aandoening met een hoog sterftepercentage. De ene groep patiënten kreeg een placebo, de andere groep probiotica. Na afloop van de studie zagen we een totaal onverwacht resultaat: in de behandelde groep waren meer mensen overleden dan in de controlegroep. De Inspectie voor de Gezondheidszorg startte een onderzoek en presenteerde eind vorig jaar haar bevindingen: zij constateerde een aantal onzorgvuldigheden die niet hadden mogen plaatsvinden (en waarvan we hebben geleerd), maar die los staan van het overlijden van de patiënten. Prof. dr. Jan Kimpen is bestuursvoorzitter van het UMC Utrecht. De dynamiek in een kennisinstelling als het UMC Utrecht is een andere dan die in de buitenwereld, de samenleving. Wij weten dat we ons onderzoek op een integere manier uitvoeren in het belang van patiënten, dat aan elk onderzoek een gedegen risicoafweging ten grondslag ligt, en dat er allerlei controlemechanismen zijn in alle fases van het onderzoek Daardoor gaat het bijna altijd goed. Als, ondanks deze voorzorgsmaatregelen, de uitkomsten van een studie toch onverwacht negatief uitvallen, kom je in de turbulente dynamiek van de buitenwereld terecht: van de overheid, de media, de samenleving, de betrokken patiënten en hun familie. Er wordt schande geroepen, actie geëist, onderzoekers worden gediskwalificeerd Misschien begrijpelijk, maar onterecht. De buitenwereld heeft op zo n moment geen boodschap aan onze verklaringen, niet aan onze verdediging en niet aan onze uitingen van spijt over de uitkomst van het onderzoek. Daar moeten wij mee leren leven. Ook als iets verkeerd uitpakt, als een risico werkelijkheid wordt, betekent dat nog niet dat het starten van de studie een fout besluit was. Een goede beslissing garandeert geen goede uitkomst. Ieder besluit brengt risico s met zich mee. Op een weg zonder risico s zijn geen besluiten nodig, dan is de richting duidelijk. Het gaat om een zorgvuldige afweging en het minimaliseren van die risico s. Ook als iets verkeerd uitpakt, betekent dat nog niet dat het starten van de studie een fout besluit was De PROPATRIA-studie had tot doel de behandelvooruitzichten van een specifieke groep patiënten te verbeteren en zo uiteindelijk mensenlevens te redden. Het ging om een groep ernstig zieke patiënten, voor wie geen adequate medische behandeling beschikbaar is, maar wel een toen veelbelovend en ogenschijnlijk onschuldig middel. Natuurlijk moesten we deze studie doen. Voor de groep waarin de oversterfte voorkwam, is de afloop echter diep treurig. In het belang van alle toekomstige patiënten met deze vreselijke ziekte is het goed dat deze studie toch is uitgevoerd. Dat is het dilemma van klinisch wetenschappelijk onderzoek. Om met deze dilemma s om te gaan én ervan te leren, zijn de UMC s op aarde... Foto: Chris Timmers. Uniek 19

20 Iwan van Veen is verpleegkundig beleidsmedewerker op de afdeling Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Voor het UMC Utrecht werkt hij mee aan het project Dwang en drang van GGZ Nederland dat het gebruik van separeerkamers jaarlijks met tien procent moet terugdringen. Belangrijkste aanleiding hiervoor is het gegeven dat de separeerkamer in Nederland te vaak gebruikt wordt om orde en rust op een afdeling te herstellen. Separeren gaat niet om straffen of belonen Jaarlijks belanden zo n mensen in een separeerkamer. Dat is één op de vier psychiatrische patiënten in een instelling. Wettelijk is separeren alleen toegestaan als iemand een gevaar is voor zichzelf of voor anderen. Iwan van Veen reageert op zes stellingen. Patiënten komen te vaak in de separeer terecht. WAAR. Hoewel het aantal separaties in het UMC Utrecht de afgelopen jaren door allerlei initiatieven flink is gedaald, is het nog steeds te veel. Op de gesloten afdeling voor Jeugdpsychiatrie krijgt ongeveer vijf procent van de patiënten met de separeer te maken. Op de gesloten afdeling voor volwassenen ligt dat percentage rond de 26 procent. Zelf zijn we al jaren bezig met het terugdringen van separatie. Sinds een half jaar doen we dit ook binnen de kaders van het landelijke project Dwang en Drang. Daarom gaan we separatie bijvoorbeeld op een eenduidige manier registreren, met behulp van de zogenaamde Argus-methode. Zo weten we straks niet alleen of ons eigen separeerpercentage is gedaald, maar ook hoe we het doen ten opzichte van andere instellingen. 20 Uniek Tekst: Elke Lautenbag. Foto:Marcel Bakker HiRez Images.

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen Samenvatting Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen In Nederland bestaat al decennia een succesvol programma voor bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker. Daarmee

Nadere informatie

Bescherm uw kind tegen 12 infectieziekten. Rijksvaccinatieprogramma

Bescherm uw kind tegen 12 infectieziekten. Rijksvaccinatieprogramma Bescherm uw kind tegen 12 infectieziekten Rijksvaccinatieprogramma In Nederland gingen vroeger veel kinderen dood aan infectieziekten waar tegen nu vaccins bestaan. Omdat bijna alle kinderen in Nederland

Nadere informatie

Vaccinaties voor baby s van 6-9 weken, 3, 4 en 10-11 maanden. Rijksvaccinatieprogramma

Vaccinaties voor baby s van 6-9 weken, 3, 4 en 10-11 maanden. Rijksvaccinatieprogramma Vaccinaties voor baby s van 6-9 weken, 3, 4 en 10-11 maanden Rijksvaccinatieprogramma In Nederland gingen vroeger veel kinderen dood aan infectieziekten waartegen nu vaccins bestaan. Omdat bijna alle kinderen

Nadere informatie

Bescherm uw kind. Informatie voor ouders tegen infectieziekten. Rijksvaccinatieprogramma

Bescherm uw kind. Informatie voor ouders tegen infectieziekten. Rijksvaccinatieprogramma Bescherm uw kind Informatie voor ouders tegen infectieziekten Rijksvaccinatieprogramma Waar gaat deze folder over? De overheid heeft het Rijksvaccinatieprogramma gemaakt voor alle kinderen in Nederland.

Nadere informatie

Bescherm uw kind. Laat uw kind inenten tegen infectieziekten. Rijksvaccinatieprogramma

Bescherm uw kind. Laat uw kind inenten tegen infectieziekten. Rijksvaccinatieprogramma Bescherm uw kind Laat uw kind inenten tegen infectieziekten Rijksvaccinatieprogramma Laat uw kind inenten De overheid heeft het Rijksvaccinatieprogramma gemaakt voor alle kinderen in Nederland. Met het

Nadere informatie

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet?

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Samenvatting Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Griep (influenza) wordt veroorzaakt door het influenzavirus. Omdat het virus steeds verandert, bouwen mensen geen weerstand op die hen een leven lang

Nadere informatie

Vaccinaties voor peuters van 14 maanden. Rijksvaccinatieprogramma

Vaccinaties voor peuters van 14 maanden. Rijksvaccinatieprogramma Vaccinaties voor peuters van 14 maanden Rijksvaccinatieprogramma In Nederland gingen vroeger veel kinderen dood aan infectieziekten waartegen nu vaccins bestaan. Omdat bijna alle kinderen in Nederland

Nadere informatie

Vaccinaties voor kinderen van 9 jaar. Rijksvaccinatieprogramma

Vaccinaties voor kinderen van 9 jaar. Rijksvaccinatieprogramma Vaccinaties voor kinderen van 9 jaar Rijksvaccinatieprogramma In Nederland gingen vroeger veel kinderen dood aan infectieziekten waartegen nu vaccins bestaan. Omdat bijna alle kinderen in Nederland worden

Nadere informatie

HPV-vaccinatie voor meisjes van 12 jaar. Rijksvaccinatieprogramma

HPV-vaccinatie voor meisjes van 12 jaar. Rijksvaccinatieprogramma HPV-vaccinatie voor meisjes van 12 jaar Rijksvaccinatieprogramma HPV-vaccinatie HPV is de afkorting van humaan papillomavirus. Ongeveer 8 op de 10 vrouwen die seksueel actief zijn, krijgen ooit een HPV-infectie

Nadere informatie

Samenvatting. De ziekte en het bevolkingsonderzoek

Samenvatting. De ziekte en het bevolkingsonderzoek Samenvatting Nederland heeft een goed bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker ( het uitstrijkje ). Er zijn echter kansen om de preventie van baarmoederhalskanker verder te verbeteren. Zo is er een

Nadere informatie

Bescherm uw kind. Laat uw kind inenten tegen infectieziekten. Rijksvaccinatieprogramma

Bescherm uw kind. Laat uw kind inenten tegen infectieziekten. Rijksvaccinatieprogramma Bescherm uw kind Laat uw kind inenten tegen infectieziekten Rijksvaccinatieprogramma Laat uw kind inenten De overheid heeft het Rijksvaccinatieprogramma gemaakt voor alle kinderen in Nederland. Met het

Nadere informatie

Prik en bescherm. Laat je inenten tegen baarmoederhalskanker

Prik en bescherm. Laat je inenten tegen baarmoederhalskanker Prik en Prik en bescherm Laat je inenten tegen baarmoederhalskanker De HPV-inenting in het kort HPV is de afkorting voor humaan papilloma-virus. Het virus dat baarmoederhalskanker kan veroorzaken. De kans

Nadere informatie

HPV-vaccinatie. Informatie over inenten tegen baarmoederhalskanker

HPV-vaccinatie. Informatie over inenten tegen baarmoederhalskanker HPV-vaccinatie Informatie over inenten tegen baarmoederhalskanker De HPV-vaccinatie in het kort HPV is de afkorting voor humaan papilloma-virus. Het virus dat baarmoederhalskanker kan veroorzaken. De kans

Nadere informatie

Vaccinaties voor kinderen van 4 jaar. Rijksvaccinatieprogramma

Vaccinaties voor kinderen van 4 jaar. Rijksvaccinatieprogramma Vaccinaties voor kinderen van 4 jaar Rijksvaccinatieprogramma In Nederland gingen vroeger veel kinderen dood aan infectieziekten waartegen nu vaccins bestaan. Omdat bijna alle kinderen in Nederland worden

Nadere informatie

rik Prik en bescherm informatie over inenten tegen baarmoederhalskanker

rik Prik en bescherm informatie over inenten tegen baarmoederhalskanker rik n Prik en bescherm informatie over inenten tegen baarmoederhalskanker De HPV-inenting in het kort HPV is de afkorting voor humaan papilloma-virus. Het virus dat baarmoederhalskanker kan veroorzaken.

Nadere informatie

GRIEPVACCINATIE 2012. Waardoor komt het? Wat zijn de verschijnselen? Adviezen

GRIEPVACCINATIE 2012. Waardoor komt het? Wat zijn de verschijnselen? Adviezen GRIEPVACCINATIE 2012 De griepprik zal dit jaar op woensdag 14 november worden gegeven, tussen 15 en 18 uur. Mensen die ervoor in aanmerking komen krijgen ongeveer 2 weken van tevoren een uitnodiging toegestuurd.

Nadere informatie

Vragen en antwoorden; invoering nieuw inentingsschema tegen pneumokokken. Versie 1. 27.11.2013

Vragen en antwoorden; invoering nieuw inentingsschema tegen pneumokokken. Versie 1. 27.11.2013 Vragen en antwoorden; invoering nieuw inentingsschema tegen pneumokokken. Versie 1. 27.11.2013 De achtergrond van de overgang naar het nieuwe inentingsschema met 1 prik minder Waarom is het niet meer nodig

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 22 894 Preventiebeleid voor de volksgezondheid Nr. 130 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 3 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 4 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Hoe

Nadere informatie

Informatie voor zorgpersoneel. Vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP

Informatie voor zorgpersoneel. Vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Informatie voor zorgpersoneel Vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep 1 ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP U ontvangt deze folder omdat u in aanmerking komt voor een vaccinatie

Nadere informatie

Ga naar prik en bescherm.nl

Ga naar prik en bescherm.nl Benieuwd wat andere meiden, moeders en experts vinden? Ga naar prik en bescherm.nl Dit mini-magazine geeft je in korte tijd de belangrijkste informatie over de HPV-vaccinatie. Wil je graag meer weten of

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 5 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 6 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Wie

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP

Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A, ook wel Mexicaanse griep genoemd, geeft

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 22 894 Preventiebeleid voor de volksgezondheid Nr. 129 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Verkoudheid; virale infectie; respiratoir syncytieel virus; vaccins; antivirale middelen

Verkoudheid; virale infectie; respiratoir syncytieel virus; vaccins; antivirale middelen Niet-technische samenvatting 2015107 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Dierstudies in het kader van ontwikkeling van medicijnen voor het behandelen en voorkomen van virale infecties aan de

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

LAAT GRIEP DEZE WINTER IN DE KOU STAAN

LAAT GRIEP DEZE WINTER IN DE KOU STAAN LAAT GRIEP DEZE WINTER IN DE KOU STAAN 10 vragen over griepvaccinatie GRIEPVACCINATIE.BE AGENTSCHAP ZORG & GEZONDHEID 1. Waarom vaccinatie tegen griep? Vaccinatie is de enige manier om je tegen griep en

Nadere informatie

Uw rechten en behandeling

Uw rechten en behandeling Uw rechten en behandeling als wij gedwongen moeten ingrijpen in noodsituaties Behandeling onder dwang Als u tijdens uw opname te maken krijgt met gedwongen behandeling, hebt u als patiënt van GGZ ingeest

Nadere informatie

Bloedvergiftiging (sepsis)

Bloedvergiftiging (sepsis) Bloedvergiftiging (sepsis) Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 0661 Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw familielid een bloedvergiftiging heeft. Een bloedvergiftiging wordt meestal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden Nederlandse samenvatting 161 1 2 3 Samenvatting Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Nederlandse samenvatting 163 Wereldwijd is het percentage kinderen dat te vroeg geboren

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag PG/ZP-2.781.583 9 juli 2007

Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag PG/ZP-2.781.583 9 juli 2007 De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag 9 juli 2007 Onderwerp Bijlage(n) Uw brief Standpunt op advies Gezondheidsraad

Nadere informatie

Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, een belangrijke stap voorwaarts en toch veel verzet. Jaarcongres MPA Alumni, 15 april 2011, Den Haag

Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, een belangrijke stap voorwaarts en toch veel verzet. Jaarcongres MPA Alumni, 15 april 2011, Den Haag Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, een belangrijke stap voorwaarts en toch veel verzet Jaarcongres MPA Alumni,, Den Haag Roel A. Coutinho 1 Center for Infectious Disease Control National Institute

Nadere informatie

Mediastinitis Radboud universitair medisch centrum

Mediastinitis Radboud universitair medisch centrum Mediastinitis U hebt enige tijd geleden een openhart operatie ondergaan. Helaas is bij u een complicatie opgetreden genaamd mediastinitis. Een mediastinitis is een ontsteking van het borstbeen en de daarachterliggende

Nadere informatie

Doorbraak in onderzoek naar ME

Doorbraak in onderzoek naar ME Doorbraak in onderzoek naar ME Gezaghebbende Amerikaanse overheidsinstanties hebben opnieuw bij MEpatiënten een virus aangetroffen. Al eerder berichtte EenVandaag over de ontdekking van het XMRV-virus

Nadere informatie

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL Antibiotica HOE GEBRUIKT U ANTIBIOTICA COMBINATIE MET ANDERE MIDDELEN BIJWERKINGEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN GEBRUIK TIJDENS ZWANGERSCHAP EN BORSTVOEDING RESISTENTIE TEGEN ANTIBIOTICA VRAAG OVER

Nadere informatie

Workshop 1 Vaccinatie: bescherming van individu en maatschappij. moderator Marleen Finoulst

Workshop 1 Vaccinatie: bescherming van individu en maatschappij. moderator Marleen Finoulst Workshop 1 Vaccinatie: bescherming van individu en maatschappij moderator Marleen Finoulst Presentaties Adviezen Hoge Gezondheidsraad: Marc Van Ranst Individuele bescherming: antroposofische invalshoek:

Nadere informatie

Bent u gevraagd voor medisch wetenschappelijk onderzoek?

Bent u gevraagd voor medisch wetenschappelijk onderzoek? Bent u gevraagd voor medisch wetenschappelijk onderzoek? Inhoud Pagina Inleiding... 2 Medisch wetenschappelijk onderzoek... 3 Waarom zou u meedoen... 4 Onderzoeksfasen... 5 Medisch Ethische Commissie...

Nadere informatie

MRSA Radboud universitair medisch centrum

MRSA Radboud universitair medisch centrum MRSA U wordt behandeld in het Radboudumc en bent mogelijk in contact gekomen met de MRSA bacterie (Meticilline Resistente Staphylococcus Aureus). Dit kan zijn doordat u Beroepsmatig in aanraking komt

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

1,5 miljoen Fout. Dit is het aantal dierproeven dat in 1978 werd gedaan. In 2008 is het aantal dierproeven gehalveerd naar 580.000.

1,5 miljoen Fout. Dit is het aantal dierproeven dat in 1978 werd gedaan. In 2008 is het aantal dierproeven gehalveerd naar 580.000. Quiz over dierproeven Hier kun je alle vragen en antwoorden van de quiz nalezen. Stel de vragen ook eens aan je klasgenoten na afloop van een spreekbeurt of presentatie over dierproeven. Hoe ga je te werk?

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Medisch-wetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon

Medisch-wetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Uitgave Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postadres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag Telefoon (070) 340 79 11 Informatie Voor informatie en vragen

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

Antwoorden op kamervragen van de Kamerleden Van Gerven en Langkamp over vaccinatie tegen polio, bof, mazelen en rodehond.

Antwoorden op kamervragen van de Kamerleden Van Gerven en Langkamp over vaccinatie tegen polio, bof, mazelen en rodehond. Antwoorden op kamervragen van de Kamerleden Van Gerven en Langkamp over vaccinatie tegen polio, bof, mazelen en rodehond. (2080910270) 1 Wat is uw reactie op het bericht dat de gepromoveerde arts P. uit

Nadere informatie

Grieppandemie. Wat moet u weten over een grieppandemie (wereldgriep)?

Grieppandemie. Wat moet u weten over een grieppandemie (wereldgriep)? Grieppandemie Wat moet u weten over een grieppandemie (wereldgriep)? Grieppandemie 2 Wat leest u in deze folder? Deze folder gaat over een grieppandemie (wereldgriep). U leest de antwoorden op 10 belangrijke

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

PRAKTISCH VACCINATIE VAN DE HOND

PRAKTISCH VACCINATIE VAN DE HOND l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH VACCINATIE VAN DE HOND over houden van huisdieren Vaccinatie is een belangrijke en effectieve manier om ziekten

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Adalumimab. Bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa

Adalumimab. Bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Adalumimab Bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Uw maag-, darm- en leverarts heeft u adalumimab (merknaam Humira ) voorgeschreven voor de behandeling van de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa.

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Bloedvergiftiging Informatie voor patiënten F0907-1225 juni 2010 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek darmkanker

Bevolkingsonderzoek darmkanker Bevolkingsonderzoek darmkanker 2016 Waarom een bevolkingsonderzoek darmkanker? Darmkanker is een ernstige ziekte. Van elke 100 mensen zullen vier tot vijf mensen in hun leven darmkanker krijgen. In 2014

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Ik laat me vaccineren tegen seizoensgriep! U toch ook?

Ik laat me vaccineren tegen seizoensgriep! U toch ook? vzw AZ Alma campus sijsele Gentse Steenweg 132 B-8340 Sijsele-Damme tel. 050 72 81 11 campus eeklo (Maatschappelijke Zetel) Moeie 18 B-9900 Eeklo tel. 09 376 04 11 www.azalma.be PERSBERICHT AZ Alma promoot

Nadere informatie

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MET ELKAAR VOOR ELKAAR

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MET ELKAAR VOOR ELKAAR centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MET ELKAAR VOOR ELKAAR De Swaai is een samenwerking tussen GGZ Friesland en Talant en biedt volwassenen met zowel een verstandelijke beperking als

Nadere informatie

7. Wel of niet vertellen

7. Wel of niet vertellen Quizvragen hoofdstuk 6 1. Wanneer krijgt iemand een bloedtransfusie? 2. Hoe is het virus in jouw bloed terechtgekomen? 3. Komt een verkoudheid door de kou of door een virus? 4. Kan het virus in flesvoeding

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Het is een goed moment om na te denken over de toekomst van het RVP

Het is een goed moment om na te denken over de toekomst van het RVP Samenvatting Het is een goed moment om na te denken over de toekomst van het RVP Sinds 1957 worden Nederlandse kinderen gevaccineerd tegen infectieziekten. Dat gebeurt in het kader van het zogenoemde Rijksvaccinatieprogramma

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Biologicals: wat moet u weten?

Biologicals: wat moet u weten? Biologicals: wat moet u weten? INHOUD 1. Wat moet u weten voordat u met een biological begint? 2. Wat doet de arts van tevoren? 3. Wat kunt u zelf doen om een biological goed te laten werken? 4. Wie kan

Nadere informatie

Wat is een longontsteking?

Wat is een longontsteking? Longontsteking Wat is een longontsteking? Een longontsteking is een infectie van de longblaasjes en het omliggende weefsel. De infectie kan veroorzaakt worden door een bacterie of een virus, die u via

Nadere informatie

De longverpleegkundige

De longverpleegkundige De longverpleegkundige De longverpleegkundige Van uw longarts heeft u de eerste informatie gekregen over uw aandoening en de klachten die daarmee gepaard gaan. Vervolgens heeft de longarts u verwezen naar

Nadere informatie

Waarom moet je altijd een dieet volgen?

Waarom moet je altijd een dieet volgen? Nynke en Zara interviewen kinderarts MDL Frank Kneepkens, 22 juni 2009 Waarom moet je altijd een dieet volgen? Onder het genot van een grote zak M&M s, jawel glutenvrij, nemen Nynke en Zara een interview

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

Geschreven door Diernet Team woensdag, 12 januari 2011 00:00 - Laatst aangepast woensdag, 12 januari 2011 23:21

Geschreven door Diernet Team woensdag, 12 januari 2011 00:00 - Laatst aangepast woensdag, 12 januari 2011 23:21 Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Een infectie met parvovirus is een acute (plotselinge en hevige) generaliseerde (systemische) ziekte bij honden. De aandoening

Nadere informatie

Gynaecologie. Het uitstrijkje, colposcopie, lisexcisie en conisatie

Gynaecologie. Het uitstrijkje, colposcopie, lisexcisie en conisatie Gynaecologie Het uitstrijkje, colposcopie, lisexcisie en conisatie Algemeen Bij een uitstrijkje neemt de arts met een borstel of spatel cellen van de baarmoedermond af. Aan het uitstrijkje is te zien

Nadere informatie

BRONCHIËCTASIE POLIKLINIEK. In deze folder leest u meer over bronchiëctasieën en de bronchiëctasie polikliniek van het UCCZ Dekkerswald.

BRONCHIËCTASIE POLIKLINIEK. In deze folder leest u meer over bronchiëctasieën en de bronchiëctasie polikliniek van het UCCZ Dekkerswald. BRONCHIËCTASIE POLIKLINIEK In deze folder leest u meer over bronchiëctasieën en de bronchiëctasie polikliniek van het UCCZ Dekkerswald. Het ziektebeeld Wat zijn bronchiëctasieën? Bronchiëctasieën zijn

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek darmkanker

Bevolkingsonderzoek darmkanker Bevolkingsonderzoek darmkanker 2014 Bevolkingsonderzoek darmkanker In deze folder leest u meer over het bevolkingsonderzoek darmkanker en wat dit voor u kan betekenen. Waarom een bevolkingsonderzoek? Darmkanker

Nadere informatie

Infectiepreventie. De jaarlijkse griepprik

Infectiepreventie. De jaarlijkse griepprik Infectiepreventie De jaarlijkse griepprik 1 De jaarlijkse griepprik Deze folder informeert u over de vaccinatie tegen de seizoensgriep. U krijgt deze folder omdat u, net als uw collega s, ook dit jaar

Nadere informatie

Allereerst wensen wij iedereen natuurlijk een beestachtig en gelukkig 2014 toe!

Allereerst wensen wij iedereen natuurlijk een beestachtig en gelukkig 2014 toe! Nieuwsbrief Januari 2014 Allereerst wensen wij iedereen natuurlijk een beestachtig en gelukkig 2014 toe! Wij staan in het nieuwe jaar weer voor u en uw huisdieren klaar! Ik wilde het over het nut en het

Nadere informatie

natalizumab (tysabri)

natalizumab (tysabri) patiënteninformatie natalizumab (tysabri) behandeling en werking medicijn Uw neuroloog heeft u het medicijn natalizumab (Tysabri) geadviseerd. Hoe werkt dit medicijn? Hoe wordt natalizumab toegediend?

Nadere informatie

Longontsteking (pneumonie)

Longontsteking (pneumonie) Longontsteking (pneumonie) In deze folder informeren wij u over wat een longontsteking is, hoe de behandeling verloopt en welke adviezen er zijn om uw herstel te bevorderen. Wat is een longontsteking?

Nadere informatie

Mexicaanse griep. Rapport. Geen nationale paniek, maar wel bereidheid tot vaccineren. Danielle van Wensveen. C6957J4 30 oktober 2009

Mexicaanse griep. Rapport. Geen nationale paniek, maar wel bereidheid tot vaccineren. Danielle van Wensveen. C6957J4 30 oktober 2009 Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Political & Social Rapport Mexicaanse griep Geen nationale paniek,

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179 Inhoud Voorwoord 7 1 Hoe word je seksverslaafd? 13 2 Wie is gevoelig voor seksverslaving? 29 3 Het ontstaan van de verslaving 53 4 Seksverslaving, wissels en vat 73 5 Seksverslaving en de relatie 97 6

Nadere informatie

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A Naast deze infokaart over hepatitis zijn er ook infokaarten beschikbaar over: infectieziekten algemeen, tuberculose, seksueel overdraagbare aandoeningen, jeugd en onveilig vrijen en jeugd en vaccinatie.

Nadere informatie

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is.

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Roken Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Inleiding In restaurants,wijkcentra,kantines van sporthallen en op het werk roken

Nadere informatie

Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen

Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen CAPRI Universiteit Antwerpen INFORMATIEBRIEF VOOR DEELNEMERS Versie voor patiënten Versie 3 22/04/2015 Geachte heer/mevrouw,

Nadere informatie

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: anakinra (Kineret )

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: anakinra (Kineret ) Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU Langwerkende antireumatische middelen: anakinra (Kineret ) In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten het geneesmiddel anakinra te gaan

Nadere informatie

www.robinsca.nl INFORMATIEBROCHURE

www.robinsca.nl INFORMATIEBROCHURE www.robinsca.nl INFORMATIEBROCHURE Het wetenschappelijke bevolkingsonderzoek naar de vroege opsporing van hart- en vaatziekten. Overzicht studiegroepen GROEP 1: Controlegroep Komt u in de controlegroep?

Nadere informatie

Beroepsmatig in aanraking komt met levende varkens, vleeskalveren of vleeskuikens.

Beroepsmatig in aanraking komt met levende varkens, vleeskalveren of vleeskuikens. MRSA 1 U wordt behandeld in een zorginstelling en bent mogelijk in contact gekomen met de MRSA bacterie (Meticilline Resistente Staphylococcus Aureus). Dit kan zijn doordat u Beroepsmatig in aanraking

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten Samen naar een gezond gewicht

Informatiebrochure voor patiënten Samen naar een gezond gewicht Informatiebrochure voor patiënten Samen naar een gezond gewicht De Nederlandse Obesitas Kliniek, het centrum voor patiënten met morbide obesitas De Nederlandse Obesitas Kliniek (NOK) is hét centrum van

Nadere informatie

Vaccinaties in Nederland, een vanzelfsprekende zaak.

Vaccinaties in Nederland, een vanzelfsprekende zaak. nipo het marktonderzoekinstituut Postbus 247 1000 ae Amsterdam Grote Bickersstraat 74 Telefoon (020) 522 54 44 Fax (020) 522 53 33 E-mail info@nipo.nl Internet http://www.nipo.nl Rapport Vaccinaties in

Nadere informatie

Opname bij COPD. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Opname bij COPD. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Opname bij COPD U bent opgenomen op de Verpleegafdeling Longziekten van Rijnstate Arnhem, omdat u last heeft van COPD. In deze folder leest u wat u van de opname kunt verwachten. Neem altijd uw verzekeringsgegevens

Nadere informatie

Verstoorde ademhaling tijdens de slaap

Verstoorde ademhaling tijdens de slaap Verstoorde ademhaling tijdens de slaap Diagnose en behandeling van slaapapneu Als u last heeft van een verstoorde ademhaling tijdens de slaap bent u zich daarvan niet altijd bewust. Een verstoorde ademhaling

Nadere informatie