Fasehoek, geschikt op de intensive care?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Fasehoek, geschikt op de intensive care?"

Transcriptie

1 Fasehoek, geschikt op de intensive care? Exploratief onderzoek naar de relatie tussen de met bio-impedantie gemeten fasehoek en de duur van beademing, duur van de behandeling en mortaliteit bij volwassen intensive care patiënten. Bachelor opleiding Voeding & Diëtetiek Auteurs: Daniëlle Post en Kim de Wit Datum: januari 2014 Opdrachtgever: VU medisch centrum Amsterdam Opleiding: Voeding & Diëtetiek, Hogeschool van Amsterdam Afstudeerproject:

2

3 Exploratief onderzoek naar de relatie tussen de met bio-impedantie gemeten fasehoek en de duur van beademing, duur van de behandeling en mortaliteit bij intensive care patiënten. Auteurs Kim de Wit Daniëlle Post Afstudeernummer Opdrachtgever VU medisch centrum De boelelaan HV Amsterdam Praktijkbegeleidster Prof. dr. H. Oudemans van Straaten VU medisch centrum Intensive Care Volwassenen De boelelaan HV Amsterdam Docentbegeleidster Ir. A. Verreijen Hogeschool van Amsterdam Dr. Meurerlaan SM Amsterdam

4 Dankwoord Via deze weg willen wij graag een aantal personen bedanken, die het mogelijk hebben gemaakt om uiteindelijk tot dit resultaat te komen. Ten eerste onze docentbegeleidster Amely Verreijen, die ons te allen tijde heeft begeleid, gemotiveerd en klaar stond daar waar nodig was. Ten tweede prof. dr. Heleen Oudemans van Straaten, praktijkbegeleidster, die ons gedurende deze afstudeerperiode heeft begeleid en gecorrigeerd. Als laatste willen wij alle gemeten patiënten van het VU medisch centrum enorm bedanken voor hun deelname en medewerking voor het verkrijgen van de gemeten data. Amsterdam, januari 2014 Daniëlle Post en Kim de Wit

5 Samenvatting Introductie Uit literatuur is gebleken dat een lage fasehoek gemeten met de bio-impedantie meter vaak kenmerkend is bij zieke patiënten. De fasehoek is daarbij een voorspeller voor een slechtere prognose in de vorm van een langere ziekenhuis opname, een hogere kans op sterfte en postoperatieve complicaties bij diverse ziektes. Tot op heden ontbreken prospectieve studies over de prognostische waarde van de door bioimpedantie gemeten fasehoek bij intensive care patiënten. Daarom wordt binnen deze studie bestudeerd of de fasehoek voorspellend is voor de duur van beademing, duur van de IC-behandeling en de mortaliteit bij volwassen patiënten op de intensive care. Methode Alle volwassenen patiënten die binnen de studieperiode werden opgenomen op de afdeling Intensive Care van het VU medisch centrum werden meegenomen in deze studie indien deze patiënten voldeden aan de gestelde in- en exclusie criteria. Om antwoord te geven op de onderzoeksvraag werden voor deze studie algemene patiëntgegevens en de gegevens van de bio-impedantie metingen verzameld. Daarnaast is de duur van beademing, duur van IC-behandeling en het al dan niet overlijden van de deelnemers gerapporteerd. De fasehoek, Resistance, Reactance, spiermassa, vetvrije en vet massa zijn binnen 24 uur na opname gemeten met de AKERN BIA 101 Anniversary (MST Medical) bio-impedantie meter. Er is gekeken naar verbanden door middel van de lineaire regressie analyse voor de uitkomstmaten duur van beademing en duur van IC-behandeling. Voor de uitkomstmaat mortaliteit is gekeken of er verschillen zijn tussen niet overleden en overleden patiënten in de fasehoek, Resistance, Reactance, spiermassa, vetvrije massa en vet massa. Deze verschillen zijn getoetst met een T-toets. Resultaten De studiepopulatie bestond uit 107 patiënten. Er werden geen significante relaties gevonden tussen de fasehoek met de duur van beademing en duur van IC-behandeling en mortaliteit. Wel was er een trend voor een lagere fasehoek bij de patiënten die overleden zijn binnen de studieperiode (n=10). Ook werd een significant hogere Resistance gemeten bij de overleden patiënten. Tot slot bleek dat ook de spiermassa en vetvrije massa gemeten met bio-impedantie analyse significant lager waren bij overleden patiënten dan bij niet overleden patiënten. Conclusie Uit deze exploratieve studie blijkt dat de fasehoek geen voorspeller lijkt te zijn voor de duur van beademing en duur van de IC-behandeling. Wel lijkt er een verband te bestaan tussen de Resistance, spiermassa en vetvrije massa gemeten met bio-impedantie analyse en mortaliteit bij volwassenen op de intensive care. In vervolgonderzoek bij een grotere studiepopulatie zouden de mogelijk verstorende effecten van onder andere ernst van ziekte, hydratietoestand en geslacht meegenomen moeten worden in de analyses. Key-words: fasehoek, bio-impedantie analyse, intensive care, behandeling, mortaliteit

6

7 Inhoudsopgave 1. Introductie Bio-impedantie analyse Resistance en Reactance Fasehoek Vochtstatus BIVA gram Relatie fasehoek en prognose Materialen en methode Studie ontwerp Studie populatie Bio-impedantie meting Data verzameling Statistische analyse Resultaten Kenmerken onderzoekspopulatie Bio-impedantie analyse Duur beademing, duur IC-behandeling en mortaliteit Discussie Vergelijking 4 studies met huidige studie Sterke en zwakke punten Conclusie en aanbevelingen Referenties Bijlage 1. Tabel 1. Klinische uitkomsten bij relatie fasehoek en mortaliteit... 23

8

9 1. Introductie De intensive care (IC) van het VU medisch centrum te Amsterdam is een dynamische afdeling waar, in een multidisciplinaire setting, topklinische behandelingen worden geleverd. Op deze afdeling worden ernstig zieke patiënten behandeld met behulp van medische apparatuur. Het gaat hier om patiënten met een brede diversiteit aan ziektes, zowel acuut als acuut op chronisch. 1 Door een verhoogd metabolisme, immobiliteit en verminderde voedingsintake gaat ernstige ziekte en intensive care opname gepaard met de afbraak van lichaamseiwitten. De afbraak van deze lichaamseiwitten zorgt ervoor dat de vetvrije massa wordt afgebroken. De afname in vetvrije massa, waaronder spiermassa, is gerelateerd aan een hoger sterfterisico en een langduriger ziekteproces. 2,3,4 Sinds kort heeft de intensive care volwassenen van het VU medisch centrum de mogelijkheid om bioimpedantie analyse (BIA) metingen te verrichten en gebruiken zij deze meting voor het bepalen van de hydratiestatus en de cellulaire integriteit. De bio-impedantie meting wordt reeds gebruikt in de ziekenhuissector om de lichaamssamenstelling van een patiënt te beoordelen. De IC afdeling van het VU medisch centrum wil op systematische wijze onderzoeken of deze meting bruikbaar is voor de prognose bij IC patiënten Bio-impedantie analyse De BIA is een relatief eenvoudige, non invasieve, niet pijnlijke methode om de vetvrije massa in te schatten. Deze meting verloopt zonder risico voor de patiënt. Het is een indirecte meting die wordt verricht via een elektrische wisselstroom door het lichaam. De BIA-meter meet de impedantie, ofwel de mate waarin een weefsel de elektrische stroom vertraagt of stopt. De impedantie kan vervolgens worden onderverdeeld in de Resistance en de Reactance. 5 Naast de Resistance en de Reactance, geeft de BIA-meter ook de fasehoek. Door middel van de Impedantie, Resistance en Reactance geeft het apparaat ook een schatting voor de hoeveelheid lichaamswater, de vetvrije massa en de vet massa Resistance en Reactance De Resistance (R) is een maat voor de hoeveelheid stroom die een weefsel doet stoppen, de zogenaamde weerstand. Extracellulair water heeft een lage weerstand, dat betekent dat deze de stroom goed geleidt. Resistance is vooral een maat voor de hoeveelheid extracellulair water. Een lagere Resistance wijst op meer water in de weefsels. Weefsels die een hoge weerstand geven, geleiden de elektrische stroom niet goed. 6 Spierweefsel bevat ongeveer 75% water, door dit hoge gehalte aan water ontstaat er een lage weerstand en dus een hoge geleiding. Vetweefsel daarentegen bevat slechts 20% water, hierdoor is de weerstand hoger. 7 De Reactance (Xc) is de mate waarin weefsels de stroom doen vertragen, de zogenaamde vertraagde weerstand. Deze vertraging wordt veroorzaakt door de celmembranen, die in staat zijn om de lading van de elektrische stroom geringe tijd vast te houden (figuur 1). De Reactance is hiermee een weerspiegeling van celmassa en de cellulaire integriteit. Een lage integriteit van de celmembranen leidt tot het minder goed kunnen vasthouden van de wisselstroom, 1

10 wat resulteert in een lagere Reactance. Een lage Reactance wordt geassocieerd met veelvoorkomende ernstige ziekte. 6,7 Figuur 1. Verschil tussen Resistance en Reactance Fasehoek Er is een methode om de relatie tussen de Resistance en Reactance weer te geven, namelijk de fasehoek. De hoek tussen de Resistance en de Reactance is de fasehoek (zie figuur 2). Als de fasehoek laag is en overeenkomt met een lage Reactance, kan dat twee dingen betekenen, namelijk dat de integriteit van de celmembranen is afgenomen of dat de hydratiestatus is toegenomen. 10 Naast de ziekte, hydratiestatus, spiermassa, vetvrije massa en vet massa zijn er ook andere factoren van invloed op de fasehoek namelijk lengte, gewicht, geslacht en leeftijd. 6 Verschillende studies hebben aangetoond dat er een significant verschil te zien is in de fasehoek tussen gezonde en zieke personen, namelijk dat zieke personen over het algemeen een lagere fasehoek hebben Vochtstatus Hydratiestatus is ook van invloed op de uitkomst van de BIA-meting. Als een persoon overgehydreerd is, wordt de geleiding verhoogd en hiermee verlaagt de impedantie. Hierdoor wordt de beoordeling van het lichaamsvet onnauwkeurig en foutief laag. 11 Sommige zieke patiënten zijn juist gedehydreerd wat een hogere impedantie geeft. Dit houdt in dat het lichaam minder lichaamswater bevat, waardoor er in verhouding meer lichaamsvet is en dit leidt tot het ontstaan van een hogere weerstand. De bio-impedantie meter geeft dan een foutief hoger percentage lichaamsvet. 11 Aangezien de BIA meting enerzijds iets kan zeggen over de hydratiestatus en anderzijds over de cellulaire integriteit (met behulp van Resistance, Reactance en de daaruit te bepalen fasehoek) is het interessant om de BIA metingen te verrichten op de intensive care. 6, BIVA gram Om de uitkomst van de BIA weer te geven wordt gebruik gemaakt van een BIVA gram (figuur 2). In dit BIVA gram worden de Resistance (X-as) en de Reactance (Y-as) tegen elkaar uitgezet. Beide waardes worden gecorrigeerd voor lichaamslengte. De stroom moet bij een lang persoon een langere afstand afleggen, wat zorgt voor een hogere Resistance en Reactance. Bovenstaande resulteert in de 2

11 zogenaamde fasehoek. Het nulpunt van de vector zegt iets over de hydratiestatus en de cellulaire integriteit. 6,8 Het ideale nulpunt van de vector van de fasehoek in onderstaand BIVA gram, aangegeven in het midden van het groene gedeelte, geeft de referentiewaarde aan van een populatie van gezonde mannen en vrouwen in de leeftijdscategorie 15 t/m 85 jaar. De lengteas in het midden van de BIVA-gram (het ovaal) geeft de hydratiestatus weer. De as die zich daar loodrecht op bevindt geeft de weerstand van de celmembraan weer. Aan deze vetvrije massa worden de gemeten waarden van de patiënt gerelateerd. Bij over hydratie beweegt de vector naar onderen, bij dehydratie beweegt deze naar boven. 5,8 Figuur 2.BIVA gram Relatie fasehoek en prognose Diverse studies hebben aangetoond dat de met bio-impedantie gemeten fasehoek een interessante marker is voor de prognose bij patiënten. Uit een review van Norman et al. blijkt dat een lage fasehoek vaak kenmerkend is bij zieke patiënten. De fasehoek kan daarbij een voorspeller zijn voor het vaststellen van een slechtere prognose in de vorm van een hogere kans op sterfte, een langere ziekenhuis opname en postoperatieve complicaties bij pancreas-, borst- en longkanker of bij meerdere tumoren. Tevens werd dit verband gezien bij HIV/AIDS, lever cirrose, nier falen, sepsis en bij chirurgische-, hemodialyse- en geriatrische patiënten (Bijlage 1, tabel 1). 12 Tot op heden ontbreken prospectieve studies over de waarde van BIA bij intensive care patiënten. Om die reden wordt binnen deze studie bestudeerd of de fasehoek voorspellend is voor de duur van beademing, duur van de IC- behandeling en de mortaliteit bij volwassen patiënten op de intensive care. Mogelijk kan de fasehoek, of mogelijk andere parameters gemeten met de BIA, in een later stadium gebruikt worden als onderdeel van een risico-inschatting bij intensive care opname. 12 Voor diëtisten die onbekend zijn met de interpretatie van de uitkomsten van de BIA, kan deze studie uitleg over dit onderwerp bieden. 3

12 4

13 2. Materialen en methode 2.1 Studie ontwerp Deze studie was een exploratief, prospectief en observationeel onderzoek. Alle intensive care patiënten werden binnen 24 uur na opname eenmalig gemeten met de bio-impedantie meter. De metingen werden in de periode van tot en met (7 weken) tijdens weekdagen verricht. Voor deze studie werden algemene patiëntgegevens gebruikt en de gegevens van de bioimpedantie metingen. Het studie protocol is goedgekeurd door de Medisch Ethische Commissie van het VU medisch centrum te Amsterdam. Onderstaand figuur (figuur 3) maakt de studieopzet zichtbaar. Binnen 24 uur na opname van elke IC patiënt binnen de studie populatie werd de BIA meting verricht en de Acute physiology and chronic health evaluation III (APACHE III) score verkregen. Deze score geeft de ernst van ziekte weer bij ICpatiënten door middel van een standaard scoring systeem. 13 Indien mogelijk werd vervolgens de beademing afgekoppeld en werd de patiënt overgeplaatst naar een andere afdeling binnen het ziekenhuis. De totale duur van beademing, totale duur van IC-behandeling en het al dan niet overlijden van de patiënt werd gerapporteerd. BIA meting APACHE III Afkoppelen beademing IC-ontslag a IC-opname <24 uur Ontslag ziekenhuis Figuur 3. Studieopzet. a Tevens rapportage overlijden. 2.2 Studie populatie Alle deelnemers die binnen bovengenoemde periode werden opgenomen op de afdeling intensive care volwassenen van het VU Medisch Centrum werden meegenomen in deze studie indien de patiënten voldeden aan onderstaande criteria: Inclusie criteria Leeftijd: >18 jaar Exclusie criteria Dubbelzijdige extremiteitsprotheses; Interne pacemaker; Onrustige, instabiele patiënten; Beleid 3 (staken behandeling bij uitzichtloze situatie); Indien de patiënt op tijdstip van meting langer dan 24 uur opgenomen was op de IC; Contact isolatie; Indien patiënt niet horizontaal gepositioneerd kon worden; 5

14 Wonden op de plaats waar elektrodes op rechter hand en voet geplakt diende te worden; Indien arts/verpleegkundige de situatie niet veilig achtte. 2.3 Bio-impedantie meting De bio-impedantie metingen werden verricht met de AKERN BIA 101 Anniversary (MST Medical). Voor het uitvoeren van de bio-impedantie meting diende de patiënt in de juiste positie te liggen, horizontaal op de rug, met de armen en benen gestrekt langs het lichaam. Dorsale kant van hand naar boven, armen en benen mochten zowel het lichaam als elkaar niet raken. De meting werd uitgevoerd aan de rechterzijde van het lichaam. Vervolgens werden de hand en de voet van de patiënt ontvet met alcohol. Vier plakelektroden, twee op de rechterhand en twee op de rechtervoet, werden bevestigd. Op de rechterhand werd de eerste elektrode proximaal van het metacarpofalangeaal (MCP3) gewricht geplakt (figuur 4). De tweede elektrode werd 5cm proximaal hiervandaan geplaatst. Op de rechtervoet werd de eerste elektrode proximaal van het metatarsofalangeaal (MTP3) gewricht geplakt (figuur 4). Net zoals op de rechterhand werd de tweede elektrode minimaal 5cm proximaal hier vandaan geplaatst. MTP3 MCP3 Figuur 4. Positionering plakelektrodes rechterhand en voet. Vervolgens werd de patiënten kabel met het knijpertje naar boven bevestigd aan de plakelektroden. Hierbij werd de rode elektrode op de meest distale plak elektrode bevestigd. Vervolgens werd de meting verricht en werd de patiënten kabel afgekoppeld en de plakelektroden verwijderd. De patiënt werd weer in de gewenste positie gepositioneerd. 2.4 Data verzameling De uitkomst van de bio-impedantie meting werd geëxporteerd naar een daarvoor bestemde laptop met het programma Body Gram Pro 3.0. Vanuit dit programma werden de uitkomsten ingevoerd in een zelf ontworpen database in Microsoft Office Excel De algemene patiëntengegevens werden samen met alle gegevens over de ziekte en behandeling standaard bij alle IC-patiënten tijdens de behandeling geregistreerd in het Patiënt Data Management Systeem (PDMS) (Metavision ). Deze gegevens werden vervolgens gebruikt voor het noteren van de algemene patiëntengegevens van de studiepatiënten. 6

15 Voor intensive care patiënten is een score ontwikkeld die de ernst van ziekte weergeeft, de Acute Physiology And Chronic Health Evaluation (APACHE III) score. 13 In de APACHE III score worden markers van de acute en onderliggende ziekte gemeten, de leeftijd en de aard van de opname (acuut of electief). 14 Van de bio-impedantie metingen zijn de volgende parameters meegenomen in deze studie: Bio-impedantie gegevens Resistance; Reactance; Fasehoek; Spiermassa; Vetvrije massa; Vet massa. De volgende uitkomstmaten zijn gerapporteerd en meegenomen in deze studie: Klinische variabelen Duur van de beademing hoelang de patiënt, aanwezig op de IC, ondersteuning kreeg door middel van een beademingsmachine in uren; Duur van de IC-behandeling hoelang de patiënt behandeld werd op de intensive care in dagen; Mortaliteit sterfte van de patiënt op de intensive care. 2.5 Statistische analyse Voor de analyse van de studieresultaten is gebruik gemaakt van IBM SPSS Statistics Data editor versie 20. Voor de kenmerken van de studiepopulatie zijn gegevens weergegeven als gemiddelden en standaarddeviaties. Wanneer kenmerken niet normaal verdeeld waren zijn medianen weergegeven. Bij nominale variabelen zijn aantallen en percentages weergegeven. Er is gekeken naar de relatie tussen de fasehoek, Resistance en Reactance (de onafhankelijke variabelen) en uitkomstmaten duur van beademing en duur van IC-behandeling met de lineaire regressie analyse. Voor de uitkomstmaat mortaliteit is gekeken of er verschillen zijn tussen overleden en niet overleden patiënten in de fasehoek, Resistance en Reactance. Verschillen zijn getoetst met een T-toets. Daarnaast is voor de uitkomstmaat mortaliteit gekeken of spiermassa, vetvrije massa en vet massa verschillend was tussen overleden en niet overleden patiënten. Deze verschillen zijn ook getoetst met een T-toets. De relaties en verschillen werden significant genoemd bij een p-waarde <0,05. 7

16 8

17 3. Resultaten In de periode van t/m werden in totaal 261 patiënten opgenomen op de IC voor volwassenen van het VU medisch centrum te Amsterdam. Op basis van de in- en exclusie criteria van deze studie zijn in totaal 114 patiënten gemeten met de BIA-meter. Hiervan zijn zeven patiënten niet meegenomen in deze studie omdat vijf patiënten ontbrekende gegevens hadden en twee patiënten onverklaarbare en onmogelijke uitschietende waarden vertoonden. 3.1 Kenmerken onderzoekspopulatie De populatieomvang voor deze studie bestond uit 107 patiënten, waarvan 71 (66%) mannen en 36 (34%) vrouwen. De gemiddelde leeftijd voor de deze populatie bedroeg 65,5 jaar met een gemiddelde Body Mass Index (BMI) van 26,4 kg/m 2. In deze studie was de gemiddelde APACHE III score 58,6, dit geeft de ernst van ziekte weer die normaal gesproken van loopt. 13 2,8% van de patiënten werd opgenomen vanwege respiratoire insufficiëntie, 3,7% vanwege vaatchirurgie, 4,7% vanwege buikchirurgie, 4,7% vanwege trauma, 5,6% vanwege sepsis en de grootste groep werd opgenomen vanwege een cardiale oorzaak, dit percentage bedroeg 65,4%. Overige opnames bedroegen 13,1%. Een overzicht van de kenmerken van de onderzoekspopulatie wordt weergegeven in tabel 2. Tabel 2. Kenmerken onderzoekspopulatie N (%) Gemiddelde ± SD Range Totaal aantal patiënten 107 (100%) Mannen 71 (66%) Vrouwen 36 (34%) Leeftijd (jaren) 65,5 ± 14,0 20,0-87,0 Lengte (cm) 172,4 ± 9,6 154,0-193,0 Gewicht (kg) 78,8 ± 16,2 44,0-134,0 BMI (kg/m²) 26,4 ± 4,5 18,3-40,5 APACHE III score 58,6 ± 22,3 22,0-179,0 Reden van opname Cardiaal 70 (65,4%) Sepsis 6 (5,6%) Buikchirurgie 5 (4,7%) Trauma 5 (4,7%) Vaatchirurgie 4 (3,7%) Respiratoire insufficiëntie 3 (2,8%) Overig 14 (13,1%) Aantal beademde patiënten 88 (82,2%) 9

18 3.2 Bio-impedantie analyse Na het bestuderen van de studiepopulatie werden de uitkomsten van de bio-impedantie metingen bestudeerd. De gemiddelde Resistance van de 107 patiënten was 473,3 Ω. De gemiddelde Reactance was bij deze populatie 40,1 Ω en in totaal was de gemiddelde fasehoek 4,8 Tevens is gebleken dat de gemiddelde spiermassa 34,3kg bedroeg, de gemiddelde vetvrije massa 57,6 kg en de gemiddelde vet massa 21,3 kg. Een overzicht van de BIA uitkomsten wordt weergegeven in tabel 3. Tabel 3. Uitkomsten BIA meting (N=107) Gemiddelde ± SD Range Resistance (Ω) 473,3 ± 89,6 207,3-894,9 Reactance (Ω) 40,1 ± 11,3 15,6-70,0 Fasehoek ( ) 4,8 ± 1,2 2,2-7,6 Spiermassa (kg) 34,3 ± 9,8 13,6-63,0 Vetvrije massa (kg) 57,6 ± 12,6 28,2-89,5 Vet massa (kg) 21,3 ± 9,2 1,6-48,1 3.3 Duur beademing, duur IC-behandeling en mortaliteit De mediaan voor de duur van de IC-behandeling lag op 2,0 dagen. 88 patiënten kregen op de IC mechanische ondersteuning bij het ademen, waarbij de mediane beademingsduur 7,5 uur bedroeg. 10 (9,3%) patiënten binnen de studiepopulatie zijn overleden op de IC. Tot 21 dagen na de laatste BIA metingen zijn de gegevens verzameld voor mortaliteit. In deze studie gold voor mortaliteit de sterfte op de IC en niet voor sterfte op een andere afdeling of buiten het ziekenhuis. Een overzicht van de eindpunten wordt in tabel 4 weergegeven. Tabel 4. Eindpunten (N=107) N (%) Mediaan Range Duur beademing (uren) a 7,5 1,0-353,0 Duur IC-behandeling 2,0 1,0-26,0 Mortaliteit Ja 10 (9,3%) Nee 97 (90,7%) a 88 patiënten Tabel 5 geeft de relaties tussen de fasehoek met de duur van beademing en duur van IC-behandeling weer. Als de fasehoek met één eenheid stijgt, daalt de beademingsduur met 3,1 uur (B=-3,122), echter is dit niet significant (p=0,601). Tabel 5 laat zien dat voor de totale studiepopulatie, 0,3% (R²=0,003) van de duur van beademing wordt verklaard door de fasehoek (p=0,601). Voor duur van de IC-behandeling laat tabel 5 zien wanneer de fasehoek met één eenheid stijgt, de ICbehandeling daalt met 0,3 dagen(b=-0,288), dit is niet significant (p=0,299). Ook laat tabel 5 zien dat 1% (R²=0,010) van de behandelingsduur wordt verklaard door de fasehoek (p=0,299). Uit tabel 5 wordt zichtbaar dat er mogelijk een relatie lijkt te zijn tussen Resistance en de duur van beademing. De analyse laat zien dat hoe hoger de Resistance wordt, hoe minder lang de duur van beademing duurt, echter is dit niet significant (p=0,129). 10

19 Tabel 5. Relatie BIA uitkomsten met duur beademing en duur IC-behandeling a Duur van beademing (uren) B c SE d P-waarde e R² f Resistance (Ω) -0,135 0,088 0,129 0,027 Reactance (Ω) 0,361 0,638 0,574 0,004 Fasehoek ( ) -3,122 5,949 0,601 0,003 Duur van de IC-behandeling (dagen) B SE P-waarde R² Resistance (Ω) 0,002 0,004 0,618 0,002 Reactance (Ω) -0,014 0,029 0,635 0,002 Fasehoek ( ) -0,288 0,276 0,299 0,010 a = uitgevoerd met de lineaire regressieanalyse c B= ongestandaardiseerde regressie coëfficiënt. De toename of afname van de afhankelijke variabele bij één eenheid toename van onafhankelijke variabele. d SE= Standaard Error e P-waarde= het significantieniveau f R 2 = proportie verklaarde variatie. Het percentage dat de afhankelijke variabele wordt verklaard door de onafhankelijke variabele. Onderstaande figuren geven de ruwe relaties weer tussen de fasehoek en de duur van beademing, duur van IC behandeling en mortaliteit. De zwarte punten in figuur 5 geven de patiënten weer uit de studiepopulatie. De duur van de beademing lag bij de meeste patiënten rond de 10 uur; deze waarde werd zowel bij een lage als een hoge fasehoek gevonden. De uitschietende punten zijn patiënten met een langere beademingsduur. Figuur 5. Relatie fasehoek met duur beademing In figuur 6 wordt de ruwe relatie van de fasehoek met de duur van IC-behandeling weergegeven. De meeste patiënten hadden een IC-behandeling van 3 dagen; De uitschietende waarden zijn patiënten met een langere IC-behandeling. 11

20 Figuur 6. Relatie fasehoek met duur IC-behandeling In tabel 6 worden de verschillen in BIA uitkomsten tussen niet overleden en overleden patiënten weergegeven. De Resistance is bij overleden patiënten significant hoger (552,1 Ω) dan niet overleden patiënten (465,2 Ω) (p=0,003). Er is geen significant verschil gevonden in Reactance tussen overleden (41,6 Ω) en niet overleden patiënten (39,9 Ω), p=0,650. De fasehoek is lager bij overleden patiënten (4,3 ) dan bij niet overleden patiënten (4,9 ), dit is niet significant maar laat wel een trend zien (p=0,151). Vanuit dit punt is er gekeken naar verdere relaties tussen de bio-impedantie uitkomsten en mortaliteit. Daaruit bleek dat de spiermassa bij overleden patiënten (27,5 kg) significant lager was dan bij niet overleden patiënten (35,0 kg) (p=0,021). Ook is er gebleken dat de vetvrije massa significant lager is bij overleden patiënten (49,6 kg) dan bij niet overleden patiënten (58,4 kg) (p=0,035). De vet massa was echter niet significant hoger bij overleden patiënten (24,0 kg) dan bij niet overleden patiënten (21,1kg) (p=0,345). Binnen de groep niet overleden patiënten was het percentage man 67% en vrouw 33%. Binnen de groep overleden patiënten was het percentage man 60% en vrouw 40%. Mannen hebben over het algemeen meer spiermassa. 5 Uit de resultaten van deze huidige studie blijkt dat zowel bij de groep niet overleden, als overleden patiënten, de mannen in de meerderheid zijn. Als het percentage man in de groep van overleden patiënten lager was, zou dit de uitkomst van deze huidige studie kunnen bevestigen. Echter is dit niet het geval. Het feit dat de spiermassa lager is in de overleden groep zou mogelijk te wijten zijn aan de afbraak van vet vrije massa. 12

21 Tabel 6. BIA uitkomsten tussen niet overleden en overleden patiënten Niet overleden Overleden Gemiddelde ± SD (n=10) Gemiddelde ± SD (n=97) P-waarde Resistance (Ω) 465,2 ± 86,3 552,1 ± 87,0 0,003 Reactance (Ω) 39,9 ± 11,0 41,6 ± 14,0 0,650 Fasehoek ( ) 4,9 ± 1,2 4,3 ± 1,4 0,151 Spiermassa (kg) 35,0 ± 9,6 27,5 ± 9,4 0,021 Vetvrije massa (kg) 58,4 ± 12,5 49,6 ± 11,1 0,035 Vet massa (kg) 21,1 ± 9,0 24,0 ± 10,7 0,345 In figuur 7 is de relatie tussen fasehoek en mortaliteit weergegeven door middel van boxplots. Het rechthoek in de boxplot geeft de middelste 50% van de waarnemingen weer. De horizontale streep in deze box geeft de mediaan van de fasehoek weer bij niet overleden en overleden patiënten. De foutbalken geven de laagste en hoogste waarneming weer. De gemiddelde fasehoek bij niet overleden patiënten was 4,9 met een standaarddeviatie van 1,2. De gemiddelde fasehoek bij overleden patiënten was 4,3 met een standaarddeviatie van 1,4. Dit verschil was echter niet significant (P=0,151). Figuur 7. Relatie fasehoek met mortaliteit 13

22 14

23 4. Discussie De onderzoeksvraag van deze exploratieve studie is of de fasehoek voorspellend is voor de duur van beademing, duur van de IC-behandeling en de mortaliteit bij volwassenen op de intensive care. Dit is een van de eerste studies die het gebruik van de bio-impedantie meting onderzoekt bij IC patiënten. Uit deze studie is gebleken dat de fasehoek zelf niet gerelateerd lijkt aan de duur van beademing en duur van de IC-behandeling bij volwassen IC-patiënten. Er lijkt wel een trend te bestaan tussen de fasehoek en mortaliteit. Ook zien we dat de Resistance een significant verband heeft met mortaliteit evenals de spier- en vetvrije massa. Dat er geen significante verbanden zijn gevonden tussen de fasehoek en duur van beademing, duur van IC-behandeling en mortaliteit in deze studie, is mogelijk te wijten aan het feit dat deze studie populatie te klein is. Er is namelijk gebleken dat er een trend is tussen de fasehoek en mortaliteit. Binnen deze populatie zijn er 10 patiënten overleden, wat de populatie van niet overlevenden klein maakt. Met zo n kleine populatie is het ook niet mogelijk om voor verschillende factoren te corrigeren. In deze studie zijn alleen ruwe relaties bestudeerd. Echter kunnen veel factoren deze relaties beïnvloeden, zoals ernst van ziekte, hydratiestatus en geslacht. In deze eerste analyse is niet gekeken of deze factoren de relatie tussen fasehoek en de duur van beademing, duur van de ICbehandeling en mortaliteit verstoren of modificeren. Daarnaast is er voor het eindpunt mortaliteit enkel gekeken naar het overlijden op de intensive care (n=10) en niet naar ziekenhuis sterfte. Dit zou kunnen lijden tot een kleinere populatie van niet overlevenden. Tot 21 dagen na de laatste BIA metingen zijn de laatste sterfte cijfers van de intensive care volwassenen meegenomen, ook dit kan van invloed zijn. Op dit moment zijn namelijk niet alle patiënten die mee hebben gedaan aan deze studie ontslagen uit het ziekenhuis. Deze patiënten kunnen heropgenomen worden op de intensive care en eventueel daar overlijden. Hierdoor zou de populatie van niet overlevenden mogelijk groter kunnen worden. Tevens is er geen controle groep gebruikt in deze studie, wat vergelijking met de fasehoek bij gezonde vrijwilligers niet mogelijk maakt. Uit deze huidige studie blijkt dat mensen met een lagere spiermassa- en vetvrije massa een hoger risico hebben op overlijden. Mogelijk zouden voedings-en beweeginterventies kunnen helpen om het risico op overlijden te verlagen. Echter is meer onderzoek nodig. Als hier meer over bekend is, zou de diëtist deze parameters mee kunnen nemen om te bepalen welke voeding geschikt is. 4.1 Vergelijking 4 studies met huidige studie Van de 4 studies die de relaties tussen fasehoek en verschillende eindpunten bij ziekenhuispatiënten hebben bestudeerd vonden 3 een significant verband. Een studie van Norman et al. 15 kijkt naar de fasehoek in relatie tot de kwaliteit van leven, voedingsstatus en mortaliteit. De studiepopulatie bestaat uit 399 volwassen patiënten met kanker. Een lage fasehoek is geassocieerd met een lage kwaliteit van leven, verminderde voedingsstatus en een verhoogde mortaliteit. Beperking van deze studie is dat de studiepopulatie heterogeen is. Volgens de studie van Norman et al. zou een homogene studiepopulatie kunnen leiden tot sterkere verbanden. Een verschil tussen de studie van Norman et al. en deze huidige studie is dat de studie 15

24 van Norman et al. een specifieke studiepopulatie bevat, namelijk patiënten met kanker. Deze huidige studie bevat alle intensive care patiënten. 15 Een studie van Kyle et al. 16 heeft de fasehoek onderzocht bij 983 volwassen patiënten, opgenomen in het ziekenhuis. Er is een relatie aangetoond tussen een lage fasehoek (in vergelijking met de referentiewaarden) en een langere opname duur in het ziekenhuis. Daarnaast is er een associatie gevonden tussen een lage fasehoek en overlijden. Tevens is gebleken dat de vetvrije massa significant lager en de vet massa significant hoger was bij een lage fasehoek in vergelijking met een hoge fasehoek. Ook was de vetvrije massa significant lager en de vet massa significant hoger bij de patiënten in vergelijking met de gezonde controle groep. Beperkingen volgens de studie van Kyle et al. zelf zijn dat de studiepopulatie heterogeen is en dat de BIA metingen uitgevoerd zijn onder niet gestandaardiseerde omstandigheden. Een verschil met de studie van Kyle et al. en deze huidige studie is dat de studie van Kyle et al. de resultaten vergelijkt met een controlegroep en deze huidige studie niet. Daarnaast onderzoekt de studie van Kyle et al. de fasehoek in het gehele ziekenhuis en neemt hiervoor geen specifieke afdeling of studiepopulatie. In deze huidige studie wordt dit wel gedaan, namelijk intensive care volwassenen. 16 Een studie van Visser et al. 17 heeft de fasehoek onderzocht bij 325 hartchirurgische patiënten. Uit de regressie analyse blijkt dat een pre- operatieve lage fasehoek geassocieerd is met een langere duur van beademing, duur van IC-opname, duur van ziekenhuisopname en mortaliteit. Het is echter zo dat wanneer de analyse gecorrigeerd wordt voor geslacht, leeftijd, operatieve procedure, risicoscore, ontstekingsactiviteiten, hypoalbumine, hartfalen, hart- bypass tijd en aorta cross-clamp tijd is een lage fasehoek alleen geassocieerd met een langere IC-opname en duur van ziekenhuisopname. Ook werd een lage fasehoek geassocieerd met een significant lagere vetvrije massa. In vergelijking met de studie van Visser et al. toont deze huidige studie geen verband aan tussen de fasehoek en de duur van beademing. Echter is er in deze huidige studie een trend te zien tussen de fasehoek en mortaliteit. Daarnaast is er een verschil in studiepopulatie. De studie van Visser et al. includeert hartchirurgische patiënten en deze huidige studie includeert IC-patiënten. 17 Een studie van Berbigier et al 18. kijkt naar de relatie van de fasehoek met ernst van sepsis, duur van IC-opname en mortaliteit bij 50 septische patiënten op de intensive care volwassenen. Deze studie vergelijkt de uitkomsten met de referentie waarden beschreven door de studie van Barbosa- Silva et al. 19 Uit studie van Berbigier et al. blijkt dat de fasehoek lager is bij septische patiënten in vergelijking met de referentie waarden. De fasehoek is echter niet geassocieerd met de duur van IC-opname en mortaliteit. De studie van Berbigier et al. geeft als verklaring voor deze uitkomst dat de studiepopulatie te homogeen is, wat betreft het stadium van de septische shock. 18 De studie van Berbigier et al. 18 is een vergelijkbare studie met deze huidige studie. De studie van Berbigier et al. beperkt zich tot alleen septische patiënten op de intensive care voor volwassenen. Om die reden kunnen de resultaten niet zonder meer gegeneraliseerd worden naar IC patiënten, aangezien dit een geheel andere populatie is. De studie van Berbigier et al. corrigeert ook voor geslacht, leeftijd, ernst van sepsis en wat deze huidige studie niet doet. Daarnaast toont de studie van Berbigier et al. geen verbanden aan tussen de fasehoek en de duur van IC-opname en mortaliteit, wat een overeenkomst is met deze huidige studie. Daarnaast maakt de studie van Berbigier et al. gebruik van een controle groep, wat deze huidige studie niet doet

25 Uit bovenstaande vier vergelijkingen van studies met deze huidige studie blijkt dat er een aantal factoren kunnen meespelen met uitkomsten. Allereerst kan het type en de grootte van de studiepopulatie een van deze factoren zijn. Wanneer een populatie te homogeen en te klein is, blijkt de fasehoek geen geschikte voorspeller te zijn. Daarnaast maken niet alle studies gebruik van een controle groep, wat een vergelijkbare analyse met een referentie groep niet mogelijk maakt. Er zijn ook verschillen te zien in de studiepopulatie, de ene studie neemt een specifieke populatie terwijl een andere studie geen onderscheid maakt. Ook blijkt dat de afkapwaarde van de fasehoek bij elke studie verschilt. Al deze factoren kunnen van invloed zijn op de uitkomsten. 15,16,17,18 Vervolgonderzoek bij IC patiënten zal moeten aantonen of de fasehoek daadwerkelijk een voorspeller is voor duur van beademing, behandeling en mortaliteit op de intensive care. Mogelijk zouden voeding- en beweeginterventies kunnen helpen om het risico op overlijden te verlagen, hier moet eerst meer onderzoek naar worden verricht. 4.2 Sterke en zwakke punten Verschillende studies hebben de relatie tussen fasehoek en prognose onderzocht. Toch is er zoals hierboven beschreven slechts één vergelijkbare studie bekend bij patiënten op de IC. 16 Deze studie beperkt zich echter tot de populatie van sepsis patiënten. Door het includeren van alle patiënten op de IC, vormt dit een vooruitstrevende studie. Daarnaast is een sterk punt aan deze studie dat er 107 patiënten in deze studie zijn meegenomen, wat het voor de beperkte onderzoeksperiode een grote populatie maakt. Tevens is er gebruik gemaakt van een gestandaardiseerd protocol om de bioimpedantie meting uit te voeren. Gedurende de hele periode zijn de metingen door drie dezelfde personen uitgevoerd. Hierbij is er altijd in duo s gewerkt voor het minimaliseren van meetfouten. Een zwak punt aan deze studie is dat de meting binnen 24 uur na opname van de patiënt op verschillende tijdstippen heeft plaats gevonden. Uit deze huidige studie blijkt dat de patiënten een mediane ligduur van 2 dagen hebben op de IC. Een periode van 24 uur is op de IC een periode waarin verschillende stadia van herstel of achteruitgang kan plaats vinden. Ook kan in deze periode veranderingen in de hydratiestatus plaats vinden, dit kan van invloed zijn op de meting van de BIA en daarmee op de fasehoek. Voor een volgend onderzoek is het aan te bevelen de patiënten op een vaste tijd na opname te meten. Ten slotte is in deze studie geen gebruik gemaakt van een controlegroep, wat de studie minder sterk maakt omdat er geen vergelijking gemaakt kan worden tussen de fasehoek bij de controlegroep en deze huidige studie. 17

26 18

27 5. Conclusie en aanbevelingen Uit deze exploratieve studie blijkt dat de fasehoek geen voorspeller lijkt te zijn voor de duur van beademing en duur van de IC-behandeling. Wel lijkt er een verband te bestaan tussen de Resistance, spiermassa en vetvrije massa gemeten met bio-impedantie analyse en mortaliteit bij volwassenen op de intensive care. De spiermassa en de vetvrije massa was bij overleden patiënten significant lager dan bij niet overleden patiënten. Gezien de beperkingen van deze studie kunnen er geen harde conclusies worden getrokken. Toch is het opmerkelijk dat er een trend is gevonden tussen de fasehoek en mortaliteit. In vervolgonderzoek bij een grotere studiepopulatie zouden de mogelijk verstorende effecten van onder andere ernst van ziekte, hydratietoestand en geslacht meegenomen moeten worden in de analyses. Mogelijk zouden voeding- en beweeginterventies kunnen helpen om het risico op overlijden te verlagen. Als hier meer onderzoek naar gedaan is, zou de diëtist deze parameters mee kunnen nemen om te bepalen welke voeding geschikt is per patiënt. 19

28 20

29 6. Referenties 1 VUmc home. Afdelingen en thema s. Intensive care volwassenen. Algemeen. Beschikbaar via: 2 Norman K, Pichard C, Lochs H, et al. Prognostic impact of disease-related malnutrition. Clin Nutr 2008; 27: Beschikbaar via: 3 Lochs H, Pichard C, Allison SP. Evidence supports nutritional support. Clin Nutr 2006; 25: Beschikbaar via: 4 Boyd JH, Forbes J, Nakada TA, et al. Fluid resuscitation in septic shock: a positive fluid balance and elevated central venous pressure are associated with increased mortality. Crit Care Med 2011; 39 (2): Beschikbaar via: 5 Norman K, Stobäus N, Pirlich M, et al. Bioelectrical phase angle and impedance vector analysis Clinical relevance and applicability of impedance parameters. Clin Nutr 2012; 31: Beschikbaar via: 6 Kyle UG, Bosaeus I, De Lorenzo AD, et al. Bioelectrical impedance analysis-part I: review of principles and methods. Clin Nutr 2004;23: Beschikbaar via: 7 Methods of Body composition Analysis Tutorials. By the Department of Nutrition and Food Sciences of the University of Vermont (USA) Beschikbaar via: ( ) 8 Home GLNP Life sciences. Medical devices. BIVA apparatuur. Beschikbaar via: 9 Gupta D, Lammersfeld C.A, Vashi P.G, et al. Bioelectrical impedance phase angle as a prognostic indicator in breast cancer. BMC Cancer 2008; 8:249. Beschikbaar via: 10 Kumar S, Dutt A, Hemrai S, et al. Phase angle measurement in healthy human subjects through bioimpedance analysis. Iran J Basic Med Sci. 2012;15(6): Beschikbaar via: 11 Frankenfield D.C, Cooney R.N, Smith J.S, et al. Bioelectrical impedance plethysmographic analysis of body composition in critically injured and healthy subjects. Clin Nutr 1999; 69: Beschikbaar via: 12 Norman K, Stobäus N, Pirlich M, et al. Bioelectrical phase angle and impedance vector analysis Clinical relevance and applicability of impedance parameters. Clin Nutr 2012; 31: Beschikbaar via: 21

30 13 Knaus WA, Wagner DP, Draper EA et al. The APACHE III prognostic system. Risk prediction of hospital mortality for critically ill hospitalized adults. Chest 1991;100: Beschikbaar via: 14 William A, Knaus MD, Jack E et al. APACHE- acute physiology and chronic health evaluation: a physiologically based classification system. Critical Care Nutrition. 1981;9 15. Norman K, Stobäus N, Zocher D, Bosy-Westphal A, Szramek A, Scheufele R, Smoliner C, Pirlich M. Cutoff percentiles of bioelectrical phase angle predict functionality, quality of life, and mortality in patients with cancer. Am J Clin Nutr. 2010;92:612-9 Beschikbaar via: 16. Kyle UG, Genton L, Pichard C. Low phase angle determined by bioelectrical impedance analysis is associated with malnutrition and nutritional risk at hospital admission. Clin Nutr. 2013;32: Beschikbaar via: 17. Visser M, van Venrooij LM, Wanders DC, de Vos R, Wisselink W, van Leeuwen PA, de Mol BA. The bioelectrical impedance phase angle as an indicator of under nutrition and adverse clinical outcome in cardiac surgical patients. Clin Nutr ;31 : Beschikbaar via: 18. Berbigier MC, Pasinato VF, Rubin Bde A, Moraes RB, Perry ID. Bioelectrical impedance phase angle in septic patients admitted to intensive care units. Rev Bras Ter Intensiva. 2013;25: Beschikbaar via: 19 Barbosa-Silva MC, Barros AJ, Wang J, et al. Bioelectrical impedance analysis: population reference values for phase angle by age and sex. Clin Nutr. 2005;82:

31 Bijlage 1. Tabel 1. Klinische uitkomsten bij relatie fasehoek en mortaliteit Tabel 1. Klinische uitkomsten bij relatie fasehoek en mortaliteit Ziektebeeld Klinische uitkomst Alvleesklier 12 Verminderde overleving: 6,3 maanden bij een hoge fasehoek(95% CI a : 3,5-9,2) tegen 10,2 maanden bij een lage fasehoek(95% CI a : 9,6-10,8), p=0.02. De RR b = 0.75 (95% CI a : 0,58-0,96, p = 0,02) bij elke 1 hogere fasehoek. Borstkanker 12 Verminderde overleving: 23,1 maanden (95% CI a : 14,2-31,9) tegen 49,9 maanden (95% CI a : 35,6-77,8), p= Vermindering van RR b 0,82 (95% CI a : 0,68-0,99, p=0,041) met elk 1 toename fasehoek Longkanker 12 Verminderde overleving: OR c = 1.25 (95% CI a : 1,01-1,55), p=,.04-3,7 tegen 12,1 maanden - 1,4 tegen 5,0 maanden. Verminderde overleving: 7,6 maanden (95% CI a : 4,7-9,5) tegen 12,4 maanden (95% CI a : 10,5-18,7), p=0,02. Vermindering van RR b 0,79 (95% CI a : 0,64-0,97, p=0.02) bij elke 1 toename fasehoek. Darmkanker 12 Meerdere tumoren 12 HIV 12 Hemodialyse 12 Peritoneale dialyse 12 Lever cirrose 12 Verminderde overleving: 8,6 maanden (95% CI a : 4,8-12,4) tegen 40,4 maanden (95% CI a : 21,9-58,8), p=0,000. Verhoogde mortaliteit: RR b = (95% CI a : 1,92-60,24; p=0,007) Verhoogde 3 jaar sterfte: RR b = 2,35 (95% CI a : 1,41-3,90, p=0,001). Verhoogde van 6 maanden mortaliteit OR c = 4.0 (95% CI a : 2,4-6,8; p<0,001). Verminderde overleving: schatting parameter in LR-test d : -0,799, p<0,000. Verminderde overleving: 463 dagen (95% CI a : ) tegen 697 (95% CI a : ), p<0,000. Verminderde 2 jaar overleving (59,3% tegen 91.3%), p<0,01. Verhoogde mortaliteit: RR b = 2.6 (95% CI a : 1,6-4,2), p<0,000. Verhoogde sterfte: RR b = 2.2 (95% CI a : 1,6-3,2, p<0,05) RR b = 1.3 (95% CI a : , p<0,05). Verminderde 1 jaar overleving p=0,01. Verminderde 2,5 jaar overleving (p=0,008); RR b = 0,39, p=0,027. Verminderde 5 jaar overleving (p=0,004); RR b = 0.536, p=0,01. Verminderde 4,5 jaar overleven, p<0.01. Hartfalen 12 Verminderde overleving (AUC e = 0,86, 95% CI a 0,72-1,0; p=0,01) Amyotrofische laterale Verminderde overleving: 384 tegen 572 dagen, P= 0.017, HR f = 0.80 (95% CI a : sclerose (ALS) 12 0,65-0,98), p=0,03 Geriatrische patiënten 12 Sclerose 12 4-voudig verhoogde ziekenhuissterfte van 20% (95% CI a : 15-24%) Verminderde overleving (61% tegen 98,8%), p<0,05 a CI = betrouwbaarheidsinterval; b RR = relatief risico; c OR = odds ratio; d LR = likelihood ratio; e AUC = area onder de curve; f HR = hazard ratio. 23

Berekening energiebehoefte en meting lichaamssamenstelling bij ALS, zinvol? Dea Schröder, Coby Wijnen, Ilse Batten 2016

Berekening energiebehoefte en meting lichaamssamenstelling bij ALS, zinvol? Dea Schröder, Coby Wijnen, Ilse Batten 2016 70 kg Berekening energiebehoefte en meting lichaamssamenstelling bij ALS, zinvol? Dea Schröder, Coby Wijnen, Ilse Batten 2016 Voedingstoestand Daling van het gewicht (BMI) en ALSFRS-R gerelateerd, wijst

Nadere informatie

VUmc Basispresentatie

VUmc Basispresentatie Sarcopenie Sarcopenie en ondervoeding Vorm van ondervoeding Gekarakteriseerd door verlies van spiermassa en spierkracht Risico op verminderd fysiek functioneren en een verminderde kwaliteit van leven Marian

Nadere informatie

Dr. Harriët Jager, diëtist-onderzoeker UMCG

Dr. Harriët Jager, diëtist-onderzoeker UMCG Nutritional assessment and body composition Dr. Harriët Jager, diëtist-onderzoeker UMCG Inhoud Nutritional Assessment: wat, waarom, hoe? Methoden body composition Aanbevelingen voor de praktijk Ziektegerelateerde

Nadere informatie

jaarverslag 2008 Ziekenhuis 195 Gemaakt op:

jaarverslag 2008 Ziekenhuis 195 Gemaakt op: Ziekenhuis 195 Gemaakt op: 2009-04-14 2-29 Inleiding De cijfers in dit rapport zijn gebaseerd op de records die opgenomen zijn in de landelijke database. Voor 2008 zijn 2083 aangeleverd, waarvan 5 zonder

Nadere informatie

Staken van de behandeling op de IC wat zegt literatuur? Jacqueline Wallage AIOS Anesthesiologie 26 juli 2017

Staken van de behandeling op de IC wat zegt literatuur? Jacqueline Wallage AIOS Anesthesiologie 26 juli 2017 Staken van de behandeling op de IC wat zegt literatuur? Jacqueline Wallage AIOS Anesthesiologie 26 juli 2017 Inleiding Tegenwoordig overlijden patienten op de IC nadat wij besluiten met behandelen te staken

Nadere informatie

De NVD heet je van harte welkom bij deze sessie!

De NVD heet je van harte welkom bij deze sessie! De NVD heet je van harte welkom bij deze sessie! Angela Fleming en Yvonne Verhulst, Ter Gooi Diëtistendagen 2016 4 De meerwaarde van de diëtist bij de behandeling van de klinische COPD patiënt. Angela

Nadere informatie

Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling

Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling Ellen Stikkelbroeck, Renal Practitioner i.o., VieCuri Venlo Inleiding Introductie CVVH in Venlo Onderzoek

Nadere informatie

De hematologie patiënt op de IC. Mirelle Koeman, internist-intensivist

De hematologie patiënt op de IC. Mirelle Koeman, internist-intensivist De hematologie patiënt op de IC. Mirelle Koeman, internist-intensivist 3 juli 2013 Inhoud. Hoe het was. En nu? Complicaties Klinisch vraagstuk Wat gebeurt er? Rol van vroege NIV Hoe doen wij het? Conclusie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse Samenvatting 195 NEDERLANDSE SAMENVATTING DEEL I Evaluatie van de huidige literatuur De stijgende incidentie van slokdarmkanker zal naar verwachting continueren in

Nadere informatie

Plasma volume expansie in ernstige hypertensieve aandoeningen van de zwangerschap

Plasma volume expansie in ernstige hypertensieve aandoeningen van de zwangerschap Samenvatting Plasma volume expansie in ernstige hypertensieve aandoeningen van de zwangerschap Samenvatting Dit proefschrift beschrijft het effect van plasma volume expansie in de behandeling van ernstige

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa.

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa. METING TANITA INNERSCAN NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V DATUM DATUM DATUM DATUM Gewicht Vetpercentage Watergehalte % Spiermassa Lichaamsbouwtype Basismetabolisme Metabolische leeftijd Botmassa

Nadere informatie

The RIGHT food is the best medicine

The RIGHT food is the best medicine The RIGHT food is the best medicine Nutritie Support Team : Dr G..Lambrecht, E. Museeuw, N. Baillieul Dienst gastro-enterologie: Dr. G. Deboever Dr. G. Lambrecht Dr. M. Cool Inhoud Ondervoeding Voedingsbeleid

Nadere informatie

Ribfixatie bij fladderthorax Vaker doen? Vera Linssen, AIOS anesthesiologie 5 november 2015

Ribfixatie bij fladderthorax Vaker doen? Vera Linssen, AIOS anesthesiologie 5 november 2015 Ribfixatie bij fladderthorax Vaker doen? Vera Linssen, AIOS anesthesiologie 5 november 2015 Casus M: motorrijder versus ander voertuig, van motor gevlogen, helm losgeraakt I: verdenking hematothorax, hoofdwond

Nadere informatie

Samenvatting*en*conclusies* *

Samenvatting*en*conclusies* * Samenvatting*en*conclusies* * Kwaliteitscontrole-in-vaatchirurgie.-Samenvattinginhetnederlands. Inditproefschriftstaankwaliteitvanzorgenkwaliteitscontrolebinnende vaatchirurgie zowel vanuit het perspectief

Nadere informatie

At the end of the day : moeten we stoppen?

At the end of the day : moeten we stoppen? At the end of the day : moeten we stoppen? Erwin J.O. Kompanje Department of Intensive Care Staken van ingestelde IC behandeling: waarom? Eerst definieren! Staken: stoppen van iets omdat bijvoorbeeld de

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

De effecten van fluid responsiveness bepalen bij patiënten met ernstige sepsis. Yvanca van Welt IC verpleegkundige Circulation Practitioner i.o.

De effecten van fluid responsiveness bepalen bij patiënten met ernstige sepsis. Yvanca van Welt IC verpleegkundige Circulation Practitioner i.o. De effecten van fluid responsiveness bepalen bij patiënten met ernstige sepsis Yvanca van Welt IC verpleegkundige Circulation Practitioner i.o. 1 Inhoud Inleiding Aanleiding Probleem, doel en vraagstelling

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE 1 DOEL VAN REGRESSIE ANALYSE De relatie te bestuderen tussen een response variabele en een verzameling verklarende variabelen 1. LINEAIRE REGRESSIE Veronderstel dat gegevens

Nadere informatie

Frequentiematen voor ziekte: Hoe vaak komt de ziekte voor

Frequentiematen voor ziekte: Hoe vaak komt de ziekte voor Frequentiematen voor ziekte: Hoe vaak komt de ziekte voor 4 juni 2012 Het voorkomen van ziekte kan op drie manieren worden weergegeven: - Prevalentie - Cumulatieve incidentie - Incidentiedichtheid In de

Nadere informatie

Jaarverslag Ziekenhuis 195. Gemaakt op:

Jaarverslag Ziekenhuis 195. Gemaakt op: Jaarverslag 2015 Ziekenhuis 195 Gemaakt op: 2016-03-22 Inhoud Inleiding... 4 Minimale Data Set (MDS)... 5 Algemeen... 6 Aantal... 7 Her... 8 Herkomst... 9 Opnametype... 9 Leeftijd en Geslacht... 10 Reanimaties...

Nadere informatie

17-9-2012. Belang van meting van de lichaamssamenstelling. Alternatieve lengtemetingen. Hoe werkt een bio-impedantie meting? CBO richtlijn 2010 COPD

17-9-2012. Belang van meting van de lichaamssamenstelling. Alternatieve lengtemetingen. Hoe werkt een bio-impedantie meting? CBO richtlijn 2010 COPD Hoe werkt een bio-impedantie meting? Nel Cox-Reijven azm Belang van meting van de lichaamssamenstelling Meting van de lichaamssamenstelling is essentieel voor het vaststellen van de voedingstoestand. Een

Nadere informatie

Dialyse dosis en tijdstip starten CRRT: onderzoekspresentatie. Petra de Vries Renal Practitioner i.o. Erasmus MC Rotterdam

Dialyse dosis en tijdstip starten CRRT: onderzoekspresentatie. Petra de Vries Renal Practitioner i.o. Erasmus MC Rotterdam Dialyse dosis en tijdstip starten CRRT: onderzoekspresentatie Petra de Vries Renal Practitioner i.o. Erasmus MC Rotterdam 13-5-2009 Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding onderzoek Doelstelling en onderzoeksvragen

Nadere informatie

Standard Operating Procedures

Standard Operating Procedures 1 Standard Operating Procedures Nutritional Assessment UMC Utrecht afdeling Diëtetiek Meting lichaamssamenstelling middels bio-elektrische impedantie (Bodystat QuadScan 4000) 2 Inhoud 1. Doel 2. Termen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112 111 Ondervoeding is gedefinieerd als een subacute of acute voedingstoestand waarbij een combinatie van onvoldoende voedingsinname en ontstekingsactiviteit heeft geleid tot een afname van de spier- en vetmassa

Nadere informatie

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Katia Verhamme, MD, PhD Epidemioloog OLV Ziekenhuis-Aalst Erasmus MC Rotterdam 20 april 2013

Nadere informatie

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?*

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Floor Ploos van Amstel, RN, MSc, verpleegkundig expert, afd. Medische Oncologie Maaike

Nadere informatie

Betere kwaliteit = betere uitkomst van zorg?

Betere kwaliteit = betere uitkomst van zorg? Betere kwaliteit = betere uitkomst van zorg? Symposium (Over)leven na Kanker Tilburg, 8 maart 2013 Dr. V. Lemmens Hoofd Sector Onderzoek, Integraal Kankercentrum Zuid Eindhoven Kwaliteit Kwaliteit: definitie?

Nadere informatie

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding Refereeravond Multidisciplinaire route naar detubatie Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding 17 juni 2014, Geertje Raemakers-van Driel, diëtist Inleiding doel voeden op IC eiwitstofwisseling,

Nadere informatie

8.2 Ondervoeding. 72 Inspectie voor de Gezondheidszorg

8.2 Ondervoeding. 72 Inspectie voor de Gezondheidszorg 8.2 Ondervoeding Het probleem van ziektegerelateerde ondervoeding in ziekenhuizen is al jaren bekend. De prevalentie is hoog (20-40 procent bij volwassenen en kinderen) en zonder systematische screening

Nadere informatie

A Behandelt u patiënten met voetwonden? ja nee* B Is de uitkomst van patiënten met diabetische ja nee voetwond(en) geregistreerd?

A Behandelt u patiënten met voetwonden? ja nee* B Is de uitkomst van patiënten met diabetische ja nee voetwond(en) geregistreerd? Inclusiecriteria: Patiënten geclassificeerd met de Texasclassificatie. Per patiënt wordt de wond met de ernstigste graad aan enig been geteld, mocht er sprake zijn van een recidief nadat de wond volledig

Nadere informatie

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Ton Kuijpers, Epidemioloog

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Ton Kuijpers, Epidemioloog Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten Ton Kuijpers, Epidemioloog Guru based medicine Inhoud Voorbeeld van een wetenschappelijk onderzoeksdesign (RCT) Mate van bewijs Conclusies

Nadere informatie

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Evidence-based richtlijn van de German Nutrition Society Van vezels tot suikers: koolhydraten omvatten een brede range van voedingsstoffen. Wat is er precies

Nadere informatie

Sepsis. Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige

Sepsis. Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige Sepsis Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige Inhoud Inleiding Sepsis Behandeling sepsis Hemodynamiek bij sepsis Onderzoek Resultaten

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift getiteld Relatieve bijnierschorsinsufficiëntie in ernstig zieke patiënten De rol van de ACTH-test hebben wij het concept relatieve bijnierschorsinsufficiëntie

Nadere informatie

Addendum. Nederlandse Samenvatting

Addendum. Nederlandse Samenvatting Addendum A Nederlandse Samenvatting 164 Addendum Cardiovasculaire ziekten na hypertensieve aandoeningen in de zwangerschap Hypertensieve aandoeningen zijn een veelvoorkomende complicatie tijdens de zwangerschap.

Nadere informatie

Tabel 6. Overzicht van gevalideerde (screenings)instrumenten voor (risico op) ondervoeding

Tabel 6. Overzicht van gevalideerde (screenings)instrumenten voor (risico op) ondervoeding Tabel 6. Overzicht van gevalideerde (screenings)instrumenten voor (risico op) ondervoeding Screeningsinstrument + ontwikkelaar Onderdelen Setting waarin gevalideerd Validiteit Benodigde tijd Subjective

Nadere informatie

Samenvatting Dankwoord About the author

Samenvatting Dankwoord About the author Samenvatting Dankwoord About the author Samenvatting 177 Samenvatting Overgewicht en obesitas worden gedefinieerd op basis van de body mass index (BMI) (hoofdstuk 1). Deze index wordt berekend door het

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

CHAPTER 12. Samenvatting

CHAPTER 12. Samenvatting CHAPTER 12 Samenvatting Samenvatting 177 In hoofdstuk 1 wordt een toegenomen overleving gerapporteerd van zeer vroeggeboren kinderen, gerelateerd aan enkele nieuwe interventies in de perinatologie. Uitkomsten

Nadere informatie

Valgerelateerde ziekenhuisopnamen bij ouderen in Nederland. [Trends in Fall-Related Hospital Admissions in Older Persons in the Netherlands]

Valgerelateerde ziekenhuisopnamen bij ouderen in Nederland. [Trends in Fall-Related Hospital Admissions in Older Persons in the Netherlands] Valgerelateerde ziekenhuisopnamen bij ouderen in Nederland [Trends in Fall-Related Hospital Admissions in Older Persons in the Netherlands] Klaas A. Hartholt; Nathalie van der Velde; Casper W.N. Looman;

Nadere informatie

GLNP. BIA 101 New Edition Bio-elektrische Impedantie Vector Analyse. GLNP Life Sciences. PRIJS: 4.760,- (Excl. BTW)*

GLNP. BIA 101 New Edition Bio-elektrische Impedantie Vector Analyse. GLNP Life Sciences. PRIJS: 4.760,- (Excl. BTW)* BIA 101 New Edition Bio-elektrische Impedantie Vector Analyse GNP MMVIII GNP Gouden standaard voor beoordeling van Voedings- en Hydratie toestand Principe Meting van de weerstand (R), die een uitwendig,

Nadere informatie

VERPLEEGKUNDIGE ZORG. 3.2 Ondervoeding

VERPLEEGKUNDIGE ZORG. 3.2 Ondervoeding 3.2 Ondervoeding Het probleem van ziektegerelateerde ondervoeding in ziekenhuizen is al jaren bekend. De prevalentie is hoog (20-40 procent bij volwassenen en kinderen) en zonder systematische screening

Nadere informatie

Vernieuwend - Attent - Samen

Vernieuwend - Attent - Samen Vernieuwend - Attent - Samen Voeding bij ALS en PEG sondes Dea Schröder Juni 2015 Inhoud: Gewicht, gewichtsverloop en BMI. Impedantiemeting, fasehoek en ALS Berekening energiebehoefte bij ALS PEG Gewicht

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument.

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 3. Toelichting bij de criteria voor

Nadere informatie

Samenvatting (Hoofdstuk 2) (Hoofdstuk 3)

Samenvatting (Hoofdstuk 2) (Hoofdstuk 3) Samenvatting 144 SAMENVATTING 145 Samenvatting Een veel voorkomend probleem bij hemodialyse patiënten is ondervoeding hetgeen leidt tot verlies van spiermassa en verminderd lichamelijk functioneren. Ondervoeding

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

(hoofdstuk 2) vatting Samen

(hoofdstuk 2) vatting Samen The Multiple Environmental and Genetic Assessment of risk factors for venous thrombosis (MEGA studie) is een groot patiënt-controle onderzoek naar risicofactoren voor veneuze trombose. In deze studie zijn

Nadere informatie

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011 cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 211 Sterfte bij vrouwen en mannen Hart- en vaatziekten zijn een belangrijke oorzaak van overlijden

Nadere informatie

De COBRA-studie: Veranderingen in lichaamssamenstelling tijdens chemotherapie voor vrouwen met borstkanker.

De COBRA-studie: Veranderingen in lichaamssamenstelling tijdens chemotherapie voor vrouwen met borstkanker. De COBRA-studie: Veranderingen in lichaamssamenstelling tijdens chemotherapie voor vrouwen met borstkanker. Oncologiedagen voor verpleegkundigen, Ede 18-11-2014 Maaike van den Berg, MSc, Anja de Kruif,

Nadere informatie

Waar zorg Bewaakt. Sietske Eerens, circulation practitioner i.o. sietske Eerens CP i.o. PiCCO uw maatje? Medisch Centrum Haaglanden 1

Waar zorg Bewaakt. Sietske Eerens, circulation practitioner i.o. sietske Eerens CP i.o. PiCCO uw maatje? Medisch Centrum Haaglanden 1 Sietske Eerens, circulation practitioner i.o. 1 PiCCO Uw Maatje?? Ter afronding van de training Circulation Practitioner. i.s.m. Dr. P. Dennesen Inleiding Uitgangspunt. Doelstelling. Probleemstelling.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Dikkedarmkanker is een groot gezondheidsprobleem in Nederland. Het is de derde meest voorkomende vorm van kanker bij mannen en de tweede meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. In 2008

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Samenvatting 188 Samenvatting Samenvatting voor niet-ingewijden Diabetes mellitus type 2 (DM2), oftewel ouderdomssuikerziekte is een steeds vaker voorkomende aandoening. Dit heeft onder andere te maken

Nadere informatie

Research. Diny Heiden Neural Practitioner i.o. Erasmus MC

Research. Diny Heiden Neural Practitioner i.o. Erasmus MC Vrijuit reizen 1 1 Research Diny Heiden Neural Practitioner i.o. Erasmus MC 2 Inhoud presentatie Inleiding Probleem en doel stelling Onderzoeksmethode en resultaten Conclusie en aanbevelingen Rol en taak

Nadere informatie

Niet reanimeren beleid. Grande Conference Verona, september 2012 Lodewijk Keeris, internist-intensivist

Niet reanimeren beleid. Grande Conference Verona, september 2012 Lodewijk Keeris, internist-intensivist Grande Conference Verona, september 2012 Lodewijk Keeris, internist-intensivist Inhoud presentatie Behandelbeperkingen Reanimatie en outcome/getallen Out-of-hospital Factoren van invloed op de outcome

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Goeij, Moniek Cornelia Maria de Title: Disease progression in pre-dialysis patients:

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Lange termijn gevolgen van IC behandeling! Mathieu van der Jagt Intensive Care Volwassenen, Erasmus MC Rotterdam m.vanderjagt@erasmusmc.nl Er is meer dan

Nadere informatie

Voorspellende waarde van HE4 bij een complexe ovarium cyste ROELIEN VAN DE VRIE ARTS ONDERZOEKER

Voorspellende waarde van HE4 bij een complexe ovarium cyste ROELIEN VAN DE VRIE ARTS ONDERZOEKER Voorspellende waarde van HE4 bij een complexe ovarium cyste ROELIEN VAN DE VRIE ARTS ONDERZOEKER 16-06-2016 INHOUD Achtergrond Ovarium carcinoom HE4 Retrospectieve studie AvL & AMC Opzet van prospectieve

Nadere informatie

29-6-2011. Jeroen de Wilde, Arts M&G-onderzoeker JGZ 4-19 CJG Den Haag 29 juni 2011 2. Ondergewicht = Westerse landen: 2-15% Asian enigma

29-6-2011. Jeroen de Wilde, Arts M&G-onderzoeker JGZ 4-19 CJG Den Haag 29 juni 2011 2. Ondergewicht = Westerse landen: 2-15% Asian enigma Jeroen de Wilde, Arts M&G-onderzoeker JGZ 4-19 CJG Den Haag 29 juni 2011 2 29 juni 2011 1 Ondergewicht = A. Een gewicht of BMI onder een bepaalde grenswaarde Gewicht naar lengte, per geslacht Gewicht naar

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

ONDERZOEK HARTREVALIDATIE: KAN HET KORTER? Sabrine de Vries Spithoven ANIOS Cardiologie

ONDERZOEK HARTREVALIDATIE: KAN HET KORTER? Sabrine de Vries Spithoven ANIOS Cardiologie ONDERZOEK HARTREVALIDATIE: KAN HET KORTER? Sabrine de Vries Spithoven ANIOS Cardiologie 21-11-2014 INHOUDSOPGAVE Introductie Relevantie Onderzoeksvragen Methode Resultaten Discussie Conclusie Aanbeveling

Nadere informatie

De ontwikkeling van een heropnamemodel. Corine Penning, Jan van der Laan, Agnes de Bruin (CBS) Landelijke Themabijeenkomst Heropnamen DHD

De ontwikkeling van een heropnamemodel. Corine Penning, Jan van der Laan, Agnes de Bruin (CBS) Landelijke Themabijeenkomst Heropnamen DHD De ontwikkeling van een heropnamemodel Corine Penning, Jan van der Laan, Agnes de Bruin (CBS) Landelijke Themabijeenkomst Heropnamen DHD Aanleiding Heropname kan een indicator zijn voor sub-optimale zorg

Nadere informatie

Hoe werkt een bio-impedantie meting? Nel Cox-Reijven azm

Hoe werkt een bio-impedantie meting? Nel Cox-Reijven azm Hoe werkt een bio-impedantie meting? Nel Cox-Reijven azm CBO richtlijn 2010 COPD Definitie verminderde voedingstoestand: Een te laag lichaamsgewicht, ongewenst gewichtsverlies en/of tekort aan vetvrije

Nadere informatie

Centrumvolume en uitkomst op dialyse voor hemodialyse en peritoneaal dialyse patiënten

Centrumvolume en uitkomst op dialyse voor hemodialyse en peritoneaal dialyse patiënten Centrumvolume en uitkomst op dialyse voor hemodialyse en peritoneaal dialyse patiënten Een analyse van RENINE data (2004-2014) Auteurs VU Medisch Centrum Dr. Ir. T. Hoekstra Dr. F.J. van Ittersum Leids

Nadere informatie

De rol van apc en steroiden. Intensive Care, UMC St Radboud Nijmegen

De rol van apc en steroiden. Intensive Care, UMC St Radboud Nijmegen De rol van apc en steroiden Peter Pickkers Intensive Care, UMC St Radboud Nijmegen NIVAS 2012 De controverse omtrent APC, Eli-Lilly en de Surviving Sepsis Campaign De studies De sponsering Het commentaar

Nadere informatie

Wanneer is een circulatie slecht?

Wanneer is een circulatie slecht? Wanneer is een circulatie slecht? Prof. Dr. J.G. van der Hoeven Afdeling Intensive Care UMC St Radboud Venticare 2010 1 Analyse Inotropicum Vaatverwijder Combinatie Geen actie Nee Is er een probleem met

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting.

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting. Feiten en cijfers Uitgave van de Nederlandse Hartstichting November 211 Beroerte Definitie Beroerte (in het Engels Stroke ), ook wel aangeduid met cerebrovasculaire aandoeningen/accidenten/ziekte (CVA),

Nadere informatie

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Mag het een onsje meer zijn? De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Viona Lapré- Utama, Marjan Erkamp, Marga van Liere, Cees Geluk Samenvatting Overgewicht komt steeds

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies 8 Chapter 8 74 Samenvatting Hoofdstuk 1 geeft een algemene inleiding op dit proefschrift. De belangrijkste doelen van dit proefschrift waren achtereenvolgens: het beschrijven

Nadere informatie

Parameter Standaard instelling Bereik Geheugen 1 1 tot 8 Geslacht Man Man / Vrouw Lengte 165 cm 100cm - 250cm Leeftijd 25 10-100

Parameter Standaard instelling Bereik Geheugen 1 1 tot 8 Geslacht Man Man / Vrouw Lengte 165 cm 100cm - 250cm Leeftijd 25 10-100 Gebruiksaanwijzing Shape weegschaal Date Introductie Gefeliciteerd met de aanschaf van uw weegschaal die behalve het lichaamsvetpercentage ook uw lichaamsvochtpercentage en spiermassa meet. Om het vet-

Nadere informatie

Adjuvante systeemtherapie Patiënte: DM type 2

Adjuvante systeemtherapie Patiënte: DM type 2 Take home messages Een 59 jarige vrouw met mammacarcinoom en diabetes. An Reyners Internist-oncoloog UMCG Kankerbehandeling: houd rekening met bijwerkingen op korte en langere termijn Stem af wie waarvoor

Nadere informatie

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Samenvatting en conclusie In vele studies is een verband aangetoond tussen

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/43602 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Fenema, E.M. van Title: Treatment quality in times of ROM Issue Date: 2016-09-15

Nadere informatie

Voeding en beweging bij patiënten tijdens en na de behandeling Martine Sealy, MSc, RD

Voeding en beweging bij patiënten tijdens en na de behandeling Martine Sealy, MSc, RD Voeding en beweging bij patiënten tijdens en na de behandeling Martine Sealy, MSc, RD Onderzoeker Lectoraat Healthy Ageing, Allied Health Care and Nursing Disclosure belangen spreker: M. Sealy Geen (potentiële)

Nadere informatie

Perspectief van de zorgondernemer. Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis

Perspectief van de zorgondernemer. Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis Perspectief van de zorgondernemer Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis Heeft dit zorgstelsel adequate prikkels om kwalitatief goede zorg te leveren?

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

Gebruiksaanwijzing. Shape weegschaal Berry

Gebruiksaanwijzing. Shape weegschaal Berry Gebruiksaanwijzing Shape weegschaal Berry Introductie Gefeliciteerd met de aanschaf van uw weegschaal die behalve het lichaamsvetpercentage ook uw lichaamsvochtpercentage en spiermassa meet. Om het vet-

Nadere informatie

Samenvatting. Gezond zijn of je gezond voelen: veranderingen in het oordeel van ouderen over de eigen gezondheid Samenvatting

Samenvatting. Gezond zijn of je gezond voelen: veranderingen in het oordeel van ouderen over de eigen gezondheid Samenvatting Samenvatting Gezond zijn of je gezond voelen: veranderingen in het oordeel van ouderen over de eigen gezondheid 2 2 3 4 5 6 7 8 Samenvatting 161 162 In de meeste Westerse landen neemt de levensverwachting

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Tweede primaire tumoren en excessieve sterfte na retinoblastoom

Nederlandse samenvatting. Tweede primaire tumoren en excessieve sterfte na retinoblastoom Nederlandse samenvatting Tweede primaire tumoren en excessieve sterfte na retinoblastoom Retinoblastoom is een kwaadaardige oogtumor die ontstaat in het netvlies. Deze vorm van oogkanker is zeer zeldzaam

Nadere informatie

Ery transfusies Hoe minder, hoe beter?

Ery transfusies Hoe minder, hoe beter? Ery transfusies Hoe minder, hoe beter? TRIP Symposium 29 november 2007 Cynthia So, internist Sanquin Bloedbank ZW Inhoud presentatie Waarom bloed besparen? Wat is er aan evidence? Lopende studies Waarom

Nadere informatie

Hypoglycemia is associated with intensive care unit mortality

Hypoglycemia is associated with intensive care unit mortality Hypoglycemia is associated with intensive care unit mortality Hermanides J, Bosman RJ, Vriesendorp TM, Dotsch R, Rosendaal FR, Zandstra DF, Hoekstra JB, DeVries JH. Crit Care Med 2010; 38: 1430-1434 Dr

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Als genezing niet meer mogelijk is Opname van patienten in de palliatieve fase van hun ziekte op de IC dr Erwin J.O. Kompanje Department of Intensive Care Palliatieve zorg op de IC Department of Intensive

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33063 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Tan, Melanie Title: Clinical aspects of recurrent venous thromboembolism Issue

Nadere informatie

Chapter 9. Samenvatting

Chapter 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting 130 Samenvatting 131 Samenvatting Complicaties van de onderste extremiteit, in het bijzonder voetulcera (voetwonden), veroorzaken een zeer grote ziektelast en een grote mate van

Nadere informatie

Het stellen van functionele doelen bij patiënten na een totale knie artroplastiek wat zijn de consequenties?

Het stellen van functionele doelen bij patiënten na een totale knie artroplastiek wat zijn de consequenties? Het stellen van functionele doelen bij patiënten na een totale knie artroplastiek wat zijn de consequenties? G. van der Sluis, J. Elings, S. Bausch-Goldbohm, R. Bimmel, F. Galindo-Garre, N. van Meeteren

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Orale leukoplakie een klinische, histopathologische en moleculaire studie. Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Hoofdstuk 8. Orale leukoplakie een klinische, histopathologische en moleculaire studie. Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Hoofdstuk 8 Orale leukoplakie een klinische, histopathologische en moleculaire studie Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Nadere informatie

5.4. Atriumfibrilleren

5.4. Atriumfibrilleren 5.4 Atriumfibrilleren 112 5.4 Atriumfibrilleren Atriumfibrilleren is binnen Meetbaar Beter gedefinieerd als een ritmestoornis die gekenmerkt wordt door een irregulair RR interval (zonder de aanwezigheid

Nadere informatie

Het nagaan van het verloop van borstvoeding bij de pasgeborene

Het nagaan van het verloop van borstvoeding bij de pasgeborene INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL (IBFAT) Matthews M.K. (1988) Developing an instrument to assess infant breastfeeding behavior in early neonatal period. Midwifery, 4, 154-165. Meetinstrument Afkorting

Nadere informatie

Standard Operating Procedures

Standard Operating Procedures 1 Standard Operating Procedures Nutritional Assessment UMC Utrecht afdeling Diëtetiek Meting lichaamssamenstelling middels bio-elektrische impedantie (Bodystat QuadScan 4000 en Bodystat 500) 2 Inhoud 1.

Nadere informatie