HIV: niet genderneutraal

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HIV: niet genderneutraal"

Transcriptie

1 6 35 november 2007 HIV: niet genderneutraal Pagina 7, 8, 10, 11 STOP-POP Manifest vnva PAGINA 9 vnva weer lid van MWIA PAGINA 19

2 MENARINI Een migraineaanval duurt vaak 1 wel 24 uur Het antwoord: Om migraine te onderdrukken vertrouwen steeds meer patiënten op triptanen. Fromirex is een triptaan met een terminale halfwaardetijd van 26 uur. 2,3,4,5 De aanbevolen dosis Fromirex is 2,5 mg met een maximale dagelijkse dosering van 5 mg. Fromirex dient zo snel mogelijk na de eerste tekenen van een migraineaanval te worden ingenomen, maar is ook effectief wanneer het in een later stadium wordt ingenomen. Uw patiënt heeft in de meeste gevallen genoeg aan één tablet. Bovendien is Fromirex gunstig geprijsd, weer een kopzorg minder! 6 ENARINI FARMA NEDERLAND Postbus AD WOERDEN Tel: Fax: Voordat u overweegt om het product voor te schrijven dient u de IB-tekst te bestuderen. Verwezen wordt naar de referenties. Hierin treft u meer informatie aan over het betreffende onderwerp. Raadpleeg voor uitvoerige informatie de IB-tekst. Alle informatie is opvraagbaar bij Menarini. Géén half werk.

3 Inhoud VAMP Jaargang 35 november IN DIT NUMMER 2 Hoe doorbreek je het isolement? Amira Elkrim uit Sudan werkt in een Nijmeegs project om vrouwenbesnijdenis te voorkomen. Een openhartig gesprek. 7 7 Spreekuur voor (Ghanese) vrouwen met HIV Internist Mieke Godfried verzorgt al 11 jaar spreekuur voor vrouwen en kinderen met HIV op de polikliniek in het AMC. 10 Een zaak van en voor vrouwen HIV/AIDS is allesbehalve een genderneutrale aandoening. Vrouwen en meisjes ondervinden veel meer last, wereldwijd. 12 De anticonceptiepil in Japan In Japan wordt het condoom nog steeds meer gebruikt dan de anticonceptiepil. Waarom eigenlijk? Actuele informatie en discussie op vernieuwde website Nieuws vanuit de vnva 9 Manifest De vnva wil gedragscode voor artsen bij medische ingrepen. De KNMG onderzoekt dit. 15 STOP-POP De documentaire Beperkt houdbaar heeft veel reacties opgeroepen bij vnva leden. Naar aanleiding hiervan schreef de vereniging het manifest. 19 Een warm Akwaaba van de MWIA In Ghana is het lidmaatschap van de MWIA voor de vnva hernieuwd tijdens het wereldcongres. Een impressie. 24 Gezocht: vrouwelijke opleiders Meer vrouwelijke huisartsopleiders zijn hard nodig, o.a. als voorbeeldfunctie voor de jonge (zwangere) artsen. 27 Commissie Gelijke Behandeling Begin september was de hoorzitting over het beleid van de UMCU betreffende de 25 Emancipatienota De emancipatienota is veelbelovend. De vnva heeft inmiddels aangeboden om te helpen bij de uitwerking Zwangerschapsverlof Op 24 september was de zitting met als eis: aanvullende arbeidsongeschiktheidsverzekering bij zwangerschapsverlof. VOORWOORD De commissie Internationale Betrekkingen heeft met plezier dit themanummer samengesteld. De gevarieerde inhoud geeft goed weer waar de commissie zich mee bezighoudt. Enerzijds een blik op wat er elders in de wereld gebeurt en hoe dat van belang is voor vrouwelijke artsen en anderzijds hoe we in ons eigen land geconfronteerd worden met de toenemende internationalisering. Aagje Papineau Salm, voorzitter commissie. In elk nummer 04 Recensie 09 Te recenseren 14 Van de voorzitter 18 Over sekse en gender 23 Agenda 25 column VAMP november

4 Arts en maatschappij Hoe doorbreek je het isolement? door ANITA KRAAK 3 Augustus 2007, een van de eerste dagen dat we in Nederland weer buiten op een terras kunnen zitten. Sudanese vrouwen moeten nog beter worden voorgelicht over meisjesbesnijdenis, die hier in Nederland gelukkig verboden is. Aan het woord is Amira Elkrim, geboren in Sudan, sinds 11 jaar in Nederland. Zij is een van de tien sleutelfiguren in een project ter voorkoming van meisjesbesnijdenis van de gemeente Nijmegen en de GGD Nijmegen. Nieuwkomer in de Nederlandse gezondheidszorg Omdat de lezers van dit stuk met name autochtone, Nederlanse vrouwelijke artsen zullen zijn, van wie de grote meerderheid werkzaam is in de klinische setting, soms ver weg van het leven van alledag staan we stil bij de eerste ervaringen van Amira binnen de Nederlandse gezondheidszorg. Amira vindt dat ze het zelf ontzettend getroffen heeft met de artsen die ze de eerste keren in het AZC tegengekomen is. Volgens haar waren het allemaal artsen die heel snel begrepen dat het niet lukt om in 10 minuten nee te zeggen tegen die dingen waarvan zij, vanuit haar achtergrond, had geleerd dat ze hard nodig waren. In Sudan zijn mensen gewend dat ze naar de dokter gaan, hun klacht presenteren en een medicijn krijgen. Vragen stellen aan de dokter is taboe. Het is de taak van de dokter om vertrouwen te geven door medicatie te verstrekken die binnen de lijn der verwachting ligt. Aangezien dat in Nederland meestal niet gebeurt, is het belangrijk eerst te luisteren naar de beleving, verwachtingen en achterliggende ideeën van de patiënt. Kortom: eerst contact en daardoor vertrouwen en dan pas nee. In de woorden van Amira: als je maar vriendelijk nee tegen ons zegt, dan komt het allemaal goed. Zeg je echter té Nederlands nee, dan ontstaan er grote problemen. Sommige dingen passen aanvankelijk niet binnen de 10 minuten of minder die voor een patiënt staan. Maar, volgens Amira, verdient de in het begin extra geïnvesteerde tijd zich dubbel en dwars terug. Zij kent veel allochtone gezinnen die, vanuit de regio Nijmegen, naar Duitsland trekken of in hun vakanties in Sudan de dokters opzoeken om toch te krijgen wat ze nodig achten. Mijn oudste dochtertje had 40 graden koorts. In Sudan had ik geleerd dat kinderen daar snel aan dood kunnen gaan (de kindersterfte in sub-sahara Afrika is natuurlijk ook een stuk hoger dan in Nederland). Je mag deze kinderen niet laten slapen, omdat ze dan niet meer wakker worden. Ook kunnen deze kinderen door de duivel gegrepen worden. Na keurig drie dagen wachten, drie nachten niet slapen, om mijn dochtertje maar wakker te houden, ga ik eindelijk naar de huisarts. De huisarts zegt dat antibiotica niet nodig zijn. Op dat moment voelde ik alleen nog maar paniek. Ik had lang niet geslapen, was doodop, mijn dochterje kreeg niet waarvan ik in Sudan had geleerd dat dat noodzakelijk was om een overlijden te voorkomen. Op dat moment was ik vreselijk blij met mijn huisarts die heel goed weet hoe ze vriendelijk en met vertrouwen nee tegen me kan blijven zeggen. 2

5 Arts en maatschappij Amira Elkrim arriveerde in oktober 1996 als vluchteling in Nederland na vier jaar studie in Marokko, waar zij een opleiding internationaal recht, politiek en maatschappij afrondde. In Sudan was zij niet meer welkom. De eerste vier jaar heeft Amira hier op verschillende asielzoekerscentra (AZC s) gewoond. Daar heeft ze altijd geprobeerd met vrijwilligerswerk aan de gang te blijven. Als zij in 2000 de Nederlandse status krijgt volgt zij in de periode de verplichte stof voor iedere nieuwkomer in Nederland; doet o.a. het Nederlands als tweede taal (NT2) examen en de inburgeringscursus. Daarnaast werkt Amira als buddy en begeleidt een chronisch zieke Marokkaanse vrouw. In het medische circuit ervaart zij aan den lijve hoe taalproblemen en onbegrip voor veel onnodig leed kunnen zorgen. Na alle noodzakelijk behaalde examens gaat Amira vanaf 2005 in het kader van een talenstage bij Interlokaal werken, een loket voor sociaaljuridische hulpverlening van met name allochtonen. Al vrij snel krijgt zij een gesubsidieerde baan als spreekuurmedewerkster. Amira wordt in 2006 door de subsidiegever in de gelegenheid gesteld de opleiding Sociaal Pedagogische Hulpverlening (SPH) te volgen. Samen met andere allochtonen, doet zij sinds anderhalf jaar de versnelde SPH opleiding maatwerk in kleur. Vriendinnen, gesubsidieerde kinderopvang en soms ook haar ex-man helpen Amira opleiding, werk en de zorg voor haar twee dochters van 8 en 3,5 met elkaar te combineren. Meisjesbesnijdenis in Sudan Hoe is Amira zelf met meisjesbesnijdenis opgegroeid? Hoe kijkt zij daar nu naar en hoe gaat zij daarover als sleutelfiguur in gesprek met andere, vaak ook Sudanese moslimvrouwen? Meestal rond het 4e jaar word je als meisje voorbereid op een groot feest. Je bent niet geïnformeerd door oudere zusjes of andere familieleden en als je vaag wel iets weet dan leef je als kind vanuit de norm: als ze willen dat het gebeurt, dan gebeurt het. Je geniet van de aandacht, totdat de besnijdenis begint. Na de besnijdenis blijf je een week thuis. Je krijgt veel cadeaus en goud. Meestal zorgen je moeder en tante voor je. Je herstelt met het idee dat dit maar even duurt en dat het daarna helemaal goed en klaar is voor je hele leven. De vrouwenbesnijdenis wordt gezien als een garantie van maagdelijkheid voor het huwelijk. Daarnaast zou het hygiëne bevorderen. De oma aan moederszijde heeft, naast de vader, veel autoriteit. Zij hangt meestal sterk aan de culturele tradities. Oma s wil niet opvolgen kan niet volgens de Koran. Een boze oma betekent dat je hele leven, en dat van je gezin, kapot zal gaan. Amira beschrijft haar eigen familie als redelijk liberaal. Ze erkent dat dit pas echt mogelijk geworden is sinds het overlijden van haar oma. Daarnaast heeft een triest voorval rondom de besnijdenis van een van haar nichtjes daar ook aan bijgedragen. Een oom van Amira wilde namelijk zijn dochter niet laten besnijden. Oma dreigde daarop haar zoon dat hij haar kind niet meer zou zijn. Dat zou een onleefbare situatie voor de oom en zijn gezin opleveren. Er werd een compromis gesloten waarbij het nichtje Suna ondergaat (de minst rigoreuze vorm van besnijdenis). De inmiddels 19-jarige vrouw raakte door de ingreep echter getraumatiseerd en blijft forse psychiatrische problematiek houden. Nadat dit alles in de familie gepasseerd was en oma overleden, weet Amira dat haar jongere zus niet meer besneden is. Zij benadrukt dat dit ook komt omdat haar familie in de hoofdstad Khartoum woont. In de dorpen is niet besnijden onmogelijk. Culturele normen zijn echter niet de enige verklaring voor het nog steeds in grote getalen besnijden van meisjes. De invloed van de marktwerking in de zorg moet zeker niet uitgevlakt worden. Vrouwelijke artsen in Khartoum en verloskundigen, aanwezig in iedere stadswijk, verdienen een belangrijk deel van hun inkomen door het verrichten van meisjesbesnijdenissen of het weer dichthechten van vrouwen na de bevalling. Een vermindering van het aantal besnijdenissen zou binnen deze behoorlijk machtige beroepsgroep het ontstaan van persoonlijke financiële armoede in de hand werken. Sleutelf i guur in Nederland Amira heeft in het kader van het sleutelfigurenproject van de gemeente Nijmegen en de GGD Nijmegen vijf gezinnen gesproken waar mogelijk in de nabije toekomst dochters besneden gaan worden in Sudan. Binnen dit project zijn er nog negen collega s, onder wie ook twee mannen. Amira ziet het als haar belangrijkste taak de vrouwen te informeren over hoe er in Nederland over meisjesbesnijdenis gedacht wordt. Dat is niet gemakkelijk, want de meeste Sudanese vrouwen leven geïsoleerd binnenshuis, spreken geen Nederlands en hun man gaat mee voor boodschappen en doktersbezoek. Hoewel deelname aan de NT2 verplicht gesteld is, ontbreekt het de vrouwen vaak aan tijd en ruimte want ze zijn druk met de zorg voor hun kinderen. Amira geeft, nadat ze benaderd is door de GGD, vrouwen een folder met informatie in hun eigen taal. Zij toont hen een DVD met informatie over besnijdenis, de strafbaarheid daarvan in Nederland, de gezondheidsrisico s op korte en lange termijn Op mijn zevende werd ik door mijn moeder meegenomen naar een trouwfeest. Aan het eind van de dag ging iedereen voor een huisje staan. Na enige tijd kwam de bruidegom naar buiten met een bebloed doekje. Mijn moeder legde mij uit dat dit altijd zo hoorde, het was onderdeel van het feest. Later begreep ik dat als de man het doekje niet zou tonen, de voorgestelde bruidsschat, vaak een combinatie van kamelen en goud, niet uitbetaald zou worden. De vrouw zou teruggegeven worden aan haar eigen familie, het huwlijk zou ontbonden worden en haar hele familie zou afgedaan hebben. Haar overige broers en zussen zouden niet meer in staat zijn een goede partner te vinden en de familie zou het financieel zwaar krijgen om in eigen onderhoud te blijven voorzien. VAMP november

6 Arts en maatschappij en zij legt de vrouwen uit dat meisjesbesnijdenis geen onderdeel van de Koran is. Volgens Amira hebben haar contacten een meerwaarde. De vrouwen worden zich ervan bewust wat ze op het spel zetten als ze afreizen naar Sudan voor een meisjesbesnijdenis. Reizen lijken uit- of afgesteld te worden. Ook zijn er gezinnen die kiezen voor een definitieve terugkeer naar Sudan, met name door de informatie dat terugkeer naar Nederland na een meisjesbesnijdenis lastig is in verband met strafrechterlijke vervolging. Vanuit het perspectief van deze vrouwen vindt Amira dit heel begrijpelijk: de vrouwen hebben daar veel meer vrijheden en sociale contacten. Zelf voelt zij zich volledig geïntegreerd. Zij beweegt zich voorzichtig en respectvol onder de meer traditioneel ingestelde Sudanese vrouwen. Zij houdt een professionele afstand aangezien ze zelf immers deel uitmaakt van die Nijmeegse Sudanese gemeenschap. Daarbij realiseert Amira zich dat ze soms niet voor vol aangezien wordt als alleenstaande, gescheiden ongesluierde vrouw met liberale ideeën. Het afgelopen jaar heeft Amira gemerkt dat het (nog) niet mogelijk is om met de echtgenoten van deze vr-ouwen te praten. Zij draaien hun hoofd weg en willen er (nog) niet over praten. Ook bleek het lastig de vrouwen apart te spreken. Ze zitten vaak thuis vast in de zorg voor jonge kinderen. Toekomstdromen In 2008 hoopt Amira de Sudanese vrouwen naar buiten te halen door in buurtcentra bijeenkomsten te organiseren van de Sudanese vereniging waar vrouwen en kinderen naar toe kunnen komen. Terwijl de kinderen worden vermaakt met leuke spelletjes, kunnen de vrouwen aan hun taalcursus werken en geeft Amira hun informatie over de risico s van meisjesbesnijdenis. De mannen zijn natuurlijk ook welkom, al heeft zij het gevoel dat dat in Nijmegen nog een stap te ver is. Recent was ze bij een bijeenkomst van sleutelfiguren en Sudanese vrouwen in Amsterdam. Voor deze bijeenkomst waren de mannen ook uitgenodigd. Amira was blij verrast over de manier waarop dit taboeonderwerp daar bespreekbaar was. Graag zou zij dat ook in Nijmegen bereiken. Zelf wil zij haar SPH opleiding afronden in 2009 en gaan werken binnen de jeugdzorg, bij de Raad voor de Kinderbescherming, of in de vrouwenopvang. Mocht u naar aanleiding van dit interview meer informatie willen over meisjesbesnijdenis dan is Pharos (www.pharos.nl) een goede entree. Tevens bestaat er een lespakket meisjesbesnijdenis dat door de Rutgers Nisso Groep (RNG) en Pharos is opgesteld. Voor suggesties van lezers omtrent stageplaatsen in de regio Nijmegen houdt Amira zich van harte aanbevolen. Wat ik echt niet begrijp is dat vrouwen zich na hun bevalling opnieuw dicht laten naaien. Anita Kraak is lid van de commissie Internationale Betrekkingen 4 Recensie Rituelen en gewoonten - Geboorte, ziekte en dood in de multiculturele samenleving, Martha van Endt-Meijling. Uitgeverij Coutinho, ISBN Bij ingrijpende gebeurtenissen grijpen we graag terug op rituelen uit de cultuur van onze herkomst. Deze gewoonten van het hart zijn hardnekkig. En dat is maar goed ook, aldus de auteur in de inleiding: ze geven een gevoel van troost en saamhorigheid, wat de verwerking van deze gebeurtenissen gemakkelijker maakt. Voor zorgen hulpverleners is het dan ook zinvol om mensen op belangrijke momenten in hun leven aan te moedigen de weg terug te vinden naar hun tradities. Dit boek geeft kennis van en inzicht in diverse gewoonten en opvattingen van dertien bevolkingsgroepen in Nederland. Deze kennis en inzichten zijn bruikbaar voor het verwerven van empathie, een belangrijke peiler van hulpverlening. In het eerste hoofdstuk worden begrippen als cultuur, rituelen en symbolen behandeld, De commissie Internationale Betrekkingen wil zich na het hernieuwde lidmaatschap met de MWIA meer richten op wat er in Europees verband gebeurt. Veel van de beslissingen die in EU kader worden genomen hebben grote gevolgen voor de positie van vrouwelijke artsen in Nederland en dus voor de vnva. Goed op de hoogte zijn van wat er in Brussel gebeurt en contacten met lobbyorganisaties zijn daarbij van groot belang. Met de huidige samenstelling van de commissie komen we daar niet aan toe. Dus versterking is welkom en nodig. Geïnteresseerd? Aarzel dan niet en neem contact op met ons via of via het secretariaat. ook komen verschillende religies, levensbeschouwingen en animisme en magie aan bod. Het tweede hoofdstuk gaat over geboorte, ziekte en dood / rouw in het algemeen. Hierop wordt nader ingegaan in de volgende hoofdstukken, die per bevolkingsgroep zijn ingedeeld. Verschillende voorbeelden en vragen geven de gelegenheid tot zelfreflectie: eigenlijk is er helemaal niet zoveel verschil tussen wij en zij. Zo geeft Van Endt-Meijling uitleg over de personalistische attributie en de naturalistische attributie. Beide verklaringsmodellen voor ziekten komen in alle culturen voor, óók in het westen. Het vlot leesbare boek is met foto s en tekstkaders verluchtigd. Natuurlijk kan het in 216 bladzijden niet volledig zijn, maar het zet autochtone rituelen en idee_n in een boeiend perspectief. Rituelen en gewoonten is geschreven voor middelbaar en hoger (beroeps)onderwijs, maar is zonder meer voor iedere professionele hulpverlener zeer de moeite waard. Op de website van de uitgever staan bij dit boek behorende casuïstiek, opdrachten, adressen en links. door Heleen de Vaan

7 SolutionS for addiction problems Een integrale aanpak van doserings- c.q. verslavingsproblemen op basis van het Twelve Step Minnesota Model Efficiënte, op maat gesneden behandeling; van de eerste kennismaking tot en met de afronding van het uitgebreide nazorgtraject SolutionS hanteert geen wachtlijsten, bovendien zijn onze counselors 24 uur per dag, 7 dagen per week bereikbaar Werkterrein: alcohol, drugs, gokken, seks, medicijnen, nicotine, eetstoornissen, al dan niet in combinatie met psychische defecten (depressiviteit, stress, burn-out) en persoonlijksheidsstoornissen (borderline, ADHD, bipolair) Soms vormt een behandeling in één van SolutionS particuliere partnerklinieken in Engeland, Zwitserland, Duitsland, de USA, Portugal, Zuid-Afrika, Antigua en binnen enkele maanden ook in onze eigen kliniek in Nederland onderdeel van het plan van aanpak Opname binnen 24 uur mogelijk Het behandelteam bestaat uit gekwalificeerde psychiaters, psychologen, psychotherapeuten, artsen en counselors; veelal zelf met een verslavingsverleden Meer informatie over SolutionS vindt u op onze website i n f a d d i c t i o n - s o l u t i o n s. n l t e l ( 0 )

8 Hoe ver ga je voor een goed pensioen? Vrouwen, dus ook vrouwelijke huisartsen, worden gemiddeld 5 jaar ouder dan hun mannelijke collega s U weet dat vroeg starten met de opbouw van een goed pensioen belangrijk is, en u vraagt zich af waar u dan het beste terecht kunt. Voor de meeste huisartsen is SPH, het beroepsfonds van, voor en door huisartsen, daartoe de beste mogelijkheid. Doordat de regeling door huisartsen ontworpen is en door hen onderhouden wordt, kan de regeling zoveel mogelijk toegespitst zijn op de individuele belangen van huisartsen. Via de Vergadering van Afgevaardigden kunt u zelf ook meebeslissen over de inhoud van de regeling. De regeling omvat, naast een adequate pensioenopbouw, ondermeer ook de mogelijkheid van deeltijdpensioen, een variabele ingangsdatum tussen 60 en 70 jaar, de mogelijkheid tot uitruil van pensioenen, een voorziening voor partner en kinderen bij overlijden en premieovername bij arbeidsongeschiktheid als huisarts. Omdat er geen andere belanghebbenden dan huisartsen zijn bij SPH komen alle rendementen ook toe aan de huisartsen. Bovendien kunt u bij SPH terecht voor onafhankelijk financieel advies. Indien u meer informatie wilt, kunt u contact opnemen met onze pensioenspecialisten: of kijk op

9 Voorlichting SPREEKUUR VOOR (GHANESE) VROUWEN MET HIV door Mieke H. Godfried, internist In de HIV-polikliniek van het AMC verzorg ik sinds 11 jaar een spreekuur voor vrouwen met HIV infectie, in het bijzonder voor vrouwen met HIV-geïnfecteerde kinderen en zwangere vrouwen. Het is in die tijd zo gegroeid, dat een tweede spreekuur geopend is met een eveneens vrouwelijke internist. Desondanks kunnen wij niet de zorg voor alle vrouwen op onze polikliniek verzorgen. Wel komen alle zwangere vrouwen en de vrouwen met kinderen met HIV-infectie bij ons terecht. Onder de Ghanese vrouwen op onze polikliniek werden bij de Stichting HIV Monitoring, de landelijke stichting die gegevens van alle patiënten met HIV-infectie volgt, ruim 45 zwangerschappen geregistreerd bij 30 vrouwen. Dit betreft waarschijnlijk een onderrapportage omdat niet alle zwangerschappen uiteindelijk doorzetten c.q. er soms een abortus provocatus plaatsvindt die niet gemeld wordt. HIV-infectie treft vaak jonge vrouwen in de reproductieve leeftijd. Door invoering van de landelijke screening van alle zwangeren worden tegenwoordig vaak asymptomatische vrouwen met HIV-infectie herkend. Het spreekuur Wanneer een vrouw tijdens de zwangerschap hoort dat zij HIV-seropositief is, is dit een enorme schok. Veel vrouwen weten wel wat HIV-infectie is, maar weten weinig tot niets van de nieuwe ontwikkelingen, en zien HIV als een soort doodsvonnis. Ook de angst voor mogelijke besmetting van het nog ongeboren kind en eventueel reeds aanwezige kinderen heeft een grote impact. Een vrouw die in de zwangerschap HIVpositief getest wordt, wordt via dr. K. Boer, gynaecoloog, verwezen naar ons spreekuur, waar met name de medische zorg en (profylactische) antiretrovirale behandeling plaats heeft. Op de polikliniek Verloskunde worden de vrouwen bovendien intensief begeleid door de maatschappelijk werkster, mw. M. Kreyenbroek. Zij bemiddelt ook bij illegaliteit, onverzekerd of onbehuisd zijn. Een vaste verpleegkundig consulent, mw. A. Hes, waakt over de therapietrouw en geeft educatie over HIV-infectie en de consequenties daarvan. Na de zwangerschap blijft de vrouw alleen bij ons in zorg. Om de behandeling te stroomlijnen is er wekelijks regulier overleg tussen gynaecoloog, internist, maatschappelijk werker, verpleegkundig consulent en kinderarts, die postpartum de neonaat vervolgt en post-expositie profylaxe voorschrijft. Tweewekelijks is er overleg tussen kinderarts en internist met de verpleegkundig consulenten en maat- VAMP november

10 Voorlichting over de met HIV-geïnfecteerde kinderen en hun gezinnen, om de behandeling van moeder en kind zoveel mogelijk te stroomlijnen. Iedere maand is er een groot kinderoverleg waar de meest ingewikkelde probleemgezinnen besproken worden. Toch kan de begeleiding en therapietrouw van (zwangere) vrouwen met HIV-infectie bemoeilijkt worden door een groot aantal factoren: HIV-geïnfecteerde vrouwen vormen een veel heterogenere groep dan HIV-geïnfecteerde homoseksuele mannen. Zij zijn vaak afkomstig uit etnische of raciale minderheidsgroepen, of zijn uit hun land van herkomst gevlucht. Voor Ghanese vrouwen geldt dit laatste meestal niet, maar veelal wel dat zij wegens economische motieven in Nederland zijn, met achterlating van alle familieleden, onder wie soms eerdere kinderen, in Ghana. Soms is het opleidings- en kennisniveau heel laag (sommigen zijn analfabeet) en is er een forse taalbarrière, omdat de vrouw maar weinig Nederlands of Engels spreekt. Uitleg over de HIV-infectie en alles wat daarmee samenhangt wordt hierdoor bemoeilijk. Culturele verschillen en magisch denken over het menselijk lichaam en de HIV-infectie kunnen een enorm struikelblok vormen. Soms gelooft de vrouw de diagnose van HIV-infectie niet, maar gebruikt zij wel de haar voorgeschreven therapie omdat de dokter dit zegt. Vrouwen weten meestal niet goed hoe zij toegang tot medische zorg moeten krijgen en komen soms pas laat in zorg, waardoor er sprake kan zijn van zeer ernstige ziekte. Socio-economische problemen komen frequent voor en een sociaal netwerk ontbreekt nogal eens, terwijl deze vrouwen vaak wel de zorg voor kinderen en een partner hebben. Stigma en isolatie HIVmigrantenvrouwen moet verder worden doorbroken. breken; stimuleren van verdere integratie in de Nederlandse samenleving. PWW bereikt vrouwen in samenwerking met het ziekenhuis bijvoorbeeld wanneer de vrouw voor zwangerschapscontrole komt, maar niet zonder informed consent van de patiënte en met 100% garantie dat deze vertrouwelijke en gevoelige informatie geheim blijft. Verder bereikt PWW vrouwen via opvangcentra, kerken, schuilplaatsen en scholen. PWW heeft bovendien een groep opgezet die iedere maand bijeenkomt en waar HIV-geïnfecteerde vrouwen en hun kinderen elkaar kunnen ontmoeten. PWW werkt vooral in de regio Amsterdam, maar is in noodgevallen bereid ook elders in het land te komen. Tot nog toe werden 121 vrouwen bereikt, 79 in het AMC, 15 in andere Amsterdamse ziekenhuizen en 27 buiten Amsterdam. Met dank aan Colette Smit, epidemioloog, Stichting HIV Monitoring, Amsterdam voor het leveren van de epidemiologische gegevens, aan Marion Kreyenbroek voor het ter beschikking stellen van de gegevens van PWW, en aan Kees Boer voor het kritisch lezen van dit stuk. In 2006 woonden naar schatting ruim Ghanezen in Amsterdam1. De meesten wonen in Amsterdam Zuidoost, d.w.z. in het basiszorggebied van het Academisch Medisch Centrum. Het AMC is aangewezen als een van de centrumziekenhuizen voor de behandeling van HIV infectie en heeft een grote HIV-polikliniek. Momenteel zijn ruim 1700 patiënten in zorg op de HIV-polikliniek, waarvan ±25% vrouwen (484). 346 Patiënten komen uit Sub-Sahara Afrika, waarvan 219 vrouwen (ruim 60%). Er zijn 96 patiënten uit Ghana, van wie 60 vrouwen (62.5%). De prevalentie van HIV- 1 infectie onder Ghanezen is vrij hoog (rond 0.6-1%), vergeleken met een HIV-prevalentie onder de algemene bevolking van minder dan 0.2%2. De prevalentie onder de in Nederland wonende Ghanezen is lager dan in Ghana zelf (2.3%). De man:vrouw verhouding onder patiënten van Afrikaanse afkomst verschilt aanzienlijk van die onder patiënten van Nederlandse Geheimhouding blijft meestal, ook jaren na het stellen van de diagnose HIV-infectie, zeer belangrijk. Veel vrouwen worden namelijk in de steek gelaten door hun partner en/of directe familie wanneer ze vertellen dat ze HIVpositief zijn. Daarbij zijn zij vaak afhankelijk van hun partner, spreken de Nederlandse taal niet en hebben geen eigen inkomsten. Soms zijn zij illegaal. Velen leven hierdoor in eenzaamheid en sociale isolatie; ze zijn somber en depressief en hebben de grootste moeite om verder te leven. Veel vrouwen kunnen hier alleen vrijuit over praten met hun arts en hun verpleegkundig consulent of maatschappelijk werkster. Soms kan onze maatschappelijk werkster hulp bieden, soms kunnen vrouwen hulp krijgen bij een vrijwilligersorganisatie. In Amsterdam zijn er enkele vrijwilligersorganisaties, speciaal voor met HIV-geïnfecteerde mensen. De Stichting AFAPAC (African Foundation for Aids Prevention and Counseling) richt zich op hulp aan Afrikanen, in het bijzonder Ghanezen, met een HIV-infectie. In 2004 werd door Sylvia Rugama, een Mexicaanse vluchtelinge met HIV-infectie, een organisatie speciaal voor HIV-geïnfecteerde migrantenvrouwen opgericht, PWW (Positive Women of the World). Deze organisatie beoogt migrantenvrouwen sterker te maken en te steunen; uitwisseling van persoonlijke ervaringen rond het omgaan met leven en HIV; opzetten van nieuwe netwerken onder minderheden om stigma en isolatie te doorafkomst (117 vrouwen op een totaal van 868 patiënten ofwel 13.5%). 1. Amsterdam in cijfers 2006, os.amsterdam.nl/pdf/2006_jaarboek_hoofdstuk_02.pdf. 2. RIVM rapport /2005, HIV-surveys bij hoog-risicogroepen in Amsterdam M.G. van Veen1, M.A.J. Wagemans, E.L.M. Op de Coul, J.S.A. Fennema, T.C.M. van der Helm, J. Walter, M. Prins, M.J.W. van de Laar.t 8

11 te recenseren te recenseren Onderstaande titels zijn opvraagbaar via secretariaat VNVA Genesis! Of het leven als machine, Emilie Gomart. Uitgeverij Meulenhoff, ISBN Worden we geleid door moleculen of zijn we zelf heersers over ons lot? Afvallen en opstaan. Een jaar in een obesitaskliniek, Wieke Biesheuvel. Uitgeverij Archipel, september Vrouw beschrijft haar eigen proces, afgewisseld met reizen naar India en Afrika. Het nieuwe lijden, Arnon Grunberg en de studenten van Arnon Grunberg. Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar, ISBN Pijn is goed, maar dosering luistert nauw. Over deze wankele balans schreven de studenten van Arnon Grunberg zeer uiteenlopende teksten. Medische missers, en hoe die voorkomen hadden kunnen worden, Ton van Dijk met commentaar van prof. dr. P. Pob. Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar, oktober ISBN Researchjournalist Ton van Dijk dook twee jaar de medische wereld in en woonde vele zittingen bij van de medische tuchtcolleges. Manifest van de vnva vnva wil gedragscode voor artsen bij cosmetische ingrepen De vnva deelt de zorg van minister Plasterk over beeldvorming van meisjes en vrouwen als lustobject en een onhaalbaar schoonheidsideaal, zoals verwoord in de emancipatienota. Deze zorg wordt gevoed door signalen uit de praktijk, bijvoorbeeld door de vraag van jonge meisjes naar borst- en schaamlipcorrec- audiovisuele media te ontwikkelen, staat de vnva positief. Verder heeft de VNVA de KNMG gevraagd om een gedragscode voor artsen bij cosmetische ingrepen, met daarin aandacht voor: Verdere bewustwording van maatschappelijke invloed op vraag naar cosmetische operaties. Verspreiden en gebruiken van ken en ingrepen, resultaten en complicaties. Onderzoek naar indicatie, therapie en (psychologische) begeleiding. Ontwikkelen en toepassen van richtlijnen. Stimuleren van gezond leven boven uiterlijke schijn. De KNMG herkent de zorgen van de ties. Deze vraag lijkt toe te nemen. goed voorlichtingsmateriaal VNVA en onderzoekt de moge- Tegenover het idee van minister Plasterk om gedragscodes voor met daarin heldere referenties in tekst én beeld over wat normaal is. Registreren van aantal verzoe- lijkheden voor een dergelijke gedragscode voor artsen. De vnva heeft een bericht voor pers en politiek verzonden over dit manifest op 4 oktober, voorafgaand aan een discussie in het kabinet op 5 oktober over de ontwikkeling van gedragscodes voor audiovisuele media. VAMP november

12 AIDS en gender Een zaak van en voor vrouwen door Aagje Papineau Salm Vorig jaar werd gevierd dat HIV/AIDS 25 jaar onder ons is, met nog steeds geen zicht op het einde van de epidemie. Volgens de gegevens uit het UNAIDS rapport 2006 (UNAIDS is de overkoepelende organisatie van de Verenigde Naties) waren er eind miljoen mensen die leven met het HIV-virus, van wie er 4 miljoen (!) in de loop van 2006 geïnfecteerd raakten, en zo n 3 miljoen mensen overleden aan AIDS (Report on the Global Aids epidemic 2006). Daarbij is inmiddels wel duidelijk dat de gevolgen van AIDS voor vrouwen wereldwijd veel groter zijn. De last en de gevolgen van de epidemie vertonen grote verschillen tussen regio s, vrouwen en mannen, jongeren en ouderen en arme en rijke mensen. Wordt door de komst van goede behandelmethoden in westerse landen HIV/AIDS steeds meer beschouwd als een chronische ziekte, elders geldt dit niet. Met name Afrika is zwaar getroffen, maar ook in andere regio s neemt het aantal geïnfecteerden toe. In landen als India en China verspreidt de epidemie zich razendsnel en hetzelfde geldt voor landen in Oost-Europa en de vroegere Sovjet-Unie. Vooral de laatste epidemie, zeker in combinatie met de toename van het aantal TB gevallen, betekent ook een bedreiging voor landen binnen de Europese Unie en dus ook voor Nederland. Feminisering Bovenstaande globale cijfers verhullen nog het feit dat AIDs geen genderneutrale aandoening is. Vooral in ontwikkelingslanden worden vrouwen zwaarder getroffen door de epidemie. Dat geldt zowel voor de mate waarin ze geïnfecteerd raken als Genderverhoudingen vergroten kwetsbaarheid van vrouwen en meisjes. voor de gevolgen. Onderstaande cijfers spreken voor zich en in toenemende mate worden de genderaspecten erkend en benoemd in literatuur, HIV/AIDS-programma s en activiteiten. Maar de grote uitdaging is en blijft om die kennis te vertalen in de praktijk. UNAIDS Worldwide, 17.3 million women aged 15 years and older are living with HIV. 76% of all HIV positive women live in sub- Saharan Africa, where women comprise 59% of adults living with HIV. 74% young people aged years living with HIV in sub-saharan Africa are female. In Asia, Eastern Europe and Latin America, an increasing proportion of people living with HIV are women and girls. Women currently represent 30% of adults living with HIV in Asia. Figures are higher in some countries in the region, reaching 39% in Thailand and 46% in Cambodia. In Ukraine, which has one of the fastest growing epidemics in Europe, women now make up close to half (46%) of adults living with HIV. In the Caribbean, 51% of adults living with HIV are female, while in the Bahamas and Trinidad and Tobago, figures are 59% and 56% respectively. AIDS is the leading cause of death for African-American women aged years in the United States of America. (Updated May 2006) Kwetsbaarheid Fysiologische factoren, maar vooral genderverhoudingen zorgen ervoor dat meisjes en vrouwen kwetsbaarder zijn dan jongens en mannen. Hoewel er grote verschillen zijn tussen culturen hebben vrouwen minder mogelijkheden om zich te beschermen tegen besmetting. Dit is een van de redenen waarom de ABC boodschap (Abstain, Be faithful and use Condom, if necessary), die in veel preventieprogramma s uitgedragen wordt, niet werkt. Vooral getrouwde vrouwen zijn kwetsbaar, omdat ze niet in de positie verkeren om onthouding of condoomgebruik af te dwingen. Al zijn ze trouw, dan nog lopen ze het risico besmet te raken als hun echtgenoten er buitenechtelijke relaties op 10

13 AIDS en gender Rol en positie van vrouwelijke gezondheidswerkers is zeer belangrijk. nahouden, wat in veel gevallen normaal is. Ook het veelvuldig voorkomen van (seksueel) geweld tegen vrouwen, een verschijnsel dat pas recentelijk ook aandacht krijgt in ontwikkelingslanden, vergroot de kwetsbaarheid. Helaas lijkt dit geweld verder toe te nemen, waarbij werkloosheid en economische uitzichtloosheid in ieder geval een rol spelen. Bovendien laten economische omstandigheden vrouwen en meisjes geen andere optie dan het verlenen van seksuele diensten tegen vergoeding in geld of anderszins, zoals schoolmeisjes die voor hun cijfers afhankelijk zijn van de gunsten die ze verlenen aan leraren. Een ander onderbelicht aspect is de kinderwens van vrouwen en mannen. Bewust kiezen voor het niet krijgen van kinderen is in de meeste culturen geen optie. Gevolgen Behalve dat vrouwen en meisjes een grotere kans op besmetting hebben, dragen zij ook in grotere mate de gevolgen van de epidemie. De zorg voor zieke familieleden komt veelal op hen neer, evenals het huishouden. Meisjes worden eerder weggehouden van school dan jongens, waardoor hun kansen op ontwikkeling weer afnemen en de vicieuze cirkel rond is. Een aparte groep vormt de HIV-positieve vrouwen. Angst voor stigma en uitsluiting verhindert velen om zich te laten testen, waardoor de besmetting van hun ongeboren kinderen gewoon doorgaat. Als ze hun status weten durven ze daar vaak niet voor uit te komen. Hoewel HIV/AIDS een negatieve impact heeft op alle onderdelen van de maatschappij, wordt de gezondheidssector toch extra getroffen. Zo neemt de (mentale) belasting voor de staf toe: in veel zwaar getroffen landen is het aantal patiënten met AIDs gerelateerde aandoening vaak meer dan 50%. De kans op besmetting met HIV tijdens het werk is ook niet gering, zeker als er geen middelen zijn om dit te voorkomen of als er geen PEP beschikbaar is. Dit zou volgens de WHO een van de factoren zijn, die bijdragen aan de brain-drain van medisch personeel uit ontwikkelingslanden. Hoe nu verder? Een eenvoudige oplossing voor de AIDS problematiek bestaat niet, de aanpak zal multisectoraal moeten zijn en is een kwestie van lange adem. Economische ontwikkeling, scholing van meisjes en verandering van man/vrouw verhoudingen zijn niet van de ene op de andere dag te realiseren. Het is ook van groot belang om mensen en in dit geval vrouwen met HIV te bereiken en hen in te schakelen bij de formulering en uitvoering van programma s. Hoewel de gezondheidssector zeker niet als enige sector de oplossing kan bieden is er toch een belangrijke rol voor weggelegd. Genderaspecten zouden bij de opzet en uitvoering van programma s een veel grotere rol moeten spelen dan tot nu toe het geval is, op alle terreinen. Onderzoek naar female-controlled preventiemethoden zoals microbiciden, is zwaar ondergefinancierd. Reproductieve gezondheidsprogramma s bereiken vaak alleen vrouwen, waardoor mannen niet betrokken worden bij de problematiek. Algemene gezondheidszorgvoorzieningen zijn daarentegen vaak moeilijker toegankelijk voor vrouwen om economische of culturele redenen. Vrouwen hebben vaak geen eigen financiële middelen of mogen niet zonder begeleiding hun huis verlaten. Specifieke aandacht betreft ook de rol en positie van vrouwelijke gezondheidswerkers. Programma s en activiteiten besteden hier weinig aandacht aan, terwijl zij enerzijds een belangrijke rol kunnen spelen in de kwaliteit van de zorg, maar anderzijds ook kwetsbaar zijn door de zware taak die ze hebben en het besmettingsrisico via hun werk. Aagje Papineau Salm is voorzitter van de vnva- commissie Internationale Betrekkingen. VAMP november

14 Arts in buitenland Juzobeeldjes met rode kleedjes. Als vrouwen een abortus hebben gekregen, of een miskraam of een kind verliezen wordt voor de verwerking van het verdriet een rood lapje om het Juzobeeldje gehangen. Soms zie je tempels met wel 1000 beeldjes bij elkaar. De anticonceptiepil in Japan Als Nederlandse, inmiddels twee jaar wonend in Japan, heb ik een schitterende gelegenheid om het Japanse gezondheidszorgsysteem beter te leren kennen. Algemeen bekend zijn de cijfers van een lagere prevalentie van hart- en vaatziekten, en het hoogste gebruik in de wereld van aanvullend technologisch onderzoek als CT-scan en MRI. Een heel ander verhaal vormen de arts-patiëntrelatie (weinig tot geen uitleg/informed consent over diagnostiek, therapie en verwachtingen), logistiek en efficiëntie (uren wachten voor een consult van een paar minuten), en het hoge gemiddeld aantal bezoeken aan de arts per jaar: 20 maal per jaar versus ongeveer 5 maal per jaar in Nederland. Maar het meest opvallend vind ik de extreem late goedkeuring in 1999 van de anticonceptiepil. Bedreiging voor de gezondheid Japanse overheid stimuleert pilgebruik niet. De ouderwetsere hooggedoseerde pil was wel al vanaf 1959 beschikbaar voor de indicatie dysmenorroe. De lange weg tot 1999 is te verklaren door een aantal factoren waarbij manlijke politici een grote rol speelden. Zij zagen de pil namelijk als een bedreiging voor de gezondheid van de Japanse familie-eenheid, met name vanwege de issues HIV en soa s. Zo wist met de verwachte goedkeuring van de pil in 1963/1964 een conservatieve groep van politici en dokters (de Japan Family Planning Union) deze tegen te houden, zodat vele procedures bij het ministerie van volksgezondheid vertraagd werden. Tussen 1963 en 1984 kwamen vervolgens enkele ouderwetsere mid-dose pills op de markt in Japan voor hypermenorroe en 12 dysmenorroe. Soms werden die off-label als orale anticonceptie gebruikt, onder andere in de Japanse prostitutie. Dit bezorgde het pilgebruik een slechte naam. In de jaren 70 stelde Chu Pi Ren de women s liberation op: abortus en anticonceptiepil zijn rechten van de vrouw. Maar de Japanse prime minister Eisaku Sato ( ) besliste anders: de pil zal nooit worden geïntroduceerd in Japan. Alle eerdere initiatieven tot legalisatie werden gestopt. In 1992 werd de HIV problematiek opgebracht door de minister van volksgezondheid. Hij stelde dat legalisatie van de pil geassocieerd zou zijn met het verspreiden van Aids. Er volgde een publieke discussie in de lekenpers, maar ook in de medische tijdschriften, waarbij een artikel in de Lancet (waarin een studie werd beschreven dat de uitbreiding van Aids niet gerelateerd is aan pilgebruik) de stelling teniet deed. De Japanse medische associatie droeg opnieuw de pil voor goedkeuring en legalisatie voor, maar een nieuw issue volgde: een verhoogd risico op veneuze trombose onder nieuwe gebruikers in vergelijking met niet-gebruikers in eerste en derde generatiepillen. Zelfs in 1997 stelde de minister van volksgezondheid, op dat moment de prime minister tot 2006, Junichiro Koizumi: Don t use medicines that suppress nature. In een mangeoriënteerde samenleving als Japan is zelfs beoordeeld of Ethinyl Estradiol (EE) het drinkwater zou kunnen vervuilen. Met dit duidelijke gebrek aan overheidssupport en slechts een handvol dokters die pilgebruik actief aanmoedigen, gebruikt zelfs vandaag - 7 jaar na de eerste introductie van de tweede genera-

15 Arts in buitenland WHO Japanese Other 5% 0,9% Pill 15% 1,9% IUD 19% 2,7% Surgery 26% 6,4% Rhythm 7% 16,3% Withdraw 8% 26,8% Condom 10% 75,3% tabel 1 tiepil in Japan - slechts 1.9% van de Japanse vrouwen in de vruchtbare leeftijd de pil als anticonceptiemiddel. Overigens interessant te melden dat de introductie van Viagra maar 6 maanden nodig had in Japan. Karolien van den Brekel-Dijkstra voor wensplaatjes bij een Japanse tempel. Vrouwen wensen hier bijvoorbeeld voor Niet ontmoedigd door bovengenoemde historie en cijfers heeft Nippon Organon vorig jaar hun product Marvelon, de enige derde generatiepil beschikbaar op de Japanse markt, geïntroduceerd met momenteel 8% marketshare. Er is echter nog veel ruimte voor verbetering, met name de vrouwen zelf behouden veel angst voor alle misvattingen. Ook jonge vrouwen hebben veel vooroordelen ten aanzien van hormoongebruik. Niet verwonderlijk dus dat de meest populaire vorm van anticonceptie hier het condoomgebruik is (tabel 1), hoewel 1 van de 2 vrouwen die een abortus hebben doorgemaakt, een zwangerschap probeerden te voorkomen met condooms. Japan heeft dus een hoog abortuspercentage (tabel 2). Japanse gynaecologen schijnen het pilgebruik ook lang tegen te hebben gehouden, want een abortus verdiende beter dan het voorschrijven van een pil. De toekomst van de pil is dus ook afhankelijk van de bereidheid van de Japanse gynaecologen een switch te maken van abortus naar anticonceptie en pilgebruik in een positiever daglicht te plaatsen. Ook zullen toekomstvoorspellingen ten aanzien van de acceptatie van de pil afhangen van het al dan niet vergoeden door de verzekeringen, of de pil alleen via de arts verkrijgbaar zal zijn (op dit moment het geval), of ook bij de apotheek, of in de toekomst misschien over the counter (OTC). De morningafterpil is nog steeds niet verkrijgbaar in Japan. En opnieuw heeft de politiek bezwaren: er moet grondig worden onderzocht wat de effecten van deze pil zullen zijn met name ten aanzien van soa s en de seksuele moraal. Nog een ander interessant issue is dat Japan de laagste seksfrequentie in de wereld heeft en dat veel vrouwen niet gemotiveerd zijn elke dag een pil te moeten slikken. Hoewel er een lichte vooruitgang lijkt te zijn onder de jonge Japanse vrouwen ten aanzien van hun gevoel over seks en abortus (grafiek). Misschien zou een tv-film/serie - waarin de hoofdrolspelers de pil gebruiken uitkomst bieden in dit land. vruchtbaarheid of een kind, of om maar niet zwanger te raken. tabel 2 Karolien van den Brekel-Dijkstra werkt 1 dag in de week op de internationale divisie van het Kobe Kasei Hospital in Kobe, Japan. Zij werkt daar onder supervisie van een Japanse arts aangezien zij geen eigen Japanse medische registratie bezit. Karolien is huisarts en life & health coach. - Age 1st intercourse Age 1st sex education Frequency of sex/yr INDIA JAPAN NETHERLANDS USA UK SWEDEN GERMANY ICELAND Source: Durex global sex survey 2005 Jonge vrouwen hebben veel vooroordelen t.a.v. de pil. VAMP november

16 Van de voorzitter vnva de pop als schoonh ei dsi deaal: stop pop Vrouwen die eruit willen zien als Barbie. Overbodige (schaamlip)correcties, uitgevoerd door artsen. Beperkt houdbaar. Hebben we zitten slapen? door Patricia Assmann Acht jaar was ik. Sinterklaas had mijn mooiste droom verwezenlijkt: een Barbiepop! Mijn vriendinnen hadden allang zo n pop, maar ik had er tijden op moeten wachten. Mijn moeder vond het zo n flauwekul. Maar nu was het dan toch zover. Ik kon het nauwelijks geloven. Regelmatig zat ik op mijn slaapkamer verliefd naar Barbie te kijken. Wat was ze mooi! Dat gave gezicht, die slanke hals, die stevige borsten, haar wespentaille. Lange gladde benen, altijd op hoge hakken, al had ze geen schoenen aan. Zou ik ooit ook maar een beetje zo gaan worden? Barbie kreeg een prominente plaats op mijn bureau, op een standaard. Want zelf kon ze natuurlijk niet staan In de jaren daarna verloor Barbie haar prominente positie, kwam bij een verhuizing in een vochtige garage, verschimmelde en verdween met het afval. Als student geneeskunde zat ik in de tweede feministische golf: Vrouwen als Andreas Burnier, Renate Rubinstein, Anja Meulenbelt en Germaine Groenier leerden ons dat we als vrouwen zelfstandig moesten zijn. We waren gelijkwaardig aan mannen. Zonodig konden we ook best zonder die mannen. We werden Baas in eigen Buik. En we waren er vooral niet om mannen te behagen. Dus weg met cosmetica. Scheren was overbodig. We dachten toen dat vrouwen zelfbewuster zouden gaan worden, minder afhankelijk van het oordeel van mannen. Maar het ging anders. De cosmetica-industrie werd booming business. Een open 14 zomerjurk aantrekken zonder oksels en benen te scheren? Not done. En dat was pas het begin. In Amerikaanse films is inmiddels geen vrouw meer te vinden die haar voorhoofd nog kan fronsen. Vrouwen als lustobject met opgepompte borsten en billen overvallen je stelselmatig in de reclames op de Nederlandse TV. Filmsterren en fotomodellen komen er rond voor uit als ze een paar nieuwe borsten hebben. Zelfs meisjes van 15 krijgen ze cadeau voor hun verjaardag! Word wakker! Toch schokte de documentaire Beperkt houdbaar van Sunny Bergman mij; juist omdat de beelden zo herkenbaar waren. Eigenlijk wisten we het wel; maar zo bij elkaar gezet waren die beelden erg confronterend. En dan die schaamlipcorrecties bij jonge meisjes! Nieuw voor mij was dat meisjes menen dat ze afwijkend zijn omdat hun schaamlippen niet overeenkomen met beelden van internet en glossy s. Wat hebben ze dan voor beeld? Sunny liet het zien: een gladgeschoren schaamstreek en zelfs geen contour van welke schaamlip dan ook! Dat beeld herkende ik! Daar was mijn Barbie weer! Nog zeker een hele dag ben ik er misselijk van geweest. Hoe hebben we het zover laten komen? Ja oké, ik was ook zwaar onder de indruk geweest van Barbies vormen. Maar ik was acht. Dit waren meisjes en vrouwen die zichzelf laten ombouwen tot Barbiepop. En erger nog: het zijn artsen die dit uitvoeren! Natuurlijk, schaamlipcorrecties dienen ook een praktisch doel; voor meisjes die last hebben bij het fietsen. En in Nederland moet je kunnen fietsen. Maar daar zijn eenvoudiger oplossingen voor hoor. Ooit nagedacht over het ontwerp van een fietszadel in relatie tot de gewone anatomie van vrouw of man? Industriële ontwerpers wel; met als resultaat een zadel met een gat in het midden. Een hele uitkomst voor vrouwen én mannen. De fietsenmaker heeft het. Leuk idee voor Sinterklaas? Er wordt beweerd dat het streven naar een onrealistisch schoonheidsideaal van een pop niet meer is terug te draaien. Is dat zo? Moeten we niet gewoon erkennen dat we hebben zitten slapen? En dat het tijd is om wakker te worden? De vnva vindt van wel, en startte de actie: STOP-POP Zie manifest elders in deze VAMP.

17 Opinie STOP-POP Om een standpunt te bepalen over onhaalbare schoonheidsidealen en de rol van cosmetische chirurgie daarin, nodigde de vnva haar leden per uit om te kijken naar de documentaire Beperkt houdbaar van Sunny Bergman, op 7 september jl. We ontvingen veel betrokken reacties, waaruit hieronder een selectie. Naar aanleiding van de reacties heeft de vnva een manifest opgesteld (zie pagina 9). Patricia Assmann, voorzitter Reacties Prima dat de vnva zich uitspreekt over dit thema. Schokkend dat op basis van foute informatie meisjes/vrouwen denken dat hun vulva niet in orde is. Informatie afkomstig van fotoshoptechnieken, waar in het preutse Amerika de (geschoren) vulva van een volwassen vrouw wordt weergegeven als een pueriele vulva. Valse informatievoorziening dus. Niet iedereen heeft de gelegenheid gehad menselijke anatomie te studeren, dus de onwetendheid van vrouwen is voor bepaalde cosmetische knutselaars een goudmijn. Hoewel wet- en regelgeving niet zaligmakend zijn, vind ik het goed om de grens op te trekken naar 18 jaar. En graag voorzien van een degelijke implementatie en handhaving ervan. Jongeren- en damesbladen zouden de uitdaging aan moeten gaan om het probleem van de insufficiëntiegevoelens die mensen zijn aangepraat als een doorlopend thema in hun redactiebeleid op te nemen. En durf kritisch te zijn t.a.v. advertenties met gefotoshopte schoonheden. Willemien Boland, arts consultatiebureau Een dokter hoort niet mee te gaan in de wens van een puber om aan haar lichaam te sleutelen. Of de grens van 18 jaar daarvoor hoog genoeg is betwijfel ik. Misschien moeten we meer propageren dat het voorgespiegelde schoonheidsideaal in de media niets te maken heeft met toekomstig geluk. Meer actie richting onze collega s met dollartekens in hun ogen, zodat die niet iedere wens honoreren, lijkt me ook nodig. Reinie Kaas, Inwendige geneeskunde

18 Opinie Vanuit de Werkgroep Psychosomatische Obstetrie en Gynaecologie (WPOG), die valt onder de Nederlandse Vereniging van Obstetrie en Gynaecologie (NVOG), zijn met name Philomeen Weijenborg en ik actief bezig om dit punt op de agenda te zetten. Ons artikel is tweemaal in het NTOG (eenmaal in de gewone editie en eenmaal in de speciale huisartseneditie) verschenen. We hebben afgelopen zomer samen met de Nederlandse Vereniging voor Plastische Chirurgie (NVPC) een artikel in Medisch Contact geplaatst. Het ligt in de bedoeling om samen (NVOG en NVPC) een modelprotocol te schrijven voor labiumreducties. Daarnaast heb ik onlangs meegewerkt aan de documentaire van Sunny Bergman. Voorlichtingsmateriaal met voorbeelden van vulvae van jonge vrouwen: - Als je het niet kent zie je het niet (deel2), CDrom. Te bestellen bij: - Femalia. Joani Blank. Boekje, te bestellen via Amazon.com Marieke Paarlberg, gynaecoloog Contra-indicaties voor labiumreductie: - Labiumbreedte minder dan 40 mm - Leeftijd jonger dan 18 jaar; genitalia ondergaan forse veranderingen in puberteit en de ontwikkeling is nog niet af. Wel counseling door psycholoog. - Discrepantie tussen ernst van de klachten en grootte van de labia - Spontaan pijn aan de vulva. Aanbevelingen: - Brochure en/of cd-rom met afbeeldingen van normale variatie in de anatomie van labia minora laten zien aan vrouwen met verzoek om labiumreductie - Onderzoek naar indicatiestelling, therapie en begeleiding en uitkomst - Registratie aantal verzoeken en daadwerkelijk uitgevoerde labiumcorrecties in jaarverslag. (Uit NTOG, vd 119, december Verzoek om labiumreductie. De visie van twee gynaecologen) 16 Als arts-assistente plastische chirurgie (Hanneke Tielemans) sluit ik me volledig aan bij de reactie van mijn vereniging, de Nederlandse Vereniging voor Plastische Chirurgie. (zie hieronder) Wet cosmetische chirurgie bij jongeren is overbodig Utrecht, 30 augustus Een wettelijk verbod op cosmetisch chirurgie bij jongeren onder de 18 jaar is volstrekt overbodig. Dat stelt de Nederlandse Vereniging voor Plastische Chirurgie in een reactie op een verklaring die is uitgegeven door de Nederlandse Vereniging voor Seksuologie. In deze verklaring wordt een wettelijk verbod bepleit. Volgens de NVPC is de roep om een wettelijk verbod een slag in de lucht. Slechts minder dan 1 procent van alle operaties door plastisch chirurgen betreft cosmetische operaties bij minderjarigen. De chirurgen hanteren daarvoor strikte criteria. Zo moet het lichaam van de jongere volledig zijn uitgegroeid. Ook moet de cliënt een reëel zelfbeeld hebben. De chirurgen stellen als voorwaarde dat het verzoek om een operatie van de cliënt zelf komt en niet is ingegeven door een partner, familie of een mediabeeld. De vereniging stelt dat een wettelijke regeling ook overbodig is omdat er al regeling bestaat. Bij operaties van kinderen onder de twaalf jaar moeten ouders toestemming geven. Voor jongeren tussen twaalf jaar en zestien jaar geldt dat de ouders moeten zijn geïnformeerd. Jongeren boven de 16 jaar mogen zelf beslissen. Deze regeling werkt goed en geeft in de praktijk geen problemen. Gezonde opgroeiende meisjes en jonge vrouwen worden steeds onzekerder over hun uiterlijk. Oksels ontharen...mijn moeder heeft het nooit gedaan. Nu moeten ook benen, schaamstreek in bikinilijn of erger nog: geheel geschoren. En dan alles zichtbaar. Ik herinner me nog de voorzichtige exploraties met behulp van een handspiegel om te zien hoe je er daar uit zag. Jij als enige wist dat. En tegenwoordig? Mijn dochters gruwen bij het zien van een enkele haar op een vrouwenbeen Meisjes afkomstig uit de hoorn van Afrika willen we beschermen tegen (onvrijwillige) besnijdenis. Is dat iets anders? Waarom eigenlijk? Wat is het wezenlijke verschil? Een 15-jarig meisje in deze reportage praat vol afschuw over haar eigen vagina. Ook bij haar is het de omgeving die het haar heeft aangepraat: glossy beelden, onderlinge meisjesbabbels, een moeder die geen weerwoord heeft, of erger nog: de beslissing tot reconstructie van haar dochters schaamlippen stimuleert! Ook moeders in Sudan zijn ervan overtuigd dat een besnijdenis hun dochters goed zal doen. Gaan we die richting uit? Wij vrouwen hebben we ons veertig jaar geleden trachten te bevrijden van waanideeën over het te grote belang van uiterlijk schoon, mannelijke suprematie en noodzaak tot serviele beschikbaarheid. Is dit een terugslag? Een beweging terug naar af? Zijn wij, zeker wij als vrouwelijke artsen, in staat het tij te keren? Wat is onze taak hierin - als huisartsen, bij de vraag van meisjes in de spreekkamer om verwijzing naar de plastische chirurg? - als gynaecologen en plastische chirurgen, die die ingrepen zouden uitvoeren? - als jeugdartsen die in staat behoren te zijn misbruik en besnijdenis te voorkomen of op te sporen en anderzijds vragen over dit onderwerp in goede banen moeten kunnen leiden?

19 Opinie Of moeten we als totale (vrouwelijke) beroepsgroep een weerwoord laten horen in het openbaar? Jeanny Janssen-Jacobs, jeugdarts Vrouwen meten zich aan beelden die helemaal niet bestaan! Als arts ben ik het eens met het commentaar dat je niet meteen de vragende partij (de vrouwen) psychiatrisch moet gaan onderzoeken, maar dat de verantwoordelijkheid vooralsnog bij de behandelaars ligt. Zeker na het zien van zo n Amerikaanse cosmetisch chirurg die iedereen als candidate bestempelt, denk ik dat wij als arts hier voor een groot gedeelte verantwoordelijk voor zijn. Niet voor de hele beeldvorming, dat ligt wat mij betreft meer bij de cosmetische industrie, maar wel voor het gemak waarmee in gezonde lijven gesneden wordt. Het verhogen van de leeftijdsgrens van 16 naar 18 jaar lijkt mij een goede start. De resultaten van de schaamlipcorrecties leken wel erg op de resultaten van genitale verminking zoals in veel Afrikaanse landen wordt verricht. Hedwig Vos, huisarts Mensen die psychisch in de knel zitten worden slachtoffer van dit soort praktijken en laten maar aan zichzelf opereren zonder dat ze vinden wat ze zoeken. Binnen de centra is hier naar mijn idee geen enkele aandacht en ruimte voor. De vnva zou moeten ageren tegen het feit dat men totaal onnodige medische ingrepen laat doen. Laten we daarbij ook onze collegae aanspreken die beweren dat vrouwen inderdaad een ingreep nodig hebben. En een voorbeeld nemen aan een boekje met alle mogelijke (dus normale) verschijningsvormen van vrouwelijke geslachtsdelen. Misschien kunnen we ook uitdragen dat elke vouw uniek is en dat zij daarmee echte schoonheid bezit met welke leeftijd dan ook. Willy-Anne van Stiphout, arts Maatschappij en Gezondheid Een reactie van de vnva lijkt mij zeer op zijn plaats. Hierbij enkele suggesties: 1. De reactie zou allereerst moeten inhouden: verontwaardiging over het volstrekt onpro- fessionele gedrag van cosmetisch chirurgen die gezonde meisjes en vrouwen steunen in hun waanidee dat ze een lichamelijke afwijking hebben. In de film zagen we een arts die zelfs actief afwijkingen aanpraatte, met als enig doel er veel geld aan te verdienen. 2. De vnva kan bepleiten de leeftijdsgrens voor cosmetische chirurgie te bepalen op 18 jaar. 3. De vnva kan overwegen om iets te doen aan publieksbeïnvloeding (meisjes én ouders), door duidelijk te maken wat hier in feite gebeurt: een nieuwe vorm van onderdrukking van de vrouw. 4. Psychologen zouden eens kunnen nadenken over een actiever aanbod van hulp bij ernstige onzekerheid over het eigen lichaam. Veel succes ermee, ik ben blij met jullie initiatief. Tijdens mijn werk als medisch adviseur verbaasde ik mij over de jonge leeftijd van aanvragers voor schaamlip correcties : tussen 15 en 18 jaar! Het is en blijft belangrijk om de waardering van normale vrouwelijke lichamen hoog in het vaandel te hebben. Advertenties zoals die van Dove bijvoorbeeld, met foto s van normale vrouwen, zie ik liever dan die van producenten die hun producten met magere, zogenaamd perfecte vrouwen aan de man/vrouw willen brengen. Goede voorlichting over wat normaal is, is van wezenlijk belang, zie ook: binnen. pijn. Heleen de Vaan, medisch adviseur Ik zou o.a. heel graag zien dat er meer aandacht en waardering in media/onderwijs komt voor het gewone vrouwenlichaam en de veroudering hiervan. Anneke Kramer, huisarts 18 jaar (op z n vroegst)... en alle hulpverleners bijscholen in gesprekstechniek... een kunst op zich! Zet m op. Carien Dagnelie, huisarts Loes Meijer, huisarts Els Borst-Eilers, hoogleraar VAMP november

20 Over sekse en gender Seks en vrouwenemancipatie Het wordt hoog tijd voor andere oplossingen dan cosmetische chirurgie bij jonge vrouwen. Geen onnodige ingrepen. Hoe kan in Nederland prostitutie nou gelegaliseerd zijn?, riep mijn feministische Zweedse collega-huisarts. Ze was fel tegen. Mijn uitleg dat dan in elk geval de arbeidsomstandigheden van prostituees beter in de gaten gehouden kunnen worden en dat ze een legale arbeidsstatus hebben ontving weinig bijval. Eveneens mijn argument dat niet alle prostituees willoze slachtoffers zijn. Maar, zo betoogde zij, en ik moest haar gelijk geven, prostituees uit vrije wil zijn zeldzaam en dus staan ze meestal onder druk en regime van een pooier en verkeren ze in een machteloze en rechteloze positie. Pooiers die heel vaak, zo niet altijd, in het criminele circuit vertoeven.. Daarover zag ik recent Sex Traffic, een gedramatiseerde film over internationale vrouwenhandel. Huiveringwekkend. Jonge vrouwen in armoede, die met loze beloften op een goede baan als winkelmeisje of bediende werden geronseld en dan onder levensbedreiging in de prostitutie belanden. Van prostitutie naar pornografie is vervolgens een kleine stap. We kwamen tot de conclusie dat porno niet over seks gaat, maar over de lust tot vernedering en geweld door middel van seks met een dader en een slachtoffer. Slachtoffers zijn meestal vrouwen. Vrouwen als lustobject. Het blijft een akelig en tegelijk mij woedend makend onderwerp: seksuele en geweldshandelingen tegen meisjes en vrouwen. Dit jaar verscheen de Nederlandse vertaling van Female Chauvinist Pigs van de New York Times journaliste Ariel Levy, waarin zij de opmars van pornografie beschrijft in de Amerikaanse populaire cultuur. Zij noemt dat de pornoficatie van de samenleving. Het is niet moeilijk om ook in Nederland, denk maar aan teksten en clips van rappers, hetzelfde fenomeen te signaleren. Levy ziet in onze samenleving een vrouw ontstaan die zichzelf gaat spiegelen aan de ideaalbeelden uit de porno-industrie, de playboymodellen: glad geschoren, grote borsten en zonder schaamlippen. Vrouwbeelden en seksualiteit als commercieel lustobjecten en op de markt verkocht als bevrijding en emancipatie, waar moderne vrouwen zelf voor kiezen. Jonge 18 meisjes die voor Breezers van rijkere jongens/ mannen uit de kleren gaan, de breezersletjes. Seks gepropageerd, ook voor vrouwen buiten de seksindustrie, als commercieel artikel. Gemanipuleerde vrouwideaalbeelden. De documentaire Beperkt houdbaar illustreerde de schaamteloze aanpak van een polikliniek plastische chirurgie in Los Angeles. Gevoelens van aarzelingen en twijfels over het eigen uiterlijk van de documentairemaakster werden uitgebuit met voorstellen voor een totale correctie van vulva, vagina en venusheuvel, tegen een behoorlijke prijs van 8000 dollar. De zorgen van vrouwen over het uiterlijk omvatten anno 2007 óók de genitalia. In Nederland zouden ieder jaar 1000 jonge vrouwen vragen om cosmetische genitale operaties, vooral een operatieve reductie van de labia minora betreffend. Veel vrouwen denken door de getoucheerde afbeeldingen in advertenties of pornografie dat de labia minora en clitoris Vrouwideaalbeelden worden gemanipuleerd. niet buiten de labia majora mogen uitsteken. De variatie in breedte van de labia minora is echter groot, tussen de 7 en 50 mm bij vrouwen zonder klachten. We moeten veel meer bekendheid geven aan deze variatie en er moeten andere oplossingen dan het mes komen voor de ontevredenheid van vrouwen met hun lichaam. Seks als consumptieartikel heeft niets met vrouwenemancipatie te maken. door Toine Lagro-Janssen

Seksuele gezondheid Uitdagingen voor migranten organisaties

Seksuele gezondheid Uitdagingen voor migranten organisaties Seksuele gezondheid Uitdagingen voor migranten organisaties Bijeenkomst bevordering seksuele gezondheid Noord Nederland en de rol van de zelforganisaties Drachten 15-3-2010 Bram Tuk Pharos, kennis en adviescentrum

Nadere informatie

Testen op HIV, ja of nee?

Testen op HIV, ja of nee? Afdeling Verloskunde, locatie AZU Testen op HIV, ja of nee? Informatie voor zwangere vrouwen Wat is HIV, wat is aids en wat zijn de gevolgen tijdens de zwangerschap. HIV is het virus dat de ziekte aids

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Benzodiazepine Bij zwangerschap en in het kraambed. Poli Gynaecologie

Benzodiazepine Bij zwangerschap en in het kraambed. Poli Gynaecologie 00 Benzodiazepine Bij zwangerschap en in het kraambed. Poli Gynaecologie Uw arts heeft u als medicijn benzodiazepine voorgeschreven. Deze medicijnen kunnen tijdens een zwangerschap gebruikt worden. Deze

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED

NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1 BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1. In het kort 2. Wat zijn benzodiazepinen? 3. Als u zwanger wilt

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

1 RAPPORT. Geen vrouwenbesnijdenis in klinieken aangetroffen

1 RAPPORT. Geen vrouwenbesnijdenis in klinieken aangetroffen 1 RAPPORT Geen vrouwenbesnijdenis in klinieken aangetroffen s-hertogenbosch, november 2007 2 INSPECTIE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Definities 3 2.1 Vrouwenbesnijdenis 3 2.2

Nadere informatie

Dounia praat en overwint

Dounia praat en overwint Dounia praat en overwint Deze informatiefolder is een uitgave van Pharos, Expertisecentrum gezondheidsverschillen, in samenwerking met: Stichting Hindustani, Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders,

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense Werkinstructie benaderen intermediairs Sense BIJLAGE 7 Voorbeeld van de opzet van de presentatie in PowerPoint BIJLAGE 7 VOORBEELD VAN DE OPZET VAN DE PRESENTATIE IN POWERPOINT] 1 WERKINSTRUCTIE BENADEREN

Nadere informatie

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner Uw dochter heeft het Syndroom van Turner. Hoe licht u uw dochter voor? In deze folder leest u meer over hoe en wanneer u uw dochter kunt voorlichten over haar aandoening. (Seksuele) voorlichting aan meisjes

Nadere informatie

EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK

EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK Ida Wijsman Ida Wijsman, Diabetesverpleegkundige en coördinator zorg Gelre Ziekenhuizen, locatie Zutphen Een analyse methode Het komende anderhalf uur. Het motto! Een analyse

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 1. Inleiding De aanvullende seksualiteitshulpverlening (ASH) is laagdrempelige zorg waar jongeren tot 25 jaar gratis en indien gewenst anoniem

Nadere informatie

Female Genital Mutilation: het is niet altijd wat het lijkt! M. Caroline Vos Scholingsmiddag SFG 19 december 2013

Female Genital Mutilation: het is niet altijd wat het lijkt! M. Caroline Vos Scholingsmiddag SFG 19 december 2013 Female Genital Mutilation: het is niet altijd wat het lijkt! M. Caroline Vos Scholingsmiddag SFG 19 december 2013 Opbouw voordracht Introductie Facts and Figures Medische gevolgen Psychosociale gevolgen

Nadere informatie

Vluchtelingenjeugd Centraal

Vluchtelingenjeugd Centraal pilot cursus Vluchtelingenjeugd Centraal Trainerspool VWMN april 2012 Programma Introductie Uitleg project en cursus Informatie over vluchtelingenjeugd ~ korte pauze ~ Rol VluchtelingenWerk Houding, tips

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE.

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE. MILLENNIUMDOEL 1 MINDER ARMOEDE kaart MINDER ARMOEDE. 1. Wat betekent de extreme armoedegrens? 2. In welk werelddeel liggen de meeste landen waar mensen onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag leven?

Nadere informatie

Post-hbo opleiding seksuologie

Post-hbo opleiding seksuologie Post-hbo opleiding seksuologie mensenkennis Plezierige overdracht, de docent spreekt uit ervaring en brengt veiligheid en openheid in de groep door haar respectvolle wijze van benaderen. Top! Post-hbo

Nadere informatie

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit Wat vind jij daar van? nou Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit De Rutgers Nisso Groep ontwikkelt in opdracht van ZonMw een website voor en met jongeren met een Turkse, Marokkaanse

Nadere informatie

Alvast bedankt voor het invullen!

Alvast bedankt voor het invullen! Deze vragenlijst gaat over jongeren die steun of hulp geven aan een familielid. Wij zijn erg benieuwd hoeveel jongeren er binnen onze school steun of hulp geven en hoe zij dit ervaren. De vragenlijst is

Nadere informatie

Afstand ter adoptie. Astrid Werdmuller

Afstand ter adoptie. Astrid Werdmuller Afstand ter adoptie Astrid Werdmuller 1 Disclosure belangen Astrid Werdmuller en Annette van Hulst (Potentiële) belangenverstrengeling: geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven:

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Inleiding Zwanger worden als je een chronische ontstekingsziekte van de darm (IBD = inflammatory Bowel disease) hebt zoals de ziekte van Crohn

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Inhoud. 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie. Casuïstiek. herkomst voor zorgverlening door artsen... 8

Inhoud. 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie. Casuïstiek. herkomst voor zorgverlening door artsen... 8 XI 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie 0.1 Inleiding............................................................................. 2 0.2 Mensen van allochtone herkomst in Nederland......................................

Nadere informatie

1. Luister naar het gesprek. 2. Lees de zinnen. 3. Welke informatie hoort u? Kruis aan: JA of NEE.

1. Luister naar het gesprek. 2. Lees de zinnen. 3. Welke informatie hoort u? Kruis aan: JA of NEE. Werkblad 6.1 Opdracht 3, module 5, les 6 1. Luister naar het gesprek. 2. Lees de zinnen. 3. Welke informatie hoort u? Kruis aan: JA of NEE. 1. Mevrouw Celik maakt een afspraak met de decaan. 2. De afspraak

Nadere informatie

Therapie, Counselling en Coaching

Therapie, Counselling en Coaching Informed Consent Therapie, Counselling en Coaching Wij werken volgens de beroepscode van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP). Informatie hierover kunt u vinden op de website van het NIP: www.psynip.nl

Nadere informatie

7. Wel of niet vertellen

7. Wel of niet vertellen Quizvragen hoofdstuk 6 1. Wanneer krijgt iemand een bloedtransfusie? 2. Hoe is het virus in jouw bloed terechtgekomen? 3. Komt een verkoudheid door de kou of door een virus? 4. Kan het virus in flesvoeding

Nadere informatie

Mola-zwangerschap. Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Gynaecologie november 2007 pavo 0302

Mola-zwangerschap. Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Gynaecologie november 2007 pavo 0302 Mola-zwangerschap Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Gynaecologie november 2007 pavo 0302 Inleiding De behandelend gynaecoloog heeft u verteld dat u een molazwangerschap heeft. In deze folder wordt

Nadere informatie

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met 45X, 46XY gonadale dysgenesie

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met 45X, 46XY gonadale dysgenesie Uw dochter heeft 45X, 46XY gonadale dysgenesie. Hoe licht u uw dochter voor? In deze folder leest u meer over hoe en wanneer u uw dochter kunt voorlichten over deze aandoening. (Seksuele) voorlichting

Nadere informatie

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld?

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? ARTIKEL - 30 OKTOBER 2015 Het Platform Eer en Vrijheid organiseerde op 8 oktober een landelijke bijeenkomst over eergerelateerd geweld. Hilde Bakker (Kennisplatform

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

STERILISATIE VAN DE VROUW

STERILISATIE VAN DE VROUW STERILISATIE VAN DE VROUW 17971 Inleiding In deze folder wordt de sterilisatie bij de vrouw besproken. Hierbij komen verschillende aspecten van de sterilisatie aan bod. Uw gynaecoloog zal een aantal van

Nadere informatie

Samen werken aan het verminderen van overbelasting

Samen werken aan het verminderen van overbelasting Samen werken aan het verminderen van overbelasting Doelgroep Wij zijn begonnen met 3 bij ons bekende Marokkaanse mantelzorgers, die alledrie balanceerde op het randje van afknappen. Zij hadden dezelfde

Nadere informatie

Vragenlijst Verloskundigen Westelijke Mijnstreek

Vragenlijst Verloskundigen Westelijke Mijnstreek Van harte welkom in onze praktijk! U komt voor het eerste gesprek, het intakegesprek. Daarom willen wij graag wat meer weten over uw (medische) achtergrond en die van uw partner en beide families. Op sommige

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

NEDERLANDS - ARABISCH Waar kunt u hulp vinden voor uw psychische klachten? Informatie voor vluchtelingen 9 Voorbeeld maatschappelijk werk De problemen van Amar en Fatiha Amar (37 jaar) is met zijn vrouw

Nadere informatie

VRAGENLIJST vrouw Oriënterend Fertiliteit Onderzoek

VRAGENLIJST vrouw Oriënterend Fertiliteit Onderzoek 1 Naam en geboortedatum VRAGENLIJST vrouw Oriënterend Fertiliteit Onderzoek 2 Persoonsgegevens dd mm jaar Wat is uw geboortedatum? - Wat is uw lengte?. cm Wat is uw gewicht?. kg Vragen over uw vruchtbaarheid

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 1 Algemene inleiding De algemene inleiding beschrijft de context en de doelen van de huidige studie. Prenatale screening op aangeboren afwijkingen wordt sinds 2007 in Nederland aan alle zwangere

Nadere informatie

Famia Plania gaat al halve eeuw met de tijd mee zaterdag, 24 oktober 2015 00:00

Famia Plania gaat al halve eeuw met de tijd mee zaterdag, 24 oktober 2015 00:00 Vijftig jaar gezinsplanning! De Stichting Famia Plania vierde dit gouden jubileum op 1 oktober. Al een halve eeuw geeft de stichting voorlichting en diensten over alles wat met seksualiteit en reproductieve

Nadere informatie

2011D04279 LIJST VAN VRAGEN TOTAAL

2011D04279 LIJST VAN VRAGEN TOTAAL 2011D04279 LIJST VAN VRAGEN TOTAAL 1 De Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) noemt het opvallend dat het aantal abortussen vanaf 20 weken is toegenomen en veronderstelt dat dit verband houdt met de

Nadere informatie

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 2 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Figuur 1 Aantal deelnemers naar geslacht en leeftijd 75 t/m 85 jaar 1 Over welke cijfers hebben

Nadere informatie

Onderzoek Veilig of niet?

Onderzoek Veilig of niet? Onderzoek Veilig of niet? 06 februari 2013 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 24 januari tot 04 februari 2013, deden 2.261 jongeren mee. Het onderzoek is gehouden in samenwerking

Nadere informatie

Prenatale behandeling met dexamethason bij AGS

Prenatale behandeling met dexamethason bij AGS Prenatale behandeling met dexamethason bij AGS Bij meisjes met een ernstige vorm van het adrenogenitaal syndroom (AGS) treedt vermannelijking van de uitwendige geslachtsdelen op voor de geboorte. In deze

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

De POP polikliniek Voor zwangeren

De POP polikliniek Voor zwangeren De POP polikliniek Voor zwangeren Afdeling gynaecologie, psychiatrie & kindergeneeskunde Locatie Veldhoven U bent verwezen naar de POP polikliniek. In deze folder leggen we u uit wat deze polikliniek inhoudt.

Nadere informatie

Maken van en informatie over spreekuurafspraak en/of opname: 088-2509122 Bereikbaar op werkdagen tussen 08:00 en 17:00 uur

Maken van en informatie over spreekuurafspraak en/of opname: 088-2509122 Bereikbaar op werkdagen tussen 08:00 en 17:00 uur Afdeling pijnbehandeling Diakonessenhuis Zeist Postbus 1002/ Postvak 53 3700 BA ZEIST Maken van en informatie over spreekuurafspraak en/of opname: 088-2509122 Bereikbaar op werkdagen tussen 08:00 en 17:00

Nadere informatie

GAMS België. GAMS België

GAMS België. GAMS België 14 15 Emoties zijn reacties op allerlei zaken die zich afspe- VGV is een uiterst pijnlijke ingreep die vaak onder len rondom ons: angst, vreugde, woede, verbazing, dwang en zonder waarschuwing wordt uitgevoerd.

Nadere informatie

Zwangerschap bij een chronische darmziekte

Zwangerschap bij een chronische darmziekte Maag-, Darm- en Leverziekten Zwangerschap bij een chronische darmziekte www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Vruchtbaarheid... 3 Erfelijkheid... 4 Medicijnen... 4 Invloed chronische darmziekte op de zwangerschap...

Nadere informatie

2010D02442. Lijst van vragen totaal

2010D02442. Lijst van vragen totaal 2010D02442 Lijst van vragen totaal 1 In hoeverre heeft de staatssecretaris jongerenorganisaties betrokken bij de totstandkoming en uitvoering van haar beleid? 2 Welke verband ligt er tussen de brief over

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Naar de seksuoloog polikliniek Verloskunde & Gynaecologie

Naar de seksuoloog polikliniek Verloskunde & Gynaecologie Naar de seksuoloog polikliniek Verloskunde & Gynaecologie Samen met uw behandelend arts heeft u gesproken over een bezoek aan de seksuoloog van de polikliniek Verloskunde & Gynaecologie. Misschien overweegt

Nadere informatie

Zorg voor de hivseropositieve

Zorg voor de hivseropositieve Zorg voor de hivseropositieve patiënt Het Radboudumc is één van de 27 hiv-behandelcentra in Nederland. Hier werkt een team van zorgverleners dat gespecialiseerd is in de behandeling en begeleiding van

Nadere informatie

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

Landelijke abortusregistratie 2011

Landelijke abortusregistratie 2011 Landelijke abortusregistratie 2011 Deze factsheet doet verslag van de abortuscijfers, gebaseerd op gegevens die zijn verzameld voor de Landelijke abortusregistratie (LAR). Als aanvulling hierop wordt ook

Nadere informatie

Dario, mijn zoon met autisme

Dario, mijn zoon met autisme Dario, mijn zoon met autisme Eerste druk, april 2012 2012 Maria Raimondi Tekstredactie: Lydia de Vries Technische ondersteuning en totstandkoming manuscript: Sabrina Savoca Fotografie: Patrick Machiels

Nadere informatie

Testen op HIV in de zwangerschap. Obstetrie

Testen op HIV in de zwangerschap. Obstetrie Testen op HIV in de zwangerschap Obstetrie Inhoudsopgave Inleiding 5 Wat is HIV, wat is AIDS? 5 Is een HIV-infectie te behandelen? 6 De HIV-test 6 Een HIV-test tijdens de zwangerschap 7 Een HIV-test ook

Nadere informatie

Vragenlijsten diepte-interviews

Vragenlijsten diepte-interviews Interview guides Vragenlijsten diepte-interviews Prepartum interview Inleiding Hoe gaat het met u en met uw zwangerschap 1. Zwangerschap en voorbereiding op de bevalling Hoe is uw gezondheid (fysiek, mentaal)

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Partnerkeuze bij allochtone jongeren

Partnerkeuze bij allochtone jongeren Partnerkeuze bij allochtone jongeren Inleiding In april 2005 lanceerde de Koning Boudewijnstichting een projectoproep tot voorstellen om de thematiek huwelijk en migratie te onderzoeken. Het projectvoorstel

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

Mouna s verhaal met bijhorende MDG s

Mouna s verhaal met bijhorende MDG s Mouna s verhaal met bijhorende MDG s Foto 1. Lucia kreunt en wist het zweet van haar voorhoofd. Ze heeft zoveel pijn, weet niet wat te doen. Het is de tweede keer dat ze bevalt van een kindje. Deze keer

Nadere informatie

Opname op afdeling Argo en gedwongen opname. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Opname op afdeling Argo en gedwongen opname. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Opname op afdeling Argo en gedwongen opname Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Opname op afdeling Argo en gedwongen opname Inleiding In deze brochure geven wij u informatie over de

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Presentatie FGM Congres huiselijke geweld en kindermishandeling. Ede Shamsa H. Said

Presentatie FGM Congres huiselijke geweld en kindermishandeling. Ede Shamsa H. Said Presentatie FGM Congres huiselijke geweld en kindermishandeling 11-11 11-2009 Ede Shamsa H. Said FGM FGM/Meisjesbesnijdenis Meisjesbesnijdenis is een verminking van de vrouwelijke genitaliën n in verschillende

Nadere informatie

klaar met spelen? dat dacht je maar!

klaar met spelen? dat dacht je maar! 5 7 8 9 0 5 5 7 8 9 0 5 Dit spel is ontwikkeld om gezinnen, waarvan één of meer personen hiv+ zijn, te ondersteunen bij het praten over onderwerpen die daar direct of indirect mee te maken hebben. Mensen

Nadere informatie

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden)

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Maag-, Darm- en Leverziekten IJsselland Ziekenhuis Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Stichting Bocas Sanas gaat naar de Dominicaanse Republiek om kinderen te helpen met gebitsproblemen.

Stichting Bocas Sanas gaat naar de Dominicaanse Republiek om kinderen te helpen met gebitsproblemen. Cristina Vasquez-Doorman is de oprichtster van Bocas Sanas, zij is op het idee gekomen om een stichting op te richten voor kinderen die last van gebitsproblemen. Cristina komt zelf uit de Dominicaanse

Nadere informatie

Hiv en stigmatisering in Nederland

Hiv en stigmatisering in Nederland Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Political & Social Samenvatting Hiv en stigmatisering in Nederland

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Abha Bhalla (36) Getrouwd, twee kinderen Mdl-arts Hagaziekenhuis Den Haag

Abha Bhalla (36) Getrouwd, twee kinderen Mdl-arts Hagaziekenhuis Den Haag 8 Abha Bhalla (36) Getrouwd, twee kinderen Mdl-arts Hagaziekenhuis Den Haag Er is nooit een spoortje van twijfel geweest Mdl-arts Abha Bhalla kwam met haar ouders naar Nederland vanwege haar vaders werk.

Nadere informatie

Alles weten over uw aandoening

Alles weten over uw aandoening n i e u w s b r i e f In de schijnwerpers: Lydia Geluk, Senior Het is erg inspirerend om te werken met ons team van internationale collega s en medisch specialisten van over de hele wereld, allemaal met

Nadere informatie

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 Seksualiteit Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 In de gezondheidsenquête is een aantal vragen opgenomen over seksuele gezondheid 1. Friezen van 19 tot en met

Nadere informatie

Mola-zwangerschap. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Mola-zwangerschap. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Mola-zwangerschap Informatie voor patiënten F0178-3415 juli 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44

Nadere informatie

Gebruik van SSRI-medicijnen

Gebruik van SSRI-medicijnen Gebruik van SSRI-medicijnen voor en tijdens uw zwangerschap en in uw kraambed Uw huisarts of psychiater heeft u een SSRI voorgeschreven. SSRI staat voor selectieve serotonine heropname remmer. SSRI is

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

PROTOCOL. School en echtscheiding 2013-2017

PROTOCOL. School en echtscheiding 2013-2017 PROTOCOL School en echtscheiding 2013-2017 De Malelande Juttepeergaarde 2 3824 BE Amerfoort 033-4564410 malelande@kpoa.nl Inleiding Dit protocol is geschreven om ouders en leerkrachten een handreiking

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten Verslavingszorg Trauma en verslaving Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Informatie voor patiënten Mondriaan voor geestelijke gezondheid Trauma

Nadere informatie