Samenvatting Greenpeacerapport Cooking the Climate

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenvatting Greenpeacerapport Cooking the Climate"

Transcriptie

1 Samenvatting Greenpeacerapport Cooking the Climate SLINKENDE KOOLSTOFVOORRADEN IN INDONESISCHE VEENGEBIEDEN DOOR TOENEMENDE VRAAG NAAR PALMOLIE Elk jaar wordt 1,8 miljard ton (Gt) broeikasgassen uitgestoten door de aantasting en het platbranden van veengebieden in Indonesië 1 dat is 4% van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen op minder dan 0,1% van het aardoppervlak. 2 Dit rapport beschrijft hoe de grootste producenten van voedingswaren, cosmetica en biobrandstoffen ter wereld door de groeiende vraag naar palmolie verantwoordelijk zijn voor de grootschalige verwoesting van veengebieden en regenwouden. Het gaat onder andere om bedrijven als Unilever, Nestlé en Procter & Gamble, die samen een grote hoeveelheid palmolie gebruiken, vooral uit Indonesië en Maleisië. Door satellietbeelden van bosbranden te combineren met kaarten die de plaats aangeven van de grootste koolstofvoorraden in Indonesië, zijn onderzoekers van Greenpeace erin geslaagd 'koolstof-hotspots te lokaliseren. Ons onderzoek bracht ons naar de Indonesische provincie Riau op het eiland Sumatra, waar de huidige activiteiten van de bedrijven die betrokken zijn in de uitbreiding van de palmolieplantages werden onderzocht. We troffen er producenten aan die handel drijven met Unilever, Nestlé en Procter & Gamble en vele andere bekende namen uit de sector van de voedings-, cosmetica- en biobrandstoffenindustrie. Het veengebied in Riau is niet zo uitgestrekt: met 4 miljoen hectare 3 is het ongeveer even groot als Taiwan of Zwitserland. 4 Maar het veengebied van Riau bevat 14,6 Gt koolstof 5 als dit veen zou worden vernietigd, zou dat leiden tot een uitstoot van broeikasgassen die even groot is als de totale wereldwijde emissie van een heel jaar. Als er niets wordt ondernomen om de vernietiging van bos en veen een halt toe te roepen, kan de koolstof die vrijkomt uit deze veengronden een ware klimaatbom vormen. BOSSEN ALS TIKKENDE KLIMAATBOMMEN Vandaag zit er in de bosecosystemen ongeveer anderhalve keer zoveel koolstof opgeslagen als er aanwezig is in de atmosfeer. 6 Als er geen drastische verlaging komt van de uitstoot van broeikasgassen, kunnen deze koolstofvoorraden door de klimaatverandering die gedeeltelijk wordt veroorzaakt door de verwoesting van bos al snel worden omgezet in bronnen van koolstofemissie. De daaruit voortvloeiende temperatuurstijging zou de ecosystemen zodanig kunnen verstoren dat er nog meer broeikasgassen worden uitgestoten, wat de klimaatverandering nog zou kunnen versnellen. De belangrijkste wetenschappers ter wereld van het klimaatpanel van de VN (IPCC) zijn tot de conclusie gekomen dat er snel een drastische beperking van de uitstoot van

2 broeikasgassen nodig is. De tijd dringt. Hoe langer de beperking van de emissie uitblijft, hoe groter de financiële, maatschappelijke en ecologische schade zal zijn. HET INDONESISCHE REGENWOUD EN VEENGEBIED ONDER DE POLITIEKE LOEP Het voorbeeld van Indonesië toont aan waarom de uitstoot van broeikasgassen als gevolg van ontbossing en veranderend grondgebruik moet worden aangepakt op internationaal niveau door regeringen en bedrijven. Indonesië is de trieste wereldrecordhouder op het vlak van emissie van broeikasgassen door ontbossing en staat op de derde plaats na de VS en China op het vlak van totale uitstoot van door de mens geproduceerde broeikasgassen. 7 De voorbije vijftig jaar is meer dan 74 miljoen hectare woud in Indonesië 8 verwoest gekapt, platgebrand, aangetast, tot pulp vermalen en de producten van het woud zijn over de hele aarde verscheept. In tegenstelling tot de geïndustrialiseerde landen die (Annex I van) het Kyotoverdrag hebben ondertekend, hoeft Indonesië als ontwikkelingsland geen doel voorop te stellen om zijn uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Aangezien het Kyotoprotocol dus geen stimulansen biedt om de verwoesting van tropisch woud tegen te gaan, lijkt de uitbreiding van de palmolieproductie op gronden die veel koolstof bevatten zoals veengebieden en regenwouden economisch zinvol te zijn op korte termijn, maar op ecologisch vlak is dat allerminst zinvol. In december 2007 zullen onderhandelaars van regeringen uit de hele wereld bijeenkomen in Bali op Indonesië om een akkoord te sluiten dat ideaal gezien moet leiden tot een internationaal plan voor een drastische vermindering van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen, als uitbreiding van het huidige Kyotoverdrag. Deze klimaatonderhandelingen vormen de eerste stappen in de richting van internationale politieke maatregelen om de ontbossing tegen te gaan. Intussen gaat de wereldwijde industrie gewoon door alsof er niets aan de hand is en breidt zij haar activiteiten verder uit naar de regenwouden van onze planeet. DE PALMOLIE BOOMT! De klimaatdeskundigen van de NASA waarschuwen dat de aanhoudende snelle groei van de CO 2 -emissie gedurende nog eens tien jaar het 'moeilijk of zelfs onmogelijk zal maken om de gevaarlijke temperatuurstijging op aarde tegen te gaan. 9 Een rapport van het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP) uit 2007 bevestigt dat palmolieplantages momenteel de belangrijkste oorzaak vormen van de verwoesting van het regenwoud in Maleisië en Indonesië. 10 Sinds 1990 heeft Indonesië meer dan 28 miljoen hectare bos verwoest 11, in vele gevallen om deze bossen zogezegd om te vormen tot plantages. Nochtans zijn er in die periode maar 9 miljoen hectare oliepalm- en houtpulpplantages bijgekomen. 12 Dat wijst er dus op dat de meeste bedrijven alleen maar een dergelijke vergunning willen bekomen om toegang te krijgen tot het hout in het bos. Het regenwoud wordt dus verder vernietigd voor de aanleg van plantages omwille van de financiële waarde van het hout. De oliepalmplantages komen tegemoet aan een groeiende wereldwijde vraag naar goedkope plantaardige olie voor de productie van voedsel, cosmetica en brandstoffen. De vraag naar palmolie zou tegen 2030 meer dan verdubbelen in vergelijking met 2000 en tegen 2050 verdrievoudigen. 13 2

3 Een handvol machtige spelers heeft een groot deel van de internationale handel in palmolie uit Indonesië in handen, onder wie Cargill, het grootste privébedrijf ter wereld, de alliantie van ADM-Kuok-Wilmar, momenteel de grootste producent van biobrandstoffen ter wereld en Synergy Drive, een bedrijf onder toezicht van de Maleisische overheid dat weldra 's werelds grootste palmolieconcern zal zijn. Voor de bedrijven lijkt het gewoon business as usual, maar hun huidige expansiestrategie waarbij zij ook gebruik maken van de huidige bezorgdheid over de klimaatverandering om palmolie te pushen als bron van biodiesel werpt een onheilspellende schaduw over onze mogelijkheden om de emissie te beperken. Een groot deel van de huidige en voorspelde expansie van de oliepalmplantages gebeurt in veengebieden die de grootste concentratie aan koolstof bevatten ter wereld. 10 miljoen van de 22,5 miljoen hectare veengebieden in Indonesië is nu al ontbost en gedraineerd, wat leidt tot een aanzienlijke en voortdurende toename van uitgestoten broeikasgassen wanneer de veenbodem uitdroogt, oxideert en zelfs in brand wordt gestoken. 14 Als de voorspelde expansie plaatsheeft, zou de emissie van broeikasgassen uit veengebieden tegen 2030 met ten minste 50% stijgen. 15 RIAU: EEN SMEULENDE LONT Begin 2007 kon Greenpeace via satellietbeelden vuurhaarden vaststellen in de provincie Riau. 16 Uit de vergelijking met kaarten van veengebieden en bosconcessies bleek er een aanzienlijke overlapping tussen de brandhaarden, de oliepalmconcessies en de veengebieden. De veenbodems in deze ooit sterk beboste provincie van 9 miljoen hectare bevatten de grootste concentratie koolstof per hectare ter wereld. Het gaat om een vrij beperkt stuk veengebied van slechts 4 miljoen hectare 17 ongeveer even groot als Taiwan of Zwitserland. 18 Maar er zit wel 14,6 Gt koolstof in opgeslagen, 19 dat is 40% van alle koolstof uit veengebieden in heel Indonesië. 20 De grote voorraad koolstof in Riau wordt zwaar bedreigd door drooglegging, ontbossing en uiteindelijk brand. De vernietiging van deze veengrond kan leiden tot een uitstoot van broeikasgassen die overeenstemt met de totale wereldwijde emissie van een heel jaar of met de emissie van vijf jaar uit alle centrales op fossiele brandstoffen ter wereld. 21 Een vierde van de Indonesische oliepalmplantages bevindt zich in Riau. In 2005 telde de provincie al 1,4 miljoen hectare oliepalmplantages. 22 Bovendien blijkt meer dan een derde van de oliepalmconcessies in Riau zich op veenbodem te bevinden. 23 Riau wordt geconfronteerd met een verdere uitbreiding van de palmolieproductie omwille van de beschikbare infrastructuur. De komende tien jaar is nog eens drie miljoen hectare veengebied voor omzetting voorzien. 24 Vroeger bestond Riau hoofdzakelijk uit bos, maar weldra zal de helft van de provincie begroeid zijn met oliepalmen. Volgens een rapport van de Europese Unie en het Indonesische ministerie van Bosbouw uit 2001 is het onvermijdelijk dat de meeste nieuwe oliepalmen in vochtige gebieden zullen komen, aangezien de meer gegeerde droge gronden van Sumatra nu ingenomen zijn. 25 3

4 DUTA PALMA: HET RECEPT VAN DE OLIEPALMINDUSTRIE VOOR EEN KLIMAATRAMP MAAK KENNIS MET DUTA PALMA Het privébedrijf Duta Palma is heel actief in Riau. Het is een van de tien grootste palmolieraffinaderijen van Indonesië. 26 Duta Palma heeft nu ongeveer hectare land in handen, waarvan meer dan de helft in Riau. 27 Een aanzienlijk deel van deze gronden zijn gelegen in diepe veengebieden, die in theorie beschermd zijn door de Indonesische wetgeving. Uit onderzoek van satellietgegevens uit de periode kon Greenpeace vaststellen dat er binnen verscheidene aangrenzende concessies van Duta Palma in Riau vrij veel bos is weggehaald. Volgens officiële kaarten bevindt zich bijna de helft van de totale oppervlakte aan concessies op veengrond met een diepte van meer dan 2 meter. 28 Eén gebied is officieel aangeduid als beschermd veen 29, dat wil zeggen dat het veen er meer dan 3 meter diep is. Uit metingen van de diepte van het veen door Greenpeace in oktober 2007 blijkt dat de concessies gelegen zijn op heel diepe lagen van veen, gaande van 3,5 meter buiten de grens van de concessie tot meer dan 8 meter in het midden van het concessiegebied. Daarom moet het volledige gebied volgens de Indonesische wet worden beschermd. Bijkomend veldonderzoek door Greenpeace bevestigt dat er overal in deze concessies sprake is van een extensieve afwatering van het veen door de aanleg van brede kanalen en dat het regenwoud er wordt weggekapt. Duta Palma is ook betrokken bij de vernietiging van habitats die van cruciaal belang zijn voor bedreigde en beschermde soorten, zoals de bedreigde Sumatraanse tijger. WIE HEEFT DE HANDEL IN HANDEN? RONDETAFEL OVER DUURZAME PALMOLIEPRODUCTIE De Rondetafel over Duurzame Palmolie (RSPO) is een initiatief van hoog niveau onder voorzitterschap van Unilever. De leden zijn onder andere belangrijke bedrijven uit de hele productieketen, van plantages over handelaars in grondstoffen als Cargill en ADM tot voedselgiganten als Cadbury s, Nestlé en Tesco. Samen vertegenwoordigen zij 40% van de productie en het gebruik van palmolie over de hele wereld. Uit veldonderzoek van Greenpeace blijkt dat de leden van de RSPO afhankelijk zijn van leveranciers die actief betrokken zijn bij de ontbossing en de omzetting van veengebieden. DE VOEDSELGIGANTEN Unilever is voorzitter van de raad van bestuur van de RSPO en een belangrijke speler in de wereldwijde handel in palmolie. Het bedrijf gebruikt ongeveer 1,2 miljoen ton palmolie per jaar 30 of bijna 3% van de totale wereldproductie, 31 die vooral afkomstig is uit Indonesië en Maleisië. 32 Unilever gebruikt palmolie in merken als Flora margarine. Andere belangrijke merken zoals KitKat, Pringles, Philadelphia roomkaas en Cadbury s Flake en belangrijke bedrijven als Gillette, Burger King en McCain zijn ook medeplichtig aan de uitbreiding van de palmolieteelt ten koste van de Indonesische veengebieden. 4

5 DE GRONDSTOFFENGIGANTEN Een groot deel van de wereldwijde handel in Indonesische palmolie wordt gecontroleerd door handelaars gevestigd in Singapore. Enkele van die grootste grondstoffenhandelaars zijn lid van de RSPO, zoals de alliantie van ADM-Kuok-Wilmar, Cargill, Golden Hope en Sinar Mas. De handelaars zijn ook verwerkers, die in hun raffinaderijen en voor hun activiteiten op het vlak van biobrandstoffen gebruik maken van palmolie die het gevolg is van ontbossing en vernieling vanveengebieden. Doordat de bedrijven greep hebben op de volledige productieketen van de olie van de plantages in Indonesië tot de levering van geraffineerde palmolie of biobrandstof hebben zij een doorslaggevende invloed op de markt. Eén lid van de RSPO, een belangrijke handelaar in voedsel, heeft bij Greenpeace geklaagd dat de inspanningen voor meer duurzaamheid worden gehinderd omdat: er in de wereldwijde palmolie-industrie momenteel problemen zijn met de traceerbaarheid het is niet mogelijk om te bewijzen waar de producten vandaan komen in de fase voor de verwerking, op het niveau van de plantage. Bijgevolg kunnen bedrijven die producten maken op basis van palmolie vrijwel op geen enkele manier te weten komen of de palmolie die zij gebruiken, afkomstig is uit verwoeste regenwouden of omgezette veengebieden. Door verder te werken alsof er niets aan de hand is, verzuimen de grondstoffenhandelaars en de andere belangrijke spelers de maatregelen te nemen die dringend nodig zijn om een eind te maken aan de verwoestende en sociaal oneerlijke praktijken voor de uitbreiding van de sector. (BIO)BRANDSTOF VOOR DE VERWOESTING VAN HET REGENWOUD Door het droogleggen van vochtige gebieden voor de productie van gelijk welke biobrandstof, zou een hoeveelheid opgeslagen koolstof vrijkomen die gedurende honderden jaren een verminderde uitstoot van broeikasgassen door het gebruik van biobrandstoffen zou vergen. 33 Europese Commissie, 2007 De omvang van het wereldwijde dieselverbruik doet de momenteel beschikbare voorraden voor de productie van biodiesel in het niet verzinken. Zelfs om tegemoet te komen aan 10% van de wereldvraag naar dieselbrandstof voor het wegverkeer zou meer dan drie vierde 34 van de huidige totale wereldproductie van soja-, palm- en koolzaadolie nodig zijn. 35 Biobrandstoffen hebben een vrij lage financiële waarde in vergelijking met andere landbouwproducten. Daarom wordt biodiesel meestal geproduceerd uit de goedkoopste oliegewassen: soja, palm en koolzaad. Oliepalmen zijn veel productiever per hectare dan soja of koolzaad 36. Palmolie is de belangrijkste plantaardige olie ter wereld, in goed voor 30% van de wereldproductie van spijsolie. 37 Waarschijnlijk zal de groeiende vraag naar biodiesel worden aangepakt door een expansie van de palmolieplantages in Indonesië. Grote grondstoffenhandelaars hebben nu al plannen voor een aanzienlijke uitbreiding van de infrastructuur voor de productie van biodiesel. Wanneer die klaar zal zijn, zal dat leiden tot nog meer bosvernieling en niet alleen brandstof voor voertuigen opleveren maar ook klimaatverandering teweeg brengen. 5

6 De Europese vraag naar biobrandstoffen komt voor uit de verplichte Europese doelstellingen voor brandstoffen voor het vervoer. Begin 2007 besliste de EU dat tegen 2020 ten minste 10% van de transportbrandstoffen moet bestaan uit biobrandstoffen. 38 Dat is bijna een verdubbeling van het streefdoel van de Richtlijn over Biobrandstoffen van 2003, die een aandeel van 5,75% voorzag tegen De verhoogde doelstelling hangt af van een productie die zowel rendabel' als duurzaam' is. 40 Momenteel dekt diesel ongeveer 60% van de vraag naar brandstoffen voor wegvervoer in Europa. 41 Het Europese dieselverbruik lag in 2005 op 172 miljoen ton (Mt). 42 Volgens een bedrijf dat lid is van de RSPO is er onvoldoende koolzaad beschikbaar om de streefcijfers van de EU te halen. 43 Van alle alternatieven is plantaardige olie op basis van palmolie het ruimst en meest commercieel beschikbaar. 44 Het bedrijf voorspelt dat de vraag naar biodiesel tussen 2005 en 2030 in de EU alleen al zal toenemen met 52 Mt, omdat de vraag naar brandstof voor het wegvervoer zal blijven stijgen. 45 Om met palmolie te kunnen voldoen aan deze voorziene groei van de vraag naar plantaardige olie is bijvoorbeeld meer dan 15 miljoen hectare volgroeide oliepalmplantage nodig. Dat is bijna drie keer de oppervlakte die in Indonesië in 2005 beplant was met oliepalmen. 46 Er zijn nog veel andere landen in olieafhankelijke streken die overschakelen op biobrandstoffen uit het Indonesische regenwoud. Die handel leidt tot een overdracht en niet tot een reductie van de emissies. De uitstoot van broeikasgassen die gepaard gaat met de productie van palmolie, zoals bosvernietiging, wordt toegewezen aan het producerende land. De Chinese regering verwacht dat biobrandstoffen tegen % van de Chinese behoefte aan brandstoffen voor het vervoer zullen dekken. 47 India heeft zich tot doel gesteld om tegen % van zijn diesel uit biobrandstoffen te halen. 48 Greenpeace schat dat de huidige plannen voor biodieselraffinaderijen in Indonesië zullen leiden tot een bijkomende productiecapaciteit van biodiesel van maximaal 9 Mt per jaar 49 het gaat onder andere om plannen voor een megaproject voor 5 Mt van Sinar Mas. Om te voldoen aan deze wens tot capaciteitsuitbreiding denken bedrijven al vooruit en richten zij nu hun aandacht op Papoea op het eiland Nieuw-Guinea het laatste grote regenwoudgebied in Zuidoost-Azië. Er zijn nu al bewijzen van grootschalige inname van gronden voor de productie van biobrandstoffen, waarbij één enkel bedrijf naar verluidt beslag zou leggen op bijna 3 miljoen hectare woud. 50 TIK TIK TIK TIJD VOOR ACTIE De vraag is niet of we de uitstoot door fossiele brandstoffen in de geïndustrialiseerde landen moeten verminderen of de ontbossing in de overblijvende wouden van de ontwikkelingslanden moeten stoppen. De onvermijdelijke realiteit is dat we beide moeten doen en wel nu! De toenemende wereldwijde vraag naar plantaardige olie voor voedsel in combinatie met de huidige landroof door biobrandstofbedrijven waarvan velen lid zijn van de RSPO zet de bedreigde regenwouden en andere kwetsbare habitats op aarde steeds verder onder druk. Als de industrie en de overheid nu geen actie ondernemen zal de aanhoudende kap van tropisch regenwoud en de vervanging van dat woud door landbouwgewassen zoals oliepalmen onvermijdelijk doorgaan. 6

7 SNELLE EN DRASTISCHE BEPERKING VAN DE EMISSIE: STOP DE ONTBOSSING De vernietiging van het tropische regenwoud is verantwoordelijk voor ongeveer een vijfde van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen 51 meer dan de emissie van alle auto's, vrachtwagens en vliegtuigen op aarde samen. 52 De vernieling van de veengebieden in Indonesië alleen is goed voor bijna 4% van de wereldwijde jaarlijkse uitstoot. Het stoppen van de ontbossing in de tropen is een van de snelste en meest doeltreffende manieren om de uitstoot van broeikasgassen te beperken. Waar kunnen we een aanzienlijke uitstoot snel en rendabel beperken? Maatregel 1: Stop de wereldwijde ontbossing: jaarlijkse besparing: tot 2 Gt CO 2 -uitstoot Volgens een rapport van het IPCC kan er tot 2 Gt CO 2 (gelijk aan 4% van de huidige jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen) op rendabele wijze worden verminderd. Het rapport raamt de kosten voor deze beperking van de emissie op maximaal $ 100/ton CO Belangrijk om weten is dat dit cijfer geen rekening houdt met de mogelijkheid om de emissie te stoppen uit branden in ondermeer veengebieden. 54 Maatregel 2: Stop de branden in de Indonesische veengebieden, stel een moratorium in op het omzetten van veengebieden: jaarlijkse besparing: 1,3 Gt CO 2 uitstoot. De emissie door de branden in de Indonesische veengebieden hangt samen met de uitbreiding en het vrijmaken van de veengebieden. De beste manier om deze emissie te vermijden, is het stopzetten van de verdere omzetting van veenmoerasbossen. Omdat het gebruik van vuur bij het vrijmaken van bos of landbouwgrond illegaal is, net zoals trouwens de aantasting van diepe veengronden, bestaat de enige kost in het laten naleven van de wet en een verbeterd bestuur. Maatregel 3: Herstel de aangetaste veengebieden in Indonesië: jaarlijkse besparing: 0,5 Gt CO 2 -uitstoot Het vermijden van de emissie die het gevolg is van de verdere achteruitgang van de aangetaste Indonesische veengebieden, biedt een rendabele kans om de uitstoot snel te beperken. Het gaat om een minuscuul klein gebied ongeveer 10 miljoen hectare of minder dan 0,1% van het aardoppervlak. Een project van Wetlands International probeert hectare gedegradeerd veengebied in Centraal-Kalimantan te herstellen om zo de uitstoot van 3,4 Mt CO 2 per jaar te vermijden, voor een eenmalige investering van (dit stemt overeen met 0,15/ton). 55 Dit is natuurlijk maar een kleine ingreep in de globale klimaatverandering. Totale beperking: Mogelijke jaarlijkse besparing: tot 3,8Gt CO 2 -uitstoot. Dit komt overeen met bijna 8% van de huidige jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen. BELANGRIJKSTE EISEN STOP HET PROBLEEM: GEEN ONTBOSSING MEER Moratorium op bosvernietiging en aantasting van veengebieden. BEGIN MET DE OPLOSSING: KLIMAATBESCHERMING Voorrang geven aan de bescherming van de overblijvende veenmoerasbossen en andere bosgebieden met een groot vermogen tot koolstofopslag, een grote biodiversiteit en een groot belang voor inheemse volkeren en andere plaatselijke gemeenschappen. 7

8 Afspraken maken over een wereldwijd financieringssysteem om de uitstoot door ontbossing (RED) te beperken en daar een centraal onderdeel van maken in de volgende fase van het Kyoto-Protocolakkoord over klimaatverandering (na 2012). 56 Internationale middelen ter beschikking stellen om landen te helpen bij het onmiddellijk nemen van maatregelen om hun uitstoot door ontbossing te beperken: afspraken maken over een wereldwijd financieringssysteem om geld over te hevelen van de rijke naar de arme landen voor bescherming van de bossen. BEGIN MET DE OPLOSSING: BEPERK DE AANHOUDENDE UITSTOOT Herstel van gedegradeerde veengebieden met natuurlijke en inheemse flora. 8

9 1 Hooijer et al (2006): 29 2 In Zuidoost-Azië is er 27,1 miljoen hectare veengronden, waarvan 83% in Indonesië. In 2006 was 10,6 miljoen hectare (39%) van het veengebied in Zuidoost-Azië ontbost. Rekening houdend met een aanhoudende ontbossing van 1,5%/jaar, bedraagt het ontboste veengebied in 2006 ongeveer 45% van alle veengronden, of 12,1 miljoen hectare. 83% van 12,1 = 10 miljoen hectare veengrond ontbost en aangetast. Bron: Hooijer et al (2006): 9, Wetlands International (2006c, 2006d). CIA (2007) vermeldt het aardoppervlak als 15 miljard hectare. Dat betekent dat de aangetaste veengronden in Indonesië overeenstemmen met 0,07% van het aardoppervlak hectare. Wahyunto et al (2003): 34 4 Taiwan en Zwitserland hebben een oppervlakte van respectievelijk 3,5 en 4 miljoen hectare. CIA (2007) 5 14,6 Gt koolstof. Wahyunto et al (2003): 34 6 IPCC (2000): 4, Tabel 1: Wereldwijde voorraden in de vegetatie en koolstofbassins in de bodem tot een diepte van een meter geeft de atmosferische opslag van koolstof aan als 760 Gt en bossen inclusief bosbodems als Gt. 7 2,8 Gt CO 2 per jaar door ontbossing in de jaren 1990; 3 Gt CO 2 door ontbossing en gebruik van fossiele brandstoffen WRI (2007) Climate Analysis Indicators Tool vs Een daling van 162 miljoen naar 88,5 miljoen hectare in Bron: FWI/GFW (2002) en FAO (2005) 9 Hansen et al (2007): Nelleman et al (2007): Jaarlijkse ontbossing: 1,87 miljoen hectare per jaar. Bron: FAO (2005): 157, Tabel 4 12 Suharto (2007); FAO (2005) 13 FAO (2006): ,1 miljoen hectare veengrond bevindt zich in Zuidoost-Azië, waarvan 83% in Indonesië. In 2006 was 10,6 miljoen hectare (39%) van het veengebied in Zuidoost-Azië ontbost. Rekening houdend met een aanhoudende ontbossing van 1,5%/jaar, bedraagt het ontboste veengebied in 2006 ongeveer 45% van alle veengronden, of 12,1 miljoen hectare. 83% van 12,1 = 10 miljoen hectare veengrond ontbost en aangetast. Bron: Hooijer et al (2006): 9, Wetlands International (2006c, 2006d). 15 Wetlands International (2006c): Onderzoek van Greenpeace hectare. Wahyunto et al (2003): Taiwan en Zwitserland hebben een oppervlakte van respectievelijk 3,5 en 4 miljoen hectare. CIA (2007) 19 14,6 Gt koolstof. Wahyunto et al (2003): Gebaseerd op 14,6 Gt koolstof opgeslagen in het veengebied in Riau Bronnen: Wahyunto et al (2003, 2004, 2006) 21 Op basis van een uitstoot van 10,18 Gt CO 2 uit centrales op fossiele brandstoffen in IPCC WGIII (2007) 104 Figuur 1.2: Bronnen van wereldwijde CO2-uitstoot, (alleen directe emissie per sector) 22 1,4 miljoen hectare. IPOC (2006) 23 37,7% volgens de 'Plantation Service' van Riau. Bron: Hooijer et al (2006) Fig Colchester et al (2006): 25 citaat van SawitWatch 25 Sargeant (2001): vi 26 Credit Suisse (2006)

10 27 De vermelde omvang van de concessies zijn gebaseerd op een ruimtelijke analyse van de kaarten die zijn gevoegd bij de vergunningen voor de respectieve concessies. 28 Wahyunto et al (2002); deze concessies beslaan hectare 29 Kawasan lindung 30 Gavin Neath, CBE, brief van Unilever aan Greenpeace, 2 oktober Unilever (2007) 33 Europese Commissie (2007a) 34 Meer dan 76%: 10% van de minerale diesel die in 2005 op aarde werd verbruikt = 60,1 miljoen ton. Aangezien de energie-inhoud van 1 ton diesel overeenstemt met 1,1 ton plantaardige olie, zou er 66,1 miljoen ton plantaardige olie nodig zijn om 60,1 miljoen ton minerale diesel te vervangen. Daarom zou 66,1 miljoen ton plantaardige olie overeenstemmen met 76% van de wereldwijde productie van soja-, palm- en koolzaadolie in 2005/6. 35 Pioch, D en G Vaitilingom (2005) Palm oil and derivatives: fuels or potential fuels? OCL vol.12 nr. 2 maart-april 2005 Tabel 4: 'Properties of petroleum diesel fuel, RBD palm oil and palm oil esters'. Volgens deze bron heeft diesel een warmtewaarde van 42 Mj/kg en palmolie van 38 Mj/kg 36 Met een opbrengst van 3-6 ton olie per hectare zijn oliepalmen tien keer zo productief als soja en zes keer zo productief als koolzaad (canola) Bron: USDA FAS (2007) en Fulton et al (2004) 37 USDA (2007): 4 tegenover 29% voor soja 38 Europese Raad Brussel 8-9 maart 2007, Conclusies van de voorzitter, Brussel, 2 mei 2007, 7224/1/07 REV 1 39 De belangrijkste drijfveer is de Europese Richtlijn Nr.2003/30/EC die verplicht tot een marktaandeel van 5,75% voor biobrandstoffen voor vervoer tegen 31 december 2010 en 10% tegen Europa streeft ook naar biomassa voor de productie van elektrische stroom. Deze markt wordt ook bepaald door de wetgeving. De Europese RES-E-Richtlijn (Hernieuwbare energiebronnen voor de elektriciteitsproductie) werd aanvaard door de EU in september Die stelt het doel voorop om tegen % van de stroomproductie in de EU te halen uit hernieuwbare bronnen waaronder biomassa. Bron: Richtlijn 2003/30/EC van het Europees Parlement en van de Raad van 8 mei 2003 over de bevordering van het gebruik van biobrandstoffen of andere hernieuwbare brandstoffen in het vervoer, Publicatieblad van de Europese Unie, Brussel, 17 mei 2003 en Richtlijn 2001/77/EC van het Europees Parlement en van de Raad van 27 september 2001 over de bevordering van de elektriciteitsopwekking uit hernieuwbare energiebronnen op de interne elektriciteitsmarkt, Publicatieblad van de Europese Unie, Brussel, 27 oktober Benzin 108 Mt + diesel 173 Mt = 281Mt. Bron: OECD/IEA (2007). Energy Statistics of Countries Online Data Services 42 Bron: OECD/IEA (2007). Energy Statistics of Countries Online Data Services 43 Neste Oil (2007) Investor presentation september Neste Oil (2007) Neste Oil view on palm oil as a biofuel feedstock Persbericht 17 oktober Neste Oil (2007) Investor presentation september 2007: 2005 sees biodiesel production at about 3 Mt rising to 55 Mt in Mt biodiesel vereist 57 Mt plantaardige olie. De gemiddelde oogst van volgroeide oliepalmplantages in Indonesië bedraagt 3,7 ton/hectare (bron: Mielke Oil World (2007) Oil World Statistics Update 21 september 2007) 47 NDRC (National Development and Reform Commission of China) april 2007; oorspronkelijk vermeld door Xinhua Net (2006) 28 april 2006, en ook King, Julia (2007) The King Review of low-carbon cars Part I: the potential for CO 2 reduction UK Government HM Treasury

11 oktober ; Pending approval, with domestic production of biodiesel reaching 3 million tonnes by 2010, Bron: Xinhua Net, 28th april, en Zong Baolin, brandstofenergiedeskundige, Vice General Engineer of Petrol-Chemical Science Research Institute, 25 december 2006, China Petrol Paper. 48 King, Julia (2007) The King Review of low-carbon cars Part I: the potential for CO 2 reduction UK Government HM Treasury oktober Bundesagentur für Aussenwirtschaft Deutschland, Biotreibstoffe sorgen in Indonesien weiter für Gesprächsstoff, , PALM OIL BIO DIESEL PRODUCTION SUSTAINABILITY, Presentatie door APROBI in JAKARTA -15 mei 2007; Die Entwicklung des Biokraftstoffsektors in Indonesien: Politik, Potenziale und Perspektiven Jakarta, 31 augustus 2007, German-Indonesian Chamber of Commerce; GAR (2007); Wilmar International (2006) Wilmar Embarks on Rapid Expansion Plans Press release 28 augustus 2006; Reuters (2007) Indonesia s Sinar Mas, Fulcrum to build biofuel plant 4 mei Bewijzen in handen van Greenpeace 51 IPCC WGIII (2007) 104 Figuur 1.2: bronnen van wereldwijde CO 2 -emissie, (alleen de direct emissie per sector) 52 IPCC WGIII (2007): 29 Figuur TS.2b: emissie van broeikasgassen per sector in IPCC, Werkgroep III, 2007: 15, 21. Mogelijke beperking van de CO 2 e-uitstoot voor <$ 100/ton uit de bosbouwsector bedraagt 1,3-4,2 Gt CO 2 e per jaar. Ongeveer 50% hiervan kan worden bereikt door een vermindering van de emissie uit ontbossing'. 54 IPCC, Werkgroep III, 2007: hoofdstuk 11 vermindering vanuit een transsectoraal oogpunt': Madgwick (2007): 13-14; zie ook Wetlands International (2006c) 56 Een succesvolle toepassing zal het volgende vereisen: a) een nationale aanpak voor de berekening van de RED, geen projectmatige aanpak die lijdt onder het probleem van lekken (d.w.z. waarbij de vernieling verschuift van de ene regio in het land naar een andere); b) geen verhandeling van RED-kredieten op een internationale koolstofmarkt, om te vermijden dat deze beperkingen worden gebruikt als excuus voor de ontwikkelde landen om in eigen land niets te doen; c) volledige betrokkenheid van de inheemse en de plaatselijke bevolking om ervoor te zorgen dat hun en hun bestaanszekerheid worden gerespecteerd en dat de voordelen van de bosbescherming eerlijk worden verdeeld; en d) onafhankelijke monitoring en controle, naleving en permanentie.

DOSSIER. Indonesie: Tijgers bedreigd door palmolie. G.mag 100 / 2013. 4 DOSSIER G. 7

DOSSIER. Indonesie: Tijgers bedreigd door palmolie. G.mag 100 / 2013. 4 DOSSIER G. 7 DOSSIER Indonesie: Tijgers bedreigd door palmolie G. 7 Habitat van de Sumatraanse tijger gaat in rook op In Zuidoost-Azië vinden we het derde grootste bosgebied ter wereld, na het Amazonewoud en het Congobekken.

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES PALMOLIE

QUESTIONBOXLES PALMOLIE QUESTIONBOXLES PALMOLIE Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan 3 3 Uitwerking

Nadere informatie

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

BioWanze De nieuwe generatie

BioWanze De nieuwe generatie BioWanze De nieuwe generatie BioWanze in het kort De grootste producent van bio-ethanol in België met een jaarlijkse capaciteit van maximum 300.000 m³ bio-ethanol. Het nieuwe generatie proces verzekert

Nadere informatie

Manifest Task Force Duurzame Palmolie

Manifest Task Force Duurzame Palmolie Manifest Task Force Duurzame Palmolie Initiatief ter stimulering van het gebruik van RSPO-gecertificeerde palmolie in Nederland November 2010 Rijswijk www.taskforceduurzamepalmolie.nl 1. Ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Stand: september 2015 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI NORD (hierna: ALDI).

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

ONTWERPADVIES. NL In verscheidenheid verenigd NL 2012/0288(COD) 10.4.2013. van de Commissie vervoer en toerisme

ONTWERPADVIES. NL In verscheidenheid verenigd NL 2012/0288(COD) 10.4.2013. van de Commissie vervoer en toerisme EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie vervoer en toerisme 10.4.2013 2012/0288(COD) ONTWERPADVIES van de Commissie vervoer en toerisme aan de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid

Nadere informatie

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Meer hout voor een betere planeet Beleidsmakers zoeken allerlei manieren om broeikasgasemissies te verminderen. De rol van bossen en bosbouw vormt

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2005-I

Eindexamen aardrijkskunde havo 2005-I Natuur en milieu Opgave 6 bron 13 Fragment van een deel van de topografische kaart van Noord-Brabant rond 1990 vrij naar: Staatsbosbeheer, het land van Peel en Maas, Roermond, 1996 1p 18 Welk deel van

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project Afsluitende les Leerlingenhandleiding Het biobrandstoffen poster project Het biobrandstoffen poster project Biobrandstoffen; Duurzame ontwikkeling? Duurzame ontwikkeling is noodzakelijk voor het behoud

Nadere informatie

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1. Interpretatie van de grafieken 4 1.2. Leeswijzer 4 2. De aard van de gebruikte

Nadere informatie

Fosfaat en bio energie. Anton Haverkort

Fosfaat en bio energie. Anton Haverkort Fosfaat en bioenergie Anton Haverkort? BbE grondstoffen, visie RvB Randvoorwaarden Organisatie / integrale goederenstroom (value chain) Drivers: Olie schaarser/ duurder Mitigatie agenda Agrarische afvalstromen

Nadere informatie

natuurlijke oorsprong

natuurlijke oorsprong PALMOLIE Palmolie is de meest gebruikte plantaardige olie in de wereld en een belangrijke bron van vetten in onze voeding. Palmolie is een ingrediënt in margarines, koekjes en ijs, maar ook in non-food

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Eric van den Heuvel 18 maart 2015 Presentatie tijdens het Truck van de Toekomst evenement - Hardenberg Inpakken

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Een inleiding op de Technical Guidance Koolstofkringloop Waar gaat deze folder over? Duurzame mobiliteit is een hot

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews WWViews C/o The Danish Board of Technology Antonigade 4 DK-1106 Copenhagen K Denemarken Tel +45 3332 0503 Fax +45 3391 0509 wwviews@wwviews.org www.wwviews.org

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Wetenschappelijke Feiten. over. Bos & Energie

Wetenschappelijke Feiten. over. Bos & Energie pagina 1/9 Wetenschappelijke Feiten Bron: over FAO (2008) Bos & Energie Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het energieverbruik in de wereld zal in de komende jaren dramatisch toenemen. Terwijl

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

Total Zero Antwoorden op uw vragen

Total Zero Antwoorden op uw vragen Wat is Total Zero? DPD Pakketservice heeft toegezegd om vanaf juli 2012 in zijn zes belangrijkste markten volledig CO 2 -neutraal te werken: dit nieuwe initiatief draagt de naam Total Zero. Als eerste

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU Commissie sociale zaken en milieu 19 september 2003 APP 3590/1-16 AMENDEMENTEN 1-16 Ontwerpverslag (APP 3590) Joaquim Miranda en Gado Boureïma (Niger) over duurzaam

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

DOSSIER. Congobekken: nieuw eldorado. voor palmolie? G.mag 97 / 2013. 1 DOSSIER G. 7

DOSSIER. Congobekken: nieuw eldorado. voor palmolie? G.mag 97 / 2013. 1 DOSSIER G. 7 DOSSIER Congobekken: nieuw eldorado voor palmolie? G. 7 Kameroen mag niet dezelfde fouten maken als Indonesie De bossen van het Congobekken zijn echte schatkamers van de natuur. Tot nu toe zijn zij vrij

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Zijn we op weg naar duurzame palmolie? De steile ambities van de Belgische Alliantie voor Duurzame Palmolie

Zijn we op weg naar duurzame palmolie? De steile ambities van de Belgische Alliantie voor Duurzame Palmolie Zijn we op weg naar duurzame palmolie? De steile ambities van de Belgische Alliantie voor Duurzame Palmolie Intro Inhoud Palmolie heeft unieke eigenschappen waardoor het een uiterst nuttig ingrediënt is

Nadere informatie

HANDLEIDING DE LES BESTAAT UIT: NAAR HET LESMATERIAAL

HANDLEIDING DE LES BESTAAT UIT: NAAR HET LESMATERIAAL HANDLEIDING Tijd voor Duurzaam is een door Greenpeace ontwikkeld educatief programma. Het bestaat uit een klassikale lineaire les voor het digibord ondersteund door een voice-over. In het programma ontdekken

Nadere informatie

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert 1 Fossiele grondstoffen worden steeds duurder Petroleumprijs in dollar per vat Hernieuwbare grondstoffen: opbrengst per ha stijgt voortdurend

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling Frank Bergmans Inhoud 1. Productschap MVO 2. Grondstoffen bio-olie 3. Wetgeving 4. Marktontwikkelingen Productschap Margarine, Vetten en Oliën 2 1 Productschap MVO Ketenorganisatie

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Het Biobrandstoffen Poster Project Ontwikkeld door dr. T. Klop Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk delen 3.0 Nederland

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

Het onmogelijke mogelijk maken

Het onmogelijke mogelijk maken Het onmogelijke mogelijk maken Duurzame biobrandstoffen Titus Galema Inhoud Definitie/geschiedenis Duurzaamheid en criteria van Cramer Gota Verde in Honduras (beschrijving/aanpak/resultaten/geleerde lessen)

Nadere informatie

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen.

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. BROEIKASEFFECT Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Levende wezens hebben energie nodig om te overleven. De energie die het leven op aarde in stand

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Biobrandstoffen: een ernstige bedreiging voor voedselzekerheid

Biobrandstoffen: een ernstige bedreiging voor voedselzekerheid Biobrandstoffen: een ernstige bedreiging voor voedselzekerheid Biobrandstoffen staan wereldwijd volop in de aandacht door de combinatie van hoge olieprijzen, zorgen over energiezekerheid en angst voor

Nadere informatie

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen 1 Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen, 11 februari 2014 2 Inhoud 1. Brandstofopties 2. Kansen en onzekerheden 3. Milieuaspecten 4. Conclusies & aanbevelingen 3 Alternatieve

Nadere informatie

BESCHERM HET BOS! DOCENTENHANDLEIDING

BESCHERM HET BOS! DOCENTENHANDLEIDING BESCHERM HET BOS! DOCENTENHANDLEIDING Leuk dat je aan de slag gaat met het lesmateriaal van Greenpeace! Dit lespakket gaat over (illegale) ontbossing in de Amazone. Het materiaal bestaat uit een korte

Nadere informatie

van 11 december 2007

van 11 december 2007 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Windmolenproblematiek in rangorde van grof naar fijn Probleem Gevolg Waarschijnlijk gevolg Maatregel Voornemen E.U. Beleid Nederlandse regering

Windmolenproblematiek in rangorde van grof naar fijn Probleem Gevolg Waarschijnlijk gevolg Maatregel Voornemen E.U. Beleid Nederlandse regering Windmolenproblematiek in rangorde van grof naar fijn Probleem: Wereldwijd toename energie uit fossiele brandstof Gevolg: CO2 uitstoot, slinkende brandstofvoorraden en toenemende milieubelasting Waarschijnlijk

Nadere informatie

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet?

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Volkswagen (VW) mag niet langer zijn lobbykracht gebruiken om belangrijke klimaatwetten tegen te houden. Het moet ook zijn retoriek omzetten in daden door standaard

Nadere informatie

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 China, globalisering en milieuproblematiek Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 Economisch Socio-cultureel Politiek Milieu Globalisering Globaal milieubeleid in een notendop Sinds 1972 op internationale agenda

Nadere informatie

Schatkamers van de aarde Bossen beschermen ons klimaat. www.greenpeace.nl

Schatkamers van de aarde Bossen beschermen ons klimaat. www.greenpeace.nl Schatkamers van de aarde Bossen beschermen ons klimaat www.greenpeace.nl Behoud van oerbossen van levensbelang Voor een gezonde wandeling gaan we graag even naar het bos, lekker frisse lucht inademen.

Nadere informatie

Wat is vandaag de dag nog duurzaam?

Wat is vandaag de dag nog duurzaam? Wat is vandaag de dag nog duurzaam? Duurzame voeding Schaal als spanningsveld VU Amsterdam 3 oktober 04 Inderdaad... Bron: NRC 7/0/04 Harry Aiking Overzicht Duurzaamheid is dynamisch Duurzaamheid en voedselzekerheid

Nadere informatie

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste 29-214 Datum: 27 juli 215 Versie: 1.1 In opdracht van: Opgesteld door: Hendrik Bijker Wecycle Laura Golsteijn Marisa Vieira Dit rapport is geschreven

Nadere informatie

In dit boekje komt u alles te weten over

In dit boekje komt u alles te weten over hout 100 0/ 0 duurzaam In dit boekje komt u alles te weten over 4 Voordelen van hout Duurzaam bosbeheer Redenen om duurzaam geproduceerd hout te kopen Het kopen en verkopen van miljard hectare van de

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen INDONESIË Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen Structuur [1/2] De kandidaat kan gebiedskenmerken van een ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft: a. sociaal-geografische en fysisch-geografische

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

BTC Trade for development. Palmolie in de wereldhandel. van een omstreden product

BTC Trade for development. Palmolie in de wereldhandel. van een omstreden product BTC Trade for development Palmolie in de wereldhandel Strategisch belang van een omstreden product VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Carl Michiels, BTC, Hoogstraat 147, 1000 Brussel REALISATIE Izicom www.izicom.com

Nadere informatie

Uitvoering RED NL regelgeving

Uitvoering RED NL regelgeving Uitvoering RED NL regelgeving Hans de Waal Ministerie van Infrastructuur en Milieu Projectdirectie Biobrandstoffen 6-12-2010 Inhoud Richtlijn hernieuwbare energie / onderdeel vervoer Implementatie in NL

Nadere informatie

Overwinning! 1974: Frankrijk maakt een einde aan kernproeven in het zuiden van de Stille Oceaan

Overwinning! 1974: Frankrijk maakt een einde aan kernproeven in het zuiden van de Stille Oceaan Van 1971 tot nu Acties en resultaten In de loop der jaren behaalde Greenpeace talrijke overwinningen voor het milieu. Onmogelijk om ze allemaal op te noemen. Daarom halen we er vier aan, eentje per decennium.

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie

Deze notitie heeft als doel een grove schets te geven van de discussies omtrent de productie van biobrandstoffen en het biobrandstoffenbeleid.

Deze notitie heeft als doel een grove schets te geven van de discussies omtrent de productie van biobrandstoffen en het biobrandstoffenbeleid. Achtergrondnotitie biobrandstoffen Deze notitie heeft als doel een grove schets te geven van de discussies omtrent de productie van biobrandstoffen en het biobrandstoffenbeleid. Inleiding: biobrandstoffen

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Op weg naar een duurzame sojateelt

Op weg naar een duurzame sojateelt Op weg naar een duurzame sojateelt Mondiale handelsstromen soja Food & Agribusiness Research and Advisory, Rabobank International, 2007 2 Internationale krachtenbundeling voor duurzame sojateelt Om de

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Analyse DE PALMOLIESECTOR

Analyse DE PALMOLIESECTOR Analyse 05/12/2012 DE PALMOLIESECTOR De wereldbevolking zal vermoedelijk tegen 2050 toenemen van een goede 7 miljard vandaag naar 9 miljard. Dit is een jaarlijkse aangroei van 0,7%. Door de groei van de

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

VOOR EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT

VOOR EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT VOOR EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT Het klimaatprobleem treft ons allemaal. Maar huishoudens en kleine boeren in ontwikkelingslanden hebben meer last van klimaatverandering

Nadere informatie