Vechten om olie Drs. Pyt Douma 2 november 2005

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vechten om olie Drs. Pyt Douma 2 november 2005"

Transcriptie

1 Vechten om olie Drs. Pyt Douma 2 november 2005 Deze lezing zal gaan over de rol van diamanten en olie in gewelddadige conflicten in sub- Sahara Afrika. Hierbij beperken we ons tot het fenomeen oorlogseconomieën. Wat is een oorlogseconomie? We gaan het tevens hebben over locale oorlogstheater, dat zijn gelokaliseerde plekken waar oorlog gevoerd wordt. Tegenwoordig is het in sub-sahara Afrika zo dat je veel locale oorlogstheaters ziet. Verder wordt de signatuur van de strijdende partijen bekeken. Wat is de rol van grondstoffen in oorlogsvoering? Hierbij zal aan de hand van Siërra Leone en Angola de rol van diamanten en olie verduidelijkt worden. Een definitie van een oorlogseconomie is: de militaire strijd kunnen voeren door het mobiliseren van economische middelen. Steeds meer kantelt dit begrip in de richting van economieën die gewapende actoren in stand houden, die strijden om politieke en militaire macht met elkaar binnen een land. Dat is eigenlijk de engere definitie die ik in deze lezing wil toepassen. Onder oorlogseconomie wordt dus eigenlijk verstaan economieën die draaien over de toegang tot en de controle over waardevolle grondstoffen in de doorgaans zwakke staten in sub-sahara Afrika. Ik heb daaraan toegevoegd: deze grondstoffen worden zowel door interne als externe actoren geëxploiteerd met als doel de eigen politieke en economische belangen zeker te stellen. Daar kun je je van alles bij voorstellen. Het is belangrijk om te beseffen dat wat je als buitenstaander ziet als een lokaal conflict, in wezen veel connecties heeft met de buitenwereld. De strijd om het bezit van die grondstoffen - als je het hebt over olie of andere grondstoffen als goud, diamanten blijft niet beperkt tot een bepaald land; er zijn allerlei externe actoren (privé actoren, bedrijven, regeringen) die er belang bij hebben om toegang te krijgen tot die resources en daar ook een deel van veilig te stellen. Deze politiek, economische verhoudingen hebben we eigenlijk altijd gekend in deze wereld, dat is niets nieuws. Waar we het vanavond eigenlijk over gaan hebben is de verwording van die strijd om hulpbronnen onder invloed van allerlei processen tot een kale machtsstrijd die niets ontziend is en die ervoor zorgt dat allerlei extreme oorlogsstrategieën worden toegepast in gebieden waar dergelijke hulpbronnen geëxploiteerd en gevonden worden. Ik heb het net al even gehad over lokale oorlogstheaters, een gekke term. Je komt in een land bijvoorbeeld Siërra Leone tijdens de oorlog, waar speelt het conflict zich af? Het conflict speelt zich af in heel kleine specifieke zones. Je ziet daar wel kleine verschuivingen, je ziet soms ook een hele tijd en status quo; actoren die elkaar eigenlijk zouden moeten bevechten maar ze doen niks. Er is zelfs sprake van enige handel bij tijd en wijlen, waarbij soms zelfs in wapens gehandeld wordt. Als je kijkt naar gewapende conflicten in sub-sahara Afrika moet je niet verbaasd zijn over de meest gekke vormen van verkapte handelssamenwerking tussen de strijdende partijen. Deze oorlogstheaters zijn vooral te vinden in grondstofrijke gebieden, als Oost-Congo. De Kivu s zijn een buitenwoon rijk gebied aan delfstoffen. De rebellenbeweging RCD-Goma dat dit gebied in bezit genomen heeft beheerst alleen de steden in Oost-Congo, omdat zij brede streun en ligitimiteit onder de bevolking ontbeert. Een dergelijke situatie treffen we in het Angolese conflict in de Lunda s, een provincie in Angelo waar diamanten worden gewonnen. Daar werd steeds stuivertje gewisseld tussen de MPLA en Unita, de strijdende partijen. Dat speelde ook in Sierra Leone, waar ondanks herhaalde pogingen van het regeringsleger om weer toegang te krijgen tot die diamantwinningsgebieden, het rebellenleger Revolutionairy United Front (RUF) het bijna

2 acht jaar voor het zeggen gehad heeft tot die diamantenexploitatie. Zij hebben haar eigen overleving daaraan te danken. Dit wil niet zeggen dat er alleen oorlog gevoerd wordt in Afrika in grondstofrijke gebieden. Een voorbeeld hiervan is het conflict tussen Eritrea en Ethiopië. Dat heeft voornamelijk te maken met het wanbeleid van de leiders in eigen land, het gebrek aan politiek gezag en prestige. Prestige kan dus ook een reden zijn voor oorlog. Er zijn natuurlijk meerdere soorten conflicten in Afrika. Maar voor deze lezing beperken we ons tot de natuurlijke grondstoffen en de koppeling aan het begrip locale oorlogstheaters. Dit kunt u zich voorstellen als tijdelijke zones waar conflicten tussen partijen uitgevochten worden, die niet voortdurend met elkaar vechten en zelfs het grootste gedeelte van de tijd helemaal niets doen. De strijdende partijen: in het klassieke beeld gaat men uit van aan de ene kant de legitieme macht, de staatsmacht, en een niet-legitieme macht die de macht probeert te grijpen. De regering is goed, de rebellen zijn fout. Het woord rebel heeft ook een negatieve connotatie. Een dergelijk zwart-wit beeld bestaat in de werkelijkheid echter niet, zeker niet in sub-sahara Afrika. Veelal is er sprake van een machtsstrijd tussen verschillende elites, die zelf een eigen regionale machtsbasis hebben. Dat kan een etnische groep zijn, maar het kan ook een constellatie van etnische groepen zijn die historisch gezien elkaar gesteund hebben. Dat kan over grenzen heen gaan. In 1889 zijn, tijdens het congres in Berlijn, de grenzen van de staten in Afrika nogal arbitrair getrokken. De consequenties daarvan zijn tot op de dag van vandaag merkbaar in alle Afrikaanse staten en is niet meer op te lossen. Het is sindsdien een enkele keer gelukt dat een land zich af kon scheiden uit die arbitraire staatsgrenzen; Eritrea. Maar er zijn betrekkelijk weinig voorbeelden te noemen in Afrika van nieuwe landen die ontstaan zijn uit de oude staatsverbanden. Graag wil ik even doorgaan op het begrip legitimiteit in relatie tot de strijdende partijen. Het begrip legitimiteit bestaat eigenlijk nauwelijks in de context van sub-sahara Afrika. Tenminste, als je het hebt over conflictsituaties. Tijdens een conflict doen de partijen allerlei pogingen om de burgerbevolking aan zich te binden. Maar naarmate een conflict voortduurt soms duren conflicten wel 10 tot 25 jaar heeft dit vaak weinig effect. Dat komt doordat de hele machtsstrijd alle resources opslurpt, en er daardoor nauwelijks meer iets overblijft voor de bevolking. Dus in feite zie je dat een aantal van die partijen in een soort doodstrijd verwikkeld zijn om die politieke, economische macht binnen een staat. Dit geeft het contrast aan en ook dat het dichotome beeld dat mensen hebben van the good-guys and the bad-guys niet relevant is. Je moet veel meer kijken naar de motieven van een actor; waarom vecht een bepaalde groep? Is het een legitieme wens om te komen tot een stukje onafhankelijkheid voor een specifieke bevolkingsgroep? Of een wens van een kleine groep om er zelf beter van te worden? Dan de rol van grondstoffen in conflicten. Ik denk dat het belangrijk is om te kijken naar de politieke cultuur in sub-sahara Afrika. In veel landen vind je patronagesystemen waarbij de politieke baas gunsten uitdeelt aan lage leiders die vervolgens weer gunsten uitdelen aan weer een lagere leider; het is een piramidesysteem van gunsten en plichten ten opzichte van elkaar. Een leider kan zichzelf alleen maar in stand houden zolang hij in staat blijft om voldoende giften uit te delen aan mensen die hem loyaal zijn. Die loyaliteit heeft dus een prijs. Dit leeft in Afrika vrij sterk. Dit is niet zo gek als je je bedenkt dat Afrika geen welvaartstaat is, geen sociale voorzieningen heeft, niets. Dit dient als ondersteunend systeem binnen de huidige politieke context. Dit systeem wordt niet altijd gewaardeerd, in verband met corruptie, dictaturen enzovoort. Maar door dit systeem hebben veel landen het wel lang volgehouden! Afgezien van de extreme gevallen zijn er ook een aantal functionele patronagesystemen. Bij

3 het bedenken van oplossingen, zul je dus ook een alternatief voor dit systeem moeten ontwikkelen, dat lijkt me persoonlijk nog geen sinecure! Graag wil ik beginnen met de manier waarop diamanten normaal worden geëxploiteerd. In een land als Siërra Leone tref je in een aantal rivieren grote afschuttingen met daarin elektromotoren die in de rivier hangen, het water wordt uit een deel van de rivier gepompt, mannen staan in de blubber om emmers met gravel naar boven te halen, mensen zijn aan het zeven, waarbij de opzichter onder een parasol het toezicht houdt. Deze opzichters werken in Siërra Leone vaak voor Libanezen, de handelslieden van West-Afrika. Deze voorziet een groep werkers van eten en materiaal. Na een aantal weken werk, wordt er onderhandeld over de prijs van de opbrengst. Omdat de provider (de Libanees) geïnvesteerd heeft in materiaal heeft deze voorrang bij de koop. Hier ontstaat een soort spel; een aantal opzichters wil meer verdienen en probeert onafhankelijk te zijn van de provider. Een goed alternatief is de groep informanten. De informanten zijn in dienst van andere providers en proberen te achterhalen wanneer de grote diamanten gevonden worden. Als dat het geval is proberen ze buiten de lokale provider om toegang te krijgen tot de mijnwerkers om op illegale manier de diamanten op te kopen. Lokale opzichters in dinest van de betrokken provider proberen dat tegen te gaan. Bij olie is dat een heel ander verhaal. Bij olie is er altijd sprake van grootschalige industriële exploitatie. In Angola werd van oudsher de meeste olie gewonnen in de Kabinda enclave, de olierijke enclave van Angola. Deze ligt ten noorden van de Kongo rivier. Gaandeweg zijn er off-shore gebieden ontdekt dwaar gigantische hoeveelheden olie zitten. De olie exploitatie heeft zich in geval van Angola meer richting zee verplaatst. Er zijn continentale gebieden afgebakend welke allemaal aan allerlei buitenlandse oliemaatschappijen zijn toegekend. Dat is een vrij grootschalig proces geweest. Dit in tegenstelling tot wat je in Soedan ziet; daar is de oliewinning op het land. Het is veel makkelijker om off-shore olievelden te beschermen dan on-shore olie-installaties. Dus militair strategisch is het veel simpeler voor de regering van Angola om haar eigen oliebelangen te beschermen dan voor de regering van Soedan. Het conflict in Siërra Leone: in 1990 begon het met een inval van de rebellengroep Revolutionary United Front. Dat was een groep mensen met verschillende achtergronden. In eerste instantie ondervonden zij zeer weinig tegenstand in het land, het leger van Siërra Leone was slecht georganiseerd, had weinig gezag en was corrupt. Dit maakte het mogelijk voor de rebellengroep om in korte tijd grote gebieden in bezit te nemen. Begin jaren 90 is er een militair geweest die ervoor gezorgd heeft dat er wat meer pit in het leger kwam, dus meer weerstand tegen de RUF. Die heeft ook een buitenlandse militaire onderneming ingeschakeld, welke zijn expertise ten dienst gesteld hebben aan het leger. Dit had veel succes! In korte tijd waren de RUF gelokaliseerd en opgepakt. Maar ondertussen zaten de RUF mensen ook te onderhandelen met de regeringsvertegenwoordigers van Siërra Leone. U kunt zich voorstellen hoe die leiders zich voelden; achter hun rug om werden ze uitgeroeid en ze moesten mooi weer spelen bij de regering. Het wantrouwen wat ontstond in 1995 is altijd blijven voortbestaan en is ook de basis waarom je beter begrip op kunt brengen voor de gruwelijkheden die over en weer begaan zijn tijdens die oorlog. Om een lang verhaal kort te maken: op een gegeven moment is het RUF ten onder gegaan aan zijn eigen desorganisatie, er waren teveel tegenstellingen onderling tussen militaire leiders, er was geen coördinatie en ze hebben niet de omslag kunnen maken van een rebellenbeweging naar een politieke groepering. Want gaandeweg dat proces is er natuurlijk veel druk van buitenaf gekomen om te proberen een diplomatieke oplossing te vinden voor dit conflict. De RUF heeft naar schatting zo n miljoen dollar per jaar verdiend aan de diamanten exploitatie. Ongeveer 50 procent van dit bedrag was nodig voor het witwassen van het geld en verdween in de zakken van anderen. De regering van Siërra Leone heeft ongeveer

4 8 jaar lang geen toegang gehad tot de belangrijkste hulpbron van het land, de diamanten. De regering had geen geld! Men ging geld lenen van institutionele beleggers of mijnbouwbedrijven die graag concessies wilden hebben in de toekomst in dat mijngebied. Zij veronderstelden dus dat uiteindelijk het legitieme gezag weer zou worden hersteld! Dit gebeurde vaak en gebeurde buiten parlementaire controle om, als die er al was. Dit is een nietlegitieme daad van een vermeende legitieme actor! Uiteindelijk heeft de regering van Siërra Leone het gered, niet omdat ze zelf zo slim waren, maar omdat Nigeriaanse dictator Sani Abachia het RUF onder druk zette. Dus er was meer regionale geldpolitiek die de regering gered had, plus een interventie van Britse troepen die ingrepen. Het RUF was een nietsontziende terreurbeweging, maar de Nigeriaanse soldaten waren ook geen lieverdjes. Het interventiegebeuren van de regionale veiligheidsorganisatie ECOMOG, waarin Nigeriaanse troepen domineerden, werd gefaciliteerd met geld vanuit Europa! Ten tijde van de Ecomog interventie in Sierra Leone (1997) speelde in Europa de Joegoslavië crises waardoor er weinig interesse en controle was over de bestemming van het Europese geld. Dan nu de conflictsituatie in Angola. Er waren aanvankelijk drie conflictpartijen; een daarvan is vrij voorspoedig na de onafhankelijkheid van Portugal verslagen, dat was de FNLA van Roberto Holden. Dit was in Dan blijven over de MPLA van Dos Santos en Unita van Jonas Savimbi. Die twee hebben jarenlang gespeeld met de Koude Oorlog gegevens de tegenstelling tussen Amerika en de Sovjet-Unie en hebben daarvan geprofiteerd. Het MPLA was een Marxistische beweging die steun kreeg van de Sovjet-Unie en die in ruil voor wapens olie leverde. Cubaanse militairen speelden ook een rol in dat verhaal. Die werden door de Sovjet-Unie indirect gedwongen om te gaan vechten in Angola voor de MPLA. De Unita werd gesteund door het toenmalige Zaire en door het apartheidsregime van Zuid-Afrika. Daarachter zat Amerika, die faciliteerde dat proces, gaven in het geheim wapens en geld. Dit heeft geduurd van 1975 tot Daarna veranderde de hele constellatie. Het gevolg daarvan was dat zowel de MPLA als Unita eigen resources moesten vinden om die oorlog te kunnen voortzetten. Ze richtten zich daardoor voornamelijk op hun eigen grondstoffen, diamanten en olie. Vanaf het begin is het conflict tussen deze twee leiders ook een persoonlijk gevecht geweest. Dit is uitgevochten over de ruggen van 12 miljoen Angolezen in een periode van 25 jaar! In 1996 heeft de leider van Unita een strategische blunder gemaakt door over te gaan op conventionele oorlogsvoering. Hij kocht tanks en troepen en dacht de MPLA in een conventionele oorlog te kunnen verslaan. In die tijd was 70 % van Angola in handen van Unita, de NPLA zag eigenlijk alleen in stedelijke enclaves als de hoofdstad Luanda. Daar hadden zij een gebied van 30 bij 30 km waar overigens wel een derde van de bevolking zat op dat moment. En ze hadden nog wel wat kustenclaves waar zij ook nominaal de controle over hadden. Dus het was een offshore regime geworden. Niet alleen maar qua resources van olie maar ook qua gebieden. De omschakeling tot conventioneel leger kon Unita eigenlijk niet betalen. Naar schatting verdiende Unita 300 miljoen dollar per jaar aan de diamanten exploitatie, maar hiervan was een groot deel nodig voor bemiddelaars, transport en het wit wassen van het geld. Daarentegen werd de olieopbrengst van de MPLA steeds groter: begin jaren vaten, eind jaren vaten! De financiële basis van de MPLA werd dus alleen maar beter. Intussen verdween in de negentiger jaren het Apartheidsregime en veranderde ook de regionale politieke constellatie. In 1999 besluit Unita dan ook om zich terug te trekken in de bush als guerilla beweging. Maar eigenlijk is het dan al te laat: de beweging versplintert, de Amerikanen bieden geen steun meer en omarmen het Marxistische regime van de MPLA. Als afsluiting kijken we naar de exploitatie in vredestijd en die in oorlogstijd. Als we teruggaan naar de diamantmijnen, zie je dat militaire leiders, commandanten van

5 rebellenlegers, de plaats innemen van de zogenaamde providers. Ze schakelen alle concurrentie uit, zoals de informanten, en de arbeidsverhouding wordt heel erg hiërarchisch, want het leger exploiteert de diamanten. Helaas blijft er voor de mensen die daar werkzaam zijn weinig over. In de situatie van oorlog worden de diamantenmijn dus beheerd door gewapende fracties, als je als mijnwerker iets verkeerd doet wordt je geëxecuteerd. De gehele exploitatie wordt dan ook gericht op het behoud van een rebellengroepering. Hier is dan ook een cultuuromslag te zien. Bij olie gaat dit op een veel slinksere manier. Als voorbeeld nemen we de Angolese regering. Het staatsbedrijf Sanangol heeft het monopolie over het toekennen van concessies van olieblokken in het continentaal plat. Tijdens de oorlog zorgde het regime van Dos Santos ervoor dat verschillende buitenlandse maatschappijen een blok toegewezen kregen. En de verplichting was om een behoorlijk groot bedrag aan tekengeld onder de tafel te geven, wat nooit in de boekhouding kwam. Ten tweede was dat ze Junior Partner toegeschoven kregen die eigenlijk niets deed. De Junior Partner zorgde ervoor dat de regering allerlei militaire dienstverlening kon inhuren, waarvan de rekening doorgeschoven werd naar de buitenlandse oliebedrijven. Hiermee wil ik aangeven dat zodra je met de exploitatie van aardolie te maken krijgt in een oorlogssituatie er allerlei indirecte manieren worden ontwikkeld om geld af te romen. Terwijl het bij de diamantmijnen een kwestie is van het onder controle houden van je arbeidskrachten, om te voorkomen dat er diamanten in en uit gaan. Tot slot een aantal algemene observaties Concluderend kan het volgende gezegd worden: Na de val van de muur moesten de concurrerende gewapende groepen wel op zoek naar alternatieve hulpbronnen. Met als gevolg dat de natuurlijke hulpbronnen in toenemende mate worden gemonopoliseerd ten dienste van oorlogsvoering. Tevens zie je dat oorlogsvoering ervoor zorgt dat grondstoffen uit Afrika goedkoper worden op de Westerse markt, want regimes staan onder druk om zo snel mogelijk hun waar te verkopen om hiervoor in de plaats wapens aan te schaffen. In dit geval maakt het niet uit dat producten onder de marktprijs verkocht worden, het is een zaak van overleven. De zittende regimes gebruiken een legitieme status als staat om toekomstige exploitatierechten te verpachten aan buitenlandse mijnbouwbedrijven en andere geïnteresseerden. Dat is een kwalijke zaak. Een vierde conclusie kan zijn dat oorlogsvoering in toenemende mate plaatsvindt in en rond strategische belangrijke wingebieden van diamanten en olie, met uitzondering van de offshore exploitatie. Dat is namelijk militair strategisch veel makkelijker te verdedigen. Tevens gaan grondstoffenoorlogen in toenemende mate samen met extreme oorlogsstrategieën, zoals etnic clansing, human clansing alles en iedereen komt aan de beurt, gendercide; het doden van mannen selectief zoals dat gebeurt is in de hooglanden van Angola om de achterban van Savimbi s Unita droog te leggen, en vervolgens zijn alle vrouwen en kinderen in vluchtelingen kampen gestopt. En hier laat je dan al die hulpverleningsclubjes op los. Die dan vervolgens in de media staan te brullen dat dit zo toch echt niet langer kan. Maar het dilemma is als je niets doet er nog meer mensen dood gaan. En

6 je wordt op een gruwelijke manier gebruikt door een misdadig regime, want dat is wat er gespeeld heeft in Angola. De legitimiteit van gewapende actoren neemt in de loop van langdurige conflicten af. Uiteindelijk gaat het om overleven. Essentiële staatstaken zoals het onderhouden van een goedwerkend gezondheids- of onderwijssysteem worden verwaarloosd. De grondstoffenoorlogen hebben het toekomstige ontwikkelingspotentieel van veel Afrikaanse landen op lange termijn aangetast. Tenslotte wil ik zeggen dat voortschrijdende globalisering heeft ondermeer de ongehinderde externe grondstoffen exploitatie tijdens conflicten in Afrika gefaciliteerd. Er is geen bindende jurisprudentie waaraan bedrijven en regeringen zich dienen te houden als zij handel drijven met regimes die verwikkeld zijn in interne oorlogen.

Aarde, werk van onze handen?

Aarde, werk van onze handen? Stichting Oecumenische Vieringen Eindhoven (SOVE) Aarde, werk van onze handen? Zaterdag 1 november 2014 18.30 uur Toespraak: Rijkdom in onze aarde: bron voor ontwikkeling en conflict: Olie in Zuid-Soedan

Nadere informatie

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld In meer dan dertig landen in de wereld is er oorlog. Wereldwijd zijn er dus miljoenen kinderen die een oorlog meemaken. Vraag 1. Kun je drie landen noemen

Nadere informatie

Congo: : van oorlog naar vrede. Informatiefiche 1

Congo: : van oorlog naar vrede. Informatiefiche 1 Informatiefiche 1 Grondstof Meest producerende landen Aandeel in wereldproductie Kobalt DR Congo, Zambia, Marokko & Westelijke Sahara 51 % Industrieel Diamant DR Congo, Botswana, Zuid-Afrika 49% Koper

Nadere informatie

Achor, 31 jaar. Nakisha, 11 jaar

Achor, 31 jaar. Nakisha, 11 jaar Achor, 31 jaar Achor is gevlucht voor de gevechten tussen regerings- en rebellengroepen. Achor is geboren in Darfoer in Soedan, een regio die geteisterd wordt door gewapende conflicten en geweld. Decennialang

Nadere informatie

Mevrouw A.M.A. van Ardenne - van der Hoeven Minister van Ontwikkelingssamenwerking Ministerie van Buitenlandse zaken Bezuidenhoutseweg 67 DEN HAAG

Mevrouw A.M.A. van Ardenne - van der Hoeven Minister van Ontwikkelingssamenwerking Ministerie van Buitenlandse zaken Bezuidenhoutseweg 67 DEN HAAG Mevrouw A.M.A. van Ardenne - van der Hoeven Minister van Ontwikkelingssamenwerking Ministerie van Buitenlandse zaken Bezuidenhoutseweg 67 DEN HAAG Ons kenmerk: Betreft: NiZA/2003/0826/ph/jh Angola Amsterdam,

Nadere informatie

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen Koude Oorlog Amerikaanse buitenlandse politiek communisme rivaliteiten tussen de Sovjet-Unie en China nationalistische bewegingen dekolonisatie Twee grote processen Koude oorlog Nationalisme en dekolonisatie

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Kritisch kijken op verschillende schaalniveaus

Kritisch kijken op verschillende schaalniveaus Kritisch kijken op verschillende schaalniveaus Inleiding In het eerste jaar van Geogenie ben je begonnen vanuit België naar de wereld te kijken. In het tweede jaar heb je veel geleerd over Europa en in

Nadere informatie

Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft.

Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft. Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft. Gie Goris, Mondiaal Magazine (MO), 20 februari 2010 Malalai Joya: 'In de ware wereld leven de Afghaanse vrouwen

Nadere informatie

West-Afrika, grondstoffenrijk maar industriearm

West-Afrika, grondstoffenrijk maar industriearm West-Afrika, grondstoffenrijk maar industriearm Luc Zwartjes 1. Fysisch kader van West-Afrika: a. Duid op de kaart de belangrijkste reliëfeenheden aan: gebergteketen (bruine lijn), plateua (geel) en vlakte

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Oorlog en vrede. Pleidooi voor actief vredesbeleid

Oorlog en vrede. Pleidooi voor actief vredesbeleid Oorlog en vrede Pleidooi voor actief vredesbeleid Vrede is belangrijk, daar zal wel iedereen het mee eens zijn. Zonder vrede zeker minimaal gedefinieerd als de afwezigheid van oorlog is samenleven onmogelijk.

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Bij deze opgave horen figuur 3 en de teksten 7 tot en met uit het bronnenboekje. Gebruik tekst 7. Er zijn twee vormen van dictaturen: autoritaire en totalitaire

Nadere informatie

Simulatiespel: Shell in Nigeria

Simulatiespel: Shell in Nigeria Simulatiespel: Shell in Nigeria Atlantische Commissie 2007 Simulatiespel: Shell in Nigeria Inleiding Dit simulatiespel is gebaseerd op de recente onlusten in Nigeria. Nigeria is het grootste olieproducerende

Nadere informatie

IJsbreker 1 Congo ontrafeld

IJsbreker 1 Congo ontrafeld IJsbreker 1 Congo ontrafeld Stap1. Conflicten in de wereld Welke voorbeelden van conflicten in de wereld ken je? Noteer ze in de tabel. Vermeld ook hoe het conflict zich afspeelt: - tussen 2 landen.. -

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

IJsbreker 1 Congo ontrafeld

IJsbreker 1 Congo ontrafeld IJsbreker 1 Congo ontrafeld Stap1. Conflicten in de wereld Welke voorbeelden van conflicten in de wereld ken je? Noteer ze in de tabel. Vermeld ook hoe het conflict zich afspeelt: - tussen 2 landen.. -

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Tijdlijn van de recente geschiedenis van Soedan

Tijdlijn van de recente geschiedenis van Soedan Tijdlijn van de recente geschiedenis van Soedan De belangrijkste gebeurtenissen in chronologische volgorde: Het begin van het noord-zuid conflict 1899-1955 Soedan wordt geregeerd door Groot-Brittannië

Nadere informatie

Communicatie en strategie van de Afghaanse Taliban, vanuit het perspectief van het leiderschap

Communicatie en strategie van de Afghaanse Taliban, vanuit het perspectief van het leiderschap , vanuit het perspectief van het leiderschap Auteurs: Godfried Wessels Seran de Leede Edwin Bakker Samenvatting Op 28 december 2014 is een einde gekomen aan de ISAF-missie (International Security and Assistance

Nadere informatie

Belangen: Rusland versus de EU

Belangen: Rusland versus de EU Belangen: Rusland versus de EU Korte omschrijving werkvorm Leerlingen denken na over de redenen waarom Rusland en de EU zich met het conflict in Oekraïne bemoeien. Dit doen zij door eerst een tekst te

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

Resolutie CDJA. Werkgroep Buitenlandse Zaken & Defensie, namens de Politieke Commissie

Resolutie CDJA. Werkgroep Buitenlandse Zaken & Defensie, namens de Politieke Commissie Resolutie CDJA Indiener: Resolutie: Werkgroep Buitenlandse Zaken & Defensie, namens de Politieke Commissie Situatie Oost-Congo De Nederlandse regering moet alert zijn op grondstoffenroof uit Oost-Congo

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie Titel: Mijnbouw in Peru. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Locatie: Hogeschool Gent Datum en uur: 26 februari 2013, 11.00-12.30 Verslaggever: Inge Boudewijn Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek:

Nadere informatie

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De Sjiieten van Irak Irak is een land dat bestaat uit verschillende etnische en religieuze groeperingen. De Sjiieten vormen 60%, de

Nadere informatie

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In een rollenspel ervaren de deelnemers de invloed van beleidsbeslissingen in het ene land op het leven van mensen in een ander land. De meerderheid

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Lieve vrienden van El Manguaré,

Lieve vrienden van El Manguaré, Lieve vrienden van El Manguaré, Vanuit een overstroomd Iquitos de tweede tamtam van 2012. Twee dagen geleden schreef ik onderstaand stukje: Manguaré kampt met wateroverlast! Zoals Yolanthe in de vorige

Nadere informatie

De parlementaire democratie is goed voor u, maar niet voor mij

De parlementaire democratie is goed voor u, maar niet voor mij 25 e Van der Leeuw lezing Groningen, 26 oktober 2007 Kader Abdolah De parlementaire democratie is goed voor u, maar niet voor mij Ik spring meteen in het diepe. Een parlementaire democratie is niet geschikt

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Amsterdam, 30 juli 2004. Onderwerp: Vragenlijst diamanten. Beste vrijwilliger,

Amsterdam, 30 juli 2004. Onderwerp: Vragenlijst diamanten. Beste vrijwilliger, Amsterdam, 30 juli 2004 Onderwerp: Vragenlijst diamanten Beste vrijwilliger, Prins Hendrikkade 33 Postbus 10707 1001 ES Amsterdam T: +31 (0) 20 520 62 10 F: +31 (0) 20 520 62 49 I: www.niza.nl We zijn

Nadere informatie

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 Dit S.O. bestaat uit 41 vragen. Je schrijft met een blauwe of zwarte pen. Schrijf netjes en duidelijk. Indien bij een vraag een verklaring wordt gevraagd en de verklaring

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

Xxxxx. Regie: Xx Jaar: 2007. http://www.xxx http://www.xxx. Regie: Debs Gardner-Paterson Jaar: 2010 Duur: 88 minuten Website www.africaunited.nl.

Xxxxx. Regie: Xx Jaar: 2007. http://www.xxx http://www.xxx. Regie: Debs Gardner-Paterson Jaar: 2010 Duur: 88 minuten Website www.africaunited.nl. Africa XXXXX United Opdrachtblad Opdrachtenblad Regie: Xx Jaar: 2007 Regie: Debs Gardner-Paterson Duur: xx Jaar: 2010 Duur: 88 minuten Website www.africaunited.nl Xxxxx Xxxx docentenhandleiding # Leerdoelen

Nadere informatie

CUEY MACHAR SECONDARY SCHOOL FOUNDATION informatiepakket kindsoldaten

CUEY MACHAR SECONDARY SCHOOL FOUNDATION informatiepakket kindsoldaten CUEY MACHAR SECONDARY SCHOOL FOUNDATION informatiepakket kindsoldaten Inleiding CMSF weet hoe belangrijk kennis over het probleem kindsoldaten is en hoe belangrijk het is om de aantallen terug te dringen

Nadere informatie

HET DROOMMUSEUM VAN DRE

HET DROOMMUSEUM VAN DRE HET DROOMMUSEUM VAN DRE Beste leerling, Dit werkblad wil je iets langer bij bepaalde zaken in het museum laten stil staan. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat je niet mag rondneuzen naar andere objecten,

Nadere informatie

Zit er muziek in Congo?

Zit er muziek in Congo? Zit er muziek in Congo? Drs. Ellen Berends 11 januari 2011 Uw taak is immens... De grootste gevaren die u bedreigen zijn de onervarenheid van de bevolking zichzelf te besturen; de etnische strijd die vroeger

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Recht op toegang tot het internet?

Recht op toegang tot het internet? Deze samenvatting is een bewerking van de presentatie zoals die gehouden is op vrijdag 3 juni 2008 tijdens de studiemiddag Behoud en vernieuwing in het informatierecht van de Vereniging voor Media- en

Nadere informatie

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. Nederlandse soldaten naar Mali

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. Nederlandse soldaten naar Mali PrO -weekkrant Week 45 november 2013 Voor jongeren in het praktijkonderwijs 4-1 0 november 2013 Eenvoudig Communiceren Nederlandse soldaten naar Mali Foto: ANP In Mali helpen buitenlandse soldaten de inwoners.

Nadere informatie

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Zuidoost-Azië Opgave 5 Stuwdammen in Myanmar Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Gebruik bron 1 en de atlas. De provincie Kachin in het noorden van Myanmar is geschikt

Nadere informatie

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij?

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij? Nederland Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Waar? (vul in) Op de. in (plaats) Waarom zijn al die mensen daar?... Welke bekende persoon is er altijd bij?. Hoe heet het meisje rechts? Haar moeder viert

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 53 punten

Nadere informatie

Sportief en solidair. Dwars door Oeganda

Sportief en solidair. Dwars door Oeganda DWARS DOOR OEGANDA Sportief en solidair Dwars door Oeganda 17-28 februari 2016 We doorkruisen in 7 etappes de parel van Afrika op de mountainbike We bezoeken de projecten van Broederlijk Delen waarvoor

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Hoofdstuk 7: De Vietnam Oorlog (1963-1973)

Hoofdstuk 7: De Vietnam Oorlog (1963-1973) Hoofdstuk 7: De Vietnam Oorlog (1963-1973) Geschiedenis HAVO 2011/2012 www.lyceo.nl 1963-1973 De oorlog in Vietnam De oorlog aan het thuisfront 1963 1969: Johnson 1969 1973: Nixon De rol van de media De

Nadere informatie

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen!

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Maar om nog eerlijker te zijn, gisteren zag ik er heel

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I LET OP: De cursieve regel achter de vraagzin kan afhankelijk van de feitelijke vraag bijvoorbeeld vermelden: dat een verklaring een situatiebeschrijving en een algemene regel (= verklarend principe) moet

Nadere informatie

In deze les werk je in groepen van drie of vier personen. Vul hier de namen van de groepsleden in:

In deze les werk je in groepen van drie of vier personen. Vul hier de namen van de groepsleden in: Congo De Democratische Republiek Congo is nu vaak in het nieuws. Er is een verschrikkelijke burgeroorlog aan de gang. Verschillende groepen in het land vechten met elkaar. De Europese Unie wil misschien

Nadere informatie

Sessie 64. Meningen over Johan van Oldenbarnevelt. Mening in 1618. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen

Sessie 64. Meningen over Johan van Oldenbarnevelt. Mening in 1618. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 64. Meningen over Johan van Oldenbarnevelt Mening in 1618 Mening Nu Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 64. Uitspraken over Johan van Oldenbarnevelt Johan van Oldenbarnevelt verdiende het om

Nadere informatie

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Als...door een tijger achterna gezeten. door Maurice Maarssen Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS),

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

RECHTEN VAN HET KIND: KINDSOLDATEN

RECHTEN VAN HET KIND: KINDSOLDATEN 20 november 1989 Kindsoldaten Op 20 november 1989 hebben de Verenigde Naties het Verdrag inzake de Rechten van het Kind aangenomen. Uit dit verdrag lichten we voor leerlingen van de groepen 7 en 8 één

Nadere informatie

Nieuwe Golfoorlog in de maak?

Nieuwe Golfoorlog in de maak? Taak actualiteit Nieuwe Golfoorlog in de maak? De Eerste Golfoorlog was een oorlog tussen Irak en Iran van 1980-1988 en is genoemd naar het zeegebied van de Perzische Golf, omdat zich daar een belangrijk

Nadere informatie

Verslag Rechtvaardigheidscongres (07-03-2012)

Verslag Rechtvaardigheidscongres (07-03-2012) Verslag Rechtvaardigheidscongres (07-03-2012) Op 17 maart 2012 organiseerde Hellingproef een congres over rechtvaardigheid in samenwerking met het JongWBS (PvdA) en de JongTeldersstichting (VVD). De dag

Nadere informatie

ARTSEN ZONDER GRENZEN

ARTSEN ZONDER GRENZEN ARTSEN ZONDER GRENZEN 20 december Inleiding Artsen zonder Grenzen is één van de meest aansprekende hulporganisaties van de laatste jaren. Vanaf de oprichting op 20 december 1984 tot nu toe is de organisatie

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

4 mei 2015. Onderzoek: Nationale dodenherdenking

4 mei 2015. Onderzoek: Nationale dodenherdenking 4 mei 2015 Onderzoek: Nationale dodenherdenking Over het EenVandaag Het EenVandaag bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE?

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? Freelancen, interimmen, contracting zijn allemaal verschillende benamingen voor een zeer sterk groeiend verschijnsel in de economie. Steeds meer industrieën

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

sarie, mijn vriend kaspar en ik

sarie, mijn vriend kaspar en ik sarie, mijn vriend kaspar en ik Leen Verheyen sarie, mijn vriend kaspar en ik is een theatertekst voor kinderen vanaf 4 jaar en ging in première op 12 september 2009 bij HETPALEIS in Antwerpen 1 ik: het

Nadere informatie

filosofie havo 2016-I

filosofie havo 2016-I Opgave 2 Waarheid en verzoening In 1991 kwam er officieel een einde aan de lange periode van apartheid in Zuid-Afrika. De apartheid hield in dat de bevolkingsgroepen van Zuid- Afrika zoveel mogelijk van

Nadere informatie

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen Door rechtopmigratie op 8 oktober, 2015-00:00 foto, school in Nederland uit 1937 De aanslepende vluchtelingencrisis en de daar bijhorende verklaringen van bepaalde politici heeft niemand onberoerd gelaten.

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Solidariteitsactie. voor. vluchtelingen. in Syrië. Zondag 22 februari 2015. GC De Wildeman Schoolstraat 15, Herent. Koerdische Maaltijd

Solidariteitsactie. voor. vluchtelingen. in Syrië. Zondag 22 februari 2015. GC De Wildeman Schoolstraat 15, Herent. Koerdische Maaltijd Solidariteitsactie voor vluchtelingen in Syrië Zondag 22 februari 2015 GC De Wildeman Schoolstraat 15, Herent Koerdische Maaltijd korte film en getuigenissen van Syrische vluchtelingen optreden Koerdische

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam: Werkblad Ω Na 945 Ω Les : Dertig jaar verschil In de Tweede Wereldoorlog is er veel vernield in Nederland. Na de oorlog is er Na de Tweede Wereldoorlog geen geld meer om het land op te bouwen. De Verenigde

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden Indië Lezing, 8 maart 2016, Amsterdam Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen Aya Ezawa, Universiteit Leiden Mijn doel in deze lezing is een beeld schetsen van de ervaringen van Japans-Indische

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Essay. Een commissaris/adviseur binnen het MKB?

Essay. Een commissaris/adviseur binnen het MKB? Essay Een commissaris/adviseur binnen het MKB? Intro Recentelijk hebben Cock Grandia en Rob Blom vanuit het thema een commissaris/adviseur binnen het MKB voor een 100-tal accountants een boeiende, interactieve

Nadere informatie

Wat is een dictatuur?

Wat is een dictatuur? Wat is een dictatuur? Een dictatuur is een regeringsvorm waarin alle macht in handen is van één persoon of van één groep mensen. In verreweg de meeste gevallen komt een dictatuur tot stand na gebruik van

Nadere informatie

Inspiratie in Ontwerp

Inspiratie in Ontwerp Victor ter Horst G&I 1B Inspiratie in Ontwerp 14-10-2015 Art Media and Me Saskia Freeke, Sonja van Vuure Page 1 Onderwerp Als onderwerp voor de opdracht heb ik gekozen de game Metal Gear solid, ik zal

Nadere informatie

De trans-atlantische slavenhandel

De trans-atlantische slavenhandel De trans-atlantische slavenhandel Slaven op weg naar de kust D e trans-atlantische slavenhandel is een gevoelig onderwerp. Tijdens de eeuwen dat de handel duurde, waren zowel Europeanen als Afrikanen betrokken

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden Enquête Mantelzorg en dementie 2014 Vooraf In juli 2014 vroegen wij onze leden naar hun ervaringen met mantelzorg in het algemeen, en mantelzorg

Nadere informatie

Mediation: effectieve conflictoplossing op maat, als alternatief voor een juridische procedure

Mediation: effectieve conflictoplossing op maat, als alternatief voor een juridische procedure Mediation: effectieve conflictoplossing op maat, als alternatief voor een juridische procedure Schilderij Het appeltje is speciaal gemaakt voor en eigendom van Randstad Mediation & Coaching Wie recht zoekt

Nadere informatie

Macht en waarden in de wereldpolitiek

Macht en waarden in de wereldpolitiek Rik Coolsaet Macht en waarden in de wereldpolitiek Actuele vraagstukken in de internationale politiek Editie 2006-2007 2 Inhoud Inleiding... Deel 1. De jaren 90: het transitiedecennium 1. Van illusie naar

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord)

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord) Inleiding De kerkenraad heeft u tot twee keer toe bekend gemaakt dat een aantal broers benoemd is tot ouderling en diaken van onze gemeente. Het zijn (namen). Daarmee is ook ruimte gegeven om eventueel

Nadere informatie