N A T U U R W E T E N S C H A P P E N V O O R H A N D E L 2 Copyright

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "N A T U U R W E T E N S C H A P P E N V O O R H A N D E L 2 Copyright"

Transcriptie

1 N AT U U R W E T E N S C H A P P E N V O O R H A N D E L 2

2

3 Thema 2 Relaties tussen organismen en milieu

4 1 Onderzoek van een sterk betreden of bereden plaats Als voorbeeld van invloed van de mens op het milieu, bekijken we het effect van de betreding van een grasveld of wegberm. 1.1 Onderzoek van een sterk betreden of bereden plaats 1. Omschrijf de ligging: Noteer welke menselijke activiteiten plaatshebben op/bij deze plek. wandel- en/of fietsverkeer langs deze plek parking Span een touw van 3 m (zie afbeelding hiernaast). Bepaal de dichtheid van de bodem in elk meetpunt. Dit kun je door een dartspijl in een pvc-buis te laten vallen en te kijken hoe diep de punt in de bodem is gedrongen. Duid aan met de volgende schaalverdeling: 1 = sterkst verdichte bodem 6 = minst verdichte bodem touw 1,00 m 0,75 m 0,50 m kwadrant 0,25 m meetpunt weegbree Grote pad 42 RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU

5 Tel het aantal groteweegbreeplanten dat op deze plaats groeit. Leg hiervoor een kwadrant (raam van 50 cm op 50 cm) zo neer dat het meetpunt het midden vormt van het te onderzoeken gebied. Tel het aantal planten in elk vierkant en noteer in de tabel. Nummer van het kwadrant Verdichtinggraad (1-6) Aantal weegbreeplanten Welk verband is er tussen de verdichting van de bodem en het aantal weegbreeplanten? De eigenschappen van een wegberm of grasveld veranderen door het belopen of betreden van dit terrein. Eén van de factoren die zeker een rol speelt, is het dichtdrukken en verharden van het terrein. Dat heeft zeker gevolgen voor de planten die er voorkomen. Maak de vergelijking met een voetbalveld: voor het doel groeit er weinig gras. De planten die we aantreffen op sterk betreden plaatsen, noemen we tredplanten. genoemd. Voorbeelden van tredplanten zijn: Door welke kenmerken kunnen tredplanten op sterk betreden plaatsen groeien? RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU 43

6 2 Invloed van organismen op het milieu Alle organismen beïnvloeden het milieu waarin ze voorkomen. Denk maar aan een torenvalk die op zoek is naar voedsel in een bepaald gebied, een koe die in een weiland graast, een bever die een boom doorknaagt, otters die dammen bouwen. Het organisme dat echter de grootste invloed heeft op zijn omgeving, is natuurlijk de mens. 2.1 Mens en milieu Waarvoor gebruikt de mens het milieu? Bekijk hiervoor de afbeeldingen. 44 RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU

7 Sinds de industriële revolutie is de invloed van de mens op het milieu sterk toegenomen. De voornaamste oorzaken zijn: - de enorme bevolkingstoename; - de grote industriële productie; - de chemische en technische ontwikkeling ; - de grootschalige landbouw; - de veranderde infrastructuur; - de welvaartsgroei. 2.2 Waterverontreiniging Oorzaken Zowel huishoudens, industrie, landbouw, scheepvaart als toerisme zijn verantwoordelijk voor waterverontreiniging. De huishoudens Ons rioolwater bevat vele organische afvalstoffen: uitwerpselen, voedsel- en drankresten, detergenten (was- en afwasmiddelen) In Vlaanderen voeren we het grootste deel van het afvalwater af naar zuiveringsstations. De industrie De industrie loost afvalwater. Dat kan verontreinigd zijn met chemische afvalstoffen. De landbouw Pesticiden kunnen via de lucht of het oppervlaktewater in waterlopen terechtkomen. De scheepvaart Vooral op zee kunnen schepen het water vervuilen door: vervuilen het lozen van aardolie, het reinigen van de tanks Het toerisme Ook het toerisme heeft een grote invloed op de waterverontreiniging: afval uit de horeca, beschadiging van de oevers door speedbootjes Gevolgen A Verstoring van de zelfreiniging van waterlopen Wanneer bepaalde afvalstoffen in het water terechtkomen, kunnen ze worden opgegeten door bacteriën in het water. Die zorgen voor de afbraak van de afvalstoffen. Niet alle afvalstoffen kunnen afgebroken worden, enkel de organische stoffen, zoals plantenresten, etensresten, humus en uitwerpselen. Open riool RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU 45

8 We noemen de natuurlijke reiniging van het water ook wel het zelfreinigend vermogen van water. Bij een overdreven toevoer van afvalstoffen wordt dit zelfreinigend vermogen en de werking van het ecosysteem verstoord. De grote hoeveelheden afval veroorzaken een drastische daling van het zuurstofgasgehalte in het water. Deze daling kan zo sterk zijn dat de vissen stikken. Wanneer nog meer afval in het water terechtkomt, zullen ook de waterdieren en de bacteriën die zuurstof nodig hebben om te leven (=... ) sterven. Als het zuurstofgas uit het water verdwijnt, gaan anaerobe bacteriën (bacteriën die geen zuurstofgas nodig hebben of dat zelfs niet verdragen) zich sterk vermenigvuldigen. Zij breken nu de aangevoerde afvalstoffen af. Hierbij worden stinkende, giftige gassen, onder andere diwaterstofsulfide, ammoniak en methaan, gevormd. Door overbelasting van organische afvalstoffen is de waterloop een stinkende open riool geworden waaruit, behalve de anaërobe bacteriën, praktisch alle leven verdwenen is (= biologisch dood). B Eutrofiëring van waterlopen Door overbemesting komen nitraten en andere mineralen in het oppervlakte- en grondwater terecht. Voor planten zijn dit voedingsstoffen, ze kunnen zich dus sterk gaan vermenigvuldigen. In het water woekeren de algen. Overbemesting GEVOLG van eutrofiëring - Overdag: de algen produceren veel zuurstofgas, door.... Slechts 4 % zuurstofgas blijft in het water opgelost. De rest ontsnapt de lucht in. - s Nachts: de algen nemen samen met de waterorganismen zuurstofgas op! Tegen de ochtend ontstaat een zuurstofgebrek. Hierdoor zullen waterdieren sterven en vormen zich stinkende gassen door anaërobe bacteriën (zie ook zelfreinigend vermogen ). C Vergiftiging van waterorganismen Sommige stoffen zijn zeer giftig en schadelijk en niet biologisch afbreekbaar. Dit wil zeggen dat ze niet uit het lichaam verwijderd worden. Ze worden opgeslagen in bepaalde weefsels of organen. Hierdoor neemt de concentratie ervan voortdurend toe, naarmate meer vervuild voedsel wordt opgenomen. Dit noemen we het cumulatief effect van gifstoffen. Voorbeelden: - DDT (dichloordifenyltrichloorethaan) is een insecticide, dat in de jaren overvloedig werd gebruikt. Het is echter een zeer moeilijk afbreekbare stof. Het blijft gedurende jaren aanwezig in het milieu! 46 RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU

9 - De organismen in een ecosysteem vormen een voedselweb. Uit een voedselweb kunnen we verschillende organismen in een voedselpiramide plaatsen. Dieren die bovenaan de voedselpiramide staan, krijgen de meeste gifstoffen binnen. Haal uit bovenstaande tekening een voedselpiramide. Welk dier heeft de meeste gifstoffen in zijn lichaam? D Olieslachtoffers De olievlekken die schepen op zee achterlaten, doden elk jaar tienduizenden vogels. Door de olie kleven hun veren aan elkaar, zodat de bescherming tegen afkoeling wegvalt. De dieren sterven aan onderkoeling. Een met olie besmeurde vogel RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU 47

10 Leuk om te weten Wat doe je het best wanneer je een met olie besmeurde vogel vindt die nog leeft? Probeer de vogel te vangen. Tracht hierbij het dier niet extra op te jagen. Plaats de vogel in een kartonnen doos en breng hem zo snel mogelijk naar een opvangplaats. Let erop dat de vogel voldoende zuurstof krijgt, maar probeer hem niet zelf te wassen of eten te geven. Bron: Op de volgende figuur zie je een speciale vogelwasmachine. De vogel wordt in een trommel vastgezet, met gespreide vleugels en zijn kop eruit. Uit ronddraaiende sproeikoppen worden water en zeep door de veren gespoeld. Onderzoek heeft uitgewezen dat met deze techniek de vogels schoner worden en minder stress ondervinden dan wanneer zij handmatig worden gewassen. Bron: Vogelmachine E Conclusie Per dag wordt er over heel de wereld 2 miljoen ton afval gedumpt in rivieren en meren. Eén liter afval vervuilt 8 liter zoet water. Dagelijks worden door onze manier van leven miljoenen liters kostbaar zoet water (drinkwater) vervuild. Aan rivieren waarvan het water gebruikt wordt voor de zuivering tot drinkwater, vind je het bord dat je op de foto ziet. Zo weten de schippers dat ze zeker geen afval mogen lozen. Door waterverontreiniging zijn grote hoeveelheden water als drinkwater of voor andere doeleinden onbruikbaar geworden. De kosten voor het opnieuw bruikbaar maken van dat water lopen hoog op. Wat concludeer je hieruit voor jezelf? 48 RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU

11 2.3 Luchtverontreiniging 1) Oorzaken Om onze consumptiemaatschappij van energie te voorzien, verbranden we massa s fossiele brandstoffen. Dat zijn koolstofverbindingen, zoals aardolie, aardgas, bruinkool en steenkool. Hierbij komen stoffen zoals roet, koolstofdioxide (CO 2 ), zwaveldioxide (SO 2 ), stikstofoxiden (NO en NO 2 ) en vluchtige koolwaterstoffen extra vrij. Die kunnen de samenstelling en dus de eigenschappen van de atmosfeer veranderen. Door verbranding van chloorhoudende stoffen komen dioxines vrij. Dat zijn kankerverwerkende stoffen. De intensieve veeteelt zorgt voor het overgrote deel van de uitstoot van ammoniak (NH3). Dit is voornamelijk te wijten aan mestoverschotten. SO 2 5 % 19 % NO x NH 3 verkeer en huishoudens 29 % 15 % overige raffinaderijen bronnen 28 % electriciteitscentrales 25 % industrie 50 % verkeer huishoudens 15 % electriciteitscentrales 15 % industrie en raffinaderijen 2 % 3 % 95 % landbouw 2) Gevolgen A Zure regen Een zuur ontstaat door reactie van een niet-metaaloxide met water. Zure regen wordt op dezelfde manier gevormd! Gasvormige niet-metaaloxiden reageren met de waterdamp uit de lucht en vormen een zuur. Van nature uit zijn er niet-metaaloxiden aanwezig in de lucht. Welke? Welke zuren vormen zij? RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU 49

12 SO H 2 SO 4 H + 2 H + H NOX H HNO NO SO H + luchtvervuiling SO 2 SO 2 NOX NO X SO 2 zure regen schade aan bossen en monumenten verzuurde meren Je kunt dus concluderen dat natuurlijke regen géén neutrale zuurtegraad (ph) heeft. Door verbranding van fossiele brandstoffen, het verkeer... komen er meer niet-metaaloxiden in onze lucht terecht. Die zorgen voor de zure regen. Zure regen is minstens honderdmaal zuurder dan normale regen! Gevolgen Zure regen kan verstrekkende gevolgen hebben voor Planten, dieren en materialen. - Planten: Planten kunnen erg lijden onder zure bodem en zure neerslag. Ze worden in hun groei geremd: hun stam; wortelstelsel en bladeren worden aangetast. Ze zullen naalden of bladeren verliezen. - Dieren: In sommige meren in Scandinavië stelde men vast dat de zuurtegraad enorm daalde. Tegelijkertijd werd ook een vissterfte waargenomen waardoor sommige meren hun visbestand volledig zagen verdwijnen. Onderstaande figuur toont duidelijk aan dat de laatste vissen sterven vanaf ph 4,5. Enkel insecten overleven bij nog zuurdere omstandigheden. 7,5 7,0 6,5 6,0 5,5 5,0 4,5 4,0 3,5 Kreeftachtigen, slakjes, mosseltjes enz. sterven. Zalm, forel en voorn sterven. Gevoelige insectenlarven en planktonsoorten sterven. Witvis en vlagzalm sterven. Snoek en baars sterven. Paling en beekforel sterven. Ongevoelige insecten en sommige planktonsoorten overleven. Veenmossen nemen toe. 7,5 7,0 6,5 6,0 5,5 5,0 4,5 4,0 3,5 Bron: Acidification and air pollution, RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU

13 - Materialen: Ook gebouwen en andere zaken in kalksteen, natuursteen en metalen worden aangetast door zure regen. Onze kathedralen verliezen op die manier ongeveer tien ton materiaal per jaar. Aan dit tempo moet een kathedraal om de dertig jaar worden gerestaureerd. Een aangetast monument B Het broeikaseffect De zon straalt licht en warmte naar de aarde. Niet al deze energie bereikt de aarde ook echt. Een deel wordt teruggekaatst in de ruimte. Het grootste deel dringt echter wel door de atmosfeer en zorgt dat de atmosfeer en het aardoppervlak opwarmen. De aarde straalt zelf deze warmte terug uit naar de atmosfeer (als een tennisser die de bal terugslaat). Ook nu zorgen de gassen in de atmosfeer dat een deel van de warmte naar de ruimte kan ontsnappen, maar een ander deel wordt vastgehouden op aarde. Op deze manier blijft de gemiddelde temperatuur op aarde ongeveer 15 C, zoals wij ze kennen. Zonder dit broeikaseffect zou geen leven op aarde mogelijk zijn. De temperatuur zou dalen tot -18 C. Broeikasgassen zijn dus nodig, maar met mate. en al str ne n zo atmosfeer warmte aarde Het probleem is echter dat de mens het broeikaseffect versterkt! RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU 51

14 De grote boosdoener is CO 2. De laatste 200 jaar stoten we met ons allen enórme hoeveelheden CO 2 uit, waardoor we de samenstelling van de atmosfeer veranderen. Deze CO 2 werkt als een deken rond de aarde, dat ervoor zorgt dat de warmte langer vastgehouden blijft. Dit verstoort echter het temperatuurevenwicht op aarde. Door het toegenomen broeikaseffect blijft de temperatuur stijgen tot een nieuw evenwicht is bereikt. Bij dit nieuwe evenwicht horen allerlei neveneffecten. Wat zijn de gevolgen van het versterkt broeikaseffect? De temperatuur is de afgelopen honderd jaar met 0,6 C gestegen. Dit lijkt weinig, maar deze kleine stijging heeft al grote gevolgen! Bovendien wordt een mogelijke stijging van 1,4 tot 5,8 C voorspeld! - De stijging van de temperatuur zal het niveau van de oceanen doen verhogen, doordat gletsjers en ijskappen smelten. Bovendien zal door de hoge temperatuur het water uitzetten. Volgens wetenschappers zou het waterniveau kunnen stijgen met 8-88 cm. Hierdoor komen grote bevolkingsgroepen in de problemen. Dijken moeten worden verhoogd en versterkt, grote delen land dreigen onder water te lopen! Bovendien kan het binnendringen van zout water problemen geven voor het winnen van drinkwater; het zoute zeewater kan ook schade berokkenen aan planten en dieren. - De klimaatsverandering kan zorgen voor enerzijds meer droogtes en hittegolven, en anderzijds steeds grotere woestijnen op bepaalde plaatsen in de wereld. Hierdoor komt de voedselwinning in het gedrang. Daarnaast kunnen er meer en krachtigere stormen voorkomen, door het warmere zeewater. Gevolg van het versterkt broeikaseffect - De klimaatsverandering gaat gepaard met een verschuiving van de klimaatzones. Vele planten en diersoorten kunnen zich hieraan niet snel genoeg aanpassen en worden met uitsterven bedreigd. C Aantasting ozonlaag De ozonlaag is een soort filter die ons beschermt tegen schadelijke uv-stralen. Deze luchtlaag bevat hoge concentraties ozon (vandaar de naam). Ze bevindt zich op ongeveer 40 km boven het aardoppervlak. Momenteel wordt de ozon op die hoogte afgebroken door cfk s. Dat zijn koolstofverbindingen die naast waterstof ook chloor en fluor bevatten. Ze werden vroeger veel gebruikt als drijfgassen in spuitbussen en als koelvloeistof in koelinstallaties. 52 RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU

15 Enkele voorbeelden:... Na ongeveer tien jaar bereiken deze gevaarlijke stoffen de ozonlaag, en beginnen die af te breken. Hierdoor wordt de laag dunner en beschermt ze ons minder tegen de gevaarlijke straling. Gevolgen Door de dunnere ozonlaag zal meer straling het aardoppervlak bereiken. Deze straling kan bij mensen staar en huidkanker veroorzaken. Bovendien tast ze wieren in de zee aan. Die zijn heel belangrijk voor de productie van O2 en vormen eveneens de basis van vele voedselpiramides! D Smog Door weersomstandigheden kan de hoeveelheid vervuilende deeltjes in de lucht tijdelijk hoger zijn. Dit verschijnsel noemen we smog (smoke + fog = smog). We kennen twee soorten smog: - wintersmog, - zomersmog. Smog Wintersmog ontstaat door fijn stof en SO2-deeltjes. Tijdens een koude winter blijft de onderste luchtlaag steeds beneden hangen. De vervuilende deeltjes die worden uitgestoten, kunnen zich niet verspreiden naar hogere atmosfeerlagen, maar blijven beneden hangen. Wind of regen zorgen voor het wegtrekken van de wintersmog. RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU 53

16 Zomersmog ontstaat door de inwerking van zonlicht op uitlaatgassen. Grote hoeveelheden smog ontstaan dus vooral kort na de middag, wanneer veel zonlicht en verkeer aanwezig zijn. Het zijn een mengsel van fijn stof, NO 2 en O 3. Zomersmog veroorzaakt problemen bij zowel mens en dier, als planten en materialen. - Mens en dier:... - Planten:... - Materialen: Bodemverontreiniging 1) Oorzaken - Het storten van industrieel en huishoudelijk afval. - Het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de landbouw: pesticiden, herbiciden. - De intensieve veeteelt: door overbemesting komen te veel nitraten in de bodem terecht. - Het ontbossen voor brandhout, hardhout en landbouwgrond. - De daling van de grondwaterstand door kanalisering en toenemend waterverbruik. - Monoculturen: het telen van één gewas op een groot stuk land, bijvoorbeeld maisvelden. 2) Gevolgen - Verwoestijning en verlies van vruchtbare grond door erosie en overstromingen. - Wijzigingen in de biodiversiteit en ecosystemen. - Bomen die ziek worden. - Een verontreinigde bodem is niet meer geschikt voor voedselproductie en winning van drinkwater. - In monoculturen is de kans op ziekten en plagen zeer groot. Opmerking Jarenlange inspanning heeft er in Vlaanderen toe geleid dat er een aangepaste wetgeving is, om de situatie te verbeteren. 54 RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU

17 3 Mogelijke oplossingen 3.1 Kyotoprotocol Het Kyotoprotocol is een eerste stap naar het stabiliseren van het versterkt broeikaseffect. In 1997 werd in Kyoto (Japan) afgesproken dat de westerse landen hun uitstoot van CO 2 gemiddeld met 5 % zouden doen dalen, ten opzichte van En dit gedurende de periode België nam zich voor om de uitstoot met 7,5 % te doen dalen. In 2012 is er een nieuwe klimaattop geweest in Durban, waar nieuwe afspraken zijn gemaakt. Deze afspraken moeten ertoe leiden dat grote vervuilers, zoals China, India en de Verenigde Staten, die niet deelnamen aan het Kyoto, hun uitstoot gaan verminderen. 3.2 Verbod op cfk s Om het gat van de ozonlaag te verkleinen, is er in België sinds 1995 een verbod op de productie van cfk s. Bovendien is sinds 2001 het gebruik van cfk s in ons land verboden. Door de vele maatregelen die genomen werden in verschillende landen probeert men de toestand te stabiliseren RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU 55

18 3.3 Smogalarm Wanneer er in de atmosfeer te hoge concentraties fijn stof worden gemeten, dan wordt de toegelaten maximumsnelheid op delen van het autosnelwegnet in Vlaanderen tijdelijk verlaagd tot 90 km/h. Deze snelheidsverlaging heeft als doel de schadelijke uitstoot van de motoren te verminderen en zo het risico en de duur van de luchtverontreiniging te beperken. De snelheidsbeperking wordt ingesteld door het Vlaams Verkeerscentrum. 3.4 Mestactieplan Het mestactieplan is ingevoerd om overbemesting in de landbouw tegen te gaan. Overbemesting is schadelijk voor de omgeving, vanwege het transport van mineralen naar het grondwater, het oppervlaktewater en de lucht. In het oppervlaktewater kan bijvoorbeeld op warme dagen een sterke algengroei ontstaan. Overbemesting is een bron van nitraat in het drinkwater en van lachgas (N 2 O) in de lucht. In de regelgeving van de Europese Unie (Nitraatrichtlijn) zijn de maximaal toelaatbare hoeveelheden stikstof en fosfaat die aan een gewas gegeven mogen worden, opgenomen. De omzetting van de Europese nitraatrichtlijn gebeurt in Vlaanderen via het mestactieplan. 3.5 MIRA MIRA, het Milieurapport Vlaanderen, heeft een drieledige opdracht: - Het beschrijft, analyseert en evalueert de bestaande toestand van het milieu. - Het evalueert het tot dan toe gevoerde milieubeleid. - Het beschrijft de verwachte ontwikkelingen van het milieu volgens een aantal relevant geachte scenario s, zowel bij ongewijzigd als bij gewijzigd beleid. In 1995 is dit vastgelegd in het Decreet Algemene Bepalingen Milieubeleid. De coördinatie van MIRA behoort tot de opdrachten van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM), de Vlaamse overheidsdienst die voortdurend de kwaliteit van lucht en water onderzoekt en maatregelen uitwerkt om die kwaliteit te verbeteren. 3.6 Waterzuivering Het afvalwater van de Vlaamse gezinnen wordt via hoofdriolen afgevoerd naar zuiveringsinstallaties. Het gezuiverde afvalwater moet aan Vlaamse en Europese normen voldoen. Gezuiverd afvalwater is echter nog geen drinkwater. Het is in die mate gezuiverd dat het geen schade meer aanricht in onze waterlopen. In 1990 werd het overgrote deel van het huishoudelijk afvalwater nog ongezuiverd in rivieren en beken geloosd. Dankzij de waterzuiveringsinstallaties wordt nu al meer dan tweederde van het afvalwater gezuiverd. Hierboven staan enkele oplossingen beschreven. Natuurlijk zijn er nog veel meer, denk aan WWF, Greenpeace 56 RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU

19 4 Duurzame ontwikkeling Er is genoeg voor ieders behoefte. Er is nooit genoeg voor ieders hebzucht. Het concept duurzame ontwikkeling werd voor het eerst gedefinieerd in (Ghandi) Definitie: Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de noden van het heden, zonder de behoeftevoorziening van de toekomstige generaties in het gedrang te brengen. DUURZAME ONTWIKKELING houdt rekening met drie pijlers 1 Economische groei is noodzakelijk maar mag niet ten koste van medemensen en het milieu gaan. 2 Sociale vooruitgang moet voor iedereen voelbaar zijn. 3 Er is ecologische stabiliteit nodig: de invloed van onze activiteiten moet een zo laag mogelijke belasting van het milieu tot gevolg hebben. Wanneer een van deze drie pijlers wordt verwaarloosd, loopt het vroeg of laat fout. Blijkbaar is het moeilijk om een gezond evenwicht tussen deze drie pijlers te vinden... Daarvan uitgaand hebben twee Canadese onderzoekers de techniek van de ecologische voetafdrukken uitgedacht. Die methode houdt rekening met de consumptie en het afval van elk land. De ecologische voetafdruk = de oppervlakte aarde die nodig is om te voorzien in de levensstijl van een persoon, stad of land. Zo hebben onderzoekers kunnen vaststellen dat de Verenigde Staten de grootste voeten hebben, met een afdruk van 9 hectare per persoon. België is zuiniger, de consumptie bedraagt slechts 5 hectare per individu. Daartegenover staat dat de wereldburger een gemiddelde heeft van 2,3 hectare (de voetafdruk van een Indiër bedraagt slechts 1,7 hectare). We moeten dus vaststellen dat wij, westerlingen, op een veel te grote voet leven. Het probleem stelt zich als volgt: we verbruiken te veel en de verdeling tussen Noord en Zuid is verre van eerlijk. Je eigen voetafdruk kun je bepalen op: Meer informatie vind je bij het Vlaams Overleg Duurzame Ontwikkeling (VODO vzw): Dinsdag 22 mei 2007 Rock Werchter berekent ecologische voetafdruk. WERCHTER Rock Werchter laat dit jaar voor de eerste keer haar ecologische voetstap berekenen. Op die manier hoopt het festival een beter zicht te krijgen de impact die het heeft het milieu. (Bron: De Standaard) RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU 57

20 4.1 Belang van natuurverenigingen bij het herstel en instandhouding van de natuurlijke omstandigheden is een natuurvereniging in Vlaanderen die inmiddels zo n leden telt. Deze vereniging draagt bij tot zorg voor natuur door volgende acties: - Meer natuur creëren: natuurlijk moet er ruimte zijn om te wonen, te werken en ons te verplaatsen, maar hoe drukker het leven wordt, hoe meer nood de mensen hebben aan groen en natuur. Dankzij de inspanningen van Natuurpunt bleven unieke stroken bos, heide, duinen, valleigebieden en polderlandschappen gevrijwaard. - Deskundig beheer: hierdoor slagen de vrijwilligers van Natuurpunt er in de soortenrijkdom in de natuurgebieden te verhogen. Zeldzame en bedreigde diersoorten krijgen daardoor betere levenskansen. Een voorbeeld van natuurbeheer is het maaien van hooilanden. Door de vele meststoffen in de Vlaamse bodem dreigen inheemse planten die goed gedijen op arme gronden te verdwijnen. Het gras op hooilanden neemt de voedingsstoffen van de bodem op. Wanneer men vervolgens het gras maait en het maaisel nadien afvoert, zal de grond geleidelijk verarmen, want men neemt de voedingsstoffen weg. Maaibeheer - Natuur voor iedereen: de natuurgebieden worden niet angstvallig achter prikkeldraad beschermd, maar worden voor iedereen opengesteld, om ervan te genieten, om ze te bestuderen of om een handje toe te steken bij het beheer. Meer informatie over deze natuurvereniging vind je op 58 RELATIES TUSSEN ORGANISMEN EN MILIEU

21

22 Eureka! bestaat in de tweede graad uit: Eureka! 1A Thema 1 Zintuigen Thema 2 Materiemodel Eureka! 2A Thema 1 Terreinstudie Thema 2 Samenleven en relaties tussen organismen Thema 3 Stofklassen Eureka! 1B Thema 3 Verfijning van het materiemodel: atomen en moleculen Thema 4 Kracht, arbeid, vermogen, energie Thema 5 Classificatie Eureka! 2B Thema 4 Druk Thema 5 Chemische reacties Thema 6 Relaties tussen organismen en milieu Thema 7 Warmteleer Eurek(h)a! 1 (voor handelsrichtingen) Thema 1 Zintuigen Thema 2 Materiemodel Thema 3 Verfijning van het materiemodel Thema 4 Classificatie Eurek(h)a! 2 (voor handelsrichtingen) Thema 1 Terreinstudie Thema 2 Invloed van organismen op het milieu Thema 3 Kracht, arbeid, energie en vermogen Thema 4 Chemische reacties Thema 5 Druk Thema 6 Warmteleer A. Bongaerts A-M. Boogaerts I. De Veuster K. Doucet A. Karsmakers P. Maesen M. Sanne R. Schoefs E. Weltjens ISBN

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

- de explosieve groei van de wereldbevolking - de manier van leven die verandert (machines, industrie, grootschaligheid)

- de explosieve groei van de wereldbevolking - de manier van leven die verandert (machines, industrie, grootschaligheid) Samenvatting Thema 4: Mens en milieu Basisstof 1 Mensen hebben het milieu nodig voor het krijgen van: - voedsel - water - energie - grondstoffen - zuurstof - een plekje om je er te recreëren Milieuproblemen

Nadere informatie

Samenvatting Mens & Milieu Biologie voor Jou VMBO 4a

Samenvatting Mens & Milieu Biologie voor Jou VMBO 4a Samenvatting Mens & Milieu Biologie voor Jou VMBO 4a 4.1 Mensen zijn van het milieu afhankelijk voor: Voedsel (via fotosynthese) Zuurstof (via fotosynthese) Water Energie Grondstoffen Recreatie Milieuproblemen:

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 23 1. Inleiding

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

INHOUD. Terreinstudie. Thema 1. 1 Levensgemeenschappen 10. 2 Abiotische en biotische factoren 13. 3 Biotoop - habitat - niche 16.

INHOUD. Terreinstudie. Thema 1. 1 Levensgemeenschappen 10. 2 Abiotische en biotische factoren 13. 3 Biotoop - habitat - niche 16. INHOUD Thema 1 Terreinstudie 1 Levensgemeenschappen 10 1.1 De waterkant 10 1.2 De ondiepe waterzone 12 1.3 De zone met open water 12 2 Abiotische en biotische factoren 13 2.1 Een waterige omgeving 14 3

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur

BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur Eerste leerjaar B Mijn plichtsbesef Beroepsvoorbereidend leerjaar Mijn plichtsbesef * Microniveau: - het huis waarin ik leef is een microbiotoop - de betekenis

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52456 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc Kolenvergasser 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Beantwoord de vragen 1 t/m 3 aan de hand van het in bron 1 beschreven proces. Bron 1 De

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II Vmbo 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II 1. Bouw van materie 2. Verbranding 3. Water, zuren en basen 4. Basis chemie voor beroep

Nadere informatie

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen.

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. BROEIKASEFFECT Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Levende wezens hebben energie nodig om te overleven. De energie die het leven op aarde in stand

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Wat is de Environmental Product Declaration (EPD)?

Wat is de Environmental Product Declaration (EPD)? Wat is de Environmental Product Declaration (EPD)? In een Environmental Product Declaration of EPD wordt in een 11-tal impactcategoriën de milieu-impact van een product uitgedrukt in getallen. Het is een

Nadere informatie

Deltaplan Agro-Ecologie

Deltaplan Agro-Ecologie Deltaplan Agro-Ecologie Dr. Ir. Henk Tennekes Drs. Claudia Külling Dr. Henk Tennekes, ETS Drs. Claudia Külling, Servaplant Dr. Ir. H. A. Tennekes, E Waarom een Deltaplan Agro-Ecologie? Grondlegger van

Nadere informatie

Ecologie: Excursie naar milieuvriendelijke landbouwbedrijven

Ecologie: Excursie naar milieuvriendelijke landbouwbedrijven Ecologie: Excursie naar milieuvriendelijke landbouwbedrijven Oplossingenbundel 2 1 Korte uitleg In deze bundel staat kort uitgeschreven wat de mogelijke oplossingen kunnen zijn voor een vraag. Bij sommige

Nadere informatie

In de volgende figuur is het aandeel in de stikstofdepositie van verkeer en industrie rood omcirkeld.

In de volgende figuur is het aandeel in de stikstofdepositie van verkeer en industrie rood omcirkeld. Achtergrondinformatie voor achterbanberaad milieubeleid regio Eemsdelta Het milieubeleid omvat veel onderwerpen. Teveel om in één keer allemaal te behandelen. Op basis van onze ervaringen in de regio en

Nadere informatie

Les bij klimaatverandering:

Les bij klimaatverandering: Les bij klimaatverandering: Lesdoelen: De leerlingen zijn aan het einde van de les meer te weet gekomen over het gevolg van de opwarming van de aarde. De leerlingen kunnen zich verplaatsen in kinderen

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62385 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Bewust Duurzaam Bouwen. Deel 1: Waarom?

Bewust Duurzaam Bouwen. Deel 1: Waarom? Bewust Duurzaam Bouwen Deel 1: Waarom? 1 Bewust Duurzaam Bouwen Bron: www.klimaat.be 2 1. Waarom? 1. Milieu 2. Energie 3. Overheid 4. Comfort 3 1. Waarom? 1. Milieu 2. Energie 3. Overheid 4. Comfort 4

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen.

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen. Toelichting bij Voorbeeldopgaven Syllabus Nieuwe Scheikunde HAVO De opgave is een bewerking van de volgende CE-opgave: LPG 2007-2de tijdvak De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

MENSEN IN HUN OMGEVING

MENSEN IN HUN OMGEVING MENSEN IN HUN OMGEVING 1 V a n n a t u u r n a a r c u l t u u r In sommige gebieden op aarde leven mensen nog dicht bij de natuur. Ze leven in kleine groepen. Ze gaan op jacht of verzamelen eetbare plantendelen.

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Student leraar secundair onderwijs groep 1

Lesvoorbereiding Student leraar secundair onderwijs groep 1 Lesvoorbereiding Student leraar secundair onderwijs groep 1 Naam Sara Van de Velde Cluster Aardrijkskunde biologie - fysica Groep 2 LS 2 Academiejaar 2001-2002 Campus Kattenberg Kattenberg 9, B-9000 Gent

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 1. ALLES IS WATER Alles is water. We zijn letterlijk omringd door water. Water

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen: Samenvatting Thema 1: Stofwisseling Basisstof 1 Organische stoffen: - Komen af van organismen of zitten in producten van organismen - Bevatten veel energie (verbranding) - Voorbeelden: koolhydraten, vetten,

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Natuur, water en landbouw: aanpassen Ecosystemen en klimaat Water, mens en landschap: eeuwenlang een gevaarlijk samenspel Polders, sloten en plassen: binnenwateren in beweging

Nadere informatie

NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014

NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014 NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014 NATUURPUNT vzw Een onafhankelijke organisatie gedragen door vrijwilligers grootste natuurbeschermingsorganisate in Vlaanderen eind 2001 opgericht

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN 1.Inleiding 14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN WATERVERONTREINIGING IN HET BRUSSELS GEWEST Het Brussels Gewest ligt voor het grootste deel in het subbekken van de Zenne. Deze waterloop en zijn

Nadere informatie

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria Philips ontwikkelde dit Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria in samenspraak met aquarium- en waterexperts. Wetenschappelijke

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Kenia. Natuur en Milieu. Bron: cross your borders

Kenia. Natuur en Milieu. Bron: cross your borders Kenia Natuur en Milieu Bron: cross your borders Inleiding In Nederland leven we met een groot natuurprobleem: ons land ligt gedeeltelijk onder de zeespiegel. Nu door klimaatverandering de zeespiegel stijgt,

Nadere informatie

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof kost de Vlaming tot 3 gezonde levensjaren. Vlaanderen zal ook in de toekomst moeite hebben om aan de Europese fijn

Nadere informatie

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen.

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Samenvatting Thema 3: Ecologie Basisstof 1 In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Waarom leeft het ene dier hier en het andere dier daar? Alle organismen

Nadere informatie

N A T U U R W E T E N S C H A P P E N V O O R H A N D E L 1 Copyright

N A T U U R W E T E N S C H A P P E N V O O R H A N D E L 1 Copyright N AT U U R W E T E N S C H A P P E N V O O R H A N D E L 1 2 LICHT EN ZIEN 2.1 Donkere lichamen en lichtbronnen 2.1.1 Donkere lichamen Donkere lichamen zijn lichamen die zichtbaar worden als er licht

Nadere informatie

Milieu- en natuurstudie op en rond de hoeve

Milieu- en natuurstudie op en rond de hoeve Landbouw en ecologie 2de graad Meetjesland 7 Milieu- en natuurstudie op en rond de hoeve Het bedrijf Steven Vanhecke Inneke Hebbrecht 9990 Maldegem Steven is een jonge bedrijfsleider en heeft vroeger les

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten Soorten water en waterkwaliteit Het ene water is het andere niet. Proef maar eens het verschil in kraanwater in Rotterdam of Breda. Of vergelijk het water uit een flesje Spa maar eens met een flesje Sourcis.

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 Inhoud 1. Allergieën (Bevolking)... 2 2. Oorzaken van allergieën (Biosfeer,

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

verwerking : wat is een bos?

verwerking : wat is een bos? verwerking : wat is een bos? Leven vestigt zich op plaatsen waar het goed is om te leven. Er zijn verschillende factoren die de leefomgeving vorm geven : levende factoren, niet-levende factoren en menselijke

Nadere informatie

lesmodule 1 oorzaken van de klimaatverandering lesmodules 1

lesmodule 1 oorzaken van de klimaatverandering lesmodules 1 lesmodule 1 oorzaken van de klimaatverandering lesmodules 1 Dit is een initiatief van PROTOS en GREEN, met de steun van de Vlaamse overheid en de Federale overheid. www.protosh2o.org www.greenbelgium.org

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT Werkstuk Techniek Rioolwaterzuiveringsinstallaties Bron foto: www.wve.nl Bron foto: www.wve.nl Werkstuk gemaakt door: Anoniem Samantha (op van eigen de verzoek) Maat Bert Bert van van Naamen Naamen Klas:

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf Handleiding Voorbereiding Organiseer eventueel een excursie naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie in de directe omgeving. Deze excursie kan worden gepland voorafgaand aan de behandeling van dit Bloq,

Nadere informatie

5 jaar Kyoto. Wat of wie is KYOTO? Verandert ons klimaat? Auteur: Lieve Hoet

5 jaar Kyoto. Wat of wie is KYOTO? Verandert ons klimaat? Auteur: Lieve Hoet Auteur: Lieve Hoet Wat of wie is KYOTO? Kyoto is een stad in Japan. In 1997 werd daar een belangrijke milieutop gehouden. De leiders van 181 landen tekenden toen het 'Verdrag van Kyoto'. Daarin staat dat

Nadere informatie

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer NO, NO2 en NOx in de buitenlucht Michiel Roemer Inhoudsopgave Wat zijn NO, NO2 en NOx? Waar komt het vandaan? Welke bronnen dragen bij? Wat zijn de concentraties in de buitenlucht? Maatregelen Wat is NO2?

Nadere informatie

LA 21 VANUIT HET ENERGIEPERSPECTIEF. Inleiding

LA 21 VANUIT HET ENERGIEPERSPECTIEF. Inleiding LA 21 VANUIT HET ENERGIEPERSPECTIEF. Inleiding Deze visie op de toekomst is gezien vanuit het energieperspectief. Energie is een fysische grootheid en geen door mensen uitgevonden concept. Bij alles wat

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater - Rode vlak is Brussel uitvergroten heel wat water in Brussel, zie blauwe lijntjes. - Is er een waterloop in de buurt van je school? Waar ligt je school

Nadere informatie

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later Noxite Noxite luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later 1 m 2 Noxite dakbedekking geeft 12 mensen schone lucht per jaar. Luchtzuiverend Gehele levensduur effectief Aangetoonde werking Zon, wind en

Nadere informatie

arme grond, rijke natuur NAtuur & Milieu 1 Arme grond, rijke natuur Programmatische Aanpak Stikstof herstelt Natuur

arme grond, rijke natuur NAtuur & Milieu 1 Arme grond, rijke natuur Programmatische Aanpak Stikstof herstelt Natuur arme grond, rijke natuur NAtuur & Milieu 1 Arme grond, rijke natuur Programmatische Aanpak Stikstof herstelt Natuur 2 NAtuur & Milieu Arme grond, rijke natuur Arme grond, rijke natuur NAtuur & Milieu 3

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat?

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? a) 50 % b) 70% c) 90% antwoord c is juist d) 99% Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? a) 30% b) 60% antwoord b is

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Archaea en hyperthermofielen De levende organismen op onze aarde kunnen verdeeld worden in twee groepen, de prokaryoten en de eukaryoten. Eukaryote cellen hebben een celkern, een

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING Aquafin - leerpakket NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN 1. Hoeveel water gebruikt de Vlaming gemiddeld per dag? 1. 120 liter 2. 80 liter 3. 200 liter 8. Waar komt

Nadere informatie

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado De aardse atmosfeer Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado Vertaling en tekstbewerking: Gjalt T.Prins Cdß, Universiteit Utrecht Inleiding De ozonlaag

Nadere informatie

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver Mobiele waterzuivering voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver ing Afvalwater zuiveren voor de deur Afvalwater zuiveren voor de deur? Niet

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 van Gedeputeerde Staten op vragen van A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 Onderwerp Nederland meest vervuilde land van Europa Aan de leden van Provinciale Staten

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-13-2-b Tropische regenwouden Lees eerst informatie 1 tot en met 3 en beantwoord dan vraag 41 tot en met

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie