Psychiatrische aandoeningen bij UNIFIL veteranen op de Militaire Psychiatrie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Psychiatrische aandoeningen bij UNIFIL veteranen op de Militaire Psychiatrie"

Transcriptie

1 OORSPRONKELIJK ARTIKEL Psychiatrische aandoeningen bij UNIFIL veteranen op de Militaire Psychiatrie Een retrospectief dossier onderzoek over de periode door Dr. E. Vermetten a,b, Drs. E. Meulman b, Drs. V. Francati b, Dr. E. Geuze c, Drs. C. S. de Kloet d, kolonel-arts F.A.W. Unck e Samenvatting Een deel van de in het kader van de UNIFIL vredesmissies uitgezonden militairen, rapporteerde na uitzending psychische klachten. Sommige van deze veteranen hebben zich gemeld bij de Dienst Militaire Psychiatrie van het Centraal Militair Hospitaal. Het Veteranen Instituut rondde recent een uitgebreid retrospectief onderzoek af naar de UNIFIL-missies en de medische consequenties hiervan. De Dienst Militaire Psychiatrie voerde in dit kader een anoniem dossier onderzoek uit. Hierin zijn de gegevens van 91 UNIFIL-veteranen onderzocht (ongeveer 1% van de totaal uitgezonden militairen). Uit deze gegevens blijkt dat de meest voorkomende diagnose een Posttraumatische Stress Stoornis (PTSS) is (68%). Bij 57% van deze patiënten bleek een andere (comorbide) stoornis op de achtergrond aanwezig te zijn (vooral stemmingsstoornissen en afhankelijkheid of misbruik van middelen); 71% rapporteerde daarnaast ook nog lichamelijke klachten; 50% van de patiënten is ingestroomd in een deeltijdbehandeling. Bij 25% van de patiënten volstond een individuele poliklinische behandeling. De gemiddelde behandelduur was ruim een jaar. De effectiviteit van de behandeling was voldoende. Ruim 40% verbeterde en 70% gaf aan beter met de klachten te kunnen omgaan (en was symptoomstabiel). De resultaten van dit onderzoek geven inzicht in de prevalentie van PTSS in de tweede lijn en wijzen tevens op de chroniciteit van de aandoening in deze specifieke groep. Tegelijkertijd geeft het aanwijzingen dat ondanks deze chroniciteit de stoornis voldoende behandelbaar is. Met prospectief onderzoek dat gestart is in 2005 hopen we in de toekomst meer inzicht te verkrijgen in ziekteverloop en herstel bij uitzendingsgerelateerde posttraumatische stress. Inleiding Mede door toedoen van Secretarisgeneraal Kurt Waldheim zette het Nederlandse Ministerie van Defensie op 25 februari 1979 hun eerste bataljon (Dutchbatt) in Libanon in. Immers, kort tevoren, op 19 maart 1978 sloot de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties resoluties 425 en 426 af. Dit was naar aanleiding van het geweld in Libanon na de Israëlische invasie van hun noordelijke buurstaat. De eerstgenoemde resolutie sommeerde aan het Israëlische leger zich Jaar Aantal Aantal Aantal Aantal uitgezonden militairen die in militairen dat in veteranen dat militairen dat jaar naar NL Libanon heeft zich heeft terugkeerden gediend aangemeld bij het CMH onbekend Tot * 91** * Wat betreft het totaal aantal Nederlandse militairen dat bij UNIFIL heeft gediend is hier sprake van een overschatting i.v.m. dubbeltellingen. Militairen die bijv. in 1979 zijn aangekomen en in 1980 zijn teruggekeerd, worden in dit overzicht dus dubbel geteld. Daarnaast is er niet gecompenseerd voor militairen die meerdere keren bij UNIFIL hebben gediend. ** Van 4 aanmeldingen bij het CMH is niets bekend van het oorspronkelijke uitzendjaar. Tabel 1: Aantal Nederlandse UNIFIL-militairen periode onmiddellijk terug te trekken uit de binnengevallen Libanese territoria. De tweede resolutie was bedoeld om een vredesmacht onder leiding van de VN samen te stellen die United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL) genoemd zou worden. Onder het mandaat was UNIFIL verantwoordelijk voor de supervisie van de aftocht van Israëlische troepen uit Libanon en voor het herstellen van vrede en veiligheid in het grensgebied tussen Israël en Libanon. Daarnaast waren de UNIFILtroepen betrokken bij het herstellen van de Libanese politieke autoriteit over de zuidelijke gebieden. In eerste instantie was deze uitzending bedoeld voor een periode van een jaar, maar Dutchbatt bleef uiteindelijk actief tot 22 juni Na afloop van Dutchbatt bleef de Nederlandse krijgsmacht nog steeds actief in Libanon door een nieuwe compagnie (Dutchcoy) in te zetten die actief bleef tot 6 november Dutchbatt was verantwoordelijk voor het patrouilleren van de zuid-westelijke gebieden van Libanon en had zijn hoofdkwartier in Haris 1. In de periode van 1979 tot 1985 zijn in totaal militairen door het Ministerie van Defensie uitgezonden naar Libanon. Een groot aantal van de militairen maakte ernstige incidenten mee, voor weer anderen was de tijd in Libanon saai. Tussen 1979 en 1985 kwamen negen Nederlanders om het leven 2. In 1986 vroeg de afdeling Gedragswetenschappen van de Koninklijke Landmacht aan alle oud- UNIFIL ers of zijn een beroep hadden gedaan op de hulpverlening. a Psychiater, Centraal Militair Hospitaal, Dienst Militaire Psychiatrie en Divisie Psychiatrie, Universitair Medisch Centrum Utrecht. b Master Student Clinical Neurosciences, Rudolf MagnusInstituut, Utrecht. c Psycholoog, Centraal Militair Hospitaal, Dienst Militaire Psychiatrie. d Arts-onderzoeker, Centraal Militair Hospitaal, Dienst Militaire Psychiatrie. e Psychiater Centraal Militair Hospitaal, Dienst Militaire Psychiatrie. Met dank aan het Veteraneninstituut bij het beschikbaar stellen van gegevens uit de veteranendatabase, m.n. Drs. J. Weerts en Drs. J. Mouthaan. Artikel ontvangen oktober NMGT JANUARI 2007

2 45,0 4 35,0 25,0 15,0 5,0 5,5 20,9 Methode Data Acquisitie Met toestemming van C-CMH voor het inzien en rapporteren over gegevens van verwezen UNIFIL-veteranen zijn alle medische dossiers van de DMP van UNIFIL-veteranen gelicht. Het merendeel (ongeveer 75%) van de uitgezonden militairen was tijdens de UNIFIL-missie dienstplichtig. Door dossiers te bestuderen van UNIFIL- Huis- /Bedrijfs arts Hieruit bleek dat 116 van de respondenten (2.5%) hulp had gezocht voor psychische klachten 3. In de nadagen van deze uitzending was er nog gering besef van de mogelijke psychische gevolgen van uitzending, zoals ook lang afwezig was gebleven voor de Indië-veteranen. In de jaren negentig werd er echter meer bekend over uitzendingsgerelateerde stoornissen, in het bijzonder de posttraumatische stress stoornis (PTSS) en heeft de nazorg en behandeling een hoge prioriteit gekregen bij de Defensieorganisatie. Een van de aspecten waarin dit merkbaar was, is het multidisciplinair onderzoek dat sinds 2001 door het Veteranen Instituut in Doorn gecoördineerd werd waarin de UNIFILmissies centraal stonden. Dit project werd uitgevoerd door het Instituut Militaire Geschiedenis (IMG) van de Koninklijke Landmacht (KL) en het Kennis- en onderzoekscentrum (KOC) van het Veteraneninstituut (VI). Het IMG beschrijft in een publicatie in 2004 over de politiek-maatschappelijke omstandigheden waaronder de Nederlandse deelname aan de VN-missie naar Libanon plaatsvond. Het KOC onderzocht, 25 jaar na uitzending, het welzijn en de gezondheid van de deelnemers aan UNIFIL. Daarbij ging het om een inventarisatie van de gezondheid tijdens de uitzending, in de periode na de uitzending en het huidige niveau van welzijn en gezondheid op fysiek, mentaal en sociaal gebied. In de door hen onderzochte groep deed 20% van de totale uitgezonden groep (n=1.834) mee. Er waren ongeveer minder personen aangeschreven dan in 1986; personen ontvingen een vragenlijst. Hierin bleek dat deze UNIFIL ers zich gemiddeld psychisch minder gezond voelen dan de doorsnee mannelijke bevolking. Ruim 15% van deze groep liet sterk verhoogde scores zien op een Verwijzende Instanties 16,5 Medewerker Defensie 9,9 Psycholoog/- chiater 40,7 Vi 6,6 Figuur 1: Overzicht van personen of instanties die de UNIFIL-veteranen doorverwezen naar de DMP-CMH. vragenlijst die posttraumatische stress symptomen meet. Twintig procent van de groep die de vragenlijsten retourneerde gaf aan contact te hebben gezocht met een professionele hulpverlener in verband met uitzendingsgerelateerde klachten 4. Dit onderzoek laat echter niet zien hoeveel deelnemers werkelijk een PTSS heeft. De Dienst Militaire Psychiatrie (DMP) heeft aan dit onderzoek meegewerkt door een anoniem dossier onderzoek uit te voeren. Alle medische dossiers van de UNIFIL-veteranen die zijn verwezen voor hulp bij de DMP zijn in deze studie betrokken. Doel was een antwoord te kunnen geven op de vraag welk percentage van deze veteranen daadwerkelijk hulp heeft gezocht bij de DMP, welke psychiatrische diagnoses daar gesteld zijn en welke behandeling er heeft plaatsgevonden. Deze gegevens worden in dit artikel gerapporteerd. De resultaten geven inzicht in incidentie van klachten binnen de populatie, en dragen bij aan een kwalitatieve analyse van behandeleffecten. Daarnaast is het mogelijk met deze studies waar gewenst de zorg aan te passen ,2 PTSS vermoeden Redenen Aanmelding 19,8 Alcohol Veteranenzorg Dienst Militaire Psychiatrie De centrale polikliniek van de DMP is gehuisvest in het Centraal Militair Hospitaal (CMH) in Utrecht. Deze afdeling is toegankelijk voor actief dienende militairen van alle krijgsmachtdelen en is gespecialiseerd in de behandeling van psychische en lichamelijke klachten die na een uitzending kunnen ontstaan. Het zorgaanbod is voornamelijk afgestemd op de jongere veteranen (vanaf de uitzending Libanon). Een van de meest voorkomende diagnoses bij veteranen met uitzendingsgerelateerde klachten is PTSS. Sinds 1994 is de afdeling zich actief gaan bezighouden met de behandeling van deze stoornis en sinds januari 2000 bestaan er specifieke behandelingsmogelijkheden voor veteranen met uitzendingsgerelateerde klachten. Binnen de DMP-CMH bestaan diverse behandelprogramma s, die zowel groeps- als individueel georiënteerd kunnen zijn. Mogelijkheden zijn een poliklinische behandeling, een klinische behandeling en/of een deeltijdbehandeling al dan niet ondersteund door klinische opname en consulten. Daarnaast verricht het CMH op aanvraag diagnostiek bij een verdenking op PTSS waarbij de behandeling vervolgens om uiteenlopende redenen elders kan plaatsvinden. 20,9 Sociale 29,7 Psychische 18,7 Somatische klachten Figuur 2: De door de patiënten opgegeven redenen i.v.m. hun aanmelding bij de DMP van het CMH (n=91). NMGT JANUARI 2007

3 militairen geboren tussen 1958 en 1965 is het grootste deel van deze groep geïncludeerd. De selectieprocedure heeft er wel voor gezorgd dat enerzijds niet alle UNIFILveteranen zijn meegenomen in het onderzoek en anderzijds dat ook een aantal niet-dienstplichtige veteranen op deze manier zijn geselecteerd. Omdat het hier echter om kleine aantallen gaat zijn wij van mening dat het hier wel een representatieve steekproef betreft. De patiënten die zich voor 1992 hebben aangemeld bij het DMP zijn helaas niet geïncludeerd omdat het niet mogelijk bleek deze data te achterhalen. In samenwerking met het Veteranen Instituut (VI), Doorn is besloten de volgende gegevens, indien aanwezig, te verzamelen: - Jaar van uitzending(en) - Standplaats tijdens uitzending(en) - Rang, Functie en Taakomschrijving tijdens uitzending(en) - Reden van aanmelding - Verwijzende instantie - DSM diagnose na intake, en comorbide diagnose(n) - Behandelbeleid, en - Effect behandeling. Alle data zijn verzameld en opgeslagen in een gestructureerde Excel spreadsheet en verwerkt in SPSS, versie Resultaten In de periode tussen 1992 en 2005 hebben zich 91 Libanon-veteranen nieuw aangemeld bij de DMP van het CMH met klachten naar aanleiding van hun uitzending. Dit is ongeveer 1% ten opzichte van de totaal uitgezonden UNIFIL-militairen. In tabel 1 is te lezen hoe het aantal aanmeldingen zich verhoudt tot het jaar van uitzending. De meeste ,7 Geen Lichamelijke Klachten 42,9 Afwezig Comorbide As I Diagnose PTSS totaal% categorie 15,4 Stemming s-stoornis 80,2 PTSS vermoeden 19,8 Alcohol aanmeldingen kwamen van militairen die tussen 1979 en 1983 zijn uitgezonden, de periode waarin ook de meeste militairen zijn uitgezonden. Ongeveer 75% van deze groep militairen was ten tijde van de uitzending dienstplichtig. De veteranen betrokken bij dit dossieronderzoek hebben gemiddeld 18,5 jaar gewacht voordat zij zich aanmeldden bij het CMH met klachten (n=81). Er werd minimaal negen jaar en maximaal 24 jaar gewacht. Eerder onderzoek op de poli DMP bleek dat de gemiddelde patients delay negen jaar was 5. Hierbij dient nog wel te worden benadrukt dat voor dit onderzoek alleen statussen zijn ingezien van patiënten die zich vanaf 1992 bij het CMH hebben aangemeld, en er sprake kan zijn van lost patients. Het vormt dus geen werkelijk incidentiecijfer voor PTSS in UNIFILgroep. Over de militairen en veteranen die zich al eerder tot het CMH hadden gewend voor hulp kan niets gezegd As I Diagnose 20,9 Sociale 29,7 Psychische 18,7 Somatische klachten Figuur 3: Primaire as I diagnose van UNIFIL-veteranen die zich hebben aangemeld bij de DMP-CMH; vastgesteld volgens de DSM IV (n=91). deel% alcohol Paniekstoornis 10,9 9,9 Afhankelijk van middelen 16,9 15,4 Misbruik van middelen 3,3 <2% Figuur 4: Comorbide as I diagnose van UNIFIL-veteranen die zich hebben aangemeld bij de DMP-CMH (n=91). worden. Echter, gezien de beperkte zorg die op dat moment gegeven kon worden aan veteranen is de verwachting dat deze groep naar verhouding klein zou zijn. De patiënten zijn doorverwezen naar DMP via diverse instanties (zie figuur 1). Meest voorkomend waren doorverwijzingen via het VI (41%). Daarnaast werden UNIFILveteranen ook vaak doorverwezen via hun huis-/bedrijfsarts (21%), via Defensie (16%) of via een psycholoog/-iater (10%). Van alle patiënten werd 80% doorverwezen naar de DMP in het CMH onder verdenking van een PTSS. Andere redenen voor verwijzingen waren een uitzendverleden in combinatie met verslavingsproblematiek (20%), ernstige sociaal maatschappelijke (21%), psychische klachten (29%) of een uitzendverleden in combinatie met somatische (19%) klachten (zie figuur 2). Van de UNIFIL-veteranen die zich in de afgelopen jaren hebben gemeld bij het CMH met klachten, werd bij het overgrote deel, 68%, posttraumatische stress als primaire diagnose afgegeven. De stemmingsstoornissen namen een tweede plaats in (7,7%) gevolgd door alcohol misbruik (5,5%). De overige stoornissen (o.a. alcohol afhankelijkheid, 1,1%) werden bij minder dan 5% van de UNIFILveteranen vastgesteld als primaire diagnose (zie figuur 3). Bij 43% van de patiënten leek naast een primaire as I diagnose nog een andere comorbide stoornis op de achtergrond aanwezig te zijn. Binnen de groep patiënten met PTSS als primaire as I diagnose lag dit percentage nog hoger namelijk op 57% NMGT JANUARI 2007

4 ,8 Geen Lichamelijke Klachten (n=63). De meest voorkomende comorbide stoornissen binnen deze groep patiënten waren de stemmingsstoornissen (21%), misbruik van middelen (19%) en afhankelijkheid van middelen (13%); in het bijzonder misbruik en afhankelijkheid van alcohol (bij respectievelijk 17,5% en 9,5% van de patiënten met PTSS). Van de patiënten bij wie op de as I een andere diagnose dan PTSS werd vastgesteld (n=29) bleek bij bijna 7% toch een comorbide PTSS op de achtergrond aanwezig te zijn. In figuur 4 zijn de percentages voor de comorbide as I diagnoses nog eens weergegeven voor de totale groep patiënten. Bij 26% van de patiënten is naast een as I diagnose een persoonlijkheidsstoornis op de as 2 vastgesteld (n=91). Voor de PTSS patiënten als afzonderlijke groep (n=63) lag dit percentage zelfs nog iets hoger (40%). Waarschijnlijk betreft het in beide gevallen bovendien een onderschatting aangezien as II diagnoses vaak moeilijk al bij de intake waren te geven (26% uitgesteld voor n=91 en 32% uitgesteld voor n=68). Aan de patiënten is gevraagd aan te geven of er lichamelijke klachten waren (zie figuur 5). 71% gaf aan geen specifieke lichamelijke klachten te hebben (vermoeidheid en futloos worden hierbij niet meegerekend). Verder gaf 13% van de patiënten aan een lichamelijke klacht te hebben van medische aard (dus waarvan de oorzaak al bekend was). Ook 13% gaf aan last te hebben van lichamelijke pijn (hoofdpijn, pijn in benen, nekpijn, rugpijn, etc.). Daarnaast is de patiënten gevraagd aan proberen te geven waar vooral nu de lagen wat betreft het dagelijks functioneren. In figuur 6 zijn de cijfers behorende bij dit item weergeven. Veel voorkomend waren op het werk en in de relatie. As III Lichamelijke Klachten 13,5 Oorzaak/Ziekte Bekend 12,5 Lichamelijke Pijn 1,0 Slaap 2,1 Figuur 5: Lichamelijke klachten van UNIFIL-veteranen die zich hebben aangemeld bij de DMP-CMH (n=91). Met betrekking tot het algemeen functioneren (GAF-score in DSM-IV, as V) was bij 40% van de patiënten deze score niet bekend. Op een schaal van liet de overige 60% (n=55) een gemiddelde GAF-score zien van 59 (SD: 9.9; range 40-80). Zoals hiervoor al aangegeven kunnen op de DMP-CMH kunnen (ex-) militairen met PTSS op verschillende wijzen behandeld worden. In totaal zijn er sinds het CMH in 1994 gestart is met de behandeling van PTSS ongeveer 90 UNIFIL-veteranen in het CMH behandeld (1% van de totaal 9084 uitgezonden Nederlandse militairen). Van de patiënten is uiteindelijk 14% behandeld met diagnostische consulten, 28% is individueel poliklinisch behandeld en 50% in deeltijd. Bij 8% was daarnaast klinische opname noodzakelijk. Ongeveer 5% van de patiënten is niet (direct) door de DMP behandeld maar is (eerst) doorverwezen naar een andere hulpverlenende instelling en van 2% waren er geen gegevens bekend voor wat betreft de wijze van behandeling (zie figuur 7). Gemiddeld duurde een behandeling voor zover bekend (n=73) 14,5 maanden (var =191; SD =14). De effectiviteit van de diverse behandelingen is in figuur 8 25,0 15,0 5,0 13,9 27,0 As IV Problemen in het dagelijks functioneren 4,3 24,3 weergegeven. De figuur laat zien dat een ruime 40% van de patiënten een verbetering voor wat betreft de klachten liet zien. Een kwart van de patiënten keerde terug na een eerdere behandeling bij het CMH. Voor de overige 70% was dat niet het geval. Conclusie en discussie Er zijn in de periode in totaal Nederlandse militairen uitgezonden naar Libanon. 91 UNIFILveteranen (1%) hebben zich in de periode bij het CMH gemeld met uitzendingsgerelateerde klachten. Uit eerdere studies is gebleken dat ongeveer 3-10% van de uitgezonden militairen na terugkeer klachten rapporteert. Soms worden hogere incidentiecijfers gerapporteerd, in afhankelijkheid van o.a. variabelen als missie, taakstelling en sexe 6,7,8 en moment van ondervraging 9. Voor de Nederlandse situatie werd en wordt nog steeds 5% aangehouden, dat zich ergens in het verloop van enkele jaren na de uitzending meldt met persisterende/chronische klachten 10. Bij ongeveer 1% van het totaal aantal uitgezonden militairen zijn de klachten het gevolg van een chronische/complexe PTSS. Het CMH behandelt vooral deze groep mensen. Het percentage UNIFIL-veteranen dat bij het CMH onder behandeling is en is geweest (1%) komt dan ook overeen met de eerdere bevindingen (1%). Het lijdt weinig twijfel dat in dit retrospectief dossieronderzoek sample bias is voorgekomen. Immers, het kan zijn dat een militair/veteraan niet bij het CHM terecht is gekomen. Er zijn natuurlijk meerdere instanties, naast het CMH, waar UNIFIL-veteranen terecht kunnen met klachten, zoals Centrum 45 en het Sinaï Centrum. Deze twee instellingen verleenden al jaren hulpverlening aan oorlogsgetroffenen en veteranen. Daarnaast kunnen de criteria die gebruikt zijn om data te verzamelen Geen Herbeleving Werk / Onderdak Relatie Familie / Financieel Thuissituatie 5,2 15,7 6,1 0,9 2,6 Misbruik Middelen Justitie Figuur 6: Problemen in dagelijks leven van UNIFIL-veteranen die zich hebben aangemeld bij de DMP-CMH (n=91). NMGT JANUARI 2007

5 ervoor hebben gezorgd dat niet alle UNIFIL-veteranen die zich hebben aangemeld bij het CMH ook inderdaad zijn betrokken bij dit onderzoek. Bij het grootste gedeelte van de verwijzingen (68%) op het CMH was PTSS de primaire diagnose. De gemiddelde wachttijd voor aanmelding op het CMH was 18,5 jaar. De Kloet et al. rapporteerden in een eerdere studie over een patients delay van gemiddeld 9 jaar 5. Voor deze studie werd echter alleen over data beschikt van UNIFIL-veteranen die zich na 1992 hebben aangemeld. De minimale wachttijd voor de UNIFIL-groep lag derhalve al op 7 jaar. Het is niet ondenkbaar dat met de huidige wachttijd mensen zijn uitgeweken naar andere afdelingen. Als de zelfrapportagecijfers van het UNIFILonderzoek 4 worden vergeleken met onze cijfers dan lijkt hier een discrepantie aanwezig. Immers, in de groep van respondenten rapporteerde 20% hulp gezocht te hebben met een professionele hulpverlener in verband met uitzendingsgerelateerde klachten, waarvan ongeveer 10% met de militaire hulpverlening, ongeveer 175 veteranen. Ons dossieronderzoek leverde een totaal van 91 veteranen op. Dit zou betekenen dat ongeveer de helft van de veteranen met uitzendingsgerelateerde klachten op het CMH terecht is gekomen. Het is opvallend dat een relatief grote groep zich ook na een lange periode na terugkeer van uitzending nog aanmeldt voor behandeling op het CMH. Dit is kenmerkend voor (ex-) militairen met uitzendingsgerelateerde klachten. De problematiek die hieraan ten grondslag ligt, is dan ook al in andere publicaties beschreven. Verklarende factoren zijn zoals eerder gesteld onder andere de patients delay en de doctor s delay. Ten ,3 15,4 Voortijdig Beeindigde Behandeling 16,5 5 4 Effectiviteit Behandeling 42,9 3,3 5,5 eerste kan het lange tijd duren voordat klachten op de voorgrond treden en dan kan het nog een tijd duren voordat de klachten geven bij het dagelijks functioneren van de persoon in kwestie. Vaak gaan deze mensen pas op dat moment hulp zoeken en de patients delay is dan ook erg lang (vermijding is het meest kenmerkend symptoom dat hiervoor verantwoordelijk is). Wanneer iemand dan uiteindelijk naar buiten komt met de klachten worden deze vaak niet primair door de huisarts herkend als uitzendingsgerelateerd. Huisartsen zijn nog veelal onbekend met PTSS, vooral als de delay tussen trauma en klachten lang is. Daarbij komt dat patiënten ook vaak min of meer vage klachten rapporteren (zoals vermoeidheid, bot/spierpijn, zweten, trillen, slaap-, concentratie- en geheugen, etc.). De stemmingswisselingen kunnen als bipolariteit worden geduid, de flashbacks als paranoïde wanen, en de vermijding als passend bij schizotypisch gedrag. PTSS kan pas als diagnose worden gesteld 1. als het trauma aan een ernstcriterium voldoet en 2. drie symptoomclusters tezamen Behandel Aanpak 14,3 27,5 Doorverwezen Consult Individueel Poliklinisch 47,3 Deeltijd Dropout Deeltijd Figuur 7: De behandel aanpak binnen het CMH bestaande uit een of meerdere consulten, een deeltijdbehandeling of een individueel poliklinische behandeling al dan niet in combinatie met een klinische opname. Te zien is verder dat ongeveer 5% van de patiënten is doorverwezen naar een andere instelling. 25,3 70,3 Stabiel Verbetering Terugkerend Geen recidief Figuur 8: Over de effectiviteit van de behandeling liet het merendeel van de patiënten en begeleiders zich positief uit. Bij 43% van de patiënten werd dan ook gesproken van een lichte verbetering dan wel volledig herstel. voorkomen: herbelevingen, vermijding en prikkelbaarheid. Dit gebeurt in de regel niet in een consult, en wordt in de eerste lijn pas zichtbaar na herhaalde consultatie en heteroanamnestische informatie van anderen die de patiënt dan ook van voor de uitzending kennen (m.n. ouders). De klachten van PTSS moeten in clusterverband worden gezien en samenhangend te worden geduid. Daarbij komt nog dat er een hoge co-morbiditeit met andere psychiatrische ziekten bestaat. Dit maakt dat een PTSS onderliggend kan zijn en verstopt in gok, verslaving of depressieve klachten, en kan daardoor moeilijk te herkennen zijn. Wanneer de klachten in eerste lijn gelabeld zijn als uitzendingsgerelateerd start er in de tweede lijn een uitgebreid intake traject waarin intake, indicatiestelling en behandeltraject worden opgesteld. De keuze voor dit behandeltraject is persoonsgeboden. Door de hoge comorbiditeit en de grote diversiteit aan symptomen en klachten is het niet mogelijk een algemeen advies voor alle UNIFIL-veteranen te geven: er is geen golden rule voor de behandeling van UNIFIL-veteranen. Uit het dossieronderzoek is gebleken dat de behandelingsmethoden die de DMP heeft geboden effectief waren voor het merendeel van de (ex-) militairen. Bij 70% was een verbetering te zien en bij 30% zelfs volledige herstel. UNIFIL-veteranen die zich aanmelden met verslavingsproblematiek zijn hierin echter niet meegenomen. Binnen het CMH was hiervoor namelijk geen specialistische zorg beschikbaar en deze mensen werden dan ook veelal doorverwezen alvorens zij werden teruggezien voor behandeling van de uitzendingsgerelateerde PTSS. NMGT JANUARI 2007

6 Zoals al eerder aan de orde is geweest is dit dossieronderzoek van belang voor het CMH. Niet alleen geeft het een indicatie van hoeveel veteranen het CMH in de toekomst kan verwachten, maar het geeft ook meer inzicht in de diagnostische classificatie van patiënten die het CMH behandelt (ofwel: welke diagnoses er zijn afgegeven), de genoten behandelingsmethoden en de effectiviteit ervan. Hiernaast is dit dossieronderzoek van groot belang voor Defensie en alle gerelateerde (verwijs-) instanties. Omdat er een sterk verband is tussen militaire uitzendingen en het optreden van psychische klachten is het van groot belang om het nodige te ondernemen om het aantal klachten te verminderen, en waar mogelijk, te voorkomen. Gezien de lange patients delay voordat klachten manifest worden is er op gebied van secundaire preventie nog winst te behalen. Van operationele stress trainingen vooraf en een succesvolle debriefing waar nodig kan een preventief effect uitgaan 11. Bovendien kunnen uitgezonden veteranen door verstrekking van informatie over dienstverlenende instanties, zoals het Veteranen Instituut, gemakkelijk en snel in contact komen professionele hulpverleners om zich te laten helpen met psychische klachten. Wetenschappelijk onderzoek is ook van groot belang om de biologische achtergrond van psychische stoornissen te bestuderen. Na de Gulf War is in de VS een grote prospectieve studie opgezet die gedurende 21 jaar de gezondheid van militairen zal volgen 12. Als de relatieve bijdrage van bepaalde genetische of biologische variaties geconstateerd kan worden bij een stoornis als PTSS, kan dit worden ingezet bij vroegdetectie en eventuele screening na uitzending 13,14. Hoewel het in publieke media wel zo wordt uitgelegd, is het gebruiken van parameters als een soort lakmoesproef voor uitzending alleen zinvol als de voorspellende waarde voor het ontwikkelen van uitzendingsgerelateeerde stoornissen boven een kritische cut-off ligt. Daarbij speelt ook dat het ontwikkelen van een uitzendingsgerelateerde stoornis minder zwaar weegt als er een goede behandeling met goed resultaat geboden kan worden. Het is wellicht niet wenselijk dat genetische profiling gebruikt zou worden in de selectieprocedure voor toekomstig militair personeel. In Nederland speelt Defensie een actieve rol bij wetenschappelijk onderzoek naar PTSS. Sinds 2001 geeft de DMP van het CMH in samenwerking met het UMC Utrecht uitvoering aan onderzoek naar biologische parameters van PTSS. Per januari 2007 zal er in navolging van de Herstructurering Militaire Geestelijke Gezondheidszorg een OnderzoeksCentrum zijn ingericht waar dit als taakstelling onder valt. Sinds 2005 is gestart met de uitvoering van prospectief onderzoek onder de naam PRISMO, waaraan in dit tijdschrift aandacht is geschonken 15. Om vast te stellen welke biologische factoren een rol spelen bij de het voorkomen van PTSS na uitzending is het immers van wezenlijk belang om metingen vóór en na uitzending te doen. Recent zijn eerste data uit de VS in een neurocognitief paradigma verschenen welke het belang van dit type onderzoek onderstrepen 16. Alleen op basis hiervan is het mogelijk om vast te stellen welke de bijdrage is geweest van de onderzochte parameters op de ontwikkeling van uitzendingsgerelateerde klachten en in hoeverre deze daarom dus ook op medisch-biologische basis als uitzendingsgerelateerd te kunnen worden aangemerkt. Voorlopig is de klinische inschatting nog de doorslaggevende factor hierin. SUMMARY PSYCHIATRIC DISORDERS AMONG UNIFIL VETERANS AT THE DEPARTMENT MILITARY PSYCHIATRY A proportion of the UNIFIL deployed soldiers reported psychological complaints after their return. Some of these veterans have been refereed to the Department Military Psychiatry of the Central Military Hospital. The Veterans Institute recently published a retrospective research study to the UNIFIL mission and its medical consequences. The Department Military Psychiatry performed an anonymous chart research in which the results of 91 UNIFIL veterans have been reviewed (approx. 1% of the total of deployed soldiers). From there figures it was found that the mist common diagnosis was Posttraumatic Stress Disorder (68%). In 57% of the patients another (comorbid) diagnosis was the primary diagnosis (in particular mood disorders and dependency or abuse of drugs or alcohol); 71% reported physical complaints; 50% participated in day treatment. In 25% individual out-patient treatment was found to be sufficient. Average treatment lasted one year. The efficacy was good. Over 40% improved and 70% reported to be able to cope better. These results provide insight into the prevalence of PTSD in the specialized setting and at the same time point to the chronicity of the disorders in this group. Moreover, these findings provide some evidence that the disorder is treatable. With prospective research that started in 2005 we hope to be able to gain even more knowledge in the course of the disorder and the recovery in deployment related traumatic stress. Literatuur: 1. Schoenmaker B., Roozenbeek H.: Vredesmacht in Libanon: de Nederlandse Deelname aan UNIFIL Amsterdam, Boom, Klep C.P.M., Van Gils R.J.A.: Van Korea tot Kabul. De Nederlandse deelname aan vredesoperaties sinds Den Haag; Van der Beek J.C., Van Onzenoort A.G.L.V., Verkuyl J.: Een evaluatie-onderzoek naar de nazorgbehoefte van ex-unifil-militairen. Den Haag, Directie Personeel Koninklijke Landmacht, afdeling Gedragswetenschappen, Mouthaan J., Dirkzwager A., De Vries M., Elands M., Scagliola S., Weerts J.: Libanon laat ons nooit helemaal los. Veteraneninstituut, Doorn, De Kloet C.S., Vermetten E., Unck F.A.W.: Posttraumatische Stress- Stoornis; een alledaagse aandoening op de militaire psychiatrie. 2002; 55 (2): Hoge C.W., Auchterlonie J.L., Milliken, C.S.: Mental health problems, use of mental health services, and attrition from military service after returning from deployment to Iraq or Afghanistan. JAMA Mar 1; 295(9): Lindstrom K.E., Smith T.C., Wells T.S., Wang L.Z., Smith B., Reed R.J., Goldfinger W.E., Ryan, M.A.: The mental health of U.S. military women in combat support occupations. J Womens Health (Larchmt) Mar; 15(2): Hotopf M., Hull L., Fear N.T., Browne T., Horn O., Iversen A., Jones M., Murphy D., Bland D., Earnshaw M., Greenberg N., Hughes J. H., Tate A.R., Dandeker C., Rona R., Wessely S.: The health of UK military personnel who deployed to the 2003 Iraq war: a cohort study. Lancet. 2006; 367(9524): Iversen A., Dyson C., Smith N., Greenberg N., Walwyn R., Unwin C., Hull L., Hotopf M., Dandeker C., Ross J., Wessely S.: Goodbye and good luck : the mental health needs and treatment experiences of British ex-service personnel. Br J Psychiatry. 2005; 186: Bramsen I., Dirkzwager J.E., Van der Ploeg H.M.: Deelname aan vredesmissies: gevolgen, opvang en nazorg, Amsterdam, Vrije Universiteit, EMGO Instituut, Deahl M., Srinivasan M., Jones N., Thomas J., Neblett C., Jolly A.: Preventing psychological trauma in soldiers: the role of operational stress training and psychological debriefing. Br J Med Psychol. 2000; 73 ( Pt 1): Gray G.C., Chesbrough K.B., Ryan M.A., Amoroso P., Boyko E.J., Gackstetter G.D., Hooper T.I., Riddle J.R.: The millennium Cohort Study: a 21-year prospective cohort study of 1400 military personnel. Mil Med. 2002; 167(6): Bracha H.S.: Human brain evolution and the "Neuroevolutionary Time-depth Principle:" Implications for the Reclassification of fearcircuitry-related traits in DSM-V and for studying resilience to warzone-related posttraumatic NMGT JANUARI 2007

Onderzoeksvragen. Het UNIFIL onderzoek was opgezet om de volgende vragen te beantwoorden: 1. Hoe is het met de gezondheid van de UNIFIL ers gesteld?

Onderzoeksvragen. Het UNIFIL onderzoek was opgezet om de volgende vragen te beantwoorden: 1. Hoe is het met de gezondheid van de UNIFIL ers gesteld? Korte samenvatting UNIFIL-onderzoek Onderzoeksvragen. Het UNIFIL onderzoek was opgezet om de volgende vragen te beantwoorden: 1. Hoe is het met de gezondheid van de UNIFIL ers gesteld? 2. Wat vinden de

Nadere informatie

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten-

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten- Publiekssamenvatting PRISMO - De eerste resultaten- Inleiding In maart 2005 is de WO groep van de Militaire GGZ gestart met een grootschalig longitudinaal prospectief onderzoek onder militairen die werden

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

PRISMO. Prospectie in stress-gerelateerd militair onderzoek. Publiekssamenvatting

PRISMO. Prospectie in stress-gerelateerd militair onderzoek. Publiekssamenvatting PRISMO Publiekssamenvatting PRISMO Prospectie in Stress-gerelateerd Militair Onderzoek (PRISMO) is een grootschalig, langdurig onderzoek uitgevoerd door de Militaire GGZ onder ruim 1000 militairen die

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Addendum A 173 Nederlandse samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift was om de rol van twee belangrijke risicofactoren voor psychotische stoornissen te onderzoeken in de Ultra

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting amenvatting Het aantal mensen met dementie neemt toe. De huisarts speelt een sleutelrol in het (h)erkennen van signalen die op dementie kunnen wijzen en hiermee in het stellen van de diagnose dementie,

Nadere informatie

Libanon laat ons nooit helemaal los

Libanon laat ons nooit helemaal los Libanon laat ons nooit helemaal los Samenvatting en aanbevelingen van onderzoek naar de gezondheid en het welzijn van UNIFIL ers die in de periode 1979-1985 naar Libanon zijn uitgezonden UNIFIL-projectgroep:

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

De overgang van stepped care naar personalized care bij de combinatie van lichamelijke en psychische klachten

De overgang van stepped care naar personalized care bij de combinatie van lichamelijke en psychische klachten De overgang van stepped care naar personalized care bij de combinatie van lichamelijke en psychische klachten Dr. Jonna van Eck van der Sluijs Psychiater en senior onderzoeker Symposium Personalized medicine:

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Mentale Veerkracht. Caroline Six

Mentale Veerkracht. Caroline Six Caroline Six Het probleem 1 Military confirms Afghanistan's "invisible" tragedy (16-11-11) A just released Canadian Forces report says almost one in three Kandahar vets has sought some degree of mental

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Psychiatrie & Psychologie bij 22q11DS

Psychiatrie & Psychologie bij 22q11DS Studiedag Stichting 22Q11 19 november 2017 A.M. Fiksinski a.m.fiksinski@umcutrecht.nl Psycholoog & onderzoeker (PhD kandidaat) Department of Psychiatry, Rudolf Magnus Institute of Neuroscience, University

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle   holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28630 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haan, Anna Marte de Title: Ethnic minority youth in youth mental health care :

Nadere informatie

De causale Relatie tussen Intimiteit en Seksueel verlangen en de. modererende invloed van Sekse en Relatietevredenheid op deze relatie

De causale Relatie tussen Intimiteit en Seksueel verlangen en de. modererende invloed van Sekse en Relatietevredenheid op deze relatie Causale Relatie tussen intimiteit en seksueel verlangen 1 De causale Relatie tussen Intimiteit en Seksueel verlangen en de modererende invloed van Sekse en Relatietevredenheid op deze relatie The causal

Nadere informatie

Behandel- en expertisecentrum Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH)

Behandel- en expertisecentrum Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) Behandel- en expertisecentrum Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) Bavo Europoort helpt specialist in psychiatrie Inhoudsopgave Behandel- en expertisecentrum Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) Doelgroep

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Verbanden tussen Coping-Strategieën en. Psychologische en Somatische Klachten. binnen de Algemene Bevolking

Verbanden tussen Coping-Strategieën en. Psychologische en Somatische Klachten. binnen de Algemene Bevolking 2015 Verbanden tussen Coping-Strategieën en Psychologische en Somatische Klachten binnen de Algemene Bevolking Master Scriptie Klinische Psychologie Rachel Perez y Menendez Verbanden tussen Coping-Strategieën

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Kamervragen over de psychische gevolgen van uitzending naar Uruzgan ( )

Kamervragen over de psychische gevolgen van uitzending naar Uruzgan ( ) Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 20 maart 2008 Ons kenmerk D/2008005159

Nadere informatie

Onverklaard maakt onbemind. 8 februari 2011 Utrecht

Onverklaard maakt onbemind. 8 februari 2011 Utrecht Psychiatrisch Consultatieve Dienst SLAZ/VUmc Onverklaard maakt onbemind Prof.dr.Adriaan Honig 8 februari 2011 Utrecht Onverklaard maakt onbemind AGENDA Wat verstaan we onder somatisch onvoldoende verklaarde

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Voltooiing PTSS-onderzoeken

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein CR Den Haag Voltooiing PTSS-onderzoeken Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 12 november 2009 Ons kenmerk P/2009017880

Nadere informatie

Psychologische behandeling voor SOLK-patiënten door de POH-GGZ: resultaten van een rct

Psychologische behandeling voor SOLK-patiënten door de POH-GGZ: resultaten van een rct Psychologische behandeling voor SOLK-patiënten door de POH-GGZ: resultaten van een rct Kate Sitnikova 8 november 2018 Amsterdam UMC Locatie VUmc Afdeling Huisartsgeneeskunde & Ouderengeneeskunde Sheet

Nadere informatie

Monitoren van de effecten van de publiekscampagne depressie op de instroom van patiënten met psychische problemen in de huisartspraktijk

Monitoren van de effecten van de publiekscampagne depressie op de instroom van patiënten met psychische problemen in de huisartspraktijk Monitoren van de effecten van de publiekscampagne depressie op de instroom van patiënten met psychische problemen in de huisartspraktijk Derek de Beurs Mariëtte Hooiveld Het NIVEL onderzoekt de gezondheidszorg.

Nadere informatie

Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten: De richtlijn

Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten: De richtlijn Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten: De richtlijn Ingrid Arnold LUMC Public Health en Eerstelijnsgeneeskunde Huisarts te Leiderdorp Dokter, ik ben zo moe. Vermoeidheid Hoofdpijn Buikklachten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Deelname aan vredesmissies: gezondheidsgevolgen en behoefte aan zorg bij veteranen en hun familie.

Deelname aan vredesmissies: gezondheidsgevolgen en behoefte aan zorg bij veteranen en hun familie. Deelname aan vredesmissies: gezondheidsgevolgen en behoefte aan zorg bij veteranen en hun familie. Anja J.E. Dirkzwager 1 & Inge Bramsen 2 1 Onderzoeker verbonden aan het Nederlands Studiecentrum voor

Nadere informatie

Bijlage 1: Programma van Eisen

Bijlage 1: Programma van Eisen Bijlage 1: Programma van Eisen Functie: Stichting Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid afdeling Jeugd < 18 jaar Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Kindermishandeling: Prevalentie. Psychopathologie

Kindermishandeling: Prevalentie. Psychopathologie Wereldwijd komt een schrikbarend aantal kinderen in aanraking met kindermishandeling, in de vorm van lichamelijke mishandeling of seksueel misbruik, verwaarlozing, of gebrek aan toezicht. Soms zijn kinderen

Nadere informatie

Common Mental Disorders Prediction of Sickness Absence Durations and Recurrences. Giny Norder NVAB kring Noord 14 april 2016

Common Mental Disorders Prediction of Sickness Absence Durations and Recurrences. Giny Norder NVAB kring Noord 14 april 2016 Common Mental Disorders Prediction of Sickness Absence Durations and Recurrences Giny Norder NVAB kring Noord 14 april 2016 Common Mental Disorders Prediction of Sickness Absence Durations and Recurrences

Nadere informatie

hoofdstuk 1 doelstellingen hoofdstuk 2 diagnosen

hoofdstuk 1 doelstellingen hoofdstuk 2 diagnosen Dit proefschrift gaat over moeheid bij mensen die dit als belangrijkste klacht presenteren tijdens een bezoek aan de huisarts. In hoofdstuk 1 wordt het onderwerp moeheid in de huisartspraktijk kort geïntroduceerd,

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Poliklinische behandeling

Poliklinische behandeling Poliklinische behandeling Ouderen Poliklinische behandeling Introductie Mondriaan Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van 65 jaar en ouder, die behoefte hebben aan behandeling,

Nadere informatie

Dagbehandeling. Ouderen

Dagbehandeling. Ouderen Dagbehandeling Ouderen Dagbehandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling, ondersteuning en begeleiding aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan Ouderen

Nadere informatie

Inhoudsopgave volledig rapport

Inhoudsopgave volledig rapport NIVEL/VUmc, 2005 72 pag. NIVEL bestelcode: W9.69 Prijs: 7,50 Verzendkosten: 2,50 ISBN: 90-6905-749-2 Deze samenvatting van onderstaand rapport is een uitgave van het NIVEL in 2005. De gegevens mogen met

Nadere informatie

RAPPORT EVALUATIE GEBRUIK ONLINE KLACHTGERICHTE MINI-INTERVENTIES (SNELBETERINJEVEL.NL)

RAPPORT EVALUATIE GEBRUIK ONLINE KLACHTGERICHTE MINI-INTERVENTIES (SNELBETERINJEVEL.NL) RAPPORT EVALUATIE GEBRUIK ONLINE KLACHTGERICHTE MINI-INTERVENTIES (SNELBETERINJEVEL.NL) Voor de periode 26-09-2016 tot 01-02-2017 Februari 2017, Trimbos-instituut. ACHTERGROND Het ministerie van VWS is

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Meer zelfdoding bij militairen die op missie zijn geweest? Onderzoek naar zelfdoding onder mannelijke militairen op basis van sterftecijfers

Meer zelfdoding bij militairen die op missie zijn geweest? Onderzoek naar zelfdoding onder mannelijke militairen op basis van sterftecijfers Meer zelfdoding bij militairen die op missie zijn geweest? Onderzoek naar zelfdoding onder mannelijke militairen op basis van sterftecijfers In de Verenigde Staten is onderzoek gepubliceerd dat suggereert

Nadere informatie

Dia-Fit: blended-care CGT voor chronische vermoeidheid bij diabetes type 1

Dia-Fit: blended-care CGT voor chronische vermoeidheid bij diabetes type 1 Dia-Fit: blended-care CGT voor chronische vermoeidheid bij diabetes type 1 Effecten en verklarende mechanismen Juliane Menting Nivel, Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg NKCV, Nederlands

Nadere informatie

Hét Landelijk Online. Diagnostisch Centrum. voor cliënten met een. vermoeden van een. psychische aandoening. Informatie voor Verwijzers

Hét Landelijk Online. Diagnostisch Centrum. voor cliënten met een. vermoeden van een. psychische aandoening. Informatie voor Verwijzers Hét Landelijk Online Diagnostisch Centrum voor cliënten met een vermoeden van een psychische aandoening. Informatie voor Verwijzers GGZ Wijzer: - is hét landelijk online diagnostisch centrum voor cliënten

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Diagnose en classificatie in de psychiatrie

Diagnose en classificatie in de psychiatrie Diagnose en classificatie in de psychiatrie Klinische Validiteit Research Betrouwbaarheid Prof dr Bert van Hemert psychiater en epidemioloog Afdelingshoofd psychiatrie DBC Kosten-baten 2 Diagnosen in de

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij Mensen met een Psychiatrische Stoornis de Modererende Invloed van de Therapeutische Alliantie The Effect of Arts Therapies

Nadere informatie

Fysieke Activiteit bij 50-plussers. The Relationship between Self-efficacy, Intrinsic Motivation and. Physical Activity among Adults Aged over 50

Fysieke Activiteit bij 50-plussers. The Relationship between Self-efficacy, Intrinsic Motivation and. Physical Activity among Adults Aged over 50 De relatie tussen eigen-effectiviteit 1 De Relatie tussen Eigen-effectiviteit, Intrinsieke Motivatie en Fysieke Activiteit bij 50-plussers The Relationship between Self-efficacy, Intrinsic Motivation and

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid Deeltijdbehandeling Informatie voor cliënten Ouderen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Ouderen Deeltijdbehandeling De Divisie Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014 Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Magnée, T., Beurs, D.P. de, Verhaak. P.F.M. Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek.

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Ouderen

Deeltijdbehandeling. Ouderen Deeltijdbehandeling Ouderen Deeltijdbehandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling, ondersteuning en begeleiding aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

GHB hulpvraag in Nederland

GHB hulpvraag in Nederland GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor GHB problematiek in de verslavingszorg 2007-2012 Houten, mei 2013 Stichting IVZ GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen

Nadere informatie

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij Mensen met een Post Traumatische Stress Stoornis. The Effects of Body Oriented Interventions

Nadere informatie

Samenvatting 21580_rietdijk F.indd :09

Samenvatting 21580_rietdijk F.indd :09 Samenvatting 21580_rietdijk F.indd 161 10-02-12 15:09 People at ultra high risk for psychosis Schizofrenie en aanverwante psychotische stoornissen hebben grote negatieve gevolgen voor het sociaal en psychisch

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Samenvatting. Herdiagnostiek bevindingen 2017

Samenvatting. Herdiagnostiek bevindingen 2017 Samenvatting Herdiagnostiek bevindingen 2017 Rapportage 2017 Eric Noorthoorn, Gwendy Bos, Katinka Franken, Marlies van der Plas, Linda Willems, Lisa van der Veen 1 Inleiding Patiënten met ernstig psychiatrische

Nadere informatie

specialistische hulp kleinschalig dichtbij

specialistische hulp kleinschalig dichtbij P R A K T I S C H E I N F O R M A T I E specialistische hulp kleinschalig dichtbij De Hoofdlijn De menselijke maat in hulpverlening Doorverwijzing Als u bent doorverwezen naar De Hoofdlijn, meestal door

Nadere informatie

Neurocognitief functioneren bij electroconvulsietherapie

Neurocognitief functioneren bij electroconvulsietherapie Neurocognitief functioneren bij electroconvulsietherapie Het belangrijkste doel van dit proefschrift was het bestuderen van de aard en de mate van veranderingen op meerdere domeinen van het neurocognitief

Nadere informatie

Summary & Samenvatting. Samenvatting

Summary & Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De meeste studies na rampen richten zich op de psychische problemen van getroffenen zoals post-traumatische stress stoornis (PTSS), depressie en angst. Naast deze gezondheidsgevolgen van psychische

Nadere informatie

Overzicht. Begeleid Leren. Jong volwassenheid heeft een hoger risico om psychische problemen te krijgen

Overzicht. Begeleid Leren. Jong volwassenheid heeft een hoger risico om psychische problemen te krijgen Begeleid Leren Overzicht Symposium Success@School Utrecht, 29 november 2018 Doelgroep Begeleid Leren Positionering van Begeleid Leren Ontwikkelde kennis, producten en diensten Dr. Lies Korevaar Agenda

Nadere informatie

Poliklinische behandeling

Poliklinische behandeling Poliklinische behandeling Ouderen Poliklinische behandeling Introductie Mondriaan Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van 65 jaar en ouder, die behoefte hebben aan behandeling,

Nadere informatie

Clinical Staging en Vroege Interventie voor Borderline Persoonlijkheidsstoornis

Clinical Staging en Vroege Interventie voor Borderline Persoonlijkheidsstoornis Clinical Staging en Vroege Interventie voor Borderline Persoonlijkheidsstoornis Christel Hessels Symposium, 16 maart 2017 Persoonlijkheidsstoornissen gedurende de levensloop Borderline persoonlijkheidsstoornis

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/40073 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Schat, A. Title: Clinical epidemiology of commonly occurring anxiety disorders

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 30 139 Veteranenzorg Nr. 20 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 6 februari

Nadere informatie

De psychische en sociale hulpvraag van volwassenen in de huisartsenpraktijk van

De psychische en sociale hulpvraag van volwassenen in de huisartsenpraktijk van Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Beurs, D. de, Magnée, T., Bakker, D. de, Verhaak, P. De psychische en sociale hulpvraag van volwassenen in de huisartsenpraktijk

Nadere informatie

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit 1 Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit Nicola G. de Vries Open Universiteit Nicola G. de Vries Studentnummer 838995001 S71332 Onderzoekspracticum scriptieplan

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

De invloed van veerkracht op de relatie tussen pijn en psychische klachten bij revalidatiecliënten in een verpleeghuis.

De invloed van veerkracht op de relatie tussen pijn en psychische klachten bij revalidatiecliënten in een verpleeghuis. De invloed van veerkracht op de relatie tussen pijn en psychische klachten bij revalidatiecliënten in een verpleeghuis. The influence of resilience on the relationship between pain and psychological symptoms

Nadere informatie

Libanon. laat ons nooit helemaal los publiekssamenvatting

Libanon. laat ons nooit helemaal los publiekssamenvatting Libanon laat ons nooit helemaal los publiekssamenvatting Resultaten van onderzoek naar de gezondheid en het welzijn van UNIFIL ers die in de periode 1979-1985 naar Libanon zijn uitgezonden Voorwoord De

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Veteraneninstituut. Uitvoerder Veteranenbeleid. Onafhankelijke stichting

Veteraneninstituut. Uitvoerder Veteranenbeleid. Onafhankelijke stichting Veteraneninstituut Uitvoerder Veteranenbeleid Onafhankelijke stichting ± 50 medewerkers (waarvan 4 gedetacheerd vanuit Defensie, 24 vanuit het ABP en 350 vrijwilligers Doorn, centrum dienstverlening aan

Nadere informatie

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en Effecten van een op MBSR gebaseerde training van hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en compassionele tevredenheid. Een pilot Effects of a MBSR based training program of hospice caregivers

Nadere informatie

Het verband tussen alledaagse stress en negatief affect bij mensen met een depressie en de rol van zelfwaardering daarbij

Het verband tussen alledaagse stress en negatief affect bij mensen met een depressie en de rol van zelfwaardering daarbij Het verband tussen alledaagse stress en negatief affect bij mensen met een depressie en de rol van zelfwaardering daarbij Een vergelijking van een depressieve en een niet-depressieve groep met Experience-Sampling-Method

Nadere informatie

Analyse van de inzet van de POH-GGZ in de huisartsenpraktijk over de periode

Analyse van de inzet van de POH-GGZ in de huisartsenpraktijk over de periode Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Beurs, D. de, Magnée, T., Bakker, D. de, Verhaak, P. Analyse van de inzet van de POH-GGZ in de huisartsenpraktijk over

Nadere informatie

Psychosomatiek Eikenboom

Psychosomatiek Eikenboom specialistische geestelijke gezondheidszorg informatie voor patiënten en verwijzers Psychosomatiek Eikenboom Er zijn mensen, die jarenlang tobben met lichamelijke klachten waarvoor artsen geen afdoende

Nadere informatie

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds Gaat je interesse uit naar psychiatrie in combinatie met een verslaving? Dan biedt Delta een verdiepingsstage

Nadere informatie

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Informatie voor de cliënt 2 De Regionale Centra GGZ Venray, Venlo en Roermond Lichamelijke klachten heeft

Nadere informatie

Jaarrapport Het Voorbeeld BV 2007

Jaarrapport Het Voorbeeld BV 2007 Jaarrapport Het Voorbeeld BV 2007 Copyright Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Cenzo worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt. Voor het gebruik van

Nadere informatie

Schatting van de verhouding van het aantal suïcides binnen de GGZ en de resterende populatie? Een verkennende studie.

Schatting van de verhouding van het aantal suïcides binnen de GGZ en de resterende populatie? Een verkennende studie. Schatting van de verhouding van het aantal suïcides binnen de GGZ en de resterende populatie? Een verkennende studie. Dr. Remco de Winter, psychiater Parnassia Groep VU Amsterdam www. suicidaliteit.nl

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie 20135014 PP bavo Neuro algemeen brochure.indd 1 24-09-13 13:48 Behandel- en expertise centrum NAH/neuropsychiatrie Het

Nadere informatie

Geslacht, Emotionele Ontrouw en Seksdrive. Gender, Emotional Infidelity and Sex Drive

Geslacht, Emotionele Ontrouw en Seksdrive. Gender, Emotional Infidelity and Sex Drive 1 Geslacht, Emotionele Ontrouw en Seksdrive Gender, Emotional Infidelity and Sex Drive Femke Boom Open Universiteit Naam student: Femke Boom Studentnummer: 850762029 Cursusnaam: Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

GGz in de huisartsenpraktijk. Christina Van der Feltz-Cornelis Symposium: Huisarts en POH GGz: samen sterker! Nieuwegein 22 januari 2015

GGz in de huisartsenpraktijk. Christina Van der Feltz-Cornelis Symposium: Huisarts en POH GGz: samen sterker! Nieuwegein 22 januari 2015 GGz in de huisartsenpraktijk Christina Van der Feltz-Cornelis Symposium: Huisarts en POH GGz: samen sterker! Nieuwegein 22 januari 2015 MODEL BASISGGZ Model BasisGGz-Generalistische GGz-Specialistische

Nadere informatie

Welke allochtonen komen er in de Jeugd-GGZ: toegankelijkheid en diagnostiek. Albert Boon & Anna de Haan

Welke allochtonen komen er in de Jeugd-GGZ: toegankelijkheid en diagnostiek. Albert Boon & Anna de Haan Welke allochtonen komen er in de Jeugd-GGZ: toegankelijkheid en diagnostiek. Albert Boon & Anna de Haan Iedereen met psychiatrische problemen Filter 1 Hulpzoekenden Filter 2 Herkende problemen Filter 3

Nadere informatie

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda.

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda. agenda Ruggespraak Kennismaking Achtergrond van het onderzoek Methode Resultaten Discussie Conclusie A.R.J. Sanders1, W.Verheul2, T.Magneé2, H.M.Pieters, P. Verhaak2, N.J. de Wit1,, J.M. Bensing2 RUGPIJN?

Nadere informatie