SRON-spectrum nummer 1, november Nummer 1, november Geachte lezer, heeft geleverd, en wordt er hard gewerkt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SRON-spectrum nummer 1, november 2001. Nummer 1, november 2001. Geachte lezer, heeft geleverd, en wordt er hard gewerkt"

Transcriptie

1 spectrum Nummer 1, november 2001 Inhoud 40 jaar Nederlands Ruimteonderzoek 1 Nederlands-Italiaanse satelliet BeppoSAX ondergaat een kleine hersenoperatie 3 Project HIFI wordt tastbaar 4 Interview: 40 jaar Ruimteonderzoek, 80 jaar professor de Jager 5 Kort nieuws 7 Colofon SRON-spectrum is de nieuwsbrief van Stichting Ruimteonderzoek Nederland en verschijnt vier maal per jaar. Uitgave: Stichting Ruimteonderzoek Nederland Sorbonnelaan 2, 3584 CA Utrecht Telefoon: fax: internet: Redactie: Jasper Wamsteker, Lique de Rijk en Hans Braun In SRON-spectrum gepubliceerde meningen en opvattingen vallen onder verantwoordlijkheid van de redactie en zijn niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de directie of het bestuur van SRON. 40 jaar Nederlands Ruimteonderzoek Geachte lezer, Stichting Ruimteonderzoek Nederland, kort SRON, heeft wat te vieren. Dit najaar is het precies veertig jaar geleden dat met de oprichting van de werkgroep Ruimteonderzoek van zon en sterren in Utrecht de kiem werd gelegd voor het Nederlandse ruimteonderzoek, zoals dat vandaag door SRON wordt vorm gegeven. In die veertig jaar is het Nederlandse ruimteonderzoek van pionieren uitgegroeid tot volwassen onderzoek met veel internationale vertakkingen. We kunnen terugkijken op een indrukwekkende reeks ruimteprojecten waar SRON aan heeft bijgedragen en uitzien naar uitdagend, nog te ontginnen, terrein. Voortbouwend op de fundamenten van de afgelopen veertig jaar, werkt SRON vandaag al weer gedreven aan die missies voor de toekomst. Zo staan we momenteel aan de vooravond van de lancering van de Europese aardobservatie-satelliet ENVISAT, met aan boord een sporengasspectrometer waaraan SRON een belangrijke bijdrage heeft geleverd, en wordt er hard gewerkt aan de sensoren voor de in 2007 te lanceren ver-infrarood-satelliet HERSCHEL. Daarnaast genieten we een rijke oogst aan onderzoeksresultaten verkregen met recente wetenschappelijke satellietmissies op het gebied van de astrofysica en van de aardobservatie. De meetresultaten van de röntgensatellieten Chandra, BeppoSAX en XMM-Newton, allen met een aanzienlijke SRON-bijdrage, overtreffen nog altijd onze stoutste verwachtingen. SRON staat internationaal prominent op de kaart en dat is de verdienste van veertig jaar mensenwerk. De SRON-medewerkers hebben de verjaardag van het Nederlandse ruimteonderzoek in eigen kring al uitgebreid gevierd. Voor de buitenwereld heeft SRON ook een aantal activiteiten in petto die grotendeels in het voorjaar van 2002 zullen plaatsvinden. 1

2 Samen met het Universiteitsmuseum in Utrecht wordt er gewerkt aan een tentoonstelling. Bezoekers krijgen daar niet alleen een overzicht van het Nederlandse ruimteonderzoek van de afgelopen veertig jaar, men kan er ook zelf de spanning van het ruimteonderzoek ervaren. De opening van de tentoonstelling zal gepaard gaan met het verschijnen van een boek, dat een impressie zal geven van veertig jaar ruimteonderzoek als mensenwerk. Tijdens de tentoonstellingsperiode zullen lezingen over diverse onderwerpen uit het hedendaagse ruimteonderzoek door experts worden toegelicht. Met gepaste trots mag ik u het eerste nummer van de nieuwsbrief van Stichting Ruimteonderzoek Nederland, het SRON-spectrum, presenteren. Uiteraard is dit eerste nummer meteen jubileumnummer, en dus grotendeels gewijd aan veertig jaar ruimteonderzoek. Met SRON-spectrum wil SRON om te beginnen ieder kwartaal de buitenwereld op de hoogte brengen van haar activiteiten. Vaste rubrieken zullen zijn: een interview met een SRON-medewerker, nieuws uit de divisies, en een agenda. Daarnaast zullen artikelen verschijnen over actuele ontwikkelingen binnen SRON, zowel wetenschappelijk als op het gebied van organisatie en beleid. Ik wens u veel leesplezier en hoop dat het regelmatig inkijken van deze nieuwsbrief u een helder beeld geeft van het brede spectrum aan SRON-activiteiten. Met vriendelijke groet, Johan Bleeker Algemeen Directeur SRON 2

3 Nederlands-Italiaanse satelliet BeppoSAX ondergaat kleine hersenoperatie BeppoSAX is een wereldberoemde röntgensatelliet vanwege de plaatsbepaling van krachtige explosies (zgn. Gammaflitsen) die tot aan de rand van het heelal worden gezien. Het is een al wat oudere satelliet, gelanceerd in 1996, maar daardoor niet minder scherp. Alleen waren de gewrichten (lagers) van het laatste gyrokompas wat stroef gaan lopen en men vreesde voor uitval. Met behulp van dit kompas werd de satelliet gericht. Als het kompas zou uitvallen, zou het leven van BeppoSAX helaas voorbij zijn. Gelukkig kan door een kleine hersenoperatie (aanpassing van de centrale computer) de kunstmaan nu gericht worden zonder gebruik te maken van gyrokompassen. Met behulp van ogen (sensoren) die gericht zijn op de zon en op de horizon van de aarde kan BeppoSAX alsnog zijn plaats bepalen. Er was een maand uitgetrokken voor herstel en voor het doen van nieuwe evenwichtstesten. Deze zijn op 29 oktober succesvol afgerond. Ook als BeppoSAX per ongeluk uit evenwicht raakt en gaat tollen, kan hij toch weer op de been geholpen worden. De satelliet is nu dus weer gebruiksklaar en kan het wetenschappelijk succes gaan continueren. Tijdens de testen werd nog een wetenschappelijk succesje geboekt. Op 30 oktober werd er een röntgenopname gemaakt met de door SRON gemaakte Groothoekcamera (Wide Field Camera, WFC) van een krachtige explosie in het heelal, die GRB genoemd wordt (de datum van de explosie). Het was een bijzonder type, die niet zijn sporen achterlaat als gammaflits. Optische- en radio telescopen (waaronder de Westerbork Radio Telescope) zijn op zoek naar de gloeiende restanten van die explosie en hebben al een mogelijke kandidaat gevonden. De satelliet BeppoSAX 3

4 Project HIFI wordt tastbaar HIFI, wat staat voor Heterodyne Instrument voor het Far-Infrared, zal spectroscopie uitvoeren bij een zeer hoge resolutie. Het instrument zal uiteindelijk een plaats krijgen op de Europese satelliet Herschel. De divisie LEA (Lage Energie Astrofysica), in Groningen, heeft het project geïnitieerd. Het idee om te meten in het submillimetergebied is eigenlijk al 30 jaar geleden tot stand gekomen, maar technisch is het nu pas mogelijk aldus divisiehoofd LEA Paul Wesselius. begin 2002 zal HIFI eindelijk van het papier afkomen, het ontwerpen is dan in eerste instantie voorbij en er kan begonnen worden met het vervaardigen van de hardware voor een demonstratie model. HIFI Focal Plane Unit HERSCHEL Satelliet (fig. ESA) Internationale samenwerking Bij de bouw van een satelliet of een satellietinstrument zijn in de regel een heleboel instituten betrokken onder de verantwoordelijkheid van een technisch-wetenschappelijk leider, de Principal Investigator of kortweg PI. De HIFI onderdelen zijn ondergebracht bij instituten in een elftal landen. De grote contribuanten zijn: Nederland, Duitsland, Frankrijk, de USA en Italië. Ieder instituut mag een onderdeel van het geheel leveren. Je kunt dat goed vergelijken met het bouwen van een huis, waarbij de elektricien verantwoordelijk is voor de bedrading, de loodgieter voor de leidingen, de timmerman voor het houtwerk en de bouwvakker voor het metselwerk, zegt Paul Wesselius. Waar de verantwoordelijkheden zo verdeeld zijn, moeten hele duidelijke afspraken gemaakt worden. Het maakt voor de elektricien en de loodgieter bijvoorbeeld heel wat uit of er in de keuken een boiler komt of een geiser. Bij de bouw van een satellietinstrument is het nog eens extra moeilijk, aldus Wesselius, Alle onderdelen worden immers voor het eerst gemaakt. Bovendien begint iedereen ook nog eens tegelijkertijd met ontwerpen. Jacht op kosmische moleculen SRON is hoofdaannemer van het instrument HIFI. Daarnaast is SRON ook nog eens verantwoordelijk voor het FPSS, één van de zes subsystemen van HIFI. HIFI is weer één van de drie meetinstrumenten die uiteindelijk in de ESA satelliet Herschel moeten komen. HIFI zal dan voor het eerst vanuit de ruimte het heelal bekijken in langgolvig infrarood en submillimeterstraling. Dat zal het mogelijk maken het universum af te speuren op zoek naar kosmische moleculen. Vooral water zou goed zichtbaar moeten zijn in kometen, planeten, jonge en stervende sterren en actieve sterrenstelsels. De lancering van Herschel staat gepland in Dat lijkt nog een tijd te duren, maar gezien de hoeveelheid werk die nog verzet moet worden, is haast geboden. Ruimteonderzoek is permanent op je tandvlees lopen. 4

5 40 jaar Ruimteonderzoek, 80 jaar professor de Jager Interview Het ruimteonderzoek heeft het universum dynamisch gemaakt Het jaar 2001 is een jubeljaar voor het Nederlandse ruimteonderzoek en dat is het in het bijzonder voor professor Kees de Jager. Hij viert niet alleen veertig jaar ruimteonderzoek, zelf vierde hij ook nog eens zijn tachtigste verjaardag. Vanaf zijn woning op de Utrechtse Zonnenburg kijkt hij uit over de verbouwingen van de Sterrenwacht Sonnenborgh. En hij kijkt terug op veertig jaar ruimteonderzoek, waar hij zelf de aanzet toe gaf, in diezelfde Sterrenwacht Sonnenborgh. Hoe kwam het dat een klein landje als Nederland toch aan ruimteonderzoek ging doen? Daarvoor moeten we terug naar Dat iets in een baan rond de aarde gebracht zou worden werd maar door weinigen voor mogelijk gehouden. In het begin van 1957 was ik eens ergens om een lezing te houden en toen zei ik: Kijk wat moet je hebben: eerst een eerste trapsraket, die geeft hem een reuzenvaart, dan komt er een tweede die daar bovenop zit en dan nog een derde, en zo krijg je dus de snelheid kilometer per seconde die je uiteindelijk nodig hebt. En dames en heren, nu moet u zich voorstellen, dan moet de baan van die raket langzaam ombuigen, want hij moet niet zomaar recht omhoog schieten, nee hij moet die satelliet mooi evenwijdig aan de aarde voortstuwen. En als u zich dat allemaal realiseert, dames en heren, dan zult u begrijpen dat het nog heel lang zal duren voor we daar aan toe zijn. Zo sprak ik dus zelf, begin In oktober van datzelfde jaar brachten de Russen de Sputnik in een baan om de aarde. De wereld was in opschudding, en de Amerikanen helemaal. Het Westen moest ook aan ruimteonderzoek gaan doen, was het idee. In Nederland werd toen de Commissie voor Geofysica en Ruimteonderzoek opgericht. Ik werd gevraagd voorstellen voor ruimteonderzoek te maken. We waren in Utrecht gespecialiseerd in zonneonderzoek. Van de zon kon je een hoop meer te weten komen door het röntgen- en UVspectrum te meten. Ik maakte een voorstel om röntgenwaarnemingen te doen van de zon. En tot mijn verrassing kreeg ik geld om in 1961 te beginnen met de werkgroep Ruimteonderzoek van Zon en Sterren, tachtigduizend gulden, ik had nog nooit zo veel geld bij elkaar gezien. Ik kon er drie mensen van aannemen, een ingenieur, een fysicus en een technicus. Zo begonnen we in een kamertje hier op sterrenwacht Sonnenborgh. Als je kijkt naar de resultaten van het huidige ruimteonderzoek: we kunnen kijken op de rand van zwarte gaten, we bestuderen kosmische explosies, we kunnen al een hele reeks kosmische moleculen onderscheiden. Wat waren nu eigenlijk de verwachtingen van het ruimteonderzoek ten tijde van de oprichting van de werkgroep ruimteonderzoek van zon en sterren? Zwarte gaten, daar hadden we nog nauwelijks van gehoord. Pulsars, die moesten nog ontdekt worden. Dus we gingen eerst maar eens kijken naar röntgenstraling van de zon. We wisten dat daar röntgenstraling vandaan kwam. Ik had in 1960 ook een lang stuk gepubliceerd waarin ik aan het rekenen ging hoeveel röntgenstraling sterren konden uitstralen. Dat bleek volgens die berekeningen heel erg weinig te zijn. We wisten toen nog niet van het bestaan van sterren die heel intens röntgenstraling uitzenden. De eerste 5

6 werden niet lang daarna door de Amerikanen ontdekt. We hadden toch het gevoel dat ook sterren röntgenstraling moesten kunnen uitzenden. We besloten om het eerst maar eens bij de zon te proberen te meten. Als dat zou lukken, dan moeten we gigantisch grote telbuizen maken om straling van sterren te kunnen detecteren. En dat was dan een tweede stap in ons programma. Wat ziet u zelf als hoogtepunten uit het Nederlandse ruimteonderzoek? De Astronomische Nederlandse Satelliet ANS was zeker een hoogtepunt. We wilden daarmee röntgen- en UV-straling van sterren waarnemen en er zat ook nog een Amerikaans instrument in. Dat was in De ANS Satelliet Maar we hebben ook heel veel werk gestoken in de Europese TD-1A satelliet. Daar hebben we twee instrumenten voor gemaakt. Eén daarvan, een kleine röntgendetector, heeft voor het eerst harde röntgenstoten van zonnevlammen gemeten. Mooie instrumenten waren dat. Een heel groot instrument, bestemd voor de Amerikaanse Solar Maximum Mission, was HXIS. Dat was ook een hoogtepunt met heel veel prachtige resultaten. Werkelijk het hele lab in Utrecht was daarbij betrokken. Daardoor hebben wij in Utrecht helaas weinig aan IRAS kunnen doen. Die is in hoofdzaak in Groningen ontwikkeld. IRAS was ook een geweldig hoogtepunt uit het Nederlandse ruimteonderzoek. Tegenwoordig gebeurt ruimteonderzoek in enorme massieve internationale programma s. Hoe ging dat in het begin? Het ging allemaal veel eenvoudiger, vooral met die raketexperimenten uit de beginjaren. Je maakte een voorstel, die voorstellen zagen er vaak niet uit. Maar in die beginperiode waren ze bij ESRO, de voorloper van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA, nog niet zo kritisch. Vervolgens gingen we een instrument bouwen en dan werd de zaak ingeleverd. Je klaagde wel eens dat er drie jaar verliep tussen het begin van een project en de lancering. Tegenwoordig ben je tien jaar bezig met een project, of nog langer. Veertig jaar ruimteonderzoek heeft natuurlijk vreselijk veel veranderd aan ons beeld van het universum. Hoe ziet u dat zelf? Er is zo verschrikkelijk veel veranderd. Het ruimteonderzoek heeft het universum veel dynamischer gemaakt: dynamische verschijnselen, wisselwerkingen tussen objecten, exploderende sterren, compacte objecten waar materie zich op afzet en die dan vervolgens weer exploderen. Dat zijn eigenlijk vooral de bijdragen van het ruimteonderzoek in het röntgen. Infraroodonderzoek heeft weer andere bijdragen geleverd, bijvoorbeeld al die moleculen in de koude delen van de ruimte. Toen we begonnen verwachtten we niet zo veel moleculen te vinden. Geen water, want daar heb je al drie atomen voor nodig en de kans dat die elkaar treffen en samenvoegen is wel heel klein. Op z n best zouden we wat tweeatomige moleculen vinden, zo dachten we. En nu weten we dat er overal water is en we hebben zelfs al moleculen van dertien atomen en meer ontdekt. Tientallen moleculen, ongelofelijk is dat toch. In hoeverre bent u zelf tegenwoordig nog bij het ruimteonderzoek betrokken? Ik volg het met intense belangstelling. Zelf ben ik bij onderzoek betrokken, al is dat momenteel niet echt ruimteonderzoek. Het is meer grond gebaseerd spectroscopisch werk waar ik mee bezig ben. Ik ben op het ogenblik bezig een ster te onderzoeken, waarvan we een jaar of wat geleden ontdekt hebben dat hij al 15 jaar bezig is in te storten. Eigenlijk zou ik het toch ook wel leuk vinden om weer wat meer bij dat röntgenonderzoek betrokken te zijn waar men op het ogenblik mee bezig is. Daar denk ik wel eens over, dat is ook vreselijk leuk. Met de metingen van XMM-Newton en Chandra, dat vind ik zo fascinerend. Maar momenteel ben ik heel erg betrokken bij de verbouwing van die sterrenwacht. Dat kost op het moment zo veel tijd. Maar ja, je kunt niet alles hè? 6

7 Kort Nieuws: Testcryostaat blijkt trillingsbestendig De vibreerbare testcryostaat (TC-II), door SRON ontworpen om meetinstrumenten te testen op vibratiebestendigheid bij extreem lage temperaturen, is op 25 oktober zelf getest bij het Nationaal Lucht en Ruimtevaart Laboratorium. Alles is goed gegaan: na de tests is er geen schade geconstateerd. In gewone cryostaten is het koude binnenwerk opgehangen aan de warme buitenmantel via fragiele constructies die zijn geoptimaliseerd teneinde het binnendringen van warmte zoveel mogelijk te beperken. Bij hoge versnellingen breken zij. Ook laten ze geen hoogfrequente mechanische trillingen door. Dat maakt de constructies ongeschikt voor het doen van trilproeven en er was dus een speciaal ontwerp nodig: de vibreerbare testcryostaat. De toepassing hiervan is terug te vinden bij sommige onderdelen van satellietinstrumenten die werken bij lage temperaturen. Als deze worden gelanceerd en daarbij hoge trillingsniveaus ondervinden, moeten ze die kunnen weerstaan. Dit is met name van belang voor de cryogene mechanismen die momenteel door SRON voor de heterodyne spectrometer HIFI in de ESA satelliet Herschel ontwikkeld worden. Herschel zal in 2007 Testopstelling bij het NLR gelanceerd worden. TC-II zonder koepel Doorsnede TC-II Ruimteonderzoek valt in de smaak SRON heeft ook dit jaar weer haar deuren geopend voor publiek. Onder de noemer Proeven aan Ruimteonderzoek kon iedereen een kijkje nemen in de keuken van ruimteonderzoek. De open dag werd gehouden in het kader van de nationale Wetenschap en Techniek week (thema: Voeding). En met 250 bezoekers was het een gezellige drukte. Men kon onder andere rondleidingen en lezingen volgen en voor de wat jongere bezoekers was er het pretlab. Hier konden de kinderen zich volledig wijden aan het fabriceren van superslijm of een leugenpieper. SRON Groningen heeft er, samen met het Kapteyn Instituut, ook een erg geslaagde dag van gemaakt. Astronautenvoedsel en de zonnetongen waren twee van de vele onderwerpen die daar gepresenteerd werden. Er zijn ongeveer 200 bezoekers geteld. Van proeven aan ruimteonderzoek was er dus geen sprake; er werd met volle teugen van genoten. 7

8 Leading lady bij aardobservatiedivisie SRON is een professor rijker. Ilse Aben, lead scientist van de aardatmosfeergroep bij SRON (Divisie Earth Oriented Science), is per 1 oktober benoemd tot bijzonder hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam op de leerstoel Fysica en Chemie van de aardatmosfeer. Prof. Aben zal haar activiteiten aan de VU concentreren op studie en waarneming van de aardatmosfeer, in het bijzonder in relatie met satellite remote sensing technieken. Ook zal ze specialistisch onderwijs gaan verzorgen. Binnen SRON houdt prof. Aben zich voornamelijk bezig met het SRONaandeel aan het instrument Sciamachy. Deze spectrometer zal op de begin volgend jaar te lanceren Europese milieusatelliet Envisat een aantal sporengassen in de atmosfeer in kaart brengen, die van invloed zijn op het broeikaseffect en de ozonlaag. Met deze benoeming van prof. Aben aan de VU zal zowel het wetenschappelijk atmosfeer programma van SRON als dat van de VU een grote impuls krijgen. Nederland oriënteert zich op toekomstige aardobservatiemissies De Europese ruimtevaartorganisatie ESA oriënteert zich op nieuwe aardobservatiemissies voor de toekomst. Nederland bepaalde op 18 oktober bij SRON vast haar eigen standpunt hierover, ter voorbereiding van ESA User Consultation Workshop op 30 en 31 oktober in Granada. De zaal was gevuld met zo n 100 vertegenwoordigers van Nederlandse instituten die uiteindelijk gebruik gaan maken van gegevens die toekomstige aardobservatiemissies zullen leveren. Onder voorzitterschap van SRON programmamanager extern onderzoek Rolf de Groot werden van de vijf kandidaatsmissies vier missies gepresenteerd met een sterk Nederlands belang (EarthCARE, ACECHEM, SPECTRA en WALES). De presentaties werden gegeven door Nederlandse wetenschappers die al dicht bij de voorbereiding van de missies betrokken waren. Vervolgens gaf de heer van Konijnenburg van het NIVR een uiteenzetting over de kansen voor de Nederlandse industrie bij de vier missies. Enkele weken na de workshop in Granada zal ESA besluiten welke drie missies een volgende fase in gaan. Uiteindelijk zullen twee missies de eindstreep halen en volledig uitgevoerd worden. 8

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

TO BOLDLY GO WHERE NO ONE HAS GONE BEFORE... EEN NIEUWE KOERS IN HET WETENSCHAPPELIJK RUIMTEONDERZOEK

TO BOLDLY GO WHERE NO ONE HAS GONE BEFORE... EEN NIEUWE KOERS IN HET WETENSCHAPPELIJK RUIMTEONDERZOEK TO BOLDLY GO WHERE NO ONE HAS GONE BEFORE... EEN NIEUWE KOERS IN HET WETENSCHAPPELIJK RUIMTEONDERZOEK De nieuwe strategie van SRON... De ruimte: de laatste grens. Dit is de nieuwe langetermijnstrategie

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Kosmische gammaflitsen: de zwaarste explosies in het heelal

Kosmische gammaflitsen: de zwaarste explosies in het heelal Kosmische gammaflitsen: de zwaarste explosies in het heelal John Heise SRON Utrecht Artist s impression van een gammaflits. (Tekening: Lynette Cook) 246 ZENIT MEI 2001 Explosies van gammastraling uit het

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

Clusters van sterrenstelsels

Clusters van sterrenstelsels Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden radiowaarnemingen en computer simulaties van samensmeltende clusters van sterrenstelsels besproken. Om dit beter te begrijpen wordt eerst uitgelegd wat

Nadere informatie

Ruimteonderzoek in Nederland

Ruimteonderzoek in Nederland Ruimteonderzoek in Nederland Of; de kruisbestuiving tussen wetenschap en technologie Gerard Cornet, stafmedewerker SRON 1 Wat is ruimteonderzoek? Wetenschappelijk onderzoek dat gebruik maakt van satellieten

Nadere informatie

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig.

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Het heelal Inleiding Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Hoofdstukken Hoofdstuk 1 Het Heelal. blz. 3 Hoofdstuk 2 Het Zonnestelsel. blz. 4 Hoofdstuk

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss 1 Radiotelescopen N.G. Schultheiss 1 Inleiding In de module Het uitdijend Heelal hebben we gezien dat het heelal steeds groter wordt. Bijgevolg zijn de lichtstralen van melkwegstelsels die ver van ons

Nadere informatie

De Nederlandse bijdrage aan ENVISAT Arno Landewers, 13 januari 2010

De Nederlandse bijdrage aan ENVISAT Arno Landewers, 13 januari 2010 De Nederlandse bijdrage aan ENVISAT Arno Landewers, 13 januari 2010 De Europese ENVISAT satelliet is de eerste satelliet welke geheel ontwikkeld is voor observatie van de chemische samenstelling van de

Nadere informatie

Netherlands Space Office Postbus 93144 2509 AC Den Haag t 070 373 4500. e info@spaceoffice.nl w www.spaceoffice.nl

Netherlands Space Office Postbus 93144 2509 AC Den Haag t 070 373 4500. e info@spaceoffice.nl w www.spaceoffice.nl Netherlands Space Office Postbus 93144 2509 AC Den Haag t 070 373 4500 e info@spaceoffice.nl w www.spaceoffice.nl Het Netherlands Space Office (NSO) is de Nederlandse ruimtevaartorganisatie. Het NSO is

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I Tekst 1 Verkeerschaos dreigt in het heelal 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Kortgeleden beleefde de ruimte zijn eerste serieuze verkeersongeluk. Op ongeveer 800 kilometer boven Siberië kwamen een Amerikaanse

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

Vandaag de dag komt men satellietbeelden overal tegen: in het weerbericht op tv, in de kranten en soms zelfs in de reclame.

Vandaag de dag komt men satellietbeelden overal tegen: in het weerbericht op tv, in de kranten en soms zelfs in de reclame. Deel II. De satellietbeelden Vanuit de ruimte kan men de aarde observeren en die observaties gebruiken om het weer te voorspellen, de klimaatsveranderingen te bestuderen, te meten of het ozongat groter

Nadere informatie

Atmosfeeronderzoek bij SRON

Atmosfeeronderzoek bij SRON Atmosfeeronderzoek bij SRON Hans Schrijver 1, Ilse Aben 1, Frank Helderman 1, Quintus L. Kleipool 2 1 Stichting Ruimteonderzoek Nederland (SRON), Utrecht 2 Stichting Ruimteonderzoek Nederland (SRON), Groningen

Nadere informatie

Kramat bvba Hulshoutsesteenweg Westerlo - Belgium Tel./fax.: +32 (0) Wettelijk Depot: D/2012/7085/16 Nur: 283

Kramat bvba Hulshoutsesteenweg Westerlo - Belgium Tel./fax.: +32 (0) Wettelijk Depot: D/2012/7085/16 Nur: 283 Zoo de ruimte in! De auteur heeft getracht alle rechthebbenden van het illustratiemateriaal te achterhalen. Mochten personen of instanties desondanks van mening zijn dat fotorechten zijn geschonden, dan

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Stralingseigenschappen van water in het heelal In tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden, bestaan sterrenstelsels niet enkel uit sterren, maar ook uit uitgestrekte gas-

Nadere informatie

Nieuwe uniformen. Nieuwsbrief Juli/Augustus 2014

Nieuwe uniformen. Nieuwsbrief Juli/Augustus 2014 Nieuwsbrief Juli/Augustus 2014 Beste mensen, Hij is er weer; de onregelmatig verschijnende nieuwsbrief van de Omara Foundation! Met 170 kinderen op de Omara Foundation scholen, 5 sponsorkinderen in andere

Nadere informatie

Tips, achtergrondinformatie en lesmateriaal voor ruimtevaart in de klas

Tips, achtergrondinformatie en lesmateriaal voor ruimtevaart in de klas Tips, achtergrondinformatie en lesmateriaal voor ruimtevaart in de klas Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Achtergrondinformatie voor leerkrachten Satelliet Een satelliet is een

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Sferische oplossingen: 10 november 2009 Ontsnappingssnelheid Mitchell (1787); Laplace (± 1800) Licht kan niet ontsnappen van een voldoend zwaar lichaam

Nadere informatie

Departement industriële wetenschappen en technologie

Departement industriële wetenschappen en technologie Departement industriële wetenschappen en technologie Universitaire Campus, gebouw B B-3590 DIEPENBEEK Tel.: 011-23 07 90 Fax: 011-23 07 99 Aansturen en testen van een hybride infrarood beeldopnemer Abstract

Nadere informatie

08 Praktische opdrachten. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

08 Praktische opdrachten. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur Its Academy Laatst gewijzigd 26 January 2014 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/46114 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw

De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw David Baneke, 5 september 2011 Grondslag moderne Nederlandse sterrenkunde: J.C. Kapteyn Comet of 1882 How can an astronomer remain an astronomer without an observatory?

Nadere informatie

SRON Spectrum. Nr. 11 juli 2008. Reizende ruimtecapsules. TROPOMI-SWIR-prototype. Kosmisch web. SRON Netherlands Institute for Space Research

SRON Spectrum. Nr. 11 juli 2008. Reizende ruimtecapsules. TROPOMI-SWIR-prototype. Kosmisch web. SRON Netherlands Institute for Space Research SRON Spectrum Nr. 11 juli 2008 Reizende ruimtecapsules TROPOMI-SWIR-prototype Kosmisch web SRON Netherlands Institute for Space Research Resultaten TROPOMI-SWIR-prototype SRON-onderzoekers testen het TROPOMI-SWIR-prototype.

Nadere informatie

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Wetenschappelijk jeugdboek 1 Geactualiseerde eerste druk: 2008 Vertaling: stichting De Oude Wereld www.oude-wereld.nl Distributie:

Nadere informatie

Baanbrekende theorie: donkere materie is een volstrekte illusie Wetenschap de Volkskrant

Baanbrekende theorie: donkere materie is een volstrekte illusie Wetenschap de Volkskrant http://www.volkskrant.nl/wetenschap/baanbrekende-theorie-donkere-materie-is-een-volstrekte-illusie~a4410710/ 1/6 uwnaam@email.nl Het online op het webplatform Arxiv gepubliceerde artikel van ruim 40 pagina's

Nadere informatie

Waar komt het allemaal vandaan?

Waar komt het allemaal vandaan? Erik Verlinde Opening Academisch Jaar 2011 2012 Waar komt het allemaal vandaan? Dames en heren, Na deze leuke bijdrage van José van Dijck aan mij de beurt om u iets te vertellen passend bij het thema de

Nadere informatie

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6 Contents Nederlandse samenvatting 1 Bibliography 6 1 De terugkoppeling van protosterren op hun omgeving. Een onderzoek naar heet moleculair gas met Herschel Stervorming Het ontstaan van ons eigen zonnestelsel

Nadere informatie

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 december 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/87197 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa Samenvatting Het netvlies van het oog is niet gevoelig voor deze straling: het oog dat vlak voor het

Nadere informatie

OVER FAST FOOD GESPROKEN. Finale opdracht van de 23 e Wiskunde A-lympiade

OVER FAST FOOD GESPROKEN. Finale opdracht van de 23 e Wiskunde A-lympiade OVER FAST FOOD GESPROKEN Finale opdracht van de 23 e Wiskunde A-lympiade Garderen, 9 en 10 maart 2012 1 Colofon De Wiskunde Alympiade is een initiatief van het Freudenthal Instituut, Universiteit Utrecht

Nadere informatie

September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande. Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst. Hallo mede dierenvrienden,

September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande. Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst. Hallo mede dierenvrienden, September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst Hallo mede dierenvrienden, Na mijn indrukwekkende reis naar India, is mij gevraagd om een kort verhaaltje

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

Themanummer. Ruimtetelescopen

Themanummer. Ruimtetelescopen Themanummer Ruimtetelescopen Het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR) is de netwerkorganisatie op luchtvaart-en ruimtevaartgebied en vervult een intermediaire rol tussen

Nadere informatie

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg Inleiding Astrofysica College 8 14 november 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen De melkweg 1 De melkweg Anaxagoras (384-322 BC) en Democritus (500-428 BC): Melkweg bestaat uit verwegstaande sterren Galilei

Nadere informatie

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden 19 februari 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s)

Nadere informatie

Noten schieten 9 april 2009

Noten schieten 9 april 2009 Noten schieten 9 april 2009 Project Circus groep 1 t/m 8 juni/juli 2007. Op dit moment zijn alle groepen bezig met het project Circus De groepen 1 en 2 maken alle artiesten die in het circus werken en

Nadere informatie

Verslag Module 3: Heelal

Verslag Module 3: Heelal Verslag Module 3: Heelal Door: Max van Mulken, Martijn Hendrickx, Camiel Koopmans & Bram Thomassen. Leraar: Dhr. Neiss Module: Heelal Datum: 04-11-2014 2 Inhoud Inleiding Pag. 3 Theoretisch Kader:...Pag.

Nadere informatie

Mak de gesjiechte van ós sjtreek lebendig. Jaarverslag Sjtichting Genealogiek Sjènne 2009

Mak de gesjiechte van ós sjtreek lebendig. Jaarverslag Sjtichting Genealogiek Sjènne 2009 Mak de gesjiechte van ós sjtreek lebendig Jaarverslag Sjtichting Genealogiek Sjènne 2009 Inhoud Voorwoord pag. 3 Voortgang De Bokkerijders met de dode hand, een nieuwe visie pag. 4 Website www.sjtigs.eu

Nadere informatie

Uitleg opnamens met een digitale camera

Uitleg opnamens met een digitale camera Uitleg opnamens met een digitale camera Telescopen Telescoop 152mm William Optics van volkssterrenwacht Orion. Op dit moment staat de telescoop in gesteld voor naar de zon te kijken. Aan de voorkant van

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

Bouwspecial Vecht en IJssel

Bouwspecial Vecht en IJssel Bouwspecial Vecht en IJssel Ewoud - Nieuw Transwijk - Zuilen mei 2011 Het is alweer enige tijd geleden dat er een bouwspecial is uitgebracht. Na de fusie tussen Ewoud en de SHBU (Transwijk en Zuylenstede)

Nadere informatie

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen GROEP 1 + 2 onderzoek is een set van samenhangende processen gebruikt om vragen te stellen over de natuurlijke wereld en het onderzoeken naar verschijnselen. alle lessen aan techniek werken Sommige zaken

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-09-2015 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Verteld door Schulp en Tuffer

Verteld door Schulp en Tuffer Verteld door Schulp en Tuffer Het allereerste kerstfeest Het allereerste kerstfeest Verteld door Schulp en Tuffer Vertaald en bewerkt door Maria en Koos Stenger Getekend door Etienne Morel en Doug Calder

Nadere informatie

KONINKLIJKE NEDERLANDSE BOND van FILATELISTENVERENIGINGEN. RICHTLIJNEN ASTROFILATELIE Pag. 1

KONINKLIJKE NEDERLANDSE BOND van FILATELISTENVERENIGINGEN. RICHTLIJNEN ASTROFILATELIE Pag. 1 RICHTLIJNEN ASTROFILATELIE Pag. 1 1. TENTOONSTELLINGEN MET WEDSTRIJDKARAKTER 1.1 Zie voor de elementaire inhoud GREV 1.1-1.4, SREV 1.4.1. Deze richtlijnen zijn bedoeld om zowel de juryleden als de inzenders

Nadere informatie

Nieuwsbrief januari 2017

Nieuwsbrief januari 2017 Nieuwsbrief 10 27 januari 2017 Agenda 2 februari 7 februari 10 februari Thema-avond voor ouders, 20:00 uur Inloopspreekuur schoolmaatschappelijk werker, 8:45 uur Uitgifte nieuwsbrief 11 Mad Science Maandag

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Radiotelescoop op de maan?

Radiotelescoop op de maan? Netherlands Institute for Radio Astronomy Radiotelescoop op de maan? - Dr. Raymond Oonk Astronoom in de Astronomy Group (ASTRON) ASTRON is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Nadere informatie

Shoeby Fashion groeit gestaag STARTERS THEMA. Dé marktplaats voor de samenwerkende ondernemer. www.franchiseplus.nl. losse nummers 6,75

Shoeby Fashion groeit gestaag STARTERS THEMA. Dé marktplaats voor de samenwerkende ondernemer. www.franchiseplus.nl. losse nummers 6,75 www.franchiseplus.nl 16e jaargang nummer 2 april 2008 losse nummers 6,75 Dé marktplaats voor de samenwerkende ondernemer THEMA STARTERS Shoeby Fashion groeit gestaag In dit nummer: Bestaande vestiging

Nadere informatie

Canon Ruimtevaart Nederland

Canon Ruimtevaart Nederland Canon Ruimtevaart Nederland Bestuur Het bestuur van de NVR wordt gekozen door de leden en bestaat uit: Voorzitter Dr. G. Blaauw Secretaris Drs. R.A. v.d. Berg Penningmeester Ir. J.A. Meijer Algemeen bestuurslid

Nadere informatie

1. Brillenglazen zijn toch gewoon brillenglazen? Merk jij het verschil tussen een glas van Pearle, Hans Anders of een dure opticien? Waarom een hele hoop euro's betalen als het ook stukken goedkoper kan.

Nadere informatie

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER,

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, 14.00-17.00 LEES ONDERSTAANDE IN DETAIL: DIT TENTAMEN OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.5 PUNTEN OPGAVE 2: 2.5 PUNTEN OPGAVE 3: 2.5 PUNTEN OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2014. Stichting Bosbad Zwinderen Toldijk 20b 7864 TL Zwinderen

JAARVERSLAG 2014. Stichting Bosbad Zwinderen Toldijk 20b 7864 TL Zwinderen Stichting Bosbad Zwinderen Toldijk 20b 7864 TL Zwinderen Het weer en de bezoekersaantallen. Het seizoen begon dit jaar rustig. Op deze eerste dag van het nieuwe seizoen, 26 april, konden wij zo'n 300 bezoekers

Nadere informatie

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde De Fysica van Sterren Overzicht Sterrenkunde en de universaliteit van de natuurwetten Astro-fysica: wat is een ster? De kosmische cyclus van ontstaan en vergaan De vragen over het heelal zijn ook vragen

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Schooljaar 2015-2016, nr. 3 december 2015. Geachte ouder(s) en/of verzorger(s), Voor u ligt de Nieuwsbrief van december 2015

NIEUWSBRIEF. Schooljaar 2015-2016, nr. 3 december 2015. Geachte ouder(s) en/of verzorger(s), Voor u ligt de Nieuwsbrief van december 2015 NIEUWSBRIEF Schooljaar 2015-2016, nr. 3 december 2015 Geachte ouder(s) en/of verzorger(s), Voor u ligt de Nieuwsbrief van december 2015 In deze nieuwsbrief: Van de directeur Van de teamleider onderbouw

Nadere informatie

Overgenomen uit Ruimtevaart, het tijdschrift van de Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart. Terahertz-straling. Meer dan een mooie belofte

Overgenomen uit Ruimtevaart, het tijdschrift van de Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart. Terahertz-straling. Meer dan een mooie belofte Overgenomen uit Ruimtevaart, het tijdschrift van de Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart Terahertz-straling Meer dan een mooie belofte Jos Corver, Henk van der Linden, Paul Planken en Eric le Gras Terahertz-straling

Nadere informatie

We wensen jullie veel succes en een leuke en leerzame Eureka Cup!

We wensen jullie veel succes en een leuke en leerzame Eureka Cup! Space exploration gaat over ruimtevaart. Nergens is techniek zo belangrijk als in de ruimtevaart. De allernieuwste technieken worden gebruikt in spaceshuttles en marslandertjes. Nieuwe materialen worden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Als je op een heldere nacht op een donkere plek naar de sterrenhemel kijkt, zie je honderden sterren. Als je vaker kijkt, valt het op dat sommige sterren zich verplaatsen langs

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

Verslag stage ID-dance

Verslag stage ID-dance Verslag stage ID-dance 1 Gabriëlle van Tussenbroek, 4D Inhoud Motivatie (pagina 3) Algemene gegevens (pagina 4) Gesprek werkplanning (pagina 5) Verloop stageperiode (pagina 6) Afsluitende beschouwing en

Nadere informatie

Don zit naast Jamiro. Ze zit omgekeerd in haar stoel en kijkt door de achterruit.

Don zit naast Jamiro. Ze zit omgekeerd in haar stoel en kijkt door de achterruit. Botsing Jamiro kijkt door de ruit van de auto. Hij zit achter het stuur, maar hij let niet goed op de weg. Jamiro heeft geen rijbewijs. Hij heeft de auto gestolen. Samen met Don. Don zit naast Jamiro.

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar , Grootegast, 31 augustus 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar , Grootegast, 31 augustus 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar 2010-2011, Grootegast, 31 augustus 2010 Er was eens een boerin die twee emmers verse, romige melk buiten zette. Vlakbij

Nadere informatie

O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1.

O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1. Nederlandse Samenvatting De Oorsprong en Eigenschappen van Sterrenstelsels O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1. VanafditmomentishetHeelalgaanuitdijenenafkoelen. Indebegintijdvan

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart?

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? Inhoud 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? 1. Algemenen weetjes Duizenden jaren geleden konden mensen beelden

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord. 2. Onze activiteiten in beeld. 3. Financiële verslaglegging. 4. Doelstelling vrienden van museum Jan van der Togt

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord. 2. Onze activiteiten in beeld. 3. Financiële verslaglegging. 4. Doelstelling vrienden van museum Jan van der Togt v 2014 Inhoudsopgave 1. Voorwoord 2. Onze activiteiten in beeld 3. Financiële verslaglegging 4. Doelstelling vrienden van museum Jan van der Togt Voorwoord Beste vrienden, 2014 was een jaar waarin er veel

Nadere informatie

Overzicht Beleid en Activiteiten 2016 2018

Overzicht Beleid en Activiteiten 2016 2018 Overzicht Beleid en Activiteiten 2016 2018 1 Bezoekadres: Noordereinde 54e 1243 JJ s-graveland Website: http://www.sterrenwach-gv.nl KNVWS Gooi en Vechtstreek Beleid & activiteiten 2016-2018 Inleiding

Nadere informatie

Hoe werkt het antwoordblad?

Hoe werkt het antwoordblad? Hoe werkt het antwoordblad? Kijk je antwoorden zelf na met dit antwoordblad. Bij sommige vragen kun je 1 punt verdienen, bij andere vragen kun je meer dan 1 punt verdienen. Hieronder zie je een voorbeeld

Nadere informatie

Met de Kijker op Jacht, Universum 1, 2006 Door: Jeffrey Bout

Met de Kijker op Jacht, Universum 1, 2006 Door: Jeffrey Bout Met de Kijker op Jacht, Universum 1, 2006 Door: Jeffrey Bout Dag allemaal! Ook zo genoten van Mars eind vorig jaar? Wij wel! Mooie structuren waren er zichtbaar en sommigen hebben zelfs een heuse zandstorm

Nadere informatie

Nieuwsbrief 17 juni Vanuit de MR

Nieuwsbrief 17 juni Vanuit de MR Openbare Basisschool Est Dorpsstraat 3 4185 NA EST www.obsest.nl directie@obsest.nl Nieuwsbrief 17 juni 2016 Vanuit de MR Nu het schooljaar bijna voorbij is kan de MR terugkijken op een bewogen jaar. Vorig

Nadere informatie

Over zonnen en zwarte gaten. Vincent Icke Sterrewacht Leiden & Alien Art

Over zonnen en zwarte gaten. Vincent Icke Sterrewacht Leiden & Alien Art Verduisteringen Over zonnen en zwarte gaten Vincent Icke Sterrewacht Leiden & Alien Art De bouw van een ster Zwaartekracht tegen de rest van de wereld Van banaan tot bol Bij kleine brokken speelt de sterkte

Nadere informatie

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op RUIMTE Naam: dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op www.schooltvbeeldbank.nl 1. Planeten Uit hoeveel planeten bestaat ons zonnestelsel? De aarde en dan nog.. planeten. (vul aantal in)

Nadere informatie

V339 DEL: Waarnemingen van een nova vanuit de lage landen

V339 DEL: Waarnemingen van een nova vanuit de lage landen V339 DEL: Waarnemingen van een nova vanuit de lage landen André van der Hoeven, Martijn Dekker, Hubert Hautecler en Paul Gerlach Figuur 1: Artist impression door Paul Gerlach van een dubbelsterpaar waaruit

Nadere informatie

Kinderen doen en ontdekken, (leren) experimenteren en sprankelen in Naturalis

Kinderen doen en ontdekken, (leren) experimenteren en sprankelen in Naturalis Programmaboekje TalentenKracht Publieksdag 2012 Kinderen doen en ontdekken, (leren) experimenteren en sprankelen in Naturalis Zondag 21 oktober 2012 Hartelijk welkom op deze speciale dag in Naturalis.

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach.

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Karin de Galan Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Ze heeft zich gespecialiseerd in het trainen van trainers en richtte in 2007 de galan school voor training op. Eerder werkte ze als

Nadere informatie

Hoe ben je ooit op de Universiteit Twente terechtgekomen?

Hoe ben je ooit op de Universiteit Twente terechtgekomen? interview Tekst: Bas Roestenberg en ing. Dick Havenaar PROF. DR. IR. MARCEL TER BRAKE: Hoe ben je ooit op de Universiteit Twente terechtgekomen? Op welk onderwerp promoveerde je destijds? Marcel ter Brake

Nadere informatie

Het samenspel tussen stof, gas, ijs, en protosterren Nederlands samenvatting

Het samenspel tussen stof, gas, ijs, en protosterren Nederlands samenvatting Het samenspel tussen stof, gas, ijs, en protosterren Nederlands samenvatting ABSTRACT. Onderzoek in de laatste decennia heeft uitgewezen dat de oorsprong en evolutie van het leven op aarde geworteld is

Nadere informatie

Sterrenkunde op de smartphone. (en word burgerwetenschapper zoals ik) Norbert Schmidt

Sterrenkunde op de smartphone. (en word burgerwetenschapper zoals ik) Norbert Schmidt Sterrenkunde op de smartphone. (en word burgerwetenschapper zoals ik) Norbert Schmidt Norbert Schmidt Valkenburg aan de Geul (NL) Voorzitter sterrenwacht Limburg (vh Explorion) Oprichter/Eigenaar astroforum.nl

Nadere informatie

De mens verovert de ruimte!

De mens verovert de ruimte! Gerwin De Decker Astronowat? Geschiedenis van de astronomie Heel lang geleden al dachten mensen na over de beweging van de hemellichamen. Ze gebruikten die om wat op aarde gebeurde te verklaren of om voorspellingen

Nadere informatie

EINSTEIN. Weet je wat, ik neem mijn neef mee naar het laboratorium. Daar werken mijn assistenten met stikstof. Dat vindt hij vast mooi.

EINSTEIN. Weet je wat, ik neem mijn neef mee naar het laboratorium. Daar werken mijn assistenten met stikstof. Dat vindt hij vast mooi. EINSTEIN ballon weer opblaast. Maar mijn assistenten vertellen dat het komt doordat de stikstof heel erg koud is en dat de lucht in de ballon dan kleiner wordt. Later warmt de lucht weer op en wordt weer

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

We wensen jullie veel succes en een leuke en leerzame Eureka Cup!

We wensen jullie veel succes en een leuke en leerzame Eureka Cup! Space exploration gaat over ruimtevaart. Nergens is techniek zo belangrijk als in de ruimtevaart. De allernieuwste technieken worden gebruikt in spaceshuttles en marslandertjes. Nieuwe materialen worden

Nadere informatie

De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie -

De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie - De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie - 40 jaar VIBA, 18 november 2016 Ivo van Vulpen Innovatie is overal In een steeds veranderende wereld vervult de VIBA al veertig jaar

Nadere informatie

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Opvang na uw uitzending Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk werk helpt iedereen binnen of direct rondom Defensie met problemen die voortkomen uit het werk.

Nadere informatie

De Ketenbenadering in Aardobservatie

De Ketenbenadering in Aardobservatie De Ketenbenadering in Aardobservatie Van waarnemingen tot geo-informatieproducten Looking backward looking forward 35 jaar aardobservatie in Nederland Geo-informatie Nederland GIN-sectie Aardobservatie

Nadere informatie

SRON Spectrum. Nr. 8 juni 2006. Superscherpe beelden met warmtestraling Zwaartekrachtsgolven meten EURECA

SRON Spectrum. Nr. 8 juni 2006. Superscherpe beelden met warmtestraling Zwaartekrachtsgolven meten EURECA SRON Spectrum Nr. 8 juni 2006 Superscherpe beelden met warmtestraling Zwaartekrachtsgolven meten EURECA SRON Netherlands Institute for Space Research LISA Pathfinder: een verkenner voor hoge-resolutie-elektronica

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

Overzicht Beleid en Activiteiten 2014 2017

Overzicht Beleid en Activiteiten 2014 2017 Overzicht Beleid en Activiteiten 2014 2017 Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde Afdeling t Gooi april 2014 1 Inleiding De Afdeling t Gooi van de Koninklijke Nederlandse Vereniging

Nadere informatie

Nederland en Ruimtevaart

Nederland en Ruimtevaart Nederland en Ruimtevaart 2 Inhoud Voorwoord van de minister klimaat Toepassingen Wetenschap Ontdekkingsdrang Economie Werkgelegenheid Feiten en cijfers estec noordwijk Colofon 3 4 8 12 16 20 24 28 30 31

Nadere informatie

Multi-wavelength analyses of gamma-ray bursts: Features of Swift GRBs and the blast wave model Curran, P.A.

Multi-wavelength analyses of gamma-ray bursts: Features of Swift GRBs and the blast wave model Curran, P.A. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Multi-wavelength analyses of gamma-ray bursts: Features of Swift GRBs and the blast wave model Curran, P.A. Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Nederland en Ruimtevaart

Nederland en Ruimtevaart Nederland en Ruimtevaart 2 Voorwoord Inhoud Maria van der Hoeven, minister van Economische Zaken (coördinerend minister voor ruimtevaart) Voorwoord van de minister 3 klimaat 4 Toepassingen 8 Wetenschap

Nadere informatie