10e Guardian Group Fatum Pensioen- en Bedrijven dag FUTURE READINESS. Connecties maken. (historische lessen voor de toekomst van Curaçao?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "10e Guardian Group Fatum Pensioen- en Bedrijven dag FUTURE READINESS. Connecties maken. (historische lessen voor de toekomst van Curaçao?"

Transcriptie

1

2 10e Guardian Group Fatum Pensioen- en Bedrijven dag FUTURE READINESS Connecties maken (historische lessen voor de toekomst van Curaçao? S.M. de Sola 5 juni, 2015 Santa Barbara Resort Curaçao

3 We can almost say, without exaggerating, that our history consists of a single search for the perfect answer to the question: What do you do with an island that has been tagged as useless? Charles Gomes Casseres Uit: Roots of our future, Linda M. Rupert, 1999

4 Van 1499 tot 1648 Vóór 1499: Caiquetios: regionale handel met Aruba, Bonaire en Venezuela 1499: Spanjaarden ontdekken Curaçao (en Aruba en Bonaire) en vinden geen natuurlijke bronnen en metalen: Islas Inútiles ; Rond 1520 tot 1634: handelscentrum voor rode slaven en veehouderij met export van huiden, wol en kaas: een soort rancho. 1634: Nederlanders veroveren Curaçao op de Spanjaarden. Curaçao vooral als strategische militaire post tussen kolonies in Brazilië en oostkust van Noord Amerika. - WIC kreeg monopolie op alle Nederlandse handel en scheepvaart aan de Atlantische zijde en exclusieve verantwoordelijkheid voor Curaçao

5 Van 1648 tot : Einde 80-jarige oorlog. - Curaçao kreeg een belangrijke rol in de driehoekshandel. - Bloei WIC van 1690 tot 1719, m.n. in slavenhandel en daarna van in smokkel met Spaanse kolonies (kust Zuid-Amerika). - Onafhankelijke Nederlandse en Joodse handelaren die gebruik maakten van het eiland en hun eigen internationale (familie) netwerken, ook na opheffing WIC in : Curaçao verklaard tot vrijhaven (free port); - Economie Willemstad gebaseerd op handel (en niet een plantage economie ): opslag, overslag, scheepvaart: Handelskade! Curaçaosche onafhankelijke handelaren: creatief en flexibel gedurende de 18de eeuw: handel in goederen, wapens, suiker, cacao, tabak etc., afhankelijk van de marktvraag veelal met eigen schepen.

6

7 Van 1790 tot e eeuw: Vooral armoede en malaise Externe veranderingen en onrust: effect op Curaçao als handelscentrum - Emigratie van deel van de bevolking: in 1789 en maar in 1817 (- 28%!) - Eind 19e eeuw: opkomst stoomschepen -> lokale scheepvaart verdwijnt Interne veranderingen: - 1 juli 1863: afschaffing slavernij Connecties (intern) voor moderne tijd: : stadswallen Punda afgebroken & Waaigat gedempt & 1888 bruggen gebouwd: Punda-Scharloo & Otrobanda : eerste telefoonlijnen : onderzeesche telegraaf kabels : draadloze communicatietorens te Riffort

8 Van 1915 tot heden (1) 1915: Komst olieraffinaderij: groot economisch contrast met eerdere periode (disruptive force!) - Olie uit Venezuela, hier geraffineerd voor export: connecties! Grote interne veranderingen: - Werkgelegenheid, inkomen, koopkracht, deviezen en belasting - Bevolkingsgroei: in 1914 naar , ca nu - Nieuwe migranten: Ned; Regio; Port.; Leb.; Syr.; Ind.; Chi. - Groei haven door overslag en bunkering: overheid - Grote investeringen in telecommunicatie: overheid - Eerste vliegverbindingen (SCADTA) - Nieuwe bedrijvigheid door komst olie industrie: lokale handel, o.a. winkels, bank (1916 J ), (wegen)bouw, utiliteiten Private sector werd vooral intern gericht! GEVAAR voor de TOEKOMST?

9 Van 1915 tot heden (2) 1928: Radio telegrafie met NL en New York 1931: Opening Hato luchthaven! Pan American & KLM (1934) 1964: Associatie met EEG/EU: export lokaal toegevoegde waarde naar EU -> had niet het verwachte effect! (waren wij al té intern gekeerd?) Gedurende 20e eeuw uitbreiding en upgrading van infrastructuur, luchthaven, Nieuwe haven (1954) en Dokmaatschappij Vanaf 1940: Nieuwe naar buiten gerichte sectoren: werkgelegenheid & deviezen 1. Internationale en financiële dienstverlening 2. Toerisme (vanaf jaren 60: internationale hotelketens): meer nadruk na vertrek Shell in 1985

10 Historische lessen Grootste economische groei tijdens periodes die wij naar buiten gericht waren met competitieve internationaal georiënteerde bedrijvigheid door de private sector! (WIC, onafhankelijke handelaren, Shell, offshore, hotels) De publieke sector heeft (vooral in de 20e eeuw) de rol op zich genomen om de benodigde infrastructuur te verzorgen. Belangrijkste economische sectoren waren (vgl. met de 11 sectoren van CINEX): 1. Internationale handel 2. Opslag en overslag via de haven(s) 3. Olie industrie 4. International en financiële dienstverlening 5. Toerisme

11 Conclusies Wat te doen met dit nutteloos eiland? Curaçao dient haar vroegere rol veel meer dan nu het geval is te (her)ontdekken met activiteiten gericht op het maken van connecties met het buitenland. Hierin is de cruciale rol weggelegd voor het (Curaçaosche) bedrijfsleven! De rol van de publieke sector is om beleid te bepalen (niet managen) voor de 3 meest essentiële facilitatoren voor het maken van die connecties: 1. Haven(s) en aanverwante diensten en industrieën; 2. Luchthaven en bijbehorende diensten 3. Telecommunicatie en digitalisatie We wonen op een eiland, maar mogen nimmer geïsoleerd denken en doen!

12 Dank u!

13

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 17 Ω Over Indië en Suriname Ω Les 1: Van Batavia tot Jakarta Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 17 Ω Over Indië en Suriname Ω Les 1: Van Batavia tot Jakarta Naam: Werkblad 7 Ω Over Indië en Suriname Ω Les : Van Batavia tot Jakarta VOC Schepen van de VOC varen naar Indië om specerijen te halen. Specerijen zijn bijvoorbeeld peper, kruidnagel en nootmuskaat. De reis

Nadere informatie

Docenteninformatie. Leerlingenmateriaal. Lesbrief. Caribisch Nederland, Aruba, Curaçao en Sint Maarten

Docenteninformatie. Leerlingenmateriaal. Lesbrief. Caribisch Nederland, Aruba, Curaçao en Sint Maarten 6 Lesbrief Caribisch Nederland, Aruba, Curaçao en Sint Maarten Docenteninformatie Inhoud In het najaar van 2013 bezochten koning Willem-Alexander en koningin Maxima verschillende gebieden in het Koninkrijk

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Bevolkingssamenstelling in wijken op Bonaire, toen en nu Meredith Daantje-Cecilia 1 en Frank van der Linden 2

Bevolkingssamenstelling in wijken op Bonaire, toen en nu Meredith Daantje-Cecilia 1 en Frank van der Linden 2 Bevolkingssamenstelling in wijken op Bonaire, toen en nu Meredith Daantje-Cecilia 1 en Frank van der Linden 2 De afgelopen tien jaar is de bevolking van Bonaire met bijna 50 procent gegroeid. In de hieraan

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

VOORWOORD. Curashaun 2

VOORWOORD. Curashaun 2 VOORWOORD Mijn naam is Shaun Girigori. ik ben 18 jaar en ik studeer Communicatie Multimedia en Design aan de Hogeschool van Rotterdam. Dit is mijn tijdschrift. Ik ga verschillende hoogtepunten van mijn

Nadere informatie

PROGRAMMA. Handelsmissie naar Curaçao en Bonaire 7 16 september 2005

PROGRAMMA. Handelsmissie naar Curaçao en Bonaire 7 16 september 2005 PROGRAMMA Vervoer van en naar Schiphol Op eigen gelegenheid. Handelsmissie naar Curaçao en Bonaire 7 16 september 2005 Vluchten Woensdag 7 september Amsterdam Curaçao (Hato) KL 735 13.05 16.40 uur Donderdag

Nadere informatie

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam Werken bij Havenbedrijf Amsterdam De Amsterdamse haven Als vierde haven van West-Europa speelt de Amsterdamse haven een belangrijke rol in de regionale en nationale economie. Door de strategische ligging

Nadere informatie

De leerkracht zorgt ervoor dat alle leerlingen een gatentekst en een ontdekkaart hebben.

De leerkracht zorgt ervoor dat alle leerlingen een gatentekst en een ontdekkaart hebben. Thema/ onderwerp: Ontdekkaart 1.1 Slavenkralen Korte samenvatting van de leeractiviteit: De leerlingen vullen de woorden op de goede plek in in de gatentekst. De leerlingen bevragen de kralen en maken

Nadere informatie

Inhoud Hoofdstuk 1 Recht op Curaçao in de precolumbiaanse periode (tot 1499) 13 Hoofdstuk 2 Recht en bestuur in Spaans-Amerika vanaf 1492 24

Inhoud Hoofdstuk 1 Recht op Curaçao in de precolumbiaanse periode (tot 1499) 13 Hoofdstuk 2 Recht en bestuur in Spaans-Amerika vanaf 1492 24 Inhoud Hoofdstuk 1 Recht op Curaçao in de precolumbiaanse periode (tot 1499) 13 1.1 De Caquetíos op Curaçao 13 1.2 Inleiding: het rechtssysteem van de inheemse bevolking van Curaçao 14 1.3 De Caquetíos

Nadere informatie

De West indische Compagnie - van kolonisatie naar handel

De West indische Compagnie - van kolonisatie naar handel De West indische Compagnie - van kolonisatie naar handel Na een roerig bestaan van 171 jaar kwam in december 1791 een roemloos einde aan de Westindische Compagnie (WIC), wier oprigting zooveel hartstogten

Nadere informatie

Week 8. Economie in de 18e eeuw Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 8. Economie in de 18e eeuw Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 8. Economie in de 18e eeuw Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking essay Bespreking opdracht 1 Pauze Bespreking opdracht 2 Voorbereiding

Nadere informatie

Schooljaar: 2013/2014. Groep: 7a. Makers: Jesse m, Lucas, Nikki, Näara, Nancy en Sem

Schooljaar: 2013/2014. Groep: 7a. Makers: Jesse m, Lucas, Nikki, Näara, Nancy en Sem De slavernij Schooljaar: 2013/2014 Groep: 7a Makers: Jesse m, Lucas, Nikki, Näara, Nancy en Sem Inhoud Inleiding... Nederland en Slavenhandel... Zeeland en Slavenhandel... slaven handel in cijfers... Driehoeks

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

TEN GELEIDE Henk den Heijer

TEN GELEIDE Henk den Heijer TEN GELEIDE Henk den Heijer De geschiedenis van zeevarend Nederland is een populair thema. Dat bleek wel in 2002, toen op tal van plaatsten werd herdacht dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC)

Nadere informatie

Handleiding leerkrachten

Handleiding leerkrachten Handleiding leerkrachten basisonderwijs Groep 7 en 8 Oriëntatie op jezelf en de wereld Kunstzinnige oriëntatie: muziek en dans Beste leerkracht... Dit lespakket gaat over een belangrijk onderdeel van de

Nadere informatie

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Klas 2: Revoluties en Slavernij

Klas 2: Revoluties en Slavernij Auteurs Laatst gewijzigd Licentie Webadres Joyce Landman ; ; 09 September 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62754 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

De trans-atlantische slavenhandel

De trans-atlantische slavenhandel De trans-atlantische slavenhandel Slaven op weg naar de kust D e trans-atlantische slavenhandel is een gevoelig onderwerp. Tijdens de eeuwen dat de handel duurde, waren zowel Europeanen als Afrikanen betrokken

Nadere informatie

Les 11 Van zeehelden/ontdekkingsreizigers tot kolonisators

Les 11 Van zeehelden/ontdekkingsreizigers tot kolonisators Les 11 Van zeehelden/ontdekkingsreizigers tot kolonisators gatentekst versie 1 Talrijk zijn de kinderliedjes die over varen gaan, over en havens en verre reizen over. Generaties Nederlanders groeiden op

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

NEDERLAND EN DE ZES CARIBISCHE EILANDEN

NEDERLAND EN DE ZES CARIBISCHE EILANDEN NEDERLAND EN DE ZES CARIBISCHE EILANDEN KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM Deze les hoort bij de website tijdlijn.200jaarkoninkrijk.nl Deze website is een digitale tijdlijn over de geschiedenis van de Nederlandse

Nadere informatie

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis C Deze les bestaat uit 16 vragen over de zeescheepvaart. De meeste vragen hebben ook met aardrijkskunde en geschiedenis te maken. Als je deze les af hebt, weet je alles over de scheepvaart! eerkeuzevragen

Nadere informatie

!"#$%&'&(%)*#+&,-#./##

!#$%&'&(%)*#+&,-#./## Brandaan samenvatting groep 6 Mijn Malmberg!"$%&'&(%)*+&,-./ :%$)-%330); (%)*+&0)&1$23.*%$!"$%&%'%"()%"$%%%*++%,$-%$%,./"$%%",)01%"2%./"3,)014/"$%.5./"$6785(%,$/8+/54%( 9%"(,*8'/"$%4/"$%.67.'/"/:;11%"1>>?.)%$%"*)($%4%.%+%,%.$"//,$%&%5(/$6

Nadere informatie

Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij

Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij De Verenigde Staten van Amerika worden meestal gewoon VS of Amerika genoemd. Amerika is een enorm groot land. Je doet er zeker vijf dagen over om van oost naar

Nadere informatie

Mijn werkstuk gaat over MEXICO

Mijn werkstuk gaat over MEXICO Mijn werkstuk gaat over MEXICO blz 1 Luca Dhanis groep 7 LBB de meerpaal INHOUDSOPGAVE Titel pagina blz 1 Inhoudsopgave blz 2 Inleiding blz 3 Welk land blz 4 Geschiedenis blz 5 Bevolking blz 6 Cultuur

Nadere informatie

INHOUD. Hoofdstukken

INHOUD. Hoofdstukken INHOUD Hoofdstukken 1 Onzichtbaar... 2-3 2 Kinderen op slavenschepen... 4-5 3 Ontvoerd of geruild... 6-7 4 Opgroeien in slavernij... 8-9 5 Je werk, je waarde... 10-11 6 Te koop... 12-13 7 Verliefd... 14-15

Nadere informatie

Waterbouwdag 2011. Sluizen in de wereld. Han Vos

Waterbouwdag 2011. Sluizen in de wereld. Han Vos Sluizen in de wereld Han Vos Recente sluisprojecten voor Waterbouwdag 2011 de zeevaart In de laatste jaren zijn en worden er plannen gemaakt voor grote zeesluizen waarvan de capaciteit aansluit bij de

Nadere informatie

Publieke perceptie en wetgeving

Publieke perceptie en wetgeving Publieke perceptie en wetgeving Erik Lysen Utrecht Centrum voor Energie-onderzoek (UCE) Nationaal Symposium Schoon Fossiel Den Haag, 23 november 2005 Inhoud Internationale verdragen Publieke acceptatie

Nadere informatie

Het land, oude kolonie van Nederlands Koninkrijk wordt al 8000 jaar bewoond.

Het land, oude kolonie van Nederlands Koninkrijk wordt al 8000 jaar bewoond. INFORMATIE BIJ REIZEN MET Enkele wetenswaardigheden Het land, oude kolonie van Nederlands Koninkrijk wordt al 8000 jaar bewoond. Vanaf 1651 is er sprake van slavernij op de plantages, daarvoor woonden

Nadere informatie

Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan.

Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. Antwoordkernen Instap en Ontdekkingsreizen Eureka 2M volledig herziene 5 e druk, 2015-2016 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord

Nadere informatie

huidige naam Spanish Town, aan de Rio Cobre in het zuidelijk deel van het eiland. De Spaanse steden overzee zijn vermoedelijk gebouwd naar het model

huidige naam Spanish Town, aan de Rio Cobre in het zuidelijk deel van het eiland. De Spaanse steden overzee zijn vermoedelijk gebouwd naar het model De architectuur schiedenis huidige naam Spanish Town, aan de Rio Cobre in het zuidelijk deel van het eiland. De Spaanse steden overzee zijn vermoedelijk gebouwd naar het model van de vestingstad Santa

Nadere informatie

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden.

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden. one English is everywhere Test Luister naar wat Daniel vertelt. Welke Engelse woorden hoor je? Kruis ze aan. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game Lees de tekst. Omcirkel de

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

DE REPUBLIEK VERKENT WEST-INDIË 1600-1700 Veroveringen in het Caribische gebied

DE REPUBLIEK VERKENT WEST-INDIË 1600-1700 Veroveringen in het Caribische gebied DE REPUBLIEK VERKENT WEST-INDIË 1600-1700 Veroveringen in het Caribische gebied Figuur 1: Fort Oranje op Bonaire anno 2009 Tijd van Regenten en Vorsten De Republiek verkent West-Indië is een onderdeel

Nadere informatie

Tekst: Jeannette van Ditzhuijzen

Tekst: Jeannette van Ditzhuijzen Het marinefregat Boreas voor Elmina in 1771. De afbeelding toont het officiële bezoek aan het hoofdkwartier van de WIC in Guinee, Elmina, op 15 juni 1771, op het moment dat kapitein Van den Velden en enkele

Nadere informatie

migratie en de multiculturele samenleving: SLAVERNIJ M4 aardrijkskunde

migratie en de multiculturele samenleving: SLAVERNIJ M4 aardrijkskunde migratie en de multiculturele samenleving: SLAVERNIJ M4 aardrijkskunde Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Wat is slavernij? blz 3 Hoofdstuk 2 Waar kwam slavernij voor? blz 4 2.1 Grieken en Romeinen blz 4 2.2 Israël

Nadere informatie

Vrijwel allen hier aanwezig hebben daar een bijdrage groot of klein aan geleverd. Daarom aan iedereen: Veel dank!

Vrijwel allen hier aanwezig hebben daar een bijdrage groot of klein aan geleverd. Daarom aan iedereen: Veel dank! - LET OP: ALLEEN HET GESPROKEN WOORD GELDT - Openingswoord Locoburgemeester Gehrels bij de ondertekening verzelfstandiging Haven Amsterdam op donderdag 21 maart 2013 Dames en heren, Excellentie, Het is

Nadere informatie

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto 1 Rabobank Groep Duits-Nederlandse grensstreek Inhoudsopgave Demografie Dynamiek, groen-grijs, beroepsbevolking, inkomen, migratie Werkgelegenheid

Nadere informatie

Columbus ontdekkingsreiziger

Columbus ontdekkingsreiziger Columbus ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus was een ontdekkingsreiziger die op 12 oktober 1492 voet aan wal zette op een nieuw ontdekt continent, Amerika. Columbus werd waarschijnlijk in 1451 geboren.

Nadere informatie

De exploitatie van het Noordpoolgebied: een historisch perspectief

De exploitatie van het Noordpoolgebied: een historisch perspectief 17 April 2008 1 De exploitatie van het Noordpoolgebied: een historisch perspectief Arctisch Centrum / H.R. de Haas & L. Hacquebord www.arctic-centre.nl www.lashipa.nl 17 April 2008 2 Noordpoolgebied in

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen Jeannette Schoorl Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) Den Haag NIDI/NVD/CBS Seminar arbeidsmigratie 30 maart 2011 Onderwerpen Historische

Nadere informatie

De Rotterdamse haven na 2030

De Rotterdamse haven na 2030 De Rotterdamse haven na 2030 B. Kuipers, zakelijk directeur Erasmus Rotterdam Onderzoek ministerie van V&W: Wat is het belang en de betekenis van de mainports in 2040 voor de Nederlandse economie? Onderzoek

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2008-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2008-II Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Migratie en vervoer Opgave 1 Segregatie en integratie 1 maximumscore 2 Uit de beschrijving moet blijken dat: op nationale schaal er een concentratie in het westen

Nadere informatie

Curaçao. inhoud HET LAND ZELF DE LIGGING HET KLIMAAT! De hoofdstad van Curaçao is Willemstad. In Nederland is het koud en nat en in curaçao

Curaçao. inhoud HET LAND ZELF DE LIGGING HET KLIMAAT! De hoofdstad van Curaçao is Willemstad. In Nederland is het koud en nat en in curaçao Nieuws & co inhoud 7 januari 2011 Nieuws & co staat weer bom vol met nieuwe info. En een denk spelletje! Jullie journalisten ( Leonoor en Frederique) laten jullie weer niet in de steek! 1. Klimaat ligging

Nadere informatie

[Kies de datum] REDACTIETEAM 3 SLAVERNIJ. Slavernij Redactieteam 3

[Kies de datum] REDACTIETEAM 3 SLAVERNIJ. Slavernij Redactieteam 3 [Kies de datum] REDACTIETEAM 3 SLAVERNIJ Slavernij Redactieteam 3 Inhoud 1. Nederland en slavenhandel 2. Zeeland en slavenhandel 3. Slavenhandel in cijfers 4. Excursie Middelburg 5. Driehoeksreizen 6.

Nadere informatie

Weconomics. Paul Bessems

Weconomics. Paul Bessems Van organisaties naar organiseren Weconomics een nieuwe kijk op samenwerken en delen Paul Bessems Vereniging SOD 12-12-2013 Paul Bessems Nieuwdenker www.paulbessems.com paul.bessems@gmail.com 06 20 30

Nadere informatie

Paul Christiaan Flu, de eerste Surinaamse hoogleraar in Nederland.

Paul Christiaan Flu, de eerste Surinaamse hoogleraar in Nederland. Paul Christiaan Flu, de eerste Surinaamse hoogleraar in Nederland. In de Leidse universiteitsbibliotheek is een informatieve tentoonstelling te zien over Suriname, met de binnenkomende en uitgaande migratiestromen

Nadere informatie

V-ICT-OR Manage IT Gemeenschappelijke problemen en opportuniteiten van digitale technologie voor de lokale overheden en bedrijven 19 november 2015

V-ICT-OR Manage IT Gemeenschappelijke problemen en opportuniteiten van digitale technologie voor de lokale overheden en bedrijven 19 november 2015 V-ICT-OR Manage IT Gemeenschappelijke problemen en opportuniteiten van digitale technologie voor de lokale overheden en bedrijven 19 november 2015 P. 1 V- ICT- OR BELTUG IS THE LARGEST BELGIAN ASSOCIATION

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

BBP per hoofd in prijzen 2000, SRD 2000. jaartal

BBP per hoofd in prijzen 2000, SRD 2000. jaartal 1954 1958 1962 1966 1970 1974 1978 1982 1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 Suriname Nederland 1975-2015 Bijdrage Door Dr. Marein van Schaaijk aan conferentie 25 oktober in het Tropenmuseum (Amsterdam)

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Logistiek Netwerk. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Logistiek Netwerk. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Logistiek Netwerk Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Ruimtebeslag in Vlaanderen 33% Prognose VITO: kan oplopen tot 50% in 2050 Ruimtebeslag = Ruimte ingenomen door

Nadere informatie

Een verplichte vraag die over het onderwerp moet worden beantwoord is: welke invloed heeft dit (gehad) op het landschap?

Een verplichte vraag die over het onderwerp moet worden beantwoord is: welke invloed heeft dit (gehad) op het landschap? Kerkebuurt 156 1647 MD Berkhout - 0229-551357 - info@geertholle.nl - www.geertholle.nl STAP 1: het kiezen van een onderwerp Voor je een werkstuk maakt moet je natuurlijk een onderwerp kiezen. Het beste

Nadere informatie

Pr ogramma 10 begr oting 2010 oting begr ogramma Pr Programmabegroting 2010 (aangepaste kleuren drukwerk).indd 1 07-12-2009 09:46:31

Pr ogramma 10 begr oting 2010 oting begr ogramma Pr Programmabegroting 2010 (aangepaste kleuren drukwerk).indd 1 07-12-2009 09:46:31 Programmabegroting 10 1 Bestuur en dienstverlening 39.079-10.327 38.801-11.471 39.561-11.551 39.612-11.560 39.139-11.290 28.751 27.329 28.009 28.051 27.848-2.999-24 28.725

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Week 4. Overzeese expansie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 4. Overzeese expansie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 4. Overzeese expansie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking opdracht 1 Pauze Bespreking opdracht 2 Opdracht 1 Studenten kunnen

Nadere informatie

Commerce or e-commerce, that s the question

Commerce or e-commerce, that s the question Commerce or e-commerce, that s the question Grote uitdagingen voor zelfstandige handelaars February 28, 2014 Unizo Bart Wallays Directeur UNIZO Nationaal HANDEL IN STEDEN EN GEMEENTEN handelaar handelsbeleid

Nadere informatie

Tax news. Algemene Bestedings Belasting Voor de BES eilanden. In een oogopslag. Aandachtspunten

Tax news. Algemene Bestedings Belasting Voor de BES eilanden. In een oogopslag. Aandachtspunten Tax news Algemene Bestedings Belasting Voor de BES eilanden Aandachtspunten In een oogopslag... 1 Introductie... 2 Bedrijf... 2 Vermogensbestanddeel exploiteren... 2 Tarieven... 2 Belasting-grondslag...

Nadere informatie

SCHELDE DELTA EXPO. Het contact-platform voor bedrijven en instellingen die belangen hebben in deze regio.

SCHELDE DELTA EXPO. Het contact-platform voor bedrijven en instellingen die belangen hebben in deze regio. SCHELDE DELTA EXPO + PORTS, TRANSPORT & EQUIPMENT 2013 Twee elkaar versterkende evenementen gelijktijdig op één locatie de Zeelandhallen te Goes. SCHELDE DELTA EXPO. Het contact-platform voor bedrijven

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Investeringen door buitenlandse bedrijven hebben een belangrijke toe gevoegde

Nadere informatie

Suriname in de kijker

Suriname in de kijker 44 2012 Suriname in de kijker Dit boekje brengt jullie naar een land, ver hier vandaan. Een vliegtuig doet er ongeveer 9 uur over om van Schiphol (in Nederland) naar de hoofdstad Paramaribo te vliegen.

Nadere informatie

Economische ontwikkelingen in 2014 en vooruitzichten voor 2015

Economische ontwikkelingen in 2014 en vooruitzichten voor 2015 Economische ontwikkelingen in 2014 en vooruitzichten voor 2015 Curaçao De economie van Curaçao is in 2014 naar verwachting met 0,5% % gekrompen ten opzichte van 2013. De krimp is daarmee iets kleiner dan

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Cookies eten op Wall Street

Cookies eten op Wall Street Cookies eten op Wall Street Wat is er nog Nederlands in New York? Lesduur: 2 lesuren Lesvorm: presentatie Werkwijze: duo Wat heb je nodig? computer om presentatie te maken met Prezi of Popplet Deze les

Nadere informatie

Junior: Aruba, Curacao, Bonaire. Aruba, Curaçao & Bonaire, 15 dagen

Junior: Aruba, Curacao, Bonaire. Aruba, Curaçao & Bonaire, 15 dagen Junior: Aruba, Curacao, Bonaire Aruba, Curaçao & Bonaire, 15 dagen Reisschema Dag 1 Amsterdam - Aruba Dag 2 Aruba - eilandtrip Dag 3 Aruba Dag 4 Aruba Dag 5 Aruba - Curaçao Dag 6 Curaçao Dag 7 Curaçao

Nadere informatie

Opgave 1 Gentrification in Williamsburg (New York)

Opgave 1 Gentrification in Williamsburg (New York) Wereld Opgave 1 Gentrification in Williamsburg (New York) Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. De wijk Williamsburg ligt in New York. New York is net als

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2011 - I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2011 - I Wereld Opgave 1 Steden in de Britse en Amerikaanse popmuziekindustrie Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 die bij deze opgave horen. Gebruik bron 3. 1p 1 Leid uit de bron af wat de belangrijkste spoke

Nadere informatie

DE NEDERLANDSCHE BANK NV AFSCHRIFT PER 07-04-2015 VAN HET REGISTER FINANCIELE MARKTEN

DE NEDERLANDSCHE BANK NV AFSCHRIFT PER 07-04-2015 VAN HET REGISTER FINANCIELE MARKTEN DE NEDERLANDSCHE BANK NV INDEX Hoofdstuk I Afdeling I.1 Afdeling I.2 Afdeling I.3 Kredietinstellingen kredietinstellingen met vergunning met zetel in Caribisch Nederland buitenlandse kredietinstellingen

Nadere informatie

VOC. Jantje Postma. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/38582

VOC. Jantje Postma. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/38582 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Jantje Postma 26 June 2012 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/38582 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

BRUGGE - STAD, HAVEN EN KUSTLANDSCHAP. Bron: https://inventaris.onroerenderfgoed.be

BRUGGE - STAD, HAVEN EN KUSTLANDSCHAP. Bron: https://inventaris.onroerenderfgoed.be BRUGGE - STAD, HAVEN EN KUSTLANDSCHAP Bron: https://inventaris.onroerenderfgoed.be Congres Brugge, havenstad in Europa 21 mei 2015 Prof. Han Meyer, TU-Delft AFSTAND TUSSEN STAD EN HAVEN Brugge Rotterdam

Nadere informatie

Ruimte voor ontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Bestuursopdracht haven - De Kop Werkt! 13 januari 2015 Contactgegevens NV Port of Den Helder Den Helder Airport Gemeente Den Helder Michel Bakelaar Conny van den Hoff Saskia de

Nadere informatie

Argentinië. Inleiding. Geografie

Argentinië. Inleiding. Geografie Argentinië Inleiding Argentinië is vooral bekend om de Tango, dat is een wereldberoemde dans, op speciale muziek. En natuurlijk is Argentinië óók bekend om Máxima. De tango is in de 19e eeuw ontstaan in

Nadere informatie

Welkom! Michael Sourbron.

Welkom! Michael Sourbron. Make IT personal Welkom! Michael Sourbron Michael.Sourbron@callexcell.be François Gysbertsen François.Gysbertsen@callexcell.be GertJan Coolen GertJan.Coolen@frontline.nl Agenda Introductie Engage uw klant

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

ENGLISH. Kerncijfers. Een overzicht van onze belangrijkste resultaten op basis van onze 5 strategische pijlers

ENGLISH. Kerncijfers. Een overzicht van onze belangrijkste resultaten op basis van onze 5 strategische pijlers ENGLISH U Kerncijfers Een overzicht van onze belangrijkste resultaten op basis van onze 5 strategische pijlers Wat hebben we bereikt in 2014-2015? In onderstaand overzicht staan onze belangrijkste resultaten,

Nadere informatie

Zorgtaken voor de gemeente

Zorgtaken voor de gemeente De Sociale Databank Nederland presenteert in samenwerking met de gemeente een verbreding van inzicht en kennis over structurele oorzaken van de crisis met het terugeisen van 50,9 miljard aan verdwenen

Nadere informatie

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten:

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten: SAMENVATTING BELANGRIJKSTE CONCLUSIES IN HET RAPPORT D.D. 19 SEPTEMBER 2011 NAAR AANLEIDING VAN DE BESPREKINGEN IN HET KADER VAN DE 2011 ARTIKEL IV CONSULTATIES VAN HET IMF 1. HOOFDTHEMA Het belangrijkste

Nadere informatie

Programma projectwek Samen Leven Doe Je Zo 2010 Vmbo t Venster, Arnhem Kandinsky College, Nijmegen Mulo Kerklaan, Paramaribo

Programma projectwek Samen Leven Doe Je Zo 2010 Vmbo t Venster, Arnhem Kandinsky College, Nijmegen Mulo Kerklaan, Paramaribo Programma projectwek Samen Leven Doe Je Zo 2010 Vmbo t Venster, Arnhem Kandinsky College, Nijmegen Mulo Kerklaan, Paramaribo Projectweek Suriname 2010 blz. 1 PROGRAMMA projectweek Samen Leven Doe je Zo

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Continuous effort is our standard Burdock lost kennis- en capaciteitsvraagstukken op bij opdrachtgevers in de civiele techniek, infrastructuur,

Nadere informatie

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2.

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2. Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English Voorbeelden machtigingsformulieren standaard Europese incasso Examples of authorisation

Nadere informatie

http://eksamensarkiv.net/

http://eksamensarkiv.net/ Opdracht 1 Lees de tekst in bijlage 1 en beantwoord de vragen in het Nederlands. a. Uit welke woorden of zinnen blijkt dat de omstandigheden voor de slaven in Suriname slecht waren? Noem er tenminste drie.

Nadere informatie

Jennifer Machielse. Lennart Stachowitz. Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV

Jennifer Machielse. Lennart Stachowitz. Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV Jennifer Machielse I am Jennifer Machielse, spontaneous, self-conscious and a go-getter, that s me. I am a fourth-year student Marketing & Communication in Tourism

Nadere informatie

Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2015

Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2015 Bronnenboekje Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2015 Inhoud pagina Bronnen bij A The North & South of England 2 Bronnen bij B De geografie van Twitter 4 Bronnen bij C Natura 2000 en de IJsseldelta

Nadere informatie

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard.

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard. Gouden Johannis Voor betalingen van grote bedragen werd met name de in Brazilië geslagen Portugese gouden Johannis gebruikt, vernoemd naar koning Johan V (1706-1750) van Portugal, die het goudstuk in 1722

Nadere informatie

VISIE OP BINNENSTAD MAASTRICHT. Tweede Stadsavond 25 november 2013

VISIE OP BINNENSTAD MAASTRICHT. Tweede Stadsavond 25 november 2013 Advies van de jeugd VISIE OP BINNENSTAD MAASTRICHT Tweede Stadsavond 25 november 2013 Terugblik Droomlijnen 1. Harmonieuze samenleving 2. Benutten van talent 3. Onderscheidend, kwalitatief en vernieuwend

Nadere informatie

Tax news. Penshonadoregeling Voor Curaçao. Penshonados en renteniers. In een oogopslag. Aandachtspunten

Tax news. Penshonadoregeling Voor Curaçao. Penshonados en renteniers. In een oogopslag. Aandachtspunten Tax news Penshonadoregeling Voor Curaçao Penshonados en renteniers Aandachtspunten In een oogopslag... 1 Voorwaarden... 2 Belasting en premies... 2 Inkomen uit buitenlandse bronnen... 3 Keuze mogelijkheid...

Nadere informatie

Handleiding DigiForms Einddeclaratie Buitenlandse Dienstreis en voorschot Versie 4.0

Handleiding DigiForms Einddeclaratie Buitenlandse Dienstreis en voorschot Versie 4.0 Handleiding DigiForms Einddeclaratie Buitenlandse Dienstreis en voorschot Versie 4.0 Van: noreply@tudelft.nl [mailto:noreply@tudelft.nl] Verzonden: vrijdag 21 januari 2011 0:02 Aan: M. van Edewerker Onderwerp:

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

Presentation Slides Author Teacher Date Time. # Nickname ID Poll Open Ended Quiz Draw It # Nickname ID Poll Open Ended Quiz Draw It

Presentation Slides Author Teacher Date Time. # Nickname ID Poll Open Ended Quiz Draw It # Nickname ID Poll Open Ended Quiz Draw It Presentation Slides Author Teacher Date Time Focus groups UDL (2) 11 Ron Barendsen Ron Barendsen 05/15 12:22 # of Students Student Participation Quizzes Correct Answers 16 58% 0% Student List # Nickname

Nadere informatie