BTC Trade for development. Palmolie in de wereldhandel. van een omstreden product

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BTC Trade for development. Palmolie in de wereldhandel. van een omstreden product"

Transcriptie

1 BTC Trade for development Palmolie in de wereldhandel Strategisch belang van een omstreden product

2 VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Carl Michiels, BTC, Hoogstraat 147, 1000 Brussel REALISATIE Izicom GESCHREVEN DOOR Jean-Paul Rivière VERTAALD DOOR Rudy De Bruyn grafisch ontwerp Perfecto ILLUSTRATIES Shutterstock Dreamstime - Greenpeace BTC, Belgisch ontwikkelingsagentschap, Februari Alle rechten voorbehouden. De inhoud van deze publicatie mag enkel vermenigvuldigd worden mits toestemming van BTC en mits bronvermelding. De inhoud van deze publicatie van het Trade for Development Centre vertegenwoordigt niet noodzakelijk het standpunt van BTC.

3 Inhoudsopgave INLEIDING Veel kritiek, maar geen duidelijk antwoord 4 Identiteitsfiche De beste plantaardige olie ter wereld 7 Controverse De palmteelt schaadt de duurzame ontwikkeling 11 > interview - Professor Yvon Carpentier : «Een samenstelling die minder goed is dan die van spek» 13 > interview «Een plant die inheems is in vochtige evenaarsgebieden» 14 Indonesië onder vuur 15 Biobrandstoffen: een nieuw toepassingsgebied 17 NAAR DUURZAME PALMOLIE De Ronde Tafel: een instrument om de keten aan morele principes te onderwerpen 19 De spelers zijn verdeeld over het werk van de RSPO 21 > interview - Adam Harrison : «De industrie is haar praktijken aan het veranderen» 22 > interview - François Van Hoydonck: «We moeten het juiste evenwicht tussen bescherming en ontwikkeling vinden» 24 > interview - Stéphane Desgain: «Voedselautonomie is de prioriteit» 26 Biopalmolie in volle ontwikkeling 27 Besluit Men moet nog veel vooruitgang boeken om concrete resultaten te behalen 29 VERWIJZINGEN EN BIBLIOGRAFIE 30 Trade for Development Centre 31 3

4 INLEIDING INLEIDING Veel kritiek, maar geen duidelijk antwoord Palmolie illustreert duidelijk de complexe relaties tussen het noordelijk en het zuidelijk halfrond van onze planeet. Dit tropisch landbouwproduct doet vragen rijzen over alle componenten van duurzame ontwikkeling. Eerst en vooral over de economie. De meest verbruikte olie ter wereld deed een welvarende agro-industriële keten ontstaan die door de vraag naar brandstoffen van plantaardige oorsprong gestimuleerd wordt. De voormalige koloniale handelsroutes tussen Zuidoost-Azië (waaronder Indonesië, de grootste producent) en de haven van Rotterdam, waar de ladingen voor Europa toekomen, bestaan nog steeds. Maar vandaag gaan de stromen in de eerste plaats naar India en China. Het zwaartepunt ligt nog steeds in Azië. Vervolgens over het leefmilieu. Verwoeste wouden, een verminderde biodiversiteit, het vrijkomen van broeikasgassen, vervuiling en verarmde bodems: de NGO s die het leefmilieu beschermen, hebben heel wat om zich zorgen over te maken. Ze zijn dan ook de eersten die zich tegen de schadelijke gevolgen van de productie van palmolie verzetten. Ten slotte, over het sociale aspect. De verdrijving van bevolkingsgroepen met het oog op ontbossing, de werkomstandigheden op de plantages en de stijging van de prijzen van de gewone consumptieolie, die minder media-aandacht krijgen, maken ook deel uit van de wereldhandel in «het oranje goud». De olie wordt soms zo genoemd omwille van de kleur die het vóór de raffinage heeft. In dit overzicht horen ook de waarschuwingen van de gezondheidsdeskundigen in verband met de schadelijkheid van een voedingsmiddel dat men 4

5 INLEIDING overal in terugvindt, maar dat slechts in kleine lettertjes vermeld staat op de etiketten die de samenstelling van de producten beschrijven, thuis. Palmolie en de controverse er rond stellen in feite het economisch model dat op deze exportgerichte monocultuur steunt in vraag. De aanwezigen en de afwezigen De vraag met betrekking tot de duurzaamheid van palmolie werd al gesteld. De oprichting van de RSPO (Ronde Tafel voor Duurzame Palmolie) in 2004 was de eerste internationale vorm van inmenging voor een keten die voordien zichzelf reguleerde. De toon was gezet: de productie «aan morele principes onderwerpen» door de olie volgens de criteria inzake duurzame ontwikkeling te certificeren. «Greenwashing», roepen de NGO s! Met andere woorden: een communicatiecampagne! Sommige onder hen opteren nochtans voor medezeggenschap om een nog onvolmaakt systeem te verbeteren. In dit proces zijn er de «aanwezigen» en de anderen. Onder de aanwezigen zijn er eerst en vooral de internationale NGO s die het leefmilieu beschermen, waarvan dit als het ware het handelsfonds is; de zogeheten «ontwikkelingsngo s» lijken eerder op de achtergrond te staan behalve wat de kwestie van de biobrandstoffen betreft. Ook de multinationals uit de agrovoedingssector zijn sterk aanwezig en pleiten ervoor de bestaande manier van werken te veranderen. Deze twee spelersgroepen zijn in de rijke geïndustrialiseerde landen vooral in West-Europa waar de burgers zich zorgen maken over de verdwijning van de regenwouden, de opwarming van de aarde en hun eigen gezondheid terug te vinden. Momenteel zijn ze de enigen die samen garant staan voor een grondige hervorming van de regels voor de wereldpalmolieproductie. Andere spelers zijn afwezig of laten zich in ieder geval minder horen. Eerst en vooral is een groot deel van de wereld (waaronder de Verenigde Staten) weinig bij het onderwerp betrokken. Vervolgens vormen de agroalimentaire ondernemingen met Chinees kapitaal de kopstukken van de keten, maar ze zijn nogal discreet over hun plannen. De belangrijkste verbruikslanden (India en China) houden zich ook op de achtergrond. De bevolkingsgroepen die in de producerende landen bij de palmindustrie betrokken zijn, hebben weinig inspraak. Ten slotte vallen alle staten op door het feit dat ze nog veel te weinig inspanningen leveren om een internationale regelgeving uit te werken. 5

6 Identiteitsfiche

7 Identiteitsfiche De beste plantaardige olie ter wereld Net als tal van cosmetica bevat bijna de helft van de verwerkte voedingsmiddelen palmolie en steeds meer voertuigen gebruiken deze olie als brandstof. Toch is palmolie niet zo goed gekend in het Westen. Ze is afkomstig uit verre tropische landen, wordt over zee naar Europa vervoerd en belandt uiteindelijk in de rekken van de supermarkten. Ze is moeilijk te herkennen in de ingrediëntenlijst van vele producten, doordat ze vaak omschreven wordt als «plantaardige olie» of «plantaardige vetten». Palmolie is de plantaardige olie die zowel het meest geproduceerd (46,6 miljoen ton per jaar, hetzij een derde van de wereldproductie van plantaardige olie) als het meest verbruikt wordt (nog meer dan sojaolie). Al dertig jaar lang stijgt de vraag naar palmolie met 3% per jaar. Palmolie ontstaat door de pulp van de vruchten van de oliepalm te persen. Dit gewas is een reusachtig kruid dat groter dan twintig meter kan worden. Het behoort tot de familie van de eenzaadlobbigen, planten met bloemen die op palmen maar ook op orchideeën en grasachtigen lijken. Niet-geraffineerde palmolie, die onder koude druk verkregen wordt, heeft een rood-oranjeachtige kleur. Na vermaling van de pitten verkrijgt men palmpitolie, die een witte kleur heeft. De oliepalm groeit enkel in vochtige tropische gebieden: aan de Golf van Guinea in Afrika, waar hij vandaan komt; in Amazonië en Midden-Amerika; en ten slotte in Zuidoost-Azië, waar hij nu veruit het meest verspreid is. In totaal is er wereldwijd vijftien miljoen hectare aangeplant. Omwille van haar eigenschappen is palmolie interessant voor de agroalimentaire industrie. Ze is veruit de goedkoopste olie op de markt (ongeveer duizend dollar per ton, eind 2010), zelfs al is de prijs duidelijk aan het stijgen. Het rendement van de oliepalm, liter per hectare en per jaar, ligt vijf keer hoger dan dat van arachide of koolzaad. De oliepalmen maken deel uit van monoculturen die als tropische plantages op ontboste gronden ingericht zijn en van zeer goedkope werkkrachten gebruik maken. Zodra de oliepalm volgroeid is, kan er meermaals per jaar en dit tot twintig jaar lang geoogst worden. Voorts is palmolie vast bij kamertemperatuur (waardoor ze eerder met vetten gelijkgesteld wordt), kan ze goed tegen hoge temperaturen, wordt ze niet snel ranzig en geeft ze de voedingsmiddelen een zachte smaak: om al deze redenen blijkt ze interessant voor tal van voedselbereidingen. 7

8 Identiteitsfiche Deze plantaardige olie is een traditioneel ingrediënt in de landen waarin ze geproduceerd wordt. Daar wordt ze rauw geconsumeerd. Ze is ook steeds meer tot een exportproduct aan het uitgroeien. In dit geval wordt ze geraffineerd en ontgeurd. Voor 80% wordt ze gebruikt in voeding (margarines, bereide maaltijden, brioches, granen, koekjes, ijsjes ), voor 19% in non-foodproducten uit de vetstoffensector (cosmetica, zepen, smeermiddelen, kaarsen, farmaceutische producten ) en voor de overige 1% bij de productie van biobrandstoffen namelijk biodiesel (27% ervan wordt binnen de Europese Unie verbruikt). De industriële exploitatie van palmolie voor de export werd in de laatste decennia van de twintigste eeuw aangevat. Vandaag hebben twee landen, Indonesië en Maleisië, 87% van de wereldproductie in handen. Maleisië, dat lang de grootste producent was, werd onlangs door Indonesië ingehaald. Andere landen zoals Thailand, Colombia of Papoea-Nieuw-Guinea strijden mee voor een podiumplaats. Wat de eindconsumenten betreft, zijn India, China, de Europese Unie en Pakistan goed voor 60% van de afzetmarkt. De 27 landen van de Europese Unie nemen al bijna 15% van de afzetmarkt voor hun rekening. De groeimogelijkheden van de palmolie-sector hangen dus hoofdzakelijk af van de opkomende grootmachten uit het Aziatische continent, dat de grootste bevolking ter wereld heeft en hoge groeicijfers kan voorleggen. Een keten met vele spelers De palmolieketen is complex en telt diverse spelers die verschillen qua formaat en belangen. De familiale landbouwbedrijven vertegenwoordigen 60% op wereldschaal. In een land als Indonesië exploiteren ze 40% van de palmoppervlakte. Hun activiteit kan zeer rendabel zijn indien ze over het no- Twee landen produceren haast alle palmolie ter wereld Andere 14% Indonesië 47% Maleisië 39% Bron : Oil World,

9 Identiteitsfiche Palmolieproductie in de vier landen Onderwerp / land Indonesië Maleisië Thailand Papoea- Nieuw-Guinea Totale oppervlakte van het land (miljoen ha) 181,16 32,85 51,29 45,29 % woudoppervlakte 46,78 62,73 28,19 64,39 % landbouwoppervlakte 26,77 23,95 38,66 2,30 Oppervlakte geoogste palmolie (miljoen ha) 5,00 3,90 0,45 0,096 % oppervlakte die, ten opzichte van de landbouwoppervlakte, aan palmolie gewijd wordt 10,31 49,56 2,28 9,23 Rendement FFB* (miljoen t) ,27 1,4 Productiviteit FFB* (t/ha) 17,00 21,28 20,08 14,58 Oppervlakte van kleingrondbezitters (in %)* Bron: FAOSTAT (2008), * World Bank (2010) Dr Yotsawin Kukeawkasem - Round Table Palm Oil Nov 2010 * FFB: fresh fruit bunch of tros verse vruchten dige startkapitaal beschikken om te kunnen investeren in de oprichting van een plantage en de aankoop van een oliepers en andere productiemiddelen. In veel gevallen gaat het om mensen die in de stad wonen en werken en besloten hebben om hun spaargeld aan deze winstgevende investering te besteden. Wanneer de vrucht van de palm geplukt is, moet hij zeer snel geperst worden. Daarom werd in Zuidoost- Azië, nabij de productiesites, een eerste verwerkingsindustrie opgestart met het oog op de warme persing en de raffinage. De plantages en die verwerkingsondernemingen worden gedeeltelijk geëxploiteerd door levensmiddelenproducenten die op regionaal vlak belangrijk zijn zoals Sime Darby, de nr. 1 uit de sector, of zoals Sinar Mas. Ze zijn in Maleisië (Sime Darby) en Indonesië (Sinar Mas) of in Singapore gevestigd, worden alle drie met Chinees kapitaal gefinancierd en oefenen ook activiteiten inzake internationale handel uit. De westerse multinationals uit de agroalimentaire sector duiken vooral op in de volgende fasen van de verwerkingsketen: de productie van consumptie- en distributiegoederen. Lang geleden hebben ze besloten om niet meer rechtstreeks te participeren in plantages. Tot in 2010 was de groep Unilever de grootste consument van palmolie ter wereld (3%). In 2011 zal hij waarschijnlijk door de Finse maatschappij Nesteoil, die over een nieuw proces beschikt voor het gebruik van dit product met het oog op de productie van biobrandstoffen, ingehaald worden. 9

10 Controverse

11 Controverse De palmteelt schaadt de duurzame ontwikkeling Het is middagpauze op kantoor. De slogan «Have a break» verschijnt op het scherm. Een werknemer die er moe uitziet, verwijdert de verpakking van een chocoladereep van Kit Kat en bijt in het koekje zonder er naar te kijken. Verbijstering alom: de energiereep is in feite een behaarde poot. Er vloeit bloed op een toetsenbord. Een slogan verschijnt op het scherm : «Gun de orang-oetans een pauze». Deze clip die in 2009 door Greenpeace gemaakt werd, was een groot succes op het internet. Hiermee wou Greenpeace druk uitoefenen op Nestlé, eigenaar van het merk Kit Kat, opdat deze multinational zich niet meer zou bevoorraden bij Smart, een filiaal van Sinar Mas dat zelf de belangrijkste palmolieproducent van Indonesië is. Deze Indonesische onderneming wordt in de gaten gehouden door de ecologische NGO, die haar verantwoordelijk acht voor de verwoesting van vele wouden, tegen de regelgeving en de wil van de lokale bevolking in. Opdracht volbracht: sinds begin 2010 bevoorraadt Nestlé zich niet meer bij Sinar Mas. De orang-oetan staat symbool voor de schadelijke gevolgen van de massale palmolieproductie. Het feit dat hij met uitsterven bedreigd is, is te wijten aan de verwoesting van zijn natuurlijke habitat (het primair woud van de eilanden Borneo en Sumatra) met het oog op de oliepalmplantages. Maar deze controverse betreft in feite alle aspecten van duurzame ontwikkeling: het leefmilieu en de sociale en economische aspecten. De gezondheidsproblematiek vervolledigt dit rijtje (lees het interview met professor Yvon Carpentier). Een eerste gevolg van de razendsnelle ontwikkeling van palmolie is de ontbossing. In de tropische wouden heerst een grote biodiversiteit. Deze wouden, met hun ongeëvenaarde rijkdom, worden bedreigd. Maandelijks verdwijnt er meer dan één miljoen hectare woud, of het equivalent van een voetbalveld om de twee seconden. De verwoesting van de primaire tropische wouden is oorspronkelijk te wijten aan de exploitatie van industriehout. Vandaag nemen de papierpulp- en de palmolie-industrieën de bovenhand, met name in de bosgebieden van de grote eilanden in Zuidoost-Azië, waar een aanzienlijk deel van de wereldpalmolieproductie geconcentreerd is. 11

12 Controverse Alain Rival, specialist inzake de oliepalmketen aan het CIRAD, een beroemd Frans agronomisch onderzoeksinstituut voor ontwikkeling, gevestigd in Montpellier, relativeert het verband tussen ontbossing en plantages: «Van de 21 miljoen hectare primaire wouden die tussen 1990 en 2005 in Indonesië verdwenen zijn, zijn slechts drie miljoen aan de inrichting van palmplantages te wijten». Net als de meeste andere NGO s, benadrukt Greenpeace evenwel de waarheidsgetrouwheid van dit verband, ook al geeft ze toe dat andere producties ook tot de oorzaak behoren. Voorts benadrukt ze dat drie miljoen hectare een aanzienlijke oppervlakte is, die met de oppervlakte van België overeenstemt. Een oorzaak van de opwarming van de aarde De wouden worden in het bijzonder verwoest door gigantische branden die opzettelijk aangestoken worden en waarbij enorme hoeveelheden CO 2 vrijkomen, meer bepaald in veengebieden zoals in de regio Riau op het eiland Sumatra. Naar schatting is de ontbossing verantwoordelijk voor een vijfde van de uitstoot van broeikasgassen op wereldvlak. Zo is Indonesië het derde grootste land ter wereld geworden dat verantwoordelijk is voor de opwarming van de planeet. Door oliepalmen aan te planten, kan men echter geen grote hoeveelheden CO 2 vasthouden: een vochtig en dichtbegroeid tropisch woud neemt 150 ton CO 2 per jaar op terwijl een palmplantage er in het beste geval tussen 30 en 35 ton van kan binden. Ten slotte vergt de oliepalmteelt enorme hoeveelheden zeer vervuilende meststoffen en zeer grote waterhoeveelheden. Het gaat om een exclusieve monocultuur: er groeit niets onder de palmen en na twintig tot vijfentwintig jaar intensieve exploitatie, laat deze teelt vaak een braakliggende grond achter. Op sociaal vlak wordt de palmteelt ook onder vuur genomen door diezelfde NGO s. Door het feit dat de wouden verwoest zijn, moet de autochtone bevolking haar belangrijkste hulpbron en haar primitieve levenswijze vaarwel zeggen. Nadat de inwoners hun gronden hebben moeten opgeven, gaan ze voor een hongerloontje als arbeider aan de slag op de plantages en in de verwerkingsfabrieken. Geregeld gebeuren er ongevallen en vaak lijden deze mensen aan aandoeningen die te wijten zijn aan het gebruik van producten die hun gezondheid schaden. Op economisch vlak ten slotte is palmolie een tropisch marktgewas dat bewust op de export gericht wordt. Volgens de ontwikkelingsngo s brengt dit productietype de voedselsoevereiniteit van de producerende landen in het gedrang. Volgens hen komt deze productie tot stand ten koste van de instandhouding van de kleinschalige landbouw, die zich op de productie van voedingsgewassen toespitst. De meest recente toepassing van palmolie, namelijk die met betrekking tot de biobrandstoffen, stelt nog niet veel voor. Ze zorgt er echter voor dat een ganse keten die het tot dusver met de schaarse reclame voor «het oranje goud» moest stellen, gestimuleerd wordt. De kritische opiniestroming in de westerse landen vindt haar oorsprong in deze ontwikkeling. Deze kritiek omvat veel meer dan de verdediging van enkele grote apen die op een eiland in Zuidoost-Azië leven. Ze stelt de fundamenten van een productiemodel met grote strategische belangen in vraag. 12

13 Controverse Interview Professor Yvon Carpentier: «Een samenstelling die minder goed is dan die van spek» Professor Yvon Carpentier doceert pathologische biochemie en voedingsleer aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij is ook directeur van de lipidenkliniek van het Erasmusziekenhuis en lid van de werkgroep Voeding van de Hoge Gezondheidsraad, die eind 2010 een rapport over palmolie moest indienen. Wat moeten we op het vlak van voeding over palmolie denken? Yvon Carpentier : De samenstelling van palmolie is minder goed dan die van spek. Het is een van de zeldzame plantaardige oliën die uiterst rijk zijn aan slechte verzadigde vetzuren, die de slechte cholesterol kunnen beïnvloeden. Sommige verzadigde vetzuren zijn nog niet zo slecht: dit is vooral het geval voor stearinezuur. De palmitinevetzuren (die massaal aanwezig zijn in palmolie) en de myristinevetzuren (die sterk aanwezig zijn in boter en slagroom) daarentegen, verhogen het cholesterolgehalte. Wat raadt u de consumenten aan? Y. C. : Als men een relatief vast vet wil gebruiken, moet men dit doen via olie die rijk aan verzadigde vetzuren is. Ik weet dat men tegenwoordig in de Verenigde Staten een olie aan het ontwikkelen is die gezonder is dan palmolie. Voor het overige kan men best de voorkeur geven aan vloeibare oliën zoals zonnebloem- of olijfolie. Ik vind dat de samenstelling van de voedingsmiddelen duidelijker op de etiketten vermeld zou moeten worden. Vervolgens is het een kwestie van hoeveelheid: men mag palmolie consumeren maar als men niet weet welke producten deze olie bevatten, loopt men het risico om er drie of vier keer meer van te consumeren dan de toegelaten hoeveelheid. Consumenten die hier meer informatie over wensen, kunnen het rapport van de werkgroep Voeding van de Hoge Gezondheidsraad raadplegen. (Zie p. 30) In welke producten vindt men ze terug? Y. C. : Het probleem bestaat erin dat de consumenten ze onbewust innemen en dat de handelaars die ze verwerken, er ook onbewust van gebruiken. Alle grote agroalimentaire bedrijven verwerken ze en bieden ze in de winkel aan onder de noemer «plantaardige oliën». Zo vindt men deze vetzuren terug in bereidingen voor baby s, gezondheidsvoeding voor de derde leeftijd en biologische voedingsmiddelen. Het grootste deel krijg je echter binnen door het eten van gebakjes en brioches. 13

14 Controverse Interview «Een plant die inheems is in vochtige evenaarsgebieden» Sabine Danthine Guy Mergeai De onderzoekers van de faculteit Landbouwwetenschap van Gembloux (België) werken al jarenlang rond palmolie. Guy Mergeai, docent Tropische fytotechniek, weet ons te vertellen dat een zekere R. Vanderweyen, die in Belgisch Kongo voor het agronomisch onderzoeksinstituut werkte, in 1939 een belangrijke ontdekking gedaan heeft in verband met de kruising van oliepalmen. Vandaag de dag heeft de palmsoort tenera, een kruising van de dura en de pisifera, nog steeds een dikke dop en pulp. Al deze palmsoorten worden over de ganse wereld geëxploiteerd. «Oliepalm is een plant die inheems is in vochtige evenaarsgebieden», verklaart Guy Mergeai. Hij komt vooral voor in de zone die zich op maximum 10 aan weerszijden van de evenaar bevindt, waar het permanent regent, met een gemiddelde neerslag van mm per jaar (700 mm in België). «Als geen ander zet oliepalm zonne-energie in vetten om. Hij is onklopbaar op het vlak van oppervlakteproductiviteit», meldt de onderzoeker. Het potentieel van de oliepalm is rechtstreeks aan het neerslagniveau verbonden; watertekort is zijn grootste vijand. Sabine Danthine is specialiste in voedingsoliën aan de faculteit Landbouwwetenschap van Gembloux. Ze legt ons de talrijke stappen uit tussen de vrucht (het geheel van kleine vruchten die in trossen gegroepeerd zijn) en het vet dat aan de producten uit de agroalimentaire industrie toegevoegd wordt: «Zeer snel na de oogst, volgt de sterilisatie om de schade te beperken die veroorzaakt wordt door lipasen die in de vrucht aanwezig zijn. Het koken zorgt ook voor een eenvoudigere afristing. De vrucht wordt op hoge temperatuur gekneed. Ruwe palmolie wordt verkregen door de pulp uit te persen. De pitten worden gedroogd en gekraakt; hieruit wordt palmpitolie geëxtraheerd, soms met behulp van een oplosmiddel. De raffinage van ruwe palmolie is een geheel van technieken waarmee deze olie voor consumptie geschikt gemaakt wordt. De ongewenste bestanddelen worden aan de hand van chemische of fysische processen verwijderd. De palmolie wordt ontzuurd, gewit en ontgeurd. Men verkrijgt een wit, papperig, halfvast product dat men op velerlei manieren in een vast en een vloeibaar gedeelte kan opsplitsen, om zo derivaten te verkrijgen.» Sabine Danthine oordeelt dat men deze olie vanuit gezondheidsoverwegingen best kan vermijden omwille van haar hoog gehalte aan verzadigde vetzuren (bijna de helft van haar samenstelling). Deze vetzuren geven de producten wel een textuur die beantwoordt aan de noden van de agroalimentaire industrie. De universiteitsmedewerkster vat samen door te stellen dat het debat gelanceerd is tussen de technologische argumenten die in het voordeel van palmolie pleiten enerzijds, en de voedingsargumenten anderzijds. (Lees in dit verband het interview met professor Yvon Carpentier, op pagina 13) 14

15 Controverse Indonesië onder vuur Wat palmolie betreft, zijn alle ogen op één bepaald land gericht. Indonesië is de grootste producent van palmolie ter wereld, met 21,5 miljoen ton voor het seizoen (45% van de wereldproductie). Op de tweede plaats staat Maleisië, de ex-leider, dat zijn uitbreiding enkele jaren geleden een halt toegeroepen heeft. Vandaag zijn de Maleisische investeerders volop plantages aan het opkopen in Indonesië. Aan het begin van de twintigste eeuw werden de oliepalmen in dit land geïntroduceerd door de Belgische agronoom Adrien Hallet. De uitbreiding van het areaal in deze archipel dateert uit het tijdperk van Suharto en berust op de lancering van grote industriële projecten die uit de ongeëxploiteerde hulpbronnen van de grote eilanden van dit land putten: het gaat vooral om Kalimantan (Borneo) en Sumatra. Deze uitbreiding ging toen gepaard met een transmigratiebeleid: de bevolking van de overbevolkte eilanden uit het centrum van de archipel, zoals Java, week uit naar deze dunbevolkte randgebieden. Naar verluidt wordt vandaag in Indonesië tussen vier en zes miljoen hectare grond als oliepalmplantage geëxploiteerd, waarvan drie miljoen hectare (wat met de oppervlakte van België overeenstemt) het gevolg is van de recente conversie van primaire wouden. Het gaat om een deel van een zeer omvangrijk ontbossingsverschijnsel. Greenpeace België schat de oppervlakte van de wouden die in de laatste vijftig jaar in dit land verwoest werden, op 74 miljoen hectare (twee keer het grondgebied van Duitsland). Zo zou 40% van het oorspronkelijke grondgebied van het land verdwenen zijn. Het UNEP (Milieuprogramma van de Verenigde Naties) voorspelt dat het oorspronkelijke woud aan dit tempo voor 98% verwoest zal zijn tegen Van de Indonesische maatschappijen die oliepalmen exploiteren, zijn er enkele die in het oog springen, waaronder marktleider Sinar Mas. Het bijzondere aan deze onderneming is dat ze via haar filiaal APP ook een van de belangrijkste spelers uit de papierpulpsector is. APP is trouwens de tweede grote verantwoordelijke voor de ontbossing in Indonesië. Om deze reden krijgt ze de volle aandacht van de NGO s die voor het leefmilieu opkomen. In 2009 heeft Greenpeace een rapport gepubliceerd met als titel La face cachée de Sinar Mas [Het verborgen gelaat van Sinar Mas ] waarin ze de illegale praktijken inzake ontbossing van het conglomeraat aanklaagt, terwijl twee andere van haar filialen (waaronder Smart, dat door de NGO in de gaten gehouden wordt) aan de Ronde Tafel voor Duurzame Palmolie (RSPO) deelnemen. Het rapport toont aan dat Sinar Mas nagelaten heeft vergunningen aan te vragen, hoewel deze toch verplicht zijn om wouden te mogen ontbossen alvorens er plantages aan te planten. Andere plaatsen werden ontbost zonder dat de impact op het leefmilieu op voorhand geëvalueerd werd, zoals de wet het vereist. De onderneming heeft ook wouden verwoest die zich op veengronden van meer dan drie meter diep bevinden, wat tegen de principes en criteria van de RSPO indruist. 15

16 Controverse Waardevolle veengronden Greenpeace schenkt trouwens bijzonder veel aandacht aan de toekomst van de Indonesische veengronden, omdat deze broze gronden geschikt zijn om koolstof op te slaan. Eind 2007 heeft de NGO een onderzoek gevoerd naar de veengronden in de provincie Riau, op het eiland Sumatra, waar zich een kwart van de Indonesische oliepalmplantages bevinden. Deze gronden vertonen de hoogste koolstofconcentratie per hectare ter wereld: 14,6 Gt koolstof, hetzij 40% van de koolstof van de Indonesische veengronden op een oppervlakte die overeenstemt met die van Zwitserland. Toch worden er alsmaar nieuwe toegevingen over veengronden gedaan aan Riau, waardoor er waarschijnlijk belangrijke hoeveelheden CO 2 in de atmosfeer zullen vrijkomen. Wat vinden de Indonesiërs hiervan? Op sociaal vlak zijn vooral de boeren en de inheemse bevolking door de uitbreiding van het oliepalmareaal getroffen. Hun eigen grond wordt hen ontnomen, soms zelfs met geweld, ondanks het gewoonterecht dat deze eigendom regelt. Tijdens een missie in Indonesië in 2010 heeft Thibault Simonet, van de NGO Frères des Hommes, de getuigenissen van vele Indonesiërs verzameld. Ze klagen de praktijken van Sinar Mas aan. Een man verklaarde het volgende: «Vóór de komst van deze onderneming in 1994 konden we onze plantages in alle vrijheid ontwikkelen. Vandaag de dag worden onze gezinnen bedreigd en soms worden zelfs huizen in brand gestoken». Organisaties verzamelen deze getuigenissen om de mensen te helpen op te komen voor hun rechten, alsook om op nationaal en internationaal niveau actie te voeren, in samenwerking met de internationale NGO s die voor het leefmilieu opkomen. Zo groepeert het Consortium voor landbouwhervorming (KPA) meer dan tweehonderdvijftig Indonesische boerenorganisaties, met de bedoeling hun rechten op de gronden te laten erkennen. Sawit Watch, het onafhankelijk observatorium inzake palmolie, biedt hen juridische ondersteuning en voert verdedigingsacties op internationaal niveau. Het Dayakologisch Instituut richt zijn acties op het behoud van de Dayakcultuur op het eiland Kalimantan, die door de uitbreiding van de palmen bedreigd wordt. Walhi, een andere organisatie en tevens een lokaal filiaal van de Vrienden van de Aarde, sensibiliseert de stedelijke bevolking van het land voor deze problematiek. Gemiddelde rendementen per jaar (tonnen olie per hectare) Koolzaad: 0,59 Zonnebloem: 0,42 Oliepalm: 3,68 Bron : Oil World Soja: 0,36 16

17 Controverse Biobrandstoffen: een nieuw toepassingsgebied Op 23 januari 2008 heeft de Europese Commissie de lidstaten van de Unie een doelstelling voorgelegd die erin bestaat tegen 2020 tien procent brandstoffen van plantaardige oorsprong in de motorbrandstoffen te integreren. Met deze biobrandstoffen (of agrobrandstoffen) komt het erop aan het aandeel van de fossiele energie in de motoren van de Europese voertuigen te beperken. Toen deze beslissing genomen werd, kon de Unie op haar eigen grondgebied echter slechts de productie van 1% van haar behoefte aan biobrandstoffen verzekeren; op termijn zal dat 3 tot 5% zijn. De rest moet ze elders gaan zoeken. Tot op heden bestaan er twee types brandstoffen van plantaardige oorsprong. Bio-ethanol wordt verkregen op basis van de gisting van grondstoffen die veel suiker of zetmeel bevatten zoals maïs, biet of suikerriet. Bio-ethanol is bestemd voor benzinemotoren en domineert de markt tot nog toe. Biodiesel is samengesteld uit koolzaad-, zonnebloem-, soja- of palmolie en wordt als brandstof voor dieselmotoren aangewend. De Europese Unie heeft ervoor gekozen om biodiesel te ontwikkelen. Koolzaad en zonnebloemen, planten die in een gematigd klimaat groeien, vervullen momenteel het merendeel van de behoeften. Voortaan is er vraag naar tropische teelten en naar oliepalm in de eerste plaats. Het procedé dat Nesteoil net op punt gezet heeft in Finland, biedt een oplossing voor het lage stolpunt van palmolie. Voortaan zal ze haast puur gebruikt kunnen worden. Gebrek aan duidelijkheid De NGO s hekelen «het pompeffect» van de Europese Richtlijn uit Volgens hen, zet deze beslissing immers de prijzen in de producerende landen onder druk. Zo worden de Indonesiërs het slachtoffer van de stijging van de palmolieprijs en hebben ze alle moeite van de wereld om palmolie aan eerlijke prijzen aan te kopen, verklaren bepaalde lokale organisaties. «Binnen de Belgische Staat is er gebrek aan duidelijkheid over deze problematiek», stelt An Lambrechts, die bij Greenpeace met de campagne rond de wouden belast is. Enerzijds, heeft België ervoor gekozen een ambitieuze strijd tegen de ontbossing en de klimaatveranderingen te voeren. Anderzijds verbindt ons land zich ertoe de beslissing van de Europese Commissie uit 2008 over te nemen. «De Staat zou geen producten zoals palmolie, die ten gevolge van ontbossing tot stand komen, mogen promoten om zijn doelstellingen inzake de integratie van biobrandstoffen te bereiken», oordeelt ze. Oxfam Solidariteit denkt hier ook zo over. Brigitte Gloire, die met duurzame ontwikkeling en het klimaat belast is, neemt er deel aan een campagne rond de klimaatverandering die door Europese NGO s uit Brussel gelanceerd werd. Volgens haar leidt de richtlijn over de biobrandstoffen tot «de monopolisering van de gronden» in de landen uit het zuidelijk halfrond, ten koste van hun voedselsoevereiniteit en «zonder dat deze richtlijn de broeikasgassen helpt te beperken». De verenigde NGO s eisen dat de doelstelling inzake de 10%-integratie onmiddellijk naar 4% verlaagd wordt. Een van de alternatieve maatregelen die ze voorstellen, bestaat erin dat de Europeanen hun brandstofverbruik zouden verminderen, door de EU mobiliteitsplannen te laten goedkeuren die op een prioritair gebruik van het openbaar vervoer berusten. Ze eisen de invoering van duurzaamheidscriteria in verband met de afkomst van plantaardige producten met het oog op het gebruik ervan in biobrandstoffen, zoals het verbod om mensen te verdrijven of gronden te monopoliseren. «Dit type productie leidt tot de vervanging van de landbouwgerelateerde productie van duurzame voedingsgewassen door een agro-industrieel model dat jobs doet sneuvelen, het leefmilieu schaadt en de voedselsoevereiniteit in het gedrang brengt», meldt Brigitte Gloire. Volgens haar zou de hiërarchie van de prioriteiten inzake het gebruik van de gronden de volgende moeten zijn: «In de eerste plaats moet ze aan de vraag naar voeding voldoen. Als dit gebruik verwezenlijkt wordt, kan men de gronden voor de productie van grondstoffen zoals katoen of hout aanwenden. Pas op de derde plaats kunnen ze een energetische functie toegewezen krijgen: eerst voor het gebruik van biomassa, daarna pas voor de productie van brandstoffen». 17

18 NAAR DUURZAME PALMOLIE

19 NAAR DUURZAME PALMOLIE De Ronde Tafel: een instrument om de keten aan morele principes te onderwerpen In november 2008 kwam het eerste schip dat met gecertificeerde duurzame palmolie (CSPO Certified Sustainable Palm Oil) geladen was, in de haven van Rotterdam aan. Dit schip had vijfhonderd ton palmolie uit Maleisië aan boord. Eind 2010 bedroeg de gecertificeerde productie 7,5% van de markt (ongeveer 3,5 miljoen ton per jaar) en dit percentage blijft alsmaar toenemen. Volgens de kopers zou 40% van de palmolie binnen de vijf jaar aan de principes en criteria van de RSPO moeten beantwoorden. De Ronde Tafel voor Duurzame Palmolie werd officieel opgericht in 2004 te Zürich, onder impuls van de Zwitserse onderneming Migros, die als eerste duurzame palmolie gebruikt heeft (al in 2001). WWF is een van de oprichters. Deze internationale NGO die voor het leefmilieu opkomt, was sterk betrokken bij de oprichting van de FSC (Forest Stewardship Council), die een certificatiesysteem voor hout uitgewerkt heeft. Andere multinationals uit de agroalimentaire sector (waaronder Unilever) maakten er aanvankelijk deel van uit. De doelstelling bestond erin deze keten, die een mooie toekomst tegemoet zou gaan, aan morele principes te onderwerpen. Op meer pragmatische wijze was dit initiatief ook bedoeld om de activiteiten van ondernemingen te beschermen tegen de alsmaar toenemende druk van de westerse lobbygroepen die de belangen van het leefmilieu verdedigen. De RSPO is een initiatief dat diverse spelers groepeert en zich op de promotie van duurzame palmolie over de ganse wereld toespitst. Haast vijfhonderd organisaties zijn er lid of partner van: de overgrote meerderheid van de ondernemingen, die goed zijn voor 40% van de wereldpalmolieproductie (producenten, pulpers, onderhandelaars, agroalimentaire industrieën, distributeurs en bankiers), en een twintigtal NGO s. De staten blijven afwezig. Acht principes, negenendertig criteria De RSPO is gevestigd in Jakarta (Indonesië) en in Kuala Lumpur (Maleisië) en beschikt over een communicatieantenne te Brussel. Haar twee hoofdverantwoordelijken zijn Europeanen: de Nederlander Jan Kees Vis, die verantwoordelijk is voor duurzame landbouw bij Unilever (voorzitter) en de Schot Adam Harrison, die verantwoordelijk is voor voeding en landbouw bij het WWF (eerste ondervoorzitter). 19

20 NAAR DUURZAME PALMOLIE Palmolieproductie: > T al van tussenpersonen Kleingrondbezitters Palmentuinen Oliemolens Opslag, transport, verzending Raffinadeurs en vermengers Producenten van ingrediënten In 2005 heeft de Ronde Tafel acht principes en negenendertig criteria ingevoerd die naar duurzame ontwikkeling verwijzen (raadpleeg de lijst van de principes in het kadertje). De certificatie zelf werd in 2008 aangevat, met de eerste lading voor Rotterdam. Deze certificatie steunt op verschillende belangrijke niveaus. Het eerste ervan, «book and claim» genaamd, berust op een certificatensysteem dat overeenstemt met het systeem dat voor de CO2-uitstoot ingevoerd werd. De producenten registreren het «duurzame» (en als dusdanig erkende) gedeelte van hun productie bij het certificatieprogramma GreenPalm. Er wordt hen een certificaat uitgereikt voor elke ton olie die zo geproduceerd wordt. De onderhandelaars kopen deze certificaten en storten een rechtstreekse premie aan de producenten. Als tegenprestatie, krijgen ze de mogelijkheid om over hun bijdrage aan de duurzame ontwikkeling te communiceren, maar in werkelijkheid kopen ze zelf geen duurzame olie. Alle andere niveaus bieden min of meer grote garantie wat de traceerbaarheid betreft. Het tweede niveau, dat «mass balance» genoemd wordt, combineert de aankoop van conventionele en duurzame palmolie. Bij het derde niveau, het zogeheten «segregated» niveau, wordt alle olie gecertificeerd en getraceerd van het begin tot het einde van de bevoorradingsketen; ze wordt volledig van de conventionele olie gescheiden (gesegregeerd). Er bestaat nog een vierde niveau, dat «identify preserved» genoemd wordt, maar dit is gedoemd om zeer beperkt te blijven en zich op een nichemarkt toe te spitsen. Het zorgt voor een maximale traceerbaarheid vanaf de oorspronkelijke plantage. Het Nederlands certificatieorgaan UTZ-Certified (dat met «verantwoorde» koffie begonnen is) stuurt deze laatste certificatieniveaus met de bedoeling om de ganse keten naar omhoog te trekken. In de praktijk betekent dit: naar olie die zo gesegregeerd mogelijk is. Van de 7,5% gecertificeerde duurzame olie, zou minder dan een derde vandaag de dag uit gesegregeerde olie bestaan. Bovendien wordt nauwelijks iets meer dan de helft van de geproduceerde duurzame olie verkocht. Hier is echter een eerste overwinning geboekt: de bedrijven die zich in Nederland met palmolie inlaten, hebben zich ertoe verbonden dat hun land tegen 2015 enkel nog gecertificeerde duurzame olie zou bestellen. De acht principes van de RSPO Producenten van eindproducten Verdelers Verbintenis inzake transparantie. 2. Naleving van de wetten. 3. Verbintenis inzake een economische ontwikkeling op lange termijn. 4. Aanwending van goede praktijken inzake teelt en vermaling. 5. Milieuaansprakelijkheid. 6. Respect voor werknemers en gemeenschappen. 7. Verbintenis inzake de nieuwe plantages. 8. Verbintenis inzake permanente verbetering.

natuurlijke oorsprong

natuurlijke oorsprong PALMOLIE Palmolie is de meest gebruikte plantaardige olie in de wereld en een belangrijke bron van vetten in onze voeding. Palmolie is een ingrediënt in margarines, koekjes en ijs, maar ook in non-food

Nadere informatie

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Stand: september 2015 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI NORD (hierna: ALDI).

Nadere informatie

Manifest Task Force Duurzame Palmolie

Manifest Task Force Duurzame Palmolie Manifest Task Force Duurzame Palmolie Initiatief ter stimulering van het gebruik van RSPO-gecertificeerde palmolie in Nederland November 2010 Rijswijk www.taskforceduurzamepalmolie.nl 1. Ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

BioWanze De nieuwe generatie

BioWanze De nieuwe generatie BioWanze De nieuwe generatie BioWanze in het kort De grootste producent van bio-ethanol in België met een jaarlijkse capaciteit van maximum 300.000 m³ bio-ethanol. Het nieuwe generatie proces verzekert

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015 Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 5 Palmolie wordt verwerkt in meer dan de helft van de producten die te koop zijn in de supermarkt. Daarmee is het de meest gebruikte plantaardige olie ter wereld.

Nadere informatie

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA 0 Lesschema 1 WAT IS PLANTAGELANDBOUW? 1.1 Bestudeer de afbeeldingen en satellietbeelden van plantages 1.2 Input, proces en output 2 WAAR DOET MEN AAN PLANTAGELANDBOUW?

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015 Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 5 Palmolie wordt verwerkt in meer dan de helft van de producten die te koop zijn in de supermarkt. Daarmee is het de meest gebruikte plantaardige olie ter wereld.

Nadere informatie

DOSSIER. Indonesie: Tijgers bedreigd door palmolie. G.mag 100 / 2013. 4 DOSSIER G. 7

DOSSIER. Indonesie: Tijgers bedreigd door palmolie. G.mag 100 / 2013. 4 DOSSIER G. 7 DOSSIER Indonesie: Tijgers bedreigd door palmolie G. 7 Habitat van de Sumatraanse tijger gaat in rook op In Zuidoost-Azië vinden we het derde grootste bosgebied ter wereld, na het Amazonewoud en het Congobekken.

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling. Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur

Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling. Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur Agenda 25 jaar Fairtrade: van de boer in het Zuiden tot op ons bord - Evolutie van 1989 tot 2014 - Trade not aid

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES PALMOLIE

QUESTIONBOXLES PALMOLIE QUESTIONBOXLES PALMOLIE Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan 3 3 Uitwerking

Nadere informatie

Studie over uitvoerpotentieel agrovoedingssector

Studie over uitvoerpotentieel agrovoedingssector Studie over uitvoerpotentieel agrovoedingssector Brussel, 20 januari 2016 Uit een studie van de FOD Economie over de Belgische agrovoedingsindustrie blijkt dat de handel tussen 2000 en 2014 binnen de Europese

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS)

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Gemeenteraadsverkiezingen 2012 Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Als erkende adviesraad van het gemeentebestuur groepeert de

Nadere informatie

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade.

1,6 miljoen. Fairtrade in het Zuiden 87,7% 12,3% leden. kleinschalige boeren. arbeiders. kleinschalige boeren en arbeiders binnen Fairtrade. Jaarcijfers Fairtrade in het Zuiden arbeiders en Dit zijn cijfers die verzameld zijn in op basis van auditrapporten van FLO Cert. Ze zijn verwerkt door Fairtrade International in en gepubliceerd begin

Nadere informatie

PEFC: het label voor duurzaam bosbeheer

PEFC: het label voor duurzaam bosbeheer PEFC: het label voor duurzaam bosbeheer PEFC Belgium vzw Laatste update oktober 2015 1 www.pefc.be 2 Het belang van de bossen + boscertificatie Belang van het bos Forests, trees, farms and agroforestry

Nadere informatie

Vergelijking van drie koffie labels:

Vergelijking van drie koffie labels: Vergelijking van drie koffie labels: Fairtrade Rainforest Alliance UTZ Certified Juli 2010 1 Vergelijkende tabel voor koffielabels 1 Beheerder Startpunt/ Concept Fairtrade Rainforest Alliance UTZ CERTIFIED

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden.

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Gebeurteniskaarten positieve gebeurteniskaarten Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Jullie hebben samen betoogd tegen het kappen

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

Waarom kiest u voor PEFC? Redenen die hout snijden.

Waarom kiest u voor PEFC? Redenen die hout snijden. Waarom kiest u voor PEFC? Redenen die hout snijden. Hout kom je overal tegen... 2 Nog wel ja. De vloer. Een pak kopieerpapier. Een verhuisdoos. Een deur. Een tuinstoel. Openhaardhout. Overal komen we hout

Nadere informatie

Zijn we op weg naar duurzame palmolie? De steile ambities van de Belgische Alliantie voor Duurzame Palmolie

Zijn we op weg naar duurzame palmolie? De steile ambities van de Belgische Alliantie voor Duurzame Palmolie Zijn we op weg naar duurzame palmolie? De steile ambities van de Belgische Alliantie voor Duurzame Palmolie Intro Inhoud Palmolie heeft unieke eigenschappen waardoor het een uiterst nuttig ingrediënt is

Nadere informatie

Vetten en cardiovasculaire gezondheid: juist en fout uit elkaar houden!

Vetten en cardiovasculaire gezondheid: juist en fout uit elkaar houden! Vetten en cardiovasculaire gezondheid: juist en fout uit elkaar houden! Brussel, december 2015 - De Belgische Cardiologische Liga wilde alles op een rijtje zetten over vetten en hun rol bij hart- en vaataandoeningen.

Nadere informatie

Overwinning! 1974: Frankrijk maakt een einde aan kernproeven in het zuiden van de Stille Oceaan

Overwinning! 1974: Frankrijk maakt een einde aan kernproeven in het zuiden van de Stille Oceaan Van 1971 tot nu Acties en resultaten In de loop der jaren behaalde Greenpeace talrijke overwinningen voor het milieu. Onmogelijk om ze allemaal op te noemen. Daarom halen we er vier aan, eentje per decennium.

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

Basisbeginselen : Brusselse ecologische economische en sociale cooperatieve. Contact

Basisbeginselen : Brusselse ecologische economische en sociale cooperatieve. Contact Brusselse ecologische economische en sociale cooperatieve BEES Coop is een project voor een coöperatieve, participatieve en niet commerciële supermarkt. Het iniatief wordt gedragen door burgers die een

Nadere informatie

Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS

Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS Home (/plus) Correspondent 'Suiker' (http://www.standaard.be/plus/tag/suiker) INTERVIEW DAVID SANDERS PROFESSOR VOLKSGEZONDHEID IN ZUID AFRIKA Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS 07 JULI 2015 loa Professor

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

tony s chocolonely Crazy about chocolate, serious about people

tony s chocolonely Crazy about chocolate, serious about people tony s chocolonely Crazy about chocolate, serious about people Inhoud 1. Geschiedenis 2. Visie & Missie 3. Routekaart 4. Tony s & Fairtrade 5. Bean-to-Bar 6. Impact in Ghana 7. Impact in Ivoorkust 8. Chocolonely

Nadere informatie

speelkaart grondstoffen

speelkaart grondstoffen speelkaart grondstoffen grondstoffen 100% biokatoen uit India. Bij de teelt komen geen pesticiden en kunstmest kijken. De oogst gebeurt handmatig. De katoenboer laat zijn arbeiders in goede omstandigheden

Nadere informatie

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert 1 Fossiele grondstoffen worden steeds duurder Petroleumprijs in dollar per vat Hernieuwbare grondstoffen: opbrengst per ha stijgt voortdurend

Nadere informatie

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect.

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect. Chocomelk van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! > Handel, uit respect. We slaan de brug tussen boeren uit Noord & Zuid! www.oww.be > Kiezen Kiezen voor nóg meer duurzaamheid Oxfam

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Bronnenboekje. Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2012

Bronnenboekje. Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2012 Bronnenboekje Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2012 B Cacao Bron 1 Cacao De cacaoboom komt oorspronkelijk uit Middenen Zuid-Amerika en kan uitsluitend verbouwd worden in gebieden met een tropisch

Nadere informatie

ik deel daar wordt iedereen beter van eten

ik deel daar wordt iedereen beter van eten daar wordt iedereen beter van eten 1 Achtergrond 2 Onderzoek en Reflectie 3 Acties 4 Activiteiten in het Schooljaar ikdeel.be Een project van Met de steun van De Vlaamse overheid kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart

Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart Ontdek hoe kleine veranderingen elke dag een verschil maken Nicolas Guggenbühl, diëtist-voedingsdeskundige, met de medewerking van prof.

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

witsenburg natural products b.v. kokosolie

witsenburg natural products b.v. kokosolie witsenburg natural products b.v. kokosolie Geschikt voor gebruik op hoge temperaturen - Geen transvetzuren Geurloos en Extra Virgin - Biologisch gecertificeerd KOKOSOLIE In tegenstelling tot wat vaak wordt

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

Fair Trade in Openbare Aanbestedingen

Fair Trade in Openbare Aanbestedingen Fair Trade in Openbare Aanbestedingen Workshop Duurzame voeding en catering, 22/11/2011 Inhoud workshop 1. Waarom een workshop van Max Havelaar? 2. Wat is Fair Trade en hoe herken je het? 3. Verschil met

Nadere informatie

Verklaring van de symbolen

Verklaring van de symbolen Verklaring van de symbolen lactosevrij UTZ CERTIFIED gecertificeerde koffieboeren verbouwen hun koffie met zorg en aandacht voor mens en milieu. Inter IKEA Systems B.V. 2009 Producten die geschikt zijn

Nadere informatie

Fiche 3: tewerkstelling

Fiche 3: tewerkstelling ECONOMISCHE POSITIONERING VAN DE FARMACEUTISCHE INDUSTRIE Fiche 3: tewerkstelling In de sector werken meer dan 29.400 personen; het volume van de tewerkstelling stijgt met een constant ritme van 3,7 %,

Nadere informatie

ideale wereld te dichten, en dit al gedurende 40 jaar op internationaal vlak, en 30 jaar in België.

ideale wereld te dichten, en dit al gedurende 40 jaar op internationaal vlak, en 30 jaar in België. Toespraak naar aanleiding van het symposium "30 jaar CITES", de handel in met verdwijning bedreigde dieren en planten: een terugblik op 30 jaar toepassing van het CITES in België en in de EU en een blik

Nadere informatie

Opmaak van een strategisch meerjarenplan?

Opmaak van een strategisch meerjarenplan? Opmaak van een strategisch meerjarenplan? Hypothetisch voorbeeld opgemaakt door medewerkers van de VVSG - zomer 2013 De VVSG helpt u graag op weg bij de opmaak van de strategische meerjarenplanning. Naast

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

Hoe een coalitiecampagne uitwerken om kinderarbeidvrije cacao te bevorderen?

Hoe een coalitiecampagne uitwerken om kinderarbeidvrije cacao te bevorderen? Hoe een coalitiecampagne uitwerken om kinderarbeidvrije cacao te bevorderen? Oxfam Wereldwinkels en Fairtrade Campagne Kindslavernij lust ik niet! Doelgroepen Partners: hoe elkaar versterken? En nu? Oxfam

Nadere informatie

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO De grote exportlanden (Ecuador, Costa Rica en Colombia) hebben je een contract aangeboden om nieuwe plantages te bouwen in hun landen. Je kan nu meer bananen telen en verkopen. Je winst stijgt enorm en

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

Op weg naar een duurzame sojateelt

Op weg naar een duurzame sojateelt Op weg naar een duurzame sojateelt Mondiale handelsstromen soja Food & Agribusiness Research and Advisory, Rabobank International, 2007 2 Internationale krachtenbundeling voor duurzame sojateelt Om de

Nadere informatie

onze planeet onze mensen ALSICO kleding

onze planeet onze mensen ALSICO kleding onze planeet onze mensen ALSICO kleding Levensvatbaar Ecologisch Economisch * Leefbaar Sociaal Eerlijk *Duurzaam gerecycleerd papier ALSICO & DUURZAAM ONDERNEMEN De ALSICO group is een familiebedrijf opgericht

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS)

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Gemeenteraadsverkiezingen 2012 Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Als erkende adviesraad van het gemeentebestuur groepeert de

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Een stand van zaken van ICT in België in 2012

Een stand van zaken van ICT in België in 2012 Een stand van zaken van ICT in België in 2012 Brussel, 20 november 2012 De FOD Economie geeft elk jaar een globale barometer van de informatie- en telecommunicatiemaatschappij uit. Dit persbericht geeft

Nadere informatie

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures;

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures; 1. Inleiding 1.1 Dierlijke voedselproducten en milieu Dierlijke voedselproducten zoals, vlees, melk en eieren, zijn voor de meeste mensen een vast onderdeel van het menu. Deze producten leveren belangrijke

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU Commissie economische ontwikkeling, financiën en handel 14.2.2008 APP100.205/AM1-37 AMENDEMENTEN 1-37 Ontwerpverslag (APP100.205/A) Alain Hutchinson en Mohamed

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de

Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de middelen voor biobrandstof te produceren. Cuba neemt wereldwijd

Nadere informatie

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Examen HAVO 2015 tijdvak 1 dinsdag 26 mei 9.00-12.00 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift

Nadere informatie

Samenvatting Greenpeacerapport Cooking the Climate

Samenvatting Greenpeacerapport Cooking the Climate Samenvatting Greenpeacerapport Cooking the Climate SLINKENDE KOOLSTOFVOORRADEN IN INDONESISCHE VEENGEBIEDEN DOOR TOENEMENDE VRAAG NAAR PALMOLIE Elk jaar wordt 1,8 miljard ton (Gt) broeikasgassen uitgestoten

Nadere informatie

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD 2 I Het Boeken Manifest De Europese en Internationale Federatie van Boekhandels (EIBF) vertegenwoordigt

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

DE KLIMAATNOOT IN MALI

DE KLIMAATNOOT IN MALI DE KLIMAATNOOT IN MALI Valmont s duurzaamheids project i.s.m. Stichting Trees for Travel Duurzaamheid staat al meer dan 26 jaar bij Valmont centraal. Na het laten uitvoeren van een LCA (Levenscyclus Analyse)

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Verduurzaming voedingsmiddelen

Verduurzaming voedingsmiddelen Verduurzaming voedingsmiddelen Chris E. Dutilh VMT Introductiecursus Voedingsmiddelenindustrie De Glazen Ruimte, Maarssen, 3 september 2015 Duurzame ontwikkeling Duurzame ontwikkeling betekent een economische,

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*?

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? Samenvatting van de bevindingen van de Nationale DenkTank 2012 boer Consument Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? verwerker *De voorstellen van de denktank voor

Nadere informatie

Oplossing: a) Chiquita b) APP Bosa c) Oxfam

Oplossing: a) Chiquita b) APP Bosa c) Oxfam Wanneer worden de bananen geoogst? a) Wanneer ze nog groen zien b) Wanneer ze geel zijn c) Wanneer ze op de grond vallen In welk klimaat worden bananen het best geteeld? a) Warm altijd nat klimaat b) Warm

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt.

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt. Wat doen... 4 Bomenteelt in ontwikkelingslanden. Aran staat er een beetje mistroostig bij. Alweer heeft een van de straatolifanten een spoor van vernieling getrokken door de stad. In heel wat Thaise steden

Nadere informatie

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-0131-a-15-1-b

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-0131-a-15-1-b Bijlage HAVO 2015 tijdvak 1 aardrijkskunde Bronnenboekje HA-0131-a-15-1-b Wereld Opgave 1 Top 8 economische grootmachten Ranglijst van de economische grootmachten tussen 2015 en 2040 volgens analist David

Nadere informatie

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola Inhoud Introductie... 2 Maatschappelijk verantwoord ondernemen... 3 Duurzaamheid... 4 Maatschappelijk betrokken ondernemen... 5 Het verschil tussen MVO en MBO... 6 Bronnelijst... 7 MBO... 7 MVO... 7 Introductie

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis

Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis 1) Onderwerp 1) Voedsel en dranken uit de organische voedingsproducten en geproduceerd op een milieuvriendelijke wijze EN / OF 2) Voedsel en dranken die een eerlijke

Nadere informatie

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Teaser T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Missie Transformeren van landbouw waardeketens en verhogen van de productie van gewassen door het verstrekken van betaalbare

Nadere informatie

Manifest voor de Rechten van het kind

Manifest voor de Rechten van het kind Manifest voor de Rechten van het kind Kinderen vormen de helft van de bevolking in ontwikkelde landen. Ongeveer 100 miljoen kinderen leven in de Europese Unie Het leven van kinderen in de hele wereld wordt

Nadere informatie