verslag verantwoord BeLeggen 2013 Mee in verandering 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "verslag verantwoord BeLeggen 2013 Mee in verandering 1"

Transcriptie

1 VERSLAG VERANTWOORD BELEGGEN 2013 Mee in verandering 1

2 2

3 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Kengetallen Beleid voor verantwoord beleggen 9 2. Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie Beter zicht op beleggingen Integratie in het beleggingsproces Beleggingen met een hoge duurzaamheidswaarde Dialoog met bedrijven Contact met ondernemingen Stemmen op aandeelhoudersvergaderingen Keuzes maken om effectief te zijn Beloningsbeleid Verantwoord omgaan met milieu en energie Bescherming van de kleine aandeelhouder Verstandig personeelsbeleid Mensenrechten Tegengaan omkoping en corruptie OESO-contactpunt erkent inzet bij POSCO Uitsluitingen van bedrijven en landen Dialoog met regelgevers en marktpartijen Duidelijke en strengere Europese milieuregels Cultuurverandering in de financiële sector Betere bedrijfsrapportages Nationale regels voor ondernemingsbestuur Meer aandacht voor langetermijnfinanciering Vooruitblik op

4 Mee in verandering

5 Voorwoord Woord vooraf Verantwoord beleggen is de afgelopen jaren steeds meer in de belangstelling komen te staan bij deelnemers en pensioengerechtigden. Met dit derde jaarverslag willen wij ons beleid op het gebied van verantwoord beleggen en de uitvoering daarvan in 2013 met u delen. BpfBOUW heeft een verantwoordelijkheid om maatschappelijk rendement na te streven en te stimuleren, mits het geen ongunstige invloed op het beleggingsrisico heeft. Wij hebben de overtuiging dat het meewegen van Environmental, Social en Governance (ESG) aspecten in de beleggingsbeslissingen bijdraagt aan de verbetering van het maatschappelijk rendement. Deze afweging heeft geen invloed op het financiële rendement op lange termijn. De praktische uitvoering van het verantwoord beleggingsbeleid van bpfbouw wordt door haar uitvoeringsorganisaties uitgevoerd (APG en Bouwinvest). Global Compact BpfBOUW vindt dat ondernemingen zich ten minste moeten houden aan de uitgangspunten van de VN Global Compact. Global Compact heeft tot doel tien principes op het gebied van mensenrechten, arbeidsomstandigheden, milieubescherming en corruptiebestrijding te bevorderen. Daarnaast neemt bpfbouw afstand van ondernemingen die direct betrokken zijn bij de productie van landmijnen, clustermunitie of biologische wapens en landen waarvoor de VN-Veiligheidsraad een wapenembargo heeft afgekondigd. andere grote beleggers. Dat overleg heeft een aantal duidelijke successen opgeleverd. Palmolieproducent Wilmar besloot zijn productie te verduurzamen waardoor hopelijk een eind komt aan de grote branden, die in de zomer van 2013 delen van Indonesië en Maleisië verduisterden. Olieproducent BP, drie jaar geleden in de Golf van Mexico nog hoofdrolspeler bij een van de grootste olierampen in de geschiedenis, scherpte zijn veiligheidsmaatregelen aan. Natuurlijk is er niet altijd resultaat. De Tokyo Electric Power Company, eigenaar van de kerncentrale in Fukushima die ernstig tekort schoot bij het beperken van de gevolgen van de tsunami van 2011, liet merken weinig te hebben geleerd. Vandaar dat bpfbouw het bedrijf op de lijst zette van ondernemingen waarin het niet meer wil beleggen. Om onze opvattingen uit te dragen, maken we op aandeelhoudersvergaderingen gebruik van ons stemrecht. Bijvoorbeeld bij de aanstellingen van sleutelpersonen en bij de vaststelling van de hoofdlijnen van het beloningsbeleid. Integrale ESG-beoordeling De inspanningen van de afgelopen jaren om meer verantwoord te beleggen, hebben geresulteerd in een vergaande integratie van de ESG-beoordeling in alle beleggingscategorieën. Hoe dat vorm krijgt in de dagelijkse praktijk, kunt u lezen in dit verslag. Het bestuur van bpfbouw Beïnvloeding door dialoog en uitoefening stemrecht Als bpfbouw bedenkingen heeft bij de manier waarop een onderneming opereert, wordt daarmee de dialoog gezocht. Het afgelopen jaar is met 196 bedrijven gesproken, soms alleen, maar vaak samen met 5

6 VERANDERING DOOR structuur

7 Kengetallen 2013 Het totaal van de beleggingen door bpfbouw op 31 december 2013 bedroeg 38,7 miljard euro. Van de aandelen- en obligatiebeleggingen van bpfbouw is 100 procent beoordeeld op schending van de uitgangspunten van de Verenigde Naties voor verantwoord ondernemen (Global Compact). Met 196 ondernemingen is contact geweest over milieu- en sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur. BpfBOUW heeft vijftien bedrijven uitgesloten, omdat ze in strijd handelen met de VN-uitgangspunten of betrokken zijn bij de productie van chemische of biologische wapens, landmijnen, clustermunitie of kernwapens (voor zover dat in strijd is met het Non-Proliferatieverdrag uit 1968). Van de indirecte vastgoedinvesteringen heeft 61 procent deelgenomen aan het jaarlijkse ESG-assessment (2012: 44 procent). Op aandeelhoudersvergaderingen was bpfbouw vertegenwoordigd. De uitvoeringsorganisatie van bpfbouw heeft 0,08 procent van de aandelen van een Aziatisch staalbedrijf in handen. Dat bleek voldoende om het bedrijf te laten instemmen met een onafhankelijk onderzoek naar een mega-investering die veel maatschappelijk protest heeft opgeroepen. Vier keer per jaar publiceert het bestuur op internet een actuele lijst met alle beursgenoteerde bedrijven waarin het belegt. De uitvoeringsorganisatie van bpfbouw heeft beursgenoteerde bedrijven onderzocht om na te gaan hoe verschillende onderdelen van het ondernemingsbestuur samenhangen met het langetermijnrendement. 7

8 VERANDERING en transparantie

9 1. Beleid voor verantwoord beleggen De pensioenpremies die de deelnemers en hun werkgevers elke maand afdragen, belegt bpfbouw zo danig dat ze een zo goed mogelijk rendement opleveren tegen een aanvaardbaar risico. Verantwoord beleggen is een manier om ervoor te zorgen dat deelnemers nu en in de toekomst een goed pensioen kunnen krijgen. Milieu, sociaal beleid en goed bestuur Om goed te kunnen beleggen, wil bpfbouw de kansen en risico s van zijn beleggingen duidelijk in beeld hebben. Daarom worden beleggingsbeslissingen niet alleen gebaseerd op de financiële prestaties en de bedrijfsprocessen, maar wordt ook gekeken of bedrijven beschikken over een goed milieu- en sociaal beleid en of zij goed worden bestuurd. Dit zijn de zogenoemde ESG-factoren: environment, social en governance. BpfBOUW wil weten welke risico s zijn beleggingen op deze terreinen lopen en laat dit meewegen in de manier waarop wordt belegd. Heldere verwachtingen Voor zijn beleggingsbeleid heeft bpfbouw heldere criteria geformuleerd, in aansluiting op nationale en internationale regelgeving. In de eerste plaats zijn dat de Nederlandse wetten en de internationale verdragen die Nederland heeft ondertekend. BpfBOUW verwacht dat de bedrijven en fondsen waarin wordt belegd, handelen in lijn met de richtlijnen voor verantwoord ondernemen van de Verenigde Naties (Global Compact). Hierbij gaat het om fundamentele mensenrechten, arbeidsrechten, milieumaatregelen en het tegengaan van corruptie. Belangrijk zijn ook de richtlijnen voor multinationale ondernemingen en de principes voor goed ondernemingsbestuur van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en de bestuursrichtlijnen van het Internationale Corporate Governance Netwerk, een samenwerkingsverband van beleggers dat goed ondernemingsbestuur bevordert. Op verschillende manieren houdt bpfbouw in de gaten of bedrijven hieraan voldoen. Zo niet, dan kan dat het begin zijn van een dialoog die soms jaren kan duren. Als een bedrijf er niet in slaagt ernstige tekortkomingen te verbeteren en er geen zicht is op verbetering in de nabije toekomt, kan bpfbouw tot uitsluiting overgaan en zijn belang in het bedrijf verkopen. Dit is een laatste stap die slechts bij hoge uitzondering wordt gezet, want na verkoop kan geen invloed meer worden uitgeoefend (om zaken te verbeteren). Bijdragen aan betere prestaties De uitvoeringsorganisatie van bpfbouw heeft degelijke beleggingsprocessen en -instrumenten laten ontwikkelen waarmee portfoliomanagers de duurzaamheidsinformatie van de beleggingen effectief in kaart kunnen brengen. Deze informatie speelt niet alleen een belangrijke rol wanneer het bestuur besluit om al dan niet in een bedrijf te beleggen. De gegevens zijn in de hele periode waarin een bedrijf in een van de portefeuilles zit van groot belang. Als betrokken belegger staat de uitvoerder van bpf- BOUW voortdurend in contact met de bedrijven en fondsen waarin wordt belegd. Door het onderhouden van goede relaties met het management van die bedrijven en fondsen is de uitvoerder van bpfbouw niet alleen op de hoogte van de risico s en kansen, maar ook in staat om indien nodig mee te denken over de strategie. Dit geldt voor de beursgenoteerde ondernemingen, maar ook voor de externe fondsen die de niet-beursgenoteerde beleggingen beheren. Krachten bundelen voor meer resultaat BpfBOUW denkt meer te bereiken door samen te werken met beleggers die op hetzelfde spoor zitten. De uitvoerder van bpfbouw is betrokken bij organisaties die nationaal en internationaal de aandacht voor duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur proberen te bevorderen. Zo is de uitvoerder lid van het 9

10 samenwerkingsverband van beleggers dat goed ondernemingsbestuur promoot (ICGN) en van de organisatie die op initiatief van de Verenigde Naties beleggers probeert te laten handelen volgens de principes van verantwoord beleggen (UNPRI). Binnen UNPRI is bpf- BOUW s uitvoeringsorganisatie APG voorzitter van de werkgroep die verantwoord beleggen in de wereld van de hedgefondsen bevordert. De uitvoeringsorganisatie zit ook in het bestuur van de Nederlandse vereniging van institutionele beleggers Eumedion en het internationale samenwerkingsverband van institutionele beleggers dat zich bezighoudt met de kansen en risico s op de lange termijn als gevolg van klimaatverandering (IIGCC). Samen met onder andere bedrijven en accountants zit APG in de raad die de aandacht voor duurzaamheid en goed bestuur wil vergroten door het gebruik van andere regels voor de manier waarop ondernemingen rapporteren over hun functioneren (IIRC). Als uitvoeringsorganisatie voor de vastgoedbeleggingen is Bouwinvest lid van de Global Real Estate Sustainability Benchmark (GRESB) en werkt daarin actief samen met andere beleggers om duurzaamheid onder de aandacht te brengen bij managers van vastgoedfondsen. GRESB heeft als doel de duurzaamheidprestaties van vastgoedfondsen over de hele wereld inzichtelijk te maken. De dynamische benchmark wordt gebruikt door institutionele beleggers om de dialoog aan te gaan met de managers van hun vastgoedinvesteringen. Het doel hiervan is de ESG-prestaties van hun beleggingsportefeuille en de wereldwijde onroerendgoedsector te verbeteren. 10

11 2. Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie BpfBOUW belegt de pensioenpremies van de deelnemers in verschillende beleggingsproducten: aandelen, obligaties, vastgoed, infrastructuur, private equity, hedgefondsen en grondstoffen. Om de risico s te spreiden, zijn de beleggingen verdeeld over verschillende portefeuilles met allemaal een eigen strategie. Verantwoord beleggen is onderdeel van elke strategie, maar wordt per categorie op maat uitgevoerd. De invloed van milieu, sociale factoren en goed bestuur wordt continu als onderdeel van de beleggingsprocessen geanalyseerd en beoordeeld omdat die de financiële prestaties van de beleggingen op de lange termijn kan beïnvloeden. BpfBOUW vindt het dan ook belangrijk om deze ESG-invloeden in de beleggingsbeslissingen te laten meewegen. De uitvoeringsorganisatie heeft een team van negen specialisten in dienst dat verantwoordelijk is voor de ontwikkeling van het verantwoord beleggingsbeleid en de beleggingsteams ondersteunt bij de uitvoering daarvan. Eén van de teamleden is gestationeerd op het kantoor in Hongkong om speciale aandacht te kunnen geven aan de beleggingen in Azië en Oceanië. De portefeuillemanagers die binnen de verschillende strategieën de beleggingsbeslissingen nemen, werken nauw samen met de leden van dit team. Zij hebben allerhande instrumenten tot hun beschikking om voortdurend te weten hoe de bedrijven waarin bpf- BOUW belegt, omgaan met bijvoorbeeld milieu en medewerkers. Hierdoor kunnen zij een goede inschatting maken van de kansen en risico s die met een belegging gepaard gaan. Onderzoeksbureau Sustainalytics levert elk kwartaal een overzicht van bedrijven die in strijd handelen met de tien uitgangspunten van de Verenigde Naties voor verantwoord ondernemen (Global Compact). Alle bedrijven in de portefeuille worden hierop jaarlijks gescreend. Daarnaast heeft de uitvoeringsorganisatie nog een reeks andere instrumenten ontwikkeld om goed in kaart te brengen hoe bedrijven scoren op milieu, sociaal beleid en goed bestuur. Sommige instrumenten worden ingezet in meerdere strategieën, andere zijn toegespitst op de specifieke aanpak van een afzonderlijke strategie. Figuur 2.1 Waarin belegt bpfbouw zijn vermogen? 16% 1% 3% 33% 4% 36% 4% 3% Aandelen Grondstoffen Hedgefondsen Inflatie-gecorrigeerde leningen Infrastructuur Obligaties Overige Private Equity Vastgoed 0% 11

12 Voor de niet-beursgenoteerde ondernemingen hanteert bpfbouw een andere aanpak dan voor de aandelen en vastrentende strategieën. Omdat het fonds zich hierbij verbindt aan beleggingen met een langere looptijd, is het essentieel vooraf duidelijke analyses te maken van risico s en kansen. Bij mandaten in vastgoed, hedgefondsen, grondstoffen en private equity waar het de APG-fondsen betreft, worden afspraken gemaakt met de externe beheerders van deze beleggingen. Zo zijn de verwachtingen op het terrein van duurzaamheid en goed bestuur helder vastgelegd. BpfBOUW laat de managers van deze beleggingen regelmatig rapporteren over voortgang en eventuele problemen. 2.1 Beter zicht op beleggingen BpfBOUW laat de uitvoeringsorganisaties constant nieuwe instrumenten ontwikkelen om de duurzaamheidsprestaties van beleggingen te meten. In 2013 is weer een nieuw model aan het bestaande instrumentarium toegevoegd en is een belangrijke stap gezet bij de ontwikkeling van een ander model. Op verschillende manieren heeft het fonds zijn invloed als marktpartij gebruikt om meer aandacht voor duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur te krijgen bij externe managers. Risicowaarderingsmodel duurzaamheid en goed bestuur Binnen de aandelenportefeuille, bestaande uit circa 400 Europese bedrijven (Europese fundamentele strategieën), heeft de uitvoerder van bpfbouw een nieuwe manier ontwikkeld om beter in te schatten in hoeverre de waarde van een belegging reageert op problemen op een van de ESG-terreinen. Daarbij wordt gekeken naar de risico s die bedrijven lopen, de kans dat die risico s optreden en de gevolgen ervan voor de waarde van de aandelen. Bij oliebedrijven gaat het bijvoorbeeld om de vraag hoe waarschijnlijk het is dat er een milieuramp plaatsvindt en wat de gevolgen daarvan kunnen zijn voor de ondernemingswaarde, gebaseerd op ervaringen met eerdere rampen. Duurzaamheidsrisico s en financiële risico s zijn op deze manier geïntegreerd in een analyse. Op basis van de uitkomst vergroot of verkleint de uitvoerder van bpfbouw de aan het bedrijf toegekende waarde. Omdat dit model diepgaande kennis van bedrijven en een gedegen analyse vereist, wordt het alleen bij de grotere beleggingen gebruikt en bij die beleggingen waarvan op voorhand het duurzaamheidsrisico hoog wordt ingeschat. Het Quant-model Het team dat met behulp van econometrische modellen een portefeuille beheert met circa bedrijven (de kwantitatieve aandelenstrategieën) heeft onderzocht hoe de manier waarop een onderneming wordt bestuurd, samenhangt met het langetermijnrendement. Via een grootschalig onderzoek heeft dit team voor ruim bedrijven inzichtelijk gemaakt hoe ze scoren op 200 verschillende criteria van goed ondernemingsbestuur, variërend van beleid om kinderarbeid te voorkomen tot anticorruptiemaatregelen. Vervolgens is onderzocht hoe deze scores samenhangen met de beurskoers. Belangrijkste uitkomst: het rendement op de lange termijn hangt niet samen met wat een bedrijf zegt over zijn bestuur, maar wel met hoe het bedrijf zijn bestuur daadwerkelijk heeft ingericht. Met de uitkomsten van dit onderzoek is de basis gelegd voor het zogenoemde Quant-model, dat het mogelijk moet maken om elementen van duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur een explicietere rol te laten spelen in het beleggingsbeleid. Doorlichten en beïnvloeden externe managers Circa 20 procent van de aandelenbeleggingen van bpfbouw wordt beheerd door externe managers die door de uitvoerder worden geselecteerd (en beheerd). Het is belangrijk dat deze beleggingen ook voldoen aan het beleid voor verantwoord beleggen. De uitvoerder van bpfbouw maakt uitgebreide analyses voordat een nieuw samenwerkingsverband met een externe 12

13 manager wordt aangegaan en er is intensief contact met hen tijdens de samenwerkingsperiode. In 2013 is uitgebreid aandacht besteed aan deze externe managers. De ruim dertig, vooral grotere vermogensbeheerders zijn het afgelopen jaar allemaal extra grondig beoordeeld op het aspect verantwoord beleggen. Op zeven verschillende terreinen is gekeken wat hun beleid is en wat ze in de praktijk doen, waarna ze op elk van die terreinen zijn ingedeeld in een overzicht met vijf stadia van ontwikkeling. Op deze manier heeft de uitvoerder van bpfbouw een goed beeld gekregen van waar de managers op dit moment staan en kan worden gevolgd hoe ze zich ontwikkelen. De uitvoerder van bpfbouw wil deze analyse elk jaar herhalen en de uitkomsten gebruiken bij de jaarlijkse evaluatie van de externe managers. Extra aandacht is in 2013 besteed aan de private-equityfondsen, die vaak nog niet veel structurele aandacht hebben voor verantwoord beleggen. Begin 2013 verscheen het ESG Disclosure Framework for Private Equity, dat de uitvoerder van bpfbouw samen met andere grote investeerders heeft ontwikkeld. Met dit raamwerk ontstaat er binnen de fondsen meer aandacht voor milieu, sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur. BpfBOUW belegt in private-equityfondsen die voor een aantal jaren worden opgezet en die investeren in niet-beursgenoteerde bedrijven. Bij private equity heeft doorgaans alleen de manager van een fonds rechtstreeks contact met de bedrijven die in dat fonds zitten. In het nieuwe raamwerk staat gedetailleerd omschreven hoe deze fondsmanager aan zijn beleggers moet rapporteren wat hij doet aan verantwoord beleggen. Dit helpt bpfbouw nog beter zicht te houden op zijn beleggingen. In 2013 besloot bpfbouw te beleggen in een hedgefonds van een manager met wie zij in 2011 niet in zee wilde gaan als co-financier van een project. Het fonds scoorde destijds onvoldoende op duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur. Het nieuwe fonds kon de toets vooraf wel doorstaan. Dat was het resultaat van het intensieve contact dat in de tussentijd met de manager had plaatsgevonden en dat ertoe geleid heeft dat hij de wereldwijde uitgangspunten voor verantwoord investeren (UNPRI) ondertekende en een eigen duurzaamheidsbeleid opzette. CO 2 -voetafdruk van beleggingen De bedrijven in de aandelenportefeuille van de uitvoerder van bpfbouw stoten jaarlijks 35 miljoen ton aan CO 2 uit. Dat bleek uit een uitgebreide analyse die de uitvoerder van bpfbouw in 2013 heeft gemaakt van de CO 2 -voetafdruk van deze beleggingen (op basis van cijfers over 2011). Voor elk bedrijf is bekeken hoe hoog de uitstoot is. Circa 90 procent van de totale uitstoot komt voor rekening van nutsbedrijven, fabrieken en elektriciteitscentrales, die samen zo n 30 procent van de portefeuille uitmaken. Een direct verband tussen de CO 2 -uitstoot van een bedrijf en zijn financiële prestaties is niet ontdekt. Dit was ook niet verwacht gezien de lage prijs die momenteel voor uitstootrechten moet worden betaald. Mocht de prijs stijgen, dan kan dat wel ten koste gaan van de bedrijven met een hogere uitstoot. CO 2 -emissie blijft voor bpfbouw dan ook een factor om in de gaten te houden. GRESB BpfBOUW voert jaarlijks een ESG-assessment uit voor de vastgoedbeleggingen, om continu de duurzaamheidprestaties van de vastgoedbeleggingen te verbeteren en transparantie in de vastgoedsector te vergroten. Voor het uitvoeren van het ESG-assessment wordt gebruikgemaakt van GRESB (Global Real Estate Sustainability Benchmark). De resultaten geven bpf- BOUW inzicht in de duurzaamheidprestaties van zijn directe Nederlandse en indirecte internationale vastgoedbeleggingen en hun mogelijke verbeterpunten. Benchmark directe Nederlandse vastgoedinvesteringen In 2013 hebben de drie Nederlandse sectorfondsen waarvan bpfbouw aandeelhouder is actief 13

14 geparticipeerd in dit initiatief, dat transparantie en verduurzaming in de vastgoedsector bevordert. Aan de hand van een actieplan is de afgelopen twee jaar gewerkt aan het verder verbeteren van de duurzaamheidprestaties op fondsniveau. Dit heeft tot positieve resultaten geleid: de drie Nederlandse sectorfondsen hebben alle een hogere GRESB-score dan vorig jaar en zijn tevens een kwadrant gestegen, van zogenoemde Green Starter naar Green Talker. De doelstelling is echter nog niet bereikt. De komende jaren wil bpf- BOUW doorgaan met het implementeren van concrete acties gebaseerd op de best practices in de sector. Deze moeten ervoor zorgen dat de drie sectorfondsen beter presteren dan de benchmark en opschuiven richting Green Stars, de hoogst mogelijke categorie binnen GRESB. Benchmark indirecte internationale vastgoedinvesteringen Vanwege de aard van de beleggingen wijkt de ESGbenadering voor de internationale indirecte vastgoedportefeuille af van die voor de directe Nederlandse portefeuille. Er zijn minder mogelijkheden om direct te sturen en normen te stellen. Door middel van engagement worden fondsmanagers bewust gemaakt van de voor bpfbouw belangrijke ESG-onderwerpen binnen de vastgoedsector en opgeroepen de prestaties inzichtelijk te maken. Het engagementprogramma omvat proactieve betrokkenheid, samenwerking zoeken met medeaandeelhouders en het agenderen van duurzaamheid tijdens rechtstreekse contacten, bijeenkomsten en jaarlijkse vergaderingen van aandeelhouders. Fondsmanagers worden gestimuleerd inzicht te geven in hun duurzaamheidsprestaties, ze worden uitgedaagd om best practices in te voeren en om betrokkenheid rondom ESG-onderwerpen te tonen. In 2013 is actief de dialoog aangegaan met internationale fondsmanagers en druk uitgeoefend om deel te nemen aan het jaarlijks ESG-assessment (GRESB). Inzicht en beschikbaarheid van ESG-gegevens is een eerste, belangrijke stap richting verbetering en de focus lag afgelopen jaar dan ook op een verhoogde respons. Dit heeft geleid tot een stijging van het aantal deelnemende fondsen naar 61 procent (2012: 44 procent). De resultaten van dit assessment maken het mogelijk de algehele milieu- en sociale impact van de indirecte vastgoedinvesteringen op wereldschaal te beoordelen. De indirecte vastgoedbeleggingen van bpfbouw deden het iets beter dan de gemiddelde wereldwijde ESG-score, maar er is nog steeds ruimte voor verbetering in de komende jaren. Er zal dan ook een dialoog worden aangegaan met de fondsbeheerders die onder de benchmark presteren. 2.2 Integratie in het beleggingsproces Aandacht voor milieu, sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur is een wezenlijk onderdeel van het beleggingsproces. Deze paragraaf geeft weer hoe die integratie eruit ziet binnen de verschillende beleggingsstrategieën. Sommige zaken gelden voor elke strategie. Voor alle beleggingen verwacht het bestuur dat ze handelen in lijn met de afspraken die in VN-verband zijn gemaakt over hoe bedrijven moeten omgaan met mensenrechten, arbeidsrechten, corruptie en milieu. Het uitsluitingsbeleid geldt dan ook voor de gehele portefeuille. De landenrisicometer die is ontwikkeld met onderzoeksbureau Sustainalytics geeft alle portefeuillemanagers zicht op de risico s van landen waar het gaat om duurzaamheid en goed bestuur. Verder worden de voorstellen voor nieuwe beleggingen (boven een bepaalde omvang) in niet-beursgenoteerde ondernemingen en nieuwe mandaten voor een externe manager beoordeeld door het ESG-team, dat speciaal let op duurzaamheid en goed bestuur. Het volgende overzicht geeft weer hoe het bestuur de duurzaamheidsprestaties van zijn beleggingen kent. Aandelen in APG-beheer Alle portefeuillemanagers van de uitvoerder van bpfbouw hebben toegang tot het in eigen huis 14

15 ontwikkelde ESG Dashboard. Dat laat in één oogopslag zien hoe een bedrijf scoort op milieuen sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur. In het dashboard staan verder het stemgedrag van bpfbouw bij het bedrijf, de correspondentie die ermee is gevoerd en de gesprekken die hebben plaatsgevonden. Ook staan er analyses in van drie onafhankelijke onderzoeksbureaus. Het ESG bedrijfsrisico s vergelijkingsprofiel, dat de uitvoerder van bpfbouw ontwikkelde met dataleverancier Bloomberg, geeft portefeuillemanagers inzicht in trendmatige ontwikkelingen, zoals het energiegebruik in opeenvolgende jaren, CO 2 -uitstoot en het aantal dodelijke ongelukken. Via dit model, dat in 2013 geïmplementeerd werd, kunnen de prestaties van een bedrijf worden vergeleken met die van sectoren branchegenoten. Het in 2013 geïntroduceerde Risicowaarderingsmodel duurzaamheid en goed bestuur geeft zicht op de mate waarin de waarde van een belegging wordt beïnvloed door risico s en kansen op een van de ESG-terreinen. Het Quantmodel maakt het eenvoudiger om ESG-factoren een rol te laten spelen bij beleggingsbeslissingen in de omvangrijke portefeuille die vooral beheerd wordt met behulp van econometrische modellen. Aandelen externe managers Bij elk nieuw mandaat dat bij een externe manager wordt ondergebracht, wordt gecontroleerd of dit gebeurt in overeenstemming met het verant woord beleggingsbeleid. De ruim dertig grote ver mogensbeheerders die door de uitvoerder van bpfbouw zijn aangesteld, zijn in 2013 uitgebreid doorgelicht op de aandacht die ze besteden aan milieu, sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur. Deze analyse wordt elk jaar herhaald en de uitkomsten zijn onderdeel van de jaarlijkse besprekingen met deze managers. Staatsobligaties BpfBOUW belegt niet in landen waarvoor de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties een wapenembargo heeft afgekondigd. De Landenrisicometer wordt door de portefeuille managers gebruikt bij de analyse van kansen en risico s. Bedrijfsobligaties Alle portefeuillemanagers van de uitvoerder hebben toegang tot het ESG Dashboard dat de uitvoerder van bpfbouw heeft ontwikkeld en dat in één oogopslag laat zien hoe een bedrijf scoort op milieuen sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur. De portefeuillemanagers nemen in de beleggingsvoorstellen de duurzaamheidsscores op. Als die lager zijn dan de scores van vergelijkbare bedrijven, volgt een meer gedetailleerde analyse. Indexlening (inflatie) Alle beleggingsvoorstellen worden beoordeeld door het ESG-team op duurzaamheid en goed bestuur. Vastgoed Alle directe en indirecte vastgoedinvesteringen worden getoetst op ESG-criteria. Verder bevatten investeringsvoorstellen standaard een duur zaamheidshoofdstuk. Daarbij wordt gekeken naar onder andere milieuaspecten (bv. energie, materialen, verontreiniging), sociale aspecten (bv. gezondheid, comfort, flexibiliteit) en governance-elementen (bv. integriteit, beloning). Daarnaast vinden er uitgebreide zakenpartnertoetsen plaats. Energielabels of bredere duurzaamheidkeurmerken als BREEAM en GPR worden bijvoorbeeld gehanteerd op gebouwniveau. Internationaal wordt de Bouwinvest Global Market Monitor gehanteerd om vanuit vastgoedperspectief interessante landen te identificeren. Naast een corruptie-index voor landen is deze onlangs uitgebreid met de Robeco SAM duurzaamheidsindex voor landen. Door deze uitbreiding wordt de blootstelling aan ESG-risico s bij het selecteren van internationale vastgoedinvesteringen verlaagd. Een stap verder in het beleggingsproces wordt in de duediligence onder meer de GRESB-score gehanteerd 15

16 bij de beoordeling van individuele vastgoedfondsen of beursgenoteerde vastgoedondernemingen. 2.3 Beleggingen met een hoge duurzaamheidswaarde Hedgefondsen BpfBOUW verwacht van de fondsen dat ze een beleid hebben met aandacht voor milieu, sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur en moedigt ze aan lid te worden van de Hegde Fund Standards Board, die transparantie, integriteit en goed ondernemingsbestuur in de sector promoot. Om eraan bij te dragen dat hedgefondsen dit een duidelijke plek geven in hun bedrijfsvoering, neemt de uitvoeringsorganisatie deel aan een speciale werkgroep van de UNPRI (het internationale samenwerkingsverband dat verantwoord beleggen promoot). Private equity Private-equityfondsen moeten aantonen dat ze beleggen volgens de normen die bpfbouw voor verantwoord beleggen hanteert. Dankzij het nieuwe raamwerk (Disclosure Framework for Private Equity), dat mede op initiatief van de uitvoerder van bpfbouw is ontwikkeld, is hier in 2013 beter zicht op gekomen en wordt de aandacht voor verantwoord beleggen in de hele sector gestimuleerd. Grondstoffen Fondsen die beleggen in landen met een verhoogd risico, moeten niet alleen aantonen dat ze voldoen aan de UN Global Compact-regels, maar ook aan de meer gedetailleerde regels van de International Finance Corporation. Elke manager die in risicolanden actief is, wordt jaarlijks bezocht. Daarbij worden ook locaties met een verhoogd risico bekeken. De uitvoerder van bpfbouw stuurt jaarlijks een vragenlijst naar alle managers en wil direct geïnformeerd worden over belangrijke incidenten zoals ernstige ongelukken. Beleggen in grondstoffen gebeurt zodanig dat er geen prijsopdrijvend effect optreedt, bijvoorbeeld door niet in fysieke voorraden te beleggen maar in termijncontracten. In 2013 is bpfbouw gestart met beleggen in green bonds. Dat zijn beleggingen die ervoor zorgen dat er meer kapitaal beschikbaar komt voor duurzame activiteiten als wind- en zonne-energie, energiebesparing en verantwoorde land- en bosbouw. Green bonds worden uitgegeven door fondsen die van duurzaam investeren hun core business hebben gemaakt, dan wel bedrijven die een deel van hun activiteiten als duurzaam mogen bestempelen. Voor institutionele beleggers zijn green bonds een relatief nieuw product. Voorheen werden ze vooral door banken aangeboden aan particulieren die hiermee belastingvoordeel konden krijgen. BpfBOUW heeft belegd in green bonds van de Nederlandse ontwikkelingsbank FMO en het Franse energiebedrijf EDF. Het groene karakter van de green bonds is belangrijk, maar net als bij de andere beleggingsproducten staat het verwachte rendement op de eerste plaats. BpfBOUW zit al langer in beleggingen die een hoge duurzaamheidswaarde kennen. Daarbij gaat het om activiteiten die bijdragen aan oplossingen voor maatschappelijke problemen als klimaatverandering, waterschaarste of overvloed en vervuiling. Eind 2013 was hierin voor ruim 800 miljoen euro belegd. Dat komt overeen met 2,2 procent van het totaal belegd vermogen. 16

17 3. Dialoog met bedrijven Doordat de uitvoeringsorganisatie namens bpfbouw voortdurend in contact is met het management van bedrijven, blijft ze op de hoogte van de laatste ontwikkelingen. Bedrijven worden aangesproken als er zorgen zijn over de duurzaamheid van de bedrijfsvoering of de bestuurspraktijk. Dit gebeurt op verschillende manieren, variërend van het geven van een mening en het stemmen op aandeelhoudersvergaderingen tot het starten van een intensiever proces, met als doel om het gedrag van een bedrijf te veranderen. Dat laatste wordt engagement genoemd en kan verschillende vormen aannemen, afhankelijk van het bedrijf, de aard en omvang van de belegging en het onderwerp dat speelt. De uitvoerder van bpfbouw trekt hierbij vaak samen op met andere institutionele beleggers, al dan niet binnen een formeel samenwerkingsverband. 3.1 Contact met ondernemingen In 2013 waren er 330 dialogen met 196 bedrijven. Het grootste deel daarvan (192) ging over onderwerpen die te maken hebben met goed ondernemingsbestuur. Ook werd gesproken over sociaal beleid (71 keer) en milieu (67 keer). Een overzicht van alle bedrijven waarmee is gesproken, staat in tabel 3.1. Tabel 3.1 Bedrijven waar bpfbouw de dialoog mee heeft gezocht geclusterd per onderwerp Milieu Sociaal beleid Goed bestuur Alstom, Alstria, ArcelorMittal, BG, BMW, BP, BT, Clariant, Colgate Palmolive, Corio, Deutsche Telekom, DRAX, E.ON, EDP, Exxon, Felda Global Ventures, France Telecom / Orange, GasNatural, GDF/Suez, Host Hotels, IOI Corp., Johnson Controls Inc, KLK Kepong, KPN, Land Securities, Mondelez International, PGNiG, Philips, PKN Orlen, Portugal Telecom, Procter & Gamble, Reckitt Benckiser, Renault, REPSOL, Schneider Electric, Severstal, Shell, Sime Darby, Total, Unibail-Rodamco, VastNed, Veolia, Volkswagen, Wereldhave, Wilmar International. Ahold, Alcatel Lucent, Anglo American, Anglogold Ashanti, Apple, AvalonBay Communities, BP, BT, Bunge, Carrefour, Casino, CEZ, Danone, DHL Deutsche Post, Gazprom OAO, Gold Fields, Heineken, Hospira, KLK Kepong, Larson&Tubro, Mahindra&Mahindra, Marks&Spencer, MTN Telecom, Nestle, NetApp, Onex Corporation, Philips, POSCO, Samsung Electronics, Tata Power, Telenor, TEPCO, Transocean, Unilever, Vedanta, Westfield, Woolworths. ACC, Aegon, Aeon Mall, Agricultural Bank of China, Ahold, AkzoNobel, Alstom, Altarea, AMEC, American Express, AMS, Anadarko, Arkema, Asahi Group Holdings, ASML, Assicurazioni Generali, Assurant, Bajaj Auto, Balfour Beatty, Banco Santander, Bank of China (HK), Barclays, Barrick Gold Corporation, BBVA, Bharat Heavy Elec., BHP Billiton, BinckBank, British Land, Britvic, Capital & Counties Properties, Capital Shopping Centres, Carrefour, Chevron, China Mobile, China Telecom, Clariant, CLP, Colgate India, Commerzbank, Commonwealth REIT, Compagnie Financière Richemont, Conocophilips, Corio, D.E. Master Blenders 1753, Dai-Ichi Seiko, Daimler, Derwent, Deutsche Bank, Deutsche Euroshop AG, E.ON, Enel, Exxon, Fiat Industrial, Foncière des Régions, Fugro, GlencoreXstrata, Goldman Sachs, Grasim, Great Portland, GSW, Hammerson, Heineken, HSBC, Hyundai Motor, Iberdrola, ITC, KB Financial Group, Kenedix, KEPCO, Kingfisher, KPN, Legal & General, Lenovo, LG Chem, LG Display, LG Electronics, Link REIT, Lloyds Banking Group PLC, London Metric, Lupin, Mitsubishi Estate Group, Mobile TeleSystems OJSC, Novartis, Olympus, Orpea, Pernod-Ricard, Petrobras, PetroChina, Philips, Pirelli, POSCO, PostNL, Prudential, Prysmian, Randstad, Reckitt Benckiser, Renault, Repsol, Resona, Rostelecom, Saipem, Samsung C&T, Samsung Electronics, Samsung Life Insurance, SAP, Sberbank, Schneider Electric, Segro, Shaftesbury, Shinhan Financials, Siemens, Simon Property Group, SK Hynix, SK Innovation, SKT, SL Green, Snam, Sterlite Ind., Swiss Re, Tanger Factory Outlet Centers, Tata Steel, Telecom Italia, TEPCO, Time Warner, TNT Express, Toyota, Total, Transocean, UBS, Unicredit, Unilever, Valeo, Van Lanschot, Vastned, Ventas, Veolia, Vinci, Viscofan, Vivendi, Vivus, VTB Bank, Wereldhave. 17

18 3.2 Stemmen op aandeelhoudersvergaderingen Stemmen op aandeelhoudersvergaderingen is een belangrijke manier om invloed uit te oefenen op het beleid van een onderneming. BpfBOUW heeft haar stembeleid vastgesteld en op de website gepubliceerd. In totaal was bpfbouw vorig jaar via zijn uitvoeringsorganisatie APG vertegenwoordigd op aandeelhoudersvergaderingen in 59 verschillende landen. De regionale verdeling staat weergegeven in figuur 3.1. Op de vergaderingen stemde bpfbouw via zijn uitvoeringsorganisatie over beloningsvoorstellen, aanstellingen of herbenoemingen van bestuurders en aandeelhoudersvoorstellen, met name over duurzaamheidsthema s. In bijna 80 procent van de gevallen kon een voorstel op steun rekenen, in 16 procent werd tegen gestemd. Kritisch was bpfbouw over de beloningsvoorstellen, zoals blijkt uit het overzicht hierna. In iets meer dan de helft van de gevallen stemde bpfbouw tegen (796). Beloningen waren te hoog, voorbarig, onnodig, niet gekoppeld aan een uitzonderlijke prestatie of verbonden aan een prestatie die niet bijdroeg aan het bedrijfsrendement op de lange termijn. Voorbeelden van beloningsvoorstellen waartegen bpfbouw zich heeft verzet, staan verderop in dit hoofdstuk. Op verzoek van een aantal vastgoedbedrijven heeft de uitvoerder van bpfbouw eind 2013 een brief gestuurd aan alle beursgenoteerde vastgoedondernemingen in Europa om hun duidelijk te maken wat een goed beloningsbeleid inhoudt. Hierdoor hebben ze meer inzicht gekregen in hoe ze in 2014 worden beoordeeld. 3.3 Keuzes maken om effectief te zijn Om effectief te kunnen optreden, moet worden vastgesteld met welke bedrijven een dialoog wordt aangegaan. De activiteiten concentreerden zich in 2013, naast de UN Global Compact-thema s mensenrechten, arbeidsrechten, corruptie en milieu, op de volgende gebieden: energie en klimaatverandering, verstandig personeelsbeleid en geïntegreerde verslaggeving. BpfBOUW treedt in dialoog over onderwerpen op het Figuur 3.1 Waar stemde bpfbouw? 5% 5% 5% 8% 9% 10% 4% 19% Verenigde Saten Europa (zonder Verenigd Koninkrijk) Azië en het Pacificisch gebied (zonder China, Japan en Australië) Japan 17% Centraal- en Zuid-Amerika China Verenigd Koninkrijk Canada Australië 18% Afrika 18

19 Figuur 3.2 Hoe stemde bpfbouw per onderwerp? 5% 5% 6% 1% 4% 16% 10% 13% 79% 51% 34% 44% 84% 86% 62% Totaal Beloningsvoorstel Verkiezing bestuurders Benoeming auditor Voorstel aandeelhouders Voor Tegen Onthouding / niet gestemd terrein van milieu, sociaal beleid en goed bestuur die niet alleen maatschappelijk relevant zijn maar duidelijk ook de waarde van de beleggingsportefeuille kunnen beïnvloeden. Dit betreft belangrijke strategische zaken zoals de samenstelling van een bestuur of operationele factoren met een langetermijnbelang. Duidelijk voorbeelden zijn: het energieverbruik terugdringen en het personeelsbeleid verbeteren. Om resultaten te kunnen boeken met engagement maakt bpfbouw keuzes op basis van de ernst en de aard van een issue: gaat het om een eenmalig incident of is er sprake van staand beleid? Belangrijk zijn ook de omvang van het belang van bpfbouw in de onderneming en de grootte van de belegging ten opzichte van andere beleggingen in dezelfde portefeuille. Daarnaast let de uitvoerder van bpfbouw op de potentiële invloed van de kwestie op de bedrijfsprestaties en de waarde van de belegging Beloningsbeleid Bonussen voor bestuurders moeten aan voorwaarden voldoen. Zo moet helder zijn waarvoor ze worden uitgekeerd en kunnen ze alleen worden gegeven voor bovengemiddeld goed presteren. Bedrijven die daarvan willen afwijken, moeten dat kunnen verantwoorden. Het is de verantwoordelijkheid van een ondernemingsbestuur om een goed beloningsbeleid op te zetten. Doorgaans ziet bpfbouw af van steun aan bestuurders als het beloningsbeleid niet aan deze voorwaarden voldoet. De bonussen van respectievelijk 1,5 en 2,5 miljoen euro die Heineken begin 2013 wilde toekennen aan de CFO en de CEO vanwege de overname van Asia Pacific Brewery vond bpfbouw voorbarig, omdat helemaal niet zeker was of die overname succesvol zou uitpakken. Na aandringen is in de regeling de mogelijkheid opgenomen om de bonus terug te vorderen, mocht de overname minder opleveren dan verwacht. BpfBOUW heeft zich ook verzet tegen de speciale beloning van in totaal 10,5 miljoen euro die de CEO van DE Masterblenders 1753 kreeg bij de verkoop van het bedrijf aan Joh. A. Benckiser. Niet alleen omdat de hoogte van die beloning onacceptabel was, maar ook omdat die niet paste in het bestaande beleid. Teleurstellend was ook dat de aandeelhouders zich hierover niet konden uitspreken omdat de beloning verpakt zat in het overnamevoorstel dat als één pakket werd gepresenteerd. Vandaar dat bpfbouw tegen de decharge heeft gestemd van de commissarissen die hiermee de belangen van de aandeelhouders te kort hadden gedaan. Net als in 2012 stemde bpfbouw in 2013 tegen de 19

20 uitvoering van het beloningsbeleid bij Oracle. Ook onthield bpfbouw zich van stemmen bij de herbenoeming van acht bestuurders. De reden daarvoor was dat Oracle een optiepakket wilde toekennen (76 miljoen dollar in 2011 en 109 miljoen in 2012) aan managers die niet meer dan bovengemiddeld presteerden. Hoewel een meerderheid van de aandeelhouders tegen de plannen was, kon Oracle ze toch doorvoeren. Wel ging het bedrijf in gesprek met de ontevreden aandeelhouders, waaronder bpfbouw. De uitvoerder van bpfbouw heeft twee jaar lang gesproken met het Zwitserse farmaceuticabedrijf Novartis. Die gesprekken gingen zowel over de gebrekkige informatieverschaffing door bestuurders, als over het beloningsbeleid. De voorzitter van de Raad van Commissarissen vertrok met een gouden handdruk van zo n 60 miljoen euro. Onder druk van onder andere bpfbouw haalde Novartis dit voorstel van tafel en presenteerde een nieuwe vertrekregeling die aanmerkelijk beperkter van omvang was. Een grote bonus waartegen bpfbouw zich in 2013 heeft verzet, is die voor de CEO van de Simon Property Group. De kritiek betrof niet het functioneren van de topman, maar de regeling. De Amerikaanse vastgoedonderneming wilde haar CEO 120 miljoen dollar in aandelen geven als hij nog vier jaar op zijn post zou blijven. Zou hij voortijdig weggaan, dan kreeg hij nog altijd de helft van dit pakket. Op de aandeelhoudersvergadering stemde slechts een kwart van de aandeelhouders voor. De uitvoerder van bpfbouw heeft gesproken met de voorzitter van de beloningscommissie waarna de beloning werd aangepast. De al jaren durende dialoog met Shell over zijn beloningsbeleid werpt eindelijk vruchten af. De olieproducent heeft aangekondigd dat de huidige systematiek, waarbij bonussen worden toegekend op basis van productiegroei, zal worden vervangen door een systeem gebaseerd op de verhouding tussen opbrengst en geïnvesteerd vermogen. BpfBOUW verwacht dat dit ertoe zal bijdragen dat het bedrijf voorzichtiger wordt met het investeren in nieuwe grote projecten met alle risico s van dien, bijvoorbeeld op milieugebied. Het bedrijf zal zich meer beperken tot investeringen waarvan de kans groter is dat ze daadwerkelijk zullen renderen Verantwoord omgaan met milieu en energie Na druk van onder andere bpfbouw besloot palmolieproducent Wilmar eind 2013 zijn palmolieproductie verder te verduurzamen. Het bedrijf uit Singapore met grote plantages in onder meer Indonesië kon jarenlang rekenen op forse kritiek van maatschappelijke organisaties en de lokale bevolking, omdat het betrokken zou zijn bij ontbossing, landroof en grote veenbranden. Die branden zorgden in Singapore en Maleisië voor grote rookoverlast en voor een enorme uitstoot van broeikasgassen. Samen met andere beleggers was de uitvoerder namens bpfbouw circa twee jaar in gesprek met Wilmar om te proberen de bedrijfsvoering te verduurzamen. Om maximale invloed te kunnen uitoefenen, heeft de uitvoerder van bpfbouw niet alleen het bedrijf zelf maar ook zijn afnemers benaderd. Het fonds vond dat Wilmar moest voldoen aan de eisen die producenten, beleggers en maatschappelijke organisaties hadden vastgesteld in het rondetafeloverleg over duurzame palmolie. Met zijn nieuwe beleid gaat Wilmar nog een stapje verder. Het bedrijf wil niet langer veengronden ontginnen en bijdragen aan verdere ontbossing. Wilmar wil conflicten met de bevolking vermijden door betere informatievoorziening en meer inspraakmogelijkheden. Het nieuwe beleid geldt niet alleen voor Wilmar, maar ook voor andere palmolieproducenten die aan het bedrijf leveren. Dat verduurzaming financieel aantrekkelijk kan zijn, bewees de Engelse energieproducent DRAX. Een aantal jaren geleden was DRAX als grootste uitstoter van kooldioxide in Engeland zeer kwetsbaar voor milieubeleid in de vorm van hogere CO 2 -prijzen. Om te voorkomen dat het hieraan ten onder zou gaan, besloot DRAX van strategie te veranderen en zich meer te richten op biomassa. Aanvankelijk had bpfbouw hier 20

Inhoudsopgave. 1. Beleid voor verantwoord beleggen 6. 3. Uitvoeringsbeleid richting ondernemingen 18. 4. Uitsluitingen van bedrijven en landen 31

Inhoudsopgave. 1. Beleid voor verantwoord beleggen 6. 3. Uitvoeringsbeleid richting ondernemingen 18. 4. Uitsluitingen van bedrijven en landen 31 2013 Inhoudsopgave 3 Voorwoord 4 2013 in kengetallen 5 1. Beleid voor verantwoord beleggen 6 1.1 Doel van verantwoord beleggen 6 1.2 Uitgangspunten van ons beleid verantwoord beleggen 6 1.2.1 De ESG-factoren

Nadere informatie

VER SLAG VERANT- WOORD BELEGGEN 2013

VER SLAG VERANT- WOORD BELEGGEN 2013 VER SLAG VERANT- WOORD BELEGGEN 2013 >> > ABP Verslag verantwoord beleggen 2013 1 > 4. Woord vooraf 6. 2013 in getallen 8. Beleid voor verantwoord beleggen 10. Milieu, sociaal beleid en goed bestuur

Nadere informatie

Verantwoord Beleggen APG

Verantwoord Beleggen APG Verantwoord Beleggen APG Jaarverslag www.apg.nl/verantwoordbeleggen 2013 Voorwoord Ervoor zorgen dat 4,5 miljoen Nederlanders een goed pensioen ontvangen. Dat is de opdracht die wij uitvoeren voor onze

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 6 juli 2015 Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 1 / 16 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen?... 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen?... 5

Nadere informatie

Verslag Verantwoord Beleggen 2014 bpfbouw

Verslag Verantwoord Beleggen 2014 bpfbouw Verslag Verantwoord Beleggen 2014 bpfbouw bpfbouw.nl Voorwoord De keuze om verantwoord te beleggen, is een principiële. Wij willen dat bedrijven zich fatsoenlijk gedragen. Niet alleen in Nederland maar

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Inleiding Fysiotherapeuten heeft als eerste doelstelling zorg te dragen voor een goed en betaalbaar pensioen. Binnen deze fiduciaire

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid Beleggingsbeleid Ardanta Het beleggingsbeleid van Ardanta is uitbesteed aan de afdeling Financial Markets van ASR Nederland. Jaarlijks stellen wij het beleid in samenspraak met deze afdeling vast, waarna

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen? 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen? 6 4 Hoe willen wij maatschappelijk

Nadere informatie

Verslag verantwoord beleggen 2014

Verslag verantwoord beleggen 2014 Verslag verantwoord beleggen 2014 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Verantwoord beleggen in cijfers... 4 3 Activiteiten verantwoord beleggen... 5 4 Verslag stemmen... 6 5 Verslag engagement... 7 6 Verslag

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Henk Brouwer, voorzitter bestuur Amsterdam, 23 mei 2012 2011: een roerig jaar Positief: - positief rendement (8 miljard euro) - meer en beter inzicht in kosten - kostprijs

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Verslag verantwoord beleggen SPW 2014. Voorwoord. 1. Verantwoord beleggen in cijfers. 2. Beleid voor verantwoord beleggen

Inhoudsopgave. Verslag verantwoord beleggen SPW 2014. Voorwoord. 1. Verantwoord beleggen in cijfers. 2. Beleid voor verantwoord beleggen Verslag verantwoord beleggen SPW 2014 Inhoudsopgave Voorwoord 3 1. Verantwoord beleggen in cijfers 4 2. Beleid voor verantwoord beleggen 5 3. Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

ABP beleid inzake verantwoord beleggen

ABP beleid inzake verantwoord beleggen ABP beleid inzake verantwoord beleggen 2 ABP Beleid inzake verantwoord beleggen Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding... 5 1. Rekening houden met ESG-factoren... 6 2. De dialoog met ondernemingen aangaan...

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V.

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V. Verantwoording stemgedrag eerste half jaar 2015 Stemgedrag op vergaderingen van aandeelhouders en genomen aandeelhoudersbesluiten buiten vergadering 1. Inleiding NLFI onderschrijft het belang van de Nederlandse

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance 12 januari 2012 -persbericht- Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance De top 50 bedrijven uit de Eurozone

Nadere informatie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie Meer dan 1700 mensen hebben pensioenaanspraken opgebouwd bij Stichting Pensioenfonds Avery Dennison (in deze verklaring voortaan verder "pensioenfonds" genoemd). Zij zijn de (gewezen) deelnemers en pensioengerechtigden

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen in beeld

Achmea life cycle beleggingen in beeld Achmea life cycle beleggingen in beeld Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Achmea life cycle beleggingen in beeld Voor het beleggen van pensioen bent

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen Achmea Beleggingsfondsen Beheer BV (Achmea Beleggingsfondsen) is beheerder van meerdere beleggingsinstellingen van Achmea en voert daarvoor een verantwoord beleggingsbeleid. In dit document wordt het Verantwoord

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2012

Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd hebben we een maatschappelijke

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag Directie Arbeidszaken Publieke Sector Arbeidsvoorwaarden en Overleg

Nadere informatie

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner Voorwoord In 2011 ondertekende Wealth Management Partners (WMP) zowel de United Nations Principles for Responsible Investments (UNPRI) als de UN Global Compact (UNGC). Dit was voor ons de stimulans om

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Versie 14-04-2016 Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Deze brochure gaat over Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

2 VERANTWOORD BELEGGEN

2 VERANTWOORD BELEGGEN VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2009 VERANTWOORD BEL Verantwoord beleggen loont en financieel en maatschappelijk rendement gaan heel goed samen. Verantwoord beleggen is het geheel van beleggingsactiviteiten

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

Fiduciair Vermogensmanagement

Fiduciair Vermogensmanagement Fiduciair Vermogensmanagement 2 Bank Oyens & Van Eeghen Bank Oyens & Van Eeghen is een professionele vermogensmanager die vanuit een onafhankelijke positie diensten levert aan vermogende particulieren,

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Mei 2014 PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Inleiding Dit document beschrijft de

Nadere informatie

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop'

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Case study collectief engagement 11 februari 2013 Ger Fehrenbach Senior Advisor Responsible Investment Stelling Institutionele beleggers dragen een grotere verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen

Achmea life cycle beleggingen Achmea life cycle beleggingen Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Interpolis. Glashelder Achmea life cycle beleggingen Als pensioenverzekeraar beleggen

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

VERSLAG VERANTWOORD BELEGGEN ABP 2014

VERSLAG VERANTWOORD BELEGGEN ABP 2014 VERSLAG VERANTWOORD BELEGGEN ABP 2014 VOORWOORD Vernieuwen om voorop te blijven lopen Aandacht voor mens, milieu en de manier waarop ondernemingen bestuurlijk zijn georganiseerd, speelt al jarenlang een

Nadere informatie

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Amsterdam, 11 juli 1997 Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

LAUDATO SI INSPIRATIEDAG DOUBLEDIVIDEND WORKSHOP DUURZAAM BELEGGEN

LAUDATO SI INSPIRATIEDAG DOUBLEDIVIDEND WORKSHOP DUURZAAM BELEGGEN LAUDATO SI INSPIRATIEDAG DOUBLEDIVIDEND WORKSHOP DUURZAAM BELEGGEN 23 april 2016 Agenda Doelstelling: het verbinden van de maatschappelijke missie van kerkelijke instellingen met de beleggingen Wat betekent

Nadere informatie

Uw vermogen om te leven. Verslag Verantwoord Beleggen 2012

Uw vermogen om te leven. Verslag Verantwoord Beleggen 2012 Uw vermogen om te leven Verslag Verantwoord Beleggen 2012 3 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2012 Inhoudsopgave Verslag Verantwoord Beleggen 2012 Woord vooraf 5 Kengetallen in 2012 7 Het ABP beleid voor

Nadere informatie

AANDEELHOUDERSREGELEMENT

AANDEELHOUDERSREGELEMENT AANDEELHOUDERSREGELEMENT Amsterdam, 22 juni 2015 BiQ Group N.V. Versie 1 A. Doelstellingen van het stembeleid van BiQ Group N.V. Het stembeleid van BiQ Group N.V. beschrijft de doelstelling van en de strategie

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

Verantwoord Beleggen APG

Verantwoord Beleggen APG Verantwoord Beleggen APG Jaarverslag www.apg.nl/verantwoordbeleggen 2014 Inhoudsopgave Voorwoord 1 2014 in cijfers 2 1 Ons verhaal 3 1.1 Doelstellingen 3 1.2 Heldere verwachtingen 3 1.3 Rendement en verantwoord

Nadere informatie

4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken

4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken 4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken 4.1 Inleiding Waar staat het bedrijfsleven momenteel als het gaat om rapportage over internationaal mvo en ketenbeheer in het bijzonder? Dit

Nadere informatie

Eindexamen m&o havo 2009 - II

Eindexamen m&o havo 2009 - II Opgave 5 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 4 tot en met 8. Beleggingsvereniging De Toekomst heeft als doel door middel van scholing, advies en het uitwisselen van ervaringen er toe bij te dragen

Nadere informatie

VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS 12 MEI 2015 AMSTERDAM

VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS 12 MEI 2015 AMSTERDAM VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS 12 MEI 2015 AMSTERDAM Inhoud 1. Introductie DoubleDividend Management B.V. 2. Kenmerken DD Property Fund N.V. (voorheen: ActivInvestor Real Estate N.V.) & beleggingsproces

Nadere informatie

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Inleiding In hoofdstuk 5.6 van de Wet op het financieel toezicht (Wft) zijn de bepalingen uit de Nederlandse corporate governance code (Code Tabaksblat)

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006 Profiel Het AEGON Equity Fund is een besloten fonds voor gemene rekening, waarin verzekeringsrelaties van AEGON kunnen participeren. Het AEGON Equity Fund belegt wereldwijd in aandelen met de nadruk op

Nadere informatie

pggm.nl Verantwoord Beleggen

pggm.nl Verantwoord Beleggen pggm.nl Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2011 Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2011 Inhoud Managementverklaring 6 Voorwoord 7 Samenvatting 8 Uitvoering activiteiten verantwoord beleggen 10 Voorbeelden

Nadere informatie

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Consumentenbrief beleggingen van Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Introductie Een groot aantal brancheorganisaties waaronder DSI, DUFAS, NVB, VBA en VV&A hebben het initiatief genomen om Consumentenbrief

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2011

Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een

Nadere informatie

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange Media Relations 27 januari 2016 Persbericht UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange UBS is hiermee gelijk goed voor 25% van het totale aantal ETF s genoteerd in Amsterdam

Nadere informatie

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail naar private.banking@triodos.nl.

Nadere informatie

28 01 2014 1/9 Rapport over stemactiviteit 2013

28 01 2014 1/9 Rapport over stemactiviteit 2013 28 01 2014 1/9 INLEIDING Petercam als verantwoorde speler In september 2011 ondertekende Petercam Institutional Asset Management (IAM) de Principes voor Verantwoord Beleggen (UN PRI) van de Verenigde Naties,

Nadere informatie

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN Waarom beleggen? Om de pensioenen betaalbaar te houden en liefst ook nog eens ieder jaar te kunnen beschermen tegen koopkrachtverlies, belegt ARCADIS Pensioenfonds

Nadere informatie

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen ING Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen Zoekt u een aantrekkelijke manier voor vermogensopbouw zonder veel omkijken? Dan zijn de ING Fondsen wellicht iets voor u. ING Fondsen als een moderne,

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord 5. 2. Kengetallen in 2012 7. 3. Het verantwoord beleggen 8. 4. De uitvoering van het 12 verantwoord beleggenbeleid

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord 5. 2. Kengetallen in 2012 7. 3. Het verantwoord beleggen 8. 4. De uitvoering van het 12 verantwoord beleggenbeleid Verslag verantwoord beleggen 2012 2 Inhoudsopgave 1. Voorwoord 5 2. Kengetallen in 2012 7 3. Het verantwoord beleggen 8 beleid van SPW 3.1 Doel van verantwoord beleggen 8 3.2 De pijlers van het verantwoord

Nadere informatie

Remuneratierapport 2009 vastned management

Remuneratierapport 2009 vastned management Remuneratierapport 2009 vastned management Inleiding VastNed Retail en VastNed Offices / Industrial ( de fondsen ) hebben één statutair Directeur, VastNed Management, een gezamenlijke dochteronderneming

Nadere informatie

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR HET BEROEPSVERVOER OVER DE WEG

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR HET BEROEPSVERVOER OVER DE WEG VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR HET BEROEPSVERVOER OVER DE WEG 1. Introductie 1.1. Inleiding De Verklaring inzake de beleggingsbeginselen ( Verklaring ) beschrijft

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Joop van Lunteren, vicevoorzitter Xander den Uyl, vicevoorzitter Amsterdam, 11 mei 2011 2010: jaar van contrasten Positief: - goed rendement - dekkingsgraad op 105%

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV INLEIDING Doel Hof Hoorneman Fund Management NV wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft tot doel de

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder Beloningsbeleid Amsterdam, 31 maart 2015 BELONINGSBELEID MAART 2015 DOUBLEDIVIDEND MANAGEMENT B.V. Pagina 1 Beloning van bestuurders

Nadere informatie

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Dekkingsgraad 100% Belegd vermogen 74,7 miljard Rendement tweede kwartaal 8,4% Herstelplan goedgekeurd In het tweede kwartaal heeft Pensioenfonds Zorg en Welzijn een rendement

Nadere informatie

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam Samen werken aan een BETERE WERELD Goed, betaalbaar en duurzaam De wereld krijgt steeds vaker te maken met moeilijke vragenstukken over welvaart, milieu en economie. Vragen die te maken hebben met klimaat

Nadere informatie