Vastgoed in de beleggingsportefeuille van pensioenfondsen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vastgoed in de beleggingsportefeuille van pensioenfondsen"

Transcriptie

1 Vastgoed in de beleggingsportefeuille van pensioenfondsen Investeren in vastgoed is van alle tijden jaar geleden waren de Romeinen er bijvoorbeeld volop mee bezig. Factoren als locatie, omvang en kwaliteit van een pand waren toen al bepalend voor de prijs. Een villa in Rome was dan ook allerminst goedkoop. Zo betaalde de Romeinse senator Cicero in de eerste eeuw voor Christus circa 3,5 miljoen sestertiën voor een villa op de Palatijn, een bedrag waar een legioen van 5000 soldaten een jaar van kon worden betaald. Maar investeren in vastgoed ging in de Romeinse tijd gepaard met risico s. Zo moest Cicero zich diep in de schulden steken om zijn villa te kunnen bekostigen. De schuldenlast was zo zwaar dat hij naar eigen zeggen tegen betaling aan een samenzwering zou deelnemen, als iemand hem zou willen hebben. Tot overmaat van ramp werd zijn duurbetaalde villa een paar jaar later door politieke tegenstanders met de grond gelijk gemaakt. Gelukkig voor Cicero was de Staat bereid dit verlies te vergoeden. Door een daling van vastgoedprijzen werd de waarde van zijn villa echter geschat op slechts 2 miljoen sestertiën, ongeveer 40 procent minder dan het bedrag dat hij er enkele jaren eerder voor had betaald. Het voorbeeld van Cicero laat zien dat vastgoedcrises dus ook van alle tijden zijn. Ook nu beleeft de vastgoedsector turbulente tijden. De afgelopen jaren zijn de waarden van vastgoed in grote delen van de wereld aanzienlijk gedaald. Dit raakt alle institutionele beleggers in vastgoed. In mijn verhaal vandaag besteed ik vooral aandacht aan pensioenfondsen. Ontwikkelingen in vastgoed zijn belangrijk voor de pensioensector. Pensioenfondsen zijn immers al meer dan een halve eeuw actief als beleggers in vastgoed. Sindsdien is het belang van vastgoed geleidelijk toegenomen in de portefeuilles van pensioenfondsen. Gezamenlijk bezitten pensioenfondsen momenteel ongeveer 71 miljard euro aan vastgoed. Op vastgoedterrein is er de laatste jaren een verschuiving gaande binnen de portefeuille van pensioenfondsen. Vanwege de gewenste internationale spreiding en de betere verhandelbaarheid kiezen pensioenfondsen steeds meer voor indirect vastgoed. Verder zijn door sommige fondsen ook gesecuriseerde vastgoedbeleggingen aan de portefeuille toegevoegd. In tegenstelling tot in de Angelsaksische landen zijn deze posities bij Nederlandse pensioenfondsen doorgaans beperkt van omvang. Tegelijkertijd is het relatieve belang van direct vastgoed de laatste jaren wat afgenomen. Volgens sommige critici ligt de oorzaak van deze afname ten dele bij het Financieel Toetsingskader (FTK). De perceptie bestaat dat het huidige toezichtkader niet vastgoedvriendelijk is en beleggingen in vastgoed zou beperken. Deze misperceptie wil ik graag bij u wegnemen.

2 De rol van DNB en het FTK bij beleggen in vastgoed Beleggen in vastgoed is in bepaalde opzichten aantrekkelijk voor pensioenfondsen. Denk bijvoorbeeld aan de koppeling van huurinkomsten aan de inflatie. Historisch gezien bedraagt deze samenhang circa 40 à 50 procent. Dit is een aantrekkelijk kenmerk met het oog op de reële ambities van pensioenfondsen. De beslissing om daadwerkelijk in vastgoed te beleggen is echter aan de fondsen zelf. Het is immers de taak van het bestuur om een beleggingsbeleid te kiezen dat past bij de financiële opzet van het fonds. Als toezichthouder is het de rol van DNB om toe te zien op naleving van de wettelijke regels en daarmee de belangen van de deelnemers te beschermen. In dit kader kijkt DNB of het gevoerde beleggingsbeleid in lijn is met het prudent person beginsel, zonder op de stoel van de bestuurders te gaan zitten. Een gezonde balans tussen het nemen van beleggingsrisico s en het kunnen dragen van die risico s is daarbij van belang. Deze koppeling tussen rendement en risico zien we ook in het FTK terug. Zo gaat een relatief laag maximaal rendement gepaard met een relatief lage buffereis. Bij alle beleggingscategorieën in het FTK is deze koppeling aanwezig. Het doel van de parameters is niet om beleggingen in een bepaalde categorie te beperken of te stimuleren. Het doel is te zorgen dat pensioenfondsen zich niet rijk rekenen of de risico s onderschatten. De financiële gezondheid van pensioenfondsen wordt uiteindelijk niet bepaald door verwachtingen maar door realisaties. Overigens gelden de parameters alleen voor toezichtdoeleinden, dus bijvoorbeeld voor de kostendekkende premie. Een fonds is uiteraard vrij om in een ALM-studie haar eigen investment beliefs te verwerken. Dit neemt niet weg dat DNB al vaker heeft gewaarschuwd voor teveel optimisme. Niet alleen in het geval van vastgoed, maar ook bij andere beleggingscategorieën. Zo hebben sommige pensioenfondsen de neiging om scherp aan de wind te varen als het gaat om toekomstige beleggingsrendementen. Dit maakt deze fondsen kwetsbaar voor tegenvallers. Besef van dit soort risico s moet doorwerken in de beleggingsstrategie en de risicobeheersing. Vastgoedrisico s en adequate risicobeheersing Om een scherp beeld te krijgen van de risico s heeft DNB dit jaar extra aandacht besteed aan beleggingen in vastgoed. Zo hebben wij in het kader van onze toezichtthema s onderzoek verricht naar de vastgoedportefeuilles van Nederlandse financiële instellingen. Verder heeft DNB dit jaar een aantal specifieke onderzoeken bij pensioenfondsen uitgevoerd naar de beheersomgeving rond de beleggingen. Het algemene beeld dat uit

3 deze onderzoeken naar voren komt is dat de invulling van het risicobeheer in veel gevallen onvoldoende aansluit op de complexiteit van het beleggingsbeleid. Ook voor beleggen in vastgoed is dit van belang, aangezien dit gepaard gaat met specifieke risico s. Denk aan de waardering van direct vastgoed. Pensioenfondsen moeten vastgoed tegen marktwaarde in de boeken zetten. In de uitwerking is dit echter anders dan voor bijvoorbeeld aandelen. Aandelen worden gewaardeerd tegen beurskoersen, vastgoed tegen taxatiewaarden. Voor het vaststellen van die taxatiewaarden gebruiken taxateurs recente transactieprijzen en taxaties van vergelijkbare objecten. Hierdoor kunnen marktontwikkelingen vertraagd en gedempt worden verwerkt in de waardering. Dit leidt tot een onderschatting van het risico en een overschatting van diversificatievoordelen. Het is belangrijk dat pensioenfondsen de mogelijke gevolgen hiervan helder op hun netvlies hebben en zelf nadenken over voldoende robuuste waarderingsmethodieken. Een belangrijk risico bij indirect vastgoed waar pensioenfondsen zich veelal onvoldoende van bewust zijn is het risico van leverage. Beursgenoteerde vastgoedfondsen maken doorgaans gebruik van vreemd vermogen. Op deze manier wordt niet alleen het verwachte rendement verhoogd, maar neemt ook het risico toe. Denk bijvoorbeeld aan herfinancieringsrisico s. Het aangetrokken vreemd vermogen moet periodiek namelijk weer worden geherfinancierd. Hierbij bestaat het risico dat het vastgoedfonds eigen vermogen moet aanvullen, beleggingen geforceerd moet verkopen of een negatief eigen vermogen krijgt en de sleutels van het vastgoed aan de financiers moet geven. Tijdens de financiële crisis hebben we hier voorbeelden van gezien. In sommige gevallen waren kredietverschaffers bijvoorbeeld niet langer bereid om de leningen aan vastgoedfondsen door te rollen. De herfinancieringkosten liepen hierdoor snel op. Als gevolg moesten deze vastgoedfondsen hun posities noodgedwongen afbouwen op het dieptepunt van de markt. Als beleggers in deze producten werden pensioenfondsen vervolgens geconfronteerd met forse verliezen. De risicobeheersing was hier dus niet voldoende op orde. Om dit soort verliezen te beperken is het van belang dat pensioenfondsen hun risicobeheersing aansluiten op de specifieke risico s van vastgoed. Hiervoor moet het risicobeheer in alle fasen van het beleggingsproces worden betrokken. Dus van het vaststellen van het strategische beleggingsbeleid tot aan de daadwerkelijke uitvoering daarvan. Alleen op deze manier is het mogelijk om te beoordelen of risico s voldoende duidelijk en acceptabel zijn voordat er in producten wordt belegd. Neem het voorbeeld van leverage. Bij het bepalen van de strategie dient het pensioenfonds heldere uitgangspunten vast te stellen voor het beleggen in producten met leverage. In de

4 uitvoering moet hier dan vervolg aan worden gegeven. Bijvoorbeeld door de mandaten voor vermogensbeheer regelmatig aan de opgestelde uitgangspunten te toetsen. Ook stress scenario s spelen een belangrijke rol. Wat zijn bijvoorbeeld de gevolgen voor de portefeuille indien de waardeverandering van beleggingen met leverage ongunstig uitpakt? Deze uitkomsten weegt een fonds vervolgens mee in het strategische risicokader. Ook een kritische en onafhankelijke grondhouding van het pensioenfondsbestuur speelt een belangrijke rol. Bijvoorbeeld ten aanzien van de risicorapportages. Zo moet het bestuur zelf bepalen op welke risico s men wil sturen en zich niet alleen laten leiden door de rapportages van vermogensbeheerders of fiduciair managers. Dit stelt fondsen in staat om de risicoblootstelling vroegtijdig bij te sturen als blijkt dat de risico s anders zijn qua aard en omvang dan vooraf gedacht. Gelukkig zijn we bij onze onderzoeken ook positieve voorbeelden tegen gekomen. Zo is de leegstand in de directe vastgoedportefeuille van pensioenfondsen relatief laag. Verder hebben pensioenfondsen hun indirecte vastgoedportefeuille in het algemeen geografisch goed gespreid. Bovendien is de allocatie naar landen die kampen met een sterk dalende vastgoedmarkt, zoals het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Spanje beperkt. Ook vind ik het een positieve ontwikkeling dat risicobeheer hoog op de agenda staat van IVBN. Vastgoed en integriteit Naast financiële risico s brengt beleggen in vastgoed ook niet-financiële risico s met zich mee. Een voorbeeld waar ik graag verder op in wil gaan is het belang van transparantie en integriteit. Transparantie en integriteit zijn twee aan elkaar verbonden begrippen: Transparant zijn over je handelen, transparantie in je zakelijke relaties en de belangen die een rol spelen bij genomen beslissingen.transparantie bevordert en versterkt de integriteit van een financiële onderneming. Integriteit is én blijft een thema van belang voor DNB. Naast soliditeit is integriteit een voorwaarde voor een stabiele financiële markt. De aandacht van DNB voor vraagstukken rondom integriteit zal in de komende jaren verder toenemen. Binnen de zakelijke vastgoedsector heeft zich de laatste jaren een aantal incidenten voorgedaan. De vastgoedfraude is ongetwijfeld in uw geheugen gegrift en onlangs is een zaak uit 2005, waar tevens een pensioenfonds bij betrokken is geweest, in de media verschenen. Integriteit, belangenverstrengeling en gebrek aan transparantie speelden hierbij een grote rol. Het thema vastgoed is ook binnen het integriteittoezicht van DNB al een aantal jaren één van de speerpunten. Er zijn diverse onderzoeken uitgevoerd bij banken, verzekeraars en pensioenfondsen en ook hier wordt het belang van transparantie

5 benadrukt. Zo is het niet altijd duidelijk wat pensioenfondsen doen om de integriteit van tegenpartijen bij transacties vast te stellen. Dit zou een cruciaal onderdeel moeten zijn van de beleggingsbeslissing. Met wie doet een pensioenfonds zaken en op welke wijze kunnen deze zakenrelaties een indirect of direct effect hebben? Wat zou u bijvoorbeeld doen als een relatie van u negatief in de pers komt en in verband gebracht wordt met een malafide vastgoedhandelaar? Is dit een reden voor het aanscherpen van uw due diligence, maar op grond waarvan? De betrokkene is immers niet veroordeeld. En hoe vertelt u het aan uw klant als u niet meer met hem verder wilt? We snappen de dilemma s in deze cases, maar willen toch benadrukken haal bij twijfel niet in!. Gezien onze taak om de stabiliteit van de financiële sector te waarborgen en de belangrijke rol die integriteit hierin speelt heeft DNB daarom onlangs de beleidsregel Integriteitbeleid ten aanzien van vastgoedactiviteiten ter consultatie uitgebracht. Vastgoedtransacties vormen, vanwege de relatief hoge waarde van vastgoedobjecten, de vaak ondoorzichtige prijsvorming en de complexiteit van transacties, een verhoogd risico op fraude en witwassen. Ook pensioenfondsen zijn, op grond van de Pensioenwet, verplicht tot het waarborgen van een beheerste en integere bedrijfsvoering. Pensioenfondsen moeten in hun wettelijk voorgeschreven integriteitbeleid- en analyse hier dus rekening mee houden. Door de vaak complexe structuur bij vastgoedtransacties is er sprake van een veelheid aan partijen. Er is hierbij niet altijd sprake van een directe relatie tussen het pensioenfonds en deze partijen, maar deze partijen kunnen wel degelijk van invloed zijn op de integriteit van het pensioenfonds. Dit kan de gehele keten van wederpartijen omvatten, inclusief tussenpersonen en externe adviseurs. Niet integere zakenrelaties en cliënten kunnen leiden tot een zogenaamd afgeleid of indirect integriteitrisico. Een gedegen tegenpartijanalyse is de eerste stap in het voorkomen van zogenaamde besmette cliënten en relaties. Belangrijke boodschap van de beleidsregel is daarom: Ken uw cliënt, maar weet ook met wie uw cliënt zaken doet en onder welke voorwaarden. Mitigeer en beheers vervolgens de risico s die hiermee gepaard gaan. Het doel is te voorkomen dat een pensioenfonds betrokken raakt bij misstanden veroorzaakt door cliënten of zakenrelaties. Staar u dus niet blind op de mogelijkheid van snelle, grote winsten, maar steek ook voldoende energie in een gedegen background check: met wie heb ik hier nu echt te maken, wie heeft de touwtjes in handen?

6 Ook vanuit mijn rol als voorzitter van het Financieel Expertise Centrum én als deelnemer aan de Regiegroep Voorkoming misbruik vastgoed die wordt voorgezeten door de ministeries van Financiën en Justitie, ben ik nauw betrokken bij het onderwerp vastgoedfraude. Het FEC is een samenwerkingsverband van toezichthouders, opsporing en vervolging met als gezamenlijk doel de versterking van de integriteit van de financiële sector. Door in de keten samen op te trekken kan de voorkoming en bestrijding van fraude efficiënter en effectiever worden aangepakt. Eén van de speerpunten van het FEC is de voorkoming van misbruik van vastgoed. Het FEC heeft daartoe onlangs de risicoindicatoren die kunnen duiden op mogelijk misbruik van vastgoedtransacties geactualiseerd. Deze red flags zijn geïntroduceerd in de FEC-rapportage Project Vastgoed (2008). De sector heeft in reactie op de vastgoedfraude ook zelf de nodige maatregelen genomen. Zo hebben de pensioenkoepels in 2008 de notitie vastgoed en integriteit gepubliceerd en ook het IVBN heeft in 2008 een publicatie uitgebracht, beheersing van frauderisico s in de institutionele vastgoedsector en de IVBN Code of Ethics. De vastgoedfraude heeft wat dat betreft een impuls gegeven om meer aandacht te besteden aan integriteit. DNB en het FEC juichen deze initiatieven toe en onderstrepen het belang van integriteitbevordering van de sector. Het is uiteindelijk ook vooral de sector zelf die baat heeft bij het voorkomen van financiële- en reputatieschade. Integriteit dient daarom continu hoog op de agenda te worden geplaatst en we blijven ook kritisch kijken naar het niveau en tempo waarin de zelfregulering tot stand komt. Ik hoop dat de beleidsregel van DNB zal bijdragen aan een verdere verbetering van het beheerskader bij pensioenfondsen met vastgoedactiviteiten. Dames en heren, ik heb vandaag stilgestaan bij verschillende risico s die het beleggen in vastgoed met zich mee brengt en bij de wijze waarop pensioenfondsen deze risico s kunnen beheersen. Zoals vastgoed van alle tijden is, is ook de discussie over integriteit, over goed en kwaad van alle tijden. Naast belegger in vastgoed staat Cicero vooral bekend als schrijver op het vlak van de filosofie en de religie. Om dan ook met een citaat van Cicero af te sluiten Als begeerte de overhand heeft, is er geen plaats voor matigheid (Cicero, De kunst van het oud worden). Wat mij betreft een belangrijke boodschap aan alle pensioenfondsen. De rol van een pensioenfonds is in de eerste plaats het behartigen van de belangen van de deelnemers en een gedegen risicobeheersing is hierbij evident. IVBN kan een belangrijke rol spelen bij het benadrukken van deze boodschap. Het voornemen van IVBN om een paper over risicomanagement te publiceren is hier een voorbeeld van. In de Romeinse tijd kon men helaas nog niet bouwen op dergelijke initiatieven. Jammer voor Cicero. Het had hem voor veel financiële malaise kunnen behoeden.

7

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Beleidsregel Integriteitbeleid ten aanzien van vastgoedactiviteiten

Beleidsregel Integriteitbeleid ten aanzien van vastgoedactiviteiten De Nederlandsche Bank N.V. Beleidsregel Integriteitbeleid ten aanzien van vastgoedactiviteiten Consultatiedocument 0 september 00 Consultatiedocument: Beleidsregel Integriteitbeleid ten aanzien van vastgoedactiviteiten

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 2641 16 februari 2011 Beleidsregel van De Nederlandsche Bank N.V. met betrekking tot integriteitbeleid ten aanzien van

Nadere informatie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie S&V Reflector Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie Juni 2011 Sprenkels & Verschuren wil met dit document haar bijdrage leveren aan een verantwoord

Nadere informatie

Advies vastgoed en integriteit

Advies vastgoed en integriteit Advies vastgoed en integriteit De Beleggingscommissies van OPF en VB hebben naar aanleiding van het onderzoek naar fraude bij vastgoedtransacties een werkgroep samengesteld om pensioenfondsbestuurders

Nadere informatie

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Vermogensbeheer Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later. Dat is de belofte van uw pensioenfonds aan uw deelnemers. Verder gaan is nu zorgen voor

Nadere informatie

De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode

De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode Drs. ing. Norbert Bol Drs. Tjeerd Tromp Agenda 2 Introductie onderzoek Norbert

Nadere informatie

Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie

Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie - Dames en heren, welkom bij het ochtendgedeelte van het DNB pensioenseminar. Dit is voor mij de eerste keer dat ik mag spreken

Nadere informatie

24-4-2012 I&PN Investment and Pensions Nederland

24-4-2012 I&PN Investment and Pensions Nederland Vastgoed onder druk 24-4-2012 I&PN Investment and Pensions Nederland 1 hour ago Vastgoed is een probleemsector, waarschuwde DNB-directeur Jan Sijbrand onlangs. Is de vastgoedportefeuille van Nederlandse

Nadere informatie

1. Organisatie BIJLAGE I: VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS ACHMEA. ABTN 2014 versie 21-3-2014 1. Stichting Pensioenfonds Achmea

1. Organisatie BIJLAGE I: VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS ACHMEA. ABTN 2014 versie 21-3-2014 1. Stichting Pensioenfonds Achmea BIJLAGE I: VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN Introductie Deze Verklaring inzake beleggingsbeginselen (hierna: Verklaring) beschrijft op beknopte wijze de uitgangspunten van het beleggingsbeleid van SPA.

Nadere informatie

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Consumentenbrief beleggingen van Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Introductie Een groot aantal brancheorganisaties waaronder DSI, DUFAS, NVB, VBA en VV&A hebben het initiatief genomen om Consumentenbrief

Nadere informatie

Vastgoed in de portefeuilles van Nederlandse institutionele beleggers

Vastgoed in de portefeuilles van Nederlandse institutionele beleggers Vastgoed in de portefeuilles van Nederlandse institutionele beleggers ASRE Talent Seminar Marco Mosselman Juni 2014 Institutioneel vastgoed (31-12-2011) Totaal belegd vermogen Waarvan vastgoed Pensioenfondsen

Nadere informatie

Geacht bestuur, Toezicht pensioenfondsen en beleggingsondernemingen Divisiedirecteur Amsterdam Postbus 98 1000 AB Amsterdam. Datum 26 april 2011

Geacht bestuur, Toezicht pensioenfondsen en beleggingsondernemingen Divisiedirecteur Amsterdam Postbus 98 1000 AB Amsterdam. Datum 26 april 2011 Toezicht pensioenfondsen en beleggingsondernemingen Divisiedirecteur Amsterdam Postbus 98 1000 AB Amsterdam Datum Uw kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer Bijlage(n) 1 Onderwerp Resultaten beleggingsonderzoeken

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gedaald van 115,4% naar 103,7%. Dit

Nadere informatie

Het begint bij de doelstelling

Het begint bij de doelstelling Het begint bij de doelstelling Wat zijn de doelstellingen voor de provincie Gelderland om in lokale ondernemingen te beleggen? VNO- NCW Midden, Lent, 30 januari 2012 Rutger van Asselt Copyright 2011 Sprenkels

Nadere informatie

2012 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

2012 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden. 11 Risicomanagement 79 Risicomanagement vastgoedbeleggingen verdient professionalisering en transparantie Auteurs: Sander Grünewald, Niels Heijstek en Tjerk Klompmaker De rendementen van vastgoedbeleggingen

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink Workshop Pensioenfondsen Gert Demmink 13 november 2012 Integere Bedrijfsvoering Integere bedrijfsvoering; Bas Jennen Bestuurderstoetsingen; Juliette van Doorn Integere bedrijfsvoering, beleid & uitbesteding

Nadere informatie

Strategisch Pensioenmanagement

Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement is samenbrengen. Strategisch Pensioenmanagement De belangrijkste taak van Strategisch Pensioenmanagement is ervoor te zorgen dat u in control

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U?

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons

Nadere informatie

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 18 januari 25 Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Investment beliefs bpfhibin.nl stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Uitgangspunten vermogensbeheer Milieu, maatschappij en corporate governance zijn belangrijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Bijlage C: Verklaring Beleggingsbeginselen

Bijlage C: Verklaring Beleggingsbeginselen Bijlage C: Verklaring Beleggingsbeginselen 1 Introductie 1.1 Inleiding Deze Verklaring inzake beleggingsbeginselen ( de Verklaring ) beschrijft de uitgangspunten van het beleggingsbeleid van Stichting

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER DNB SEMINAR UITBESTEDING Door: Oscar van Angeren I. Regulatory framework en II. Algemene contractuele aspecten 1 I. Regulatory framework Uitbestedingsregels pensioenfondsen: artikel 34 Pw en 12-14 BuPw.

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

Verklaring inzake beleggingsbeginselen

Verklaring inzake beleggingsbeginselen STICHTING PENSIOENFONDS RECREATIE Mei 2011 INHOUDSOPGAVE 0. Introductie 3 1. Doelstelling van het beleggingsbeleid 4 2. Organisatie en risicobeheerprocedures 5 3. Beleggingsbeginselen 7 Mei 2011 Pagina

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014 Samenvatting: dalende rente Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,6% naar 123,7% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Vastgoed in ALM context

Vastgoed in ALM context Vastgoed in ALM context april 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Nieuw uitgevoerde ALM analyses... 4 2.1 Huidige economische basisset... 4 2.2 Direct OG in goed gespreide portefeuille... 5 2.3 Beursgenoteerd

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen. Vereniging Nederlands Pensioenfonds voor de Sigarenindustrie en aanverwante Bedrijven (VNPS)

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen. Vereniging Nederlands Pensioenfonds voor de Sigarenindustrie en aanverwante Bedrijven (VNPS) Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Vereniging Nederlands Pensioenfonds voor de Sigarenindustrie en aanverwante Bedrijven (VNPS) 1. Inleiding Voor u ligt de Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Nadere informatie

22 juni 2012 2012/327327. Henke, R. Geacht bestuur,

22 juni 2012 2012/327327. Henke, R. Geacht bestuur, Toezicht pensioenfondsen en beleggingsondernemingen Amsterdam Postbus 98 1000 AB Amsterdam Datum 22 juni 2012 Uw kenmerk Behandeld door Henke, R. Doorkiesnummer Bijlage(n) Onderwerp Resultaten DNB onderzoeken

Nadere informatie

15 maart 2010 2010/149710. Geacht bestuur,

15 maart 2010 2010/149710. Geacht bestuur, Toezicht pensioenfondsen en beleggingsondernemingen Divisiedirecteur Amsterdam Postbus 98 1000 AB Amsterdam Datum Uw kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer 020 524 Bijlage(n) Onderwerp Resultaten beleggingsonderzoek

Nadere informatie

Checklist beleggen in vastgoed

Checklist beleggen in vastgoed i van 5 Checklist beleggen in vastgoed Je kunt beleggen in beursgenoteerde vastgoedfondsen (vaak aandelen die dagelijks verhandelbaar zijn op de beurs) en in niet-beursgenoteerde vastgoedfondsen. Deze

Nadere informatie

Customer Due Diligence Beleid

Customer Due Diligence Beleid Customer Due Diligence Beleid Versie 2.0 Bladnummer 1 van 6 INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1. Customer Due Diligence Beleid Syntrus Achmea 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doel Customer Due Diligence... 4 1.3. Uitgangspunten...

Nadere informatie

Clavis Vermogensbeheer Wij zorgen dat u het beste uit uw vermogen haalt

Clavis Vermogensbeheer Wij zorgen dat u het beste uit uw vermogen haalt Clavis Vermogensbeheer Wij zorgen dat u het beste uit uw vermogen haalt CLAVIS Vermogensstructurering Directievoering Trustdiensten Vermogensbeheer (Infra)structuur Vermogensplanning Transactiebegeleiding

Nadere informatie

Checklist beleggen in vastgoed

Checklist beleggen in vastgoed i van 5 Checklist beleggen in vastgoed Je kunt beleggen in beursgenoteerde vastgoedfondsen (vaak aandelen die dagelijks verhandelbaar zijn op de beurs) en in niet-beursgenoteerde vastgoedfondsen. Deze

Nadere informatie

Speech Frank Elderson tgv symposium Pensioen, Bestuur en Management op 21 mei 2015, Planetarium, Amsterdam Zuid-Oost

Speech Frank Elderson tgv symposium Pensioen, Bestuur en Management op 21 mei 2015, Planetarium, Amsterdam Zuid-Oost Speech Frank Elderson tgv symposium Pensioen, Bestuur en Management op 21 mei 2015, Planetarium, Amsterdam Zuid-Oost Dames en heren, Ik wil het vandaag met u gaan hebben over rollen. En over rolverdeling.

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail naar private.banking@triodos.nl.

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden I.v.m. correctie aanhangsel

Nadere informatie

Rapport beleggingsopbrengst pensioenfondsen 2000-2010 (in het kader van de motie Van den Besselaar c.s.)

Rapport beleggingsopbrengst pensioenfondsen 2000-2010 (in het kader van de motie Van den Besselaar c.s.) Rapport beleggingsopbrengst pensioenfondsen 2000-2010 (in het kader van de motie Van den Besselaar c.s.) November 2011 1. Inleiding In het onderzoek beleggingen pensioenfondsen van 2009 heeft De Nederlandsche

Nadere informatie

Pensioenen. DNB in gesprek met de sector over duurzaam beleggen

Pensioenen. DNB in gesprek met de sector over duurzaam beleggen Nieuwsbrief oktober 2015 Pensioenen DNB in gesprek met de sector over duurzaam beleggen Binnen een beheerst beleggingsbeleid past ook aandacht voor duurzaamheid. Vanuit het oogpunt van risicomanagement,

Nadere informatie

Informatiedocument Noordam Vermogensbeheer B.V.

Informatiedocument Noordam Vermogensbeheer B.V. Informatiedocument Noordam Vermogensbeheer B.V. INLEIDING U wilt een deel van uw vermogen beleggen, maar mist de kennis en ervaring, zin of tijd om dat zelf te doen. Wij helpen u graag. Bij Noordam Vermogensbeheer

Nadere informatie

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten.

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Risicobeheersing staat aan de basis van elk beleggingsbeleid. Omdat het renterisico het belangrijkste risico voor pensioenfondsen

Nadere informatie

Op welke beleggingsstrategie baseert de beleggingsonderneming haar dienstverlening? Antwoord:

Op welke beleggingsstrategie baseert de beleggingsonderneming haar dienstverlening? Antwoord: Om beleggingsondernemingen goed met elkaar te vergelijken is o.a. inzicht in het beleggingsproces een belangrijke maatstaf. Door vragen te stellen over het beleggingsbeleid krijgt u een goed beeld van

Nadere informatie

Uitgewerkt beleggingsbeleid Vastgoed Fundament Fonds NV

Uitgewerkt beleggingsbeleid Vastgoed Fundament Fonds NV Uitgewerkt beleggingsbeleid Vastgoed Fundament Fonds NV In het Prospectus wordt u geïnformeerd over beleggen in Vastgoed Fundament Fonds N.V. (het Fonds). Het Fonds is op 10 september 2008 omgevormd tot

Nadere informatie

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram 02 verkort in beeld 03 Ontwikkelingen 05 08 10 Pensioenen Beleggingen Organogram Aantal deelnemers dat pensioen opbouwt Aantal personen dat een ouderdomspensioen ontvangt Aantal deelnemers met slapende

Nadere informatie

98 De Pensioenwereld in 2015

98 De Pensioenwereld in 2015 10 98 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 99 Weloverwogen keuzes nodig voor juiste waardering beleggingen Auteurs: Jacco van Kleef en Lars Mion Pensioenfondsen moeten volgens de verslaggevingsregels

Nadere informatie

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB IPFOS Bestuurders Conferentie Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks 2 Inhoud 1.

Nadere informatie

Speech Bert Boertje,

Speech Bert Boertje, Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij De Nederlandsche Bank tijdens het congres van het Instituut voor Pensioeneducatie. De Doelen, Rotterdam, 10 december 2015 Dames en Heren,

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Kwartaalbericht Algemeen Pensioenfonds KLM Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015

Kwartaalbericht Algemeen Pensioenfonds KLM Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015 Kwartaalbericht Algemeen Pensioenfonds KLM Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015 De maandelijkse nominale dekkingsgraad ultimo september is gedaald ten opzichte van eind juni; De beleidsdekkingsgraad

Nadere informatie

1. De Consumentenbrief moet uiterlijk 1 juli aanstaande op uw website staan; en

1. De Consumentenbrief moet uiterlijk 1 juli aanstaande op uw website staan; en TOELICHTING VOORAF In dit stuk hebben wij geprobeerd de vragen de beantwoorden die volgens de Consumentenbrief door een potentiele cliënt gesteld zouden moeten worden aan zijn beoogde vermogensbeheerder.

Nadere informatie

Van A-locatie. tot Zorgvastgoed

Van A-locatie. tot Zorgvastgoed Van A-locatie tot Zorgvastgoed hjgrontmij Capital Consultants B.V. 4 Van A-locatie naar Zorgvastgoed Voor u! Net als de pensioensector kent de vastgoedwereld veel technisch - en vaak onnavolgbaar - vakjargon.

Nadere informatie

Regeling parameters pensioenfondsen. Artikel 1. Artikel 2. Regeling parameters pensioenfondsen

Regeling parameters pensioenfondsen. Artikel 1. Artikel 2. Regeling parameters pensioenfondsen Regeling parameters pensioenfondsen Regeling van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 19 december 2006, nr. AV/ PB/2006/102565b, tot vaststelling van de parameters voor pensioenfondsen

Nadere informatie

Verklaring Beleggingsbeginselen. 1. Inleiding

Verklaring Beleggingsbeginselen. 1. Inleiding Verklaring Beleggingsbeginselen 1. Inleiding Voor u ligt de Verklaring inzake de beleggingsbeginselen (hierna: de verklaring ). Hierin kunt u lezen wat het beleggingsbeleid is van het pensioenfonds Wonen

Nadere informatie

Planning toezichtthema s pensioenfondsen

Planning toezichtthema s pensioenfondsen Planning toezichtthema s pensioenfondsen 2014 dec Q1 jan feb mrt Q2 apr mei jun 2015 jul Q3 Q4 aug sept okt nov dec jan 2016 Q1 feb mrt De Nederlandse financiële sector voldoet tijdig en adequaat aan nieuwe

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS AVEBE 19 APRIL 2011

VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS AVEBE 19 APRIL 2011 VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS AVEBE 19 APRIL 2011 VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS AVEBE 1.1 Het beleggingsproces Het beleggingsproces vormt de randvoorwaarden

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Memo uitkomsten themaonderzoek Vermogensbeheer Zorgverzekeraars

Memo uitkomsten themaonderzoek Vermogensbeheer Zorgverzekeraars Memo uitkomsten themaonderzoek Vermogensbeheer Zorgverzekeraars De Nederlandsche Bank (hierna: DNB) heeft in 2013 en 2014 bij meerdere zorgverzekeraars onderzoek gedaan naar het beleid en de beheersomgeving

Nadere informatie

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed.

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed. Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij DNB, tijdens het beleggersberaad van Pensioen Pro op 8 oktober 2015, getiteld Beleggen tussen twee vuren. In zijn speech ging Boertje

Nadere informatie

beleggingen n van institutionele beleggers in 2008

beleggingen n van institutionele beleggers in 2008 8 Financiële crisis r slaat gat in de beleggingen n van institutionele beleggers in 28 drs. J.L. Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 27 oktober 29 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid publiceerde op vrijdag 12 juli 2013 het lang verwachte consultatiedocument over de uitwerking

Nadere informatie

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN Waarom beleggen? Om de pensioenen betaalbaar te houden en liefst ook nog eens ieder jaar te kunnen beschermen tegen koopkrachtverlies, belegt ARCADIS Pensioenfonds

Nadere informatie

INTEGRITEITSBELEID STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE GROOTHANDEL IN TEXTIELGOEDEREN EN AANVERWANTE ARTIKELEN. Integriteitsbeleid - Bpf Tex

INTEGRITEITSBELEID STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE GROOTHANDEL IN TEXTIELGOEDEREN EN AANVERWANTE ARTIKELEN. Integriteitsbeleid - Bpf Tex INTEGRITEITSBELEID STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE GROOTHANDEL IN TEXTIELGOEDEREN EN AANVERWANTE ARTIKELEN Juli 2014 Integriteitsbeleid - Bpf Tex H OOFDSTUK 1 AAN L E I DI NG Het bestuur van

Nadere informatie

Beleggingsovertuigingen

Beleggingsovertuigingen Beleggingsovertuigingen Inhoudsopgave 1 Beleggingsovertuigingen bpfbouw 1.1 Inleiding 1.2 Beleggingsovertuigingen t.a.v. Financiële Markten 1.3 Beleggingsovertuigingen t.a.v. de portefeuille en instrumenten

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie 1. Introductie Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie Doelstelling en basis voor dit document Dit document ("de Verklaring") beschrijft

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014 Samenvatting: stijgende aandelen Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,0% naar 123,6% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014 Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader Juni 2014 Inhoudsopgave Wetsvoorstel aanpassing FTK Beleidsdekkingsgraad Premievaststelling Toekomstbestendig indexeren Inhaalindexatie Hersteltermijn

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

DNB Pensioendag. Parallelsessie Beheersing en waardering innovatieve beleggingen. Update DNB themaonderzoek innovatieve beleggingen 21 september 2011

DNB Pensioendag. Parallelsessie Beheersing en waardering innovatieve beleggingen. Update DNB themaonderzoek innovatieve beleggingen 21 september 2011 DNB Pensioendag Parallelsessie Beheersing en waardering innovatieve beleggingen Update DNB themaonderzoek innovatieve beleggingen 21 september 2011 Inleiding DNB verricht in 2011 bij een aantal geselecteerde

Nadere informatie

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1 ijlage Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2 Nummer Termen T* toetsterm 1 Eindterm 5a: De personen zijn in staat met betrekking tot financiële instrumenten uit te leggen aan de consument waarom

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Verklaring inzake Beleggingsbeginselen

Verklaring inzake Beleggingsbeginselen Verklaring inzake Beleggingsbeginselen per 1 januari 2015 TRANSPARANT OVER ELKE FASE Inhoudsopgave Verklaring inzake Beleggingsbeginselen van Stichting ING CDC Pensioenfonds 3 De pensioendoelstellingen,

Nadere informatie

Beleidsregel uitgangspunten beoordeling risicobeheer van alternatieve beleggingen

Beleidsregel uitgangspunten beoordeling risicobeheer van alternatieve beleggingen DE NEDERLANDSCHE BANK N.V. Beleidsregel uitgangspunten beoordeling risicobeheer van alternatieve beleggingen Beleidsregel van De Nederlandsche Bank N.V. van 1 augustus 2007, nr. Juza/2007/01410/IH, houdende

Nadere informatie

Belangenverstrengeling: een belangwekkend thema

Belangenverstrengeling: een belangwekkend thema Belangenverstrengeling: een belangwekkend thema Pensioenfondsen beschikken gezamenlijk over circa 1000 miljard euro. Vrijwel alle werkzaamheden in het kader van het beheer van dit omvangrijke vermogen en

Nadere informatie

Fiduciair management

Fiduciair management Fiduciair management Fiduciair management De identiteit van uw fonds staat centraal Ontwikkelingen in de pensioenwereld vragen om een brede opvatting van fiduciair management. Om verder te kijken dan

Nadere informatie

Vastgoedbeleggingsresultaten van Nederlandse pensioenfondsen: internationale diversificatie stelt teleur

Vastgoedbeleggingsresultaten van Nederlandse pensioenfondsen: internationale diversificatie stelt teleur Vastgoedbeleggingsresultaten van Nederlandse pensioenfondsen: internationale diversificatie stelt teleur Veel Nederlandse pensioenfondsen hebben in de afgelopen jaren hun vastgoedportefeuilles opnieuw

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Samenvatting: dalende euro en dalende rente door monetair beleid De beleidsdekkingsgraad is gedaald

Nadere informatie

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid Beleggingsbeleid Ardanta Het beleggingsbeleid van Ardanta is uitbesteed aan de afdeling Financial Markets van ASR Nederland. Jaarlijks stellen wij het beleid in samenspraak met deze afdeling vast, waarna

Nadere informatie

Fiduciair Vermogensmanagement

Fiduciair Vermogensmanagement Fiduciair Vermogensmanagement 2 Bank Oyens & Van Eeghen Bank Oyens & Van Eeghen is een professionele vermogensmanager die vanuit een onafhankelijke positie diensten levert aan vermogende particulieren,

Nadere informatie

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Locatie: Woudschoten Conferentiecentrum te Zeist Module 1 Wetgeving en beleid Dag 1: donderdag 3 april 2014 09.00 09.30 uur Ontvangst 09.30 10.00 uur Inleiding

Nadere informatie

Verklaring inzake Beleggingsbeginselen

Verklaring inzake Beleggingsbeginselen Verklaring inzake Beleggingsbeginselen Goedgekeurd door het Bestuur op 18-09-2014 Stichting Pensioenfonds Koninklijke Ten Cate Bezoekadres: Brugstraat 2, Almelo Correspondentieadres: Postbus 126, 7600

Nadere informatie

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN Aanbevelingen toekomst Code Banken 22 maart 2013 Inleiding De Monitoring Commissie Code Banken heeft sinds haar instelling vier rapportages uitgebracht. Zij heeft daarin

Nadere informatie

Grontmij Capital Consultants B.V. Onze klanten in control bij hun beleggingen in vastgoed en infrastructuur.

Grontmij Capital Consultants B.V. Onze klanten in control bij hun beleggingen in vastgoed en infrastructuur. Grontmij Capital Consultants B.V. Onze klanten in control bij hun beleggingen in vastgoed en infrastructuur. Grontmij N.V. 2 Opgericht in 1915 Missie: Leading Europa 350 kantoren 4 business lines Planning

Nadere informatie

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 5 juni Sectorcommentaar Vastgoed Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor beursgenoteerd vastgoed zijn volgens ons voor zowel

Nadere informatie

Een overzicht van de kerncijfers vindt u op van het volledige jaarverslag.

Een overzicht van de kerncijfers vindt u op <pagina 8 en 9> van het volledige jaarverslag. 12 vragen over het jaarverslag 2013 De hoofdpunten uit het jaarverslag van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (SPV) behandelen we aan de hand van 12 vragen en antwoorden. Een volledig exemplaar

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen. Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten. Per 1 juli 2015

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen. Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten. Per 1 juli 2015 Bijlage IV Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Per 1 juli 2015 Tilburg, 17 juni 2015 1. Inleiding In de Verklaring inzake de beleggingsbeginselen (hierna:

Nadere informatie

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies De Vries Investment Services is een onafhankelijk en objectief beleggingsadvieskantoor. Wij begeleiden beleggers bij het realiseren van hun financiële doelstellingen en bieden een service die banken niet

Nadere informatie