Sprookjes en mythen in de pensioenwereld

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sprookjes en mythen in de pensioenwereld"

Transcriptie

1 Sprookjes en mythen in de pensioenwereld

2

3 Pensioenessays Deel 7 Sprookjes en mythen in de pensioenwereld De serie Pensioenessays staat onder redactie van: prof. dr. mr. Robert N.J. Kamerling RA mr. Roy R. Kramer RA

4 Omslag: Gouache Nyenrode 2008 Guus van Eck Omslagontwerp, druk en productie: Eva de Hilster ISBN: Nyenrode Tax Academy Press, september 2014 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch op geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de Nyenrode Business Universiteit.

5 Aan de lezer(es): Waar in deze uitgave de mannelijke voornaamwoorden hij, hem of zijn worden gebruikt in een context die met evenveel recht en reden het gebruik van vrouwelijke voornaamwoorden zou rechtvaardigen, gelieve u naar eigen inzicht zij of haar te lezen. Mutatis mutandis geldt dat ook voor het gebruik van mannelijke beroepsnamen en soortgelijke aanduidingen.

6

7 En zij leefden nog lang en gelukkig : sprookjes en mythen in de pensioenwereld Een van de oudste en universele literaire vormen is de mythe. Geen cultuur die hem niet kent. Volgens officiële omschrijvingen is de mythe een verhaal waarin de mens een onbegrepen natuurgebeuren (bliksem, stormvloed, aardbeving) verklaart met wat hij wel kan bevatten. Onweer werd begrepen als de woede van de dondergod. Als een vulkaan uitbarstte, was het spitsuur in de smidse van Hephaistos. Mythen verklaren zo ook de herkomst en godsdienst van een bepaalde cultuur of de vorm van een bepaalde rots of berg of het ontstaan van de aarde en de mens. Kortom, wie de oorzaak van iets wilde doorgronden, zocht zijn toevlucht tot de mythe. Maar inmiddels leven we in een tijdperk van verstandige, rationeel denkende mensen die eigenlijk nergens meer in geloven. Of toch? Opmerkelijk is dat in de nog zo prille pensioenwereld de mythe een belangrijke rol speelt. Taboe is het om de solidariteit met andere generaties of andere bevolkingsgroepen ter discussie te stellen. Een goede oudedagsvoorziening is onontbeerlijk; daar is inderdaad geen misverstand over. Wat dat betreft hebben kinderen over de gehele wereld die wijsheid sinds mensenheugenis meegekregen via het zustergenre van de mythe: het sprookje. Dat eindigt immers altijd met het geruststellende en zij leefden nog lang en gelukkig. Maar waar dat volstond om de kinderen van ooit in slaap te laten vallen, daar wil de moderne blaag weten en waarvan dan? 7

8 Die laatste vraag is voor de Nederlandse samenleving beantwoord door Ko Suurhoff, die als minister van Verkeer en Waterstaat in de vangrail hoe toepasselijk introduceerde, maar die al eerder in 1956 als minister van Sociale Zaken verantwoordelijk was voor de invoering van de Algemene Ouderdomswet (AOW). En nog veel eerder werd de tweede pijler geïntroduceerd om het pensioenbouwwerk te schragen: het bedrijfspensioen. Maar het sprookje van de pensioenpijlers was daarmee nog niet uit, want, zoals wel vaker in een sprookje, speelt het getal 3 zijn betoverende rol: naast een AOW-huisje van stro en een bedrijfspensioen-huisje van hout werd een eigengeld-huisje van steen gebouwd door het verstandigste derde biggetje, dat wel begreep dat je niet te veel aan het toeval moet overlaten. En ziedaar, een derde pijler onder de brug naar een onbezorgde oude dag. Maar hoe zal het sprookje van De drie pijlers aflopen? In deze alweer zevende bundel Pensioenessays van Nyenrodes Executive Pensions Program mogen bepaalde bijdragen zeker het predicaat rebels dragen; sommigen zouden wellicht zelfs denken aan het begrip ketters, omdat het nu eenmaal niet comme il faut is bepaalde zaken ter discussie te stellen. Niettemin, een instituut dat pretendeert wetenschappelijke waarden hoog in het vaandel te hebben, zou daar niet voor terug mogen deinzen. Er bestaat ook nog zoiets als een kritische houding, nietwaar? En dus worden onbekommerd diverse knuppels in het hoenderhok gegooid. Want waarom zouden we eigenlijk solidair moeten zijn? En met wie dan wel? Is het hemd niet nader dan de rok? En waarom zouden we de zogeheten tweede pijler niet eens aanpakken? En moet de overheid zich met alles wat we doen en laten van wieg tot graf bemoeien? Mogen we nog wel iets zélf bepalen? Is lang leven inderdaad een risico? Voor wie dan? Vastgeroeste dogma s moeten nodig geanalyseerd worden: zijn ze tijdbestendig, dan hebben ze bestaansrecht. Zijn ze vermolmd en obsoleet, niet meer van deze tijd, dan moeten ze worden aangepast of opgeruimd. Blijkt het sprookje dan toch een mythe te zijn? Breukelen, juli 2014 prof. dr. mr. Robert N.J. Kamerling RA mr. Roy R. Kramer RA 8

9 Inhoud Defined Ambition 11 André Blesing Pensioenstelsel zonder draagvlak ten dode opgeschreven 23 Ad van Dorssen Vorming nationaal pensioenfonds: alles op de schop 41 Marc van Enckevort Namens wie spreekt gij eigenlijk? 55 Rik Grutters en Bob van der Wal Tijd voor de Wet versterking deelnemer 67 Doreth van den Heuvel en Hein Schreuder De omkeerregel dan maar omkeren? 85 Volkert de Klerk Het einde van ALM en risicomanagement? 97 Peter Kolthof De ontbrekende schakel tussen sociale partners en een bedrijfstakpensioenfonds 111 Luuk Lennaerts Wet versterking bestuur pensioenfondsen: een gemiste kans? 127 Arjan Rengers en Robbert van der Heijden Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 153 Hans Roodhorst en Kostijn van Gerven 9

10 Een collectief verplicht gesteld en solidair pensioenstelsel: de rek is er nog lang niet uit! 169 Cyril Savelkoul De kosten van pensioenfondsen: mag en kan het een onsje minder? 187 Markus Schaen en Michel Wetser Werkgevers, stop met pensioen! 207 André Snellen De doorsneepremie: poldersprookjes of feiten? 219 Hennie Zoontjes en Jannis Leenhouts 10

11 Defined Ambition André Blesing 1 Inleiding De toekomstbestendigheid van het Nederlandse pensioenstelsel staat al geruime tijd ter discussie. De sterke daling van de dekkingsgraden tijdens de kredietcrisis en de eurocrisis heeft hieraan bijgedragen. Daarbovenop kwamen in 2013 kortingen op pensioenen. De publieke opinie keerde zich onder aanvoering van politici en een aantal opiniemakers niet alleen steeds sterker tegen elementen van het Nederlandse pensioenstelsel, maar ook tegen de pensioenfondsen zelf. Hierbij staat met name de solidariteit in het stelsel onder druk en bestaat er verontwaardiging over de (toegenomen) onzekerheid over de hoogte van de uiteindelijke uitkering bij pensionering. Nederland is niet het enige land waarin het pensioenstelsel volop ter discussie staat. De regering in het Verenigd Koninkrijk heeft recentelijk nieuwe plannen gepresenteerd om het Britse pensioenstelsel robuuster te maken. De plannen maken deel uit van een brede pensioenstelselanalyse die een paar jaar geleden is gestart. In het gepresenteerde plan wordt niet langer alleen gesproken over Defined Benefit (DB) (uitkeringsovereenkomst) of Defined Contribution (DC) (premieovereenkomst)-pensioenplannen, maar is ook de term Defined Ambition-plan geïntroduceerd. In de Britse media wordt de vergelijking gemaakt met het Nederlandse stelsel en is zelfs de term going Dutch gebruikt. Terwijl men in het Verenigd Koninkrijk hoopt dat elementen van het Nederlandse pensioenstelsel het stelsel in het Verenigd Koninkrijk zullen verstevigen, is mijn stelling dat nieuwe elementen van het plan van het Verenigd Koninkrijk kunnen helpen het vertrouwen in ons stelsel te herstellen. 1 Drs. A. Blesing is Director Finance van Ahold Pensioenfonds. 11

12 Pensioenessays 7 Hierna geef ik eerst een korte uiteenzetting van de motieven van de regering in het Verenigd Koninkrijk om hun huidige stelsel aan te passen. Daarna ga ik in op een aantal specifieke elementen uit het plan, de problemen van het Nederlandse pensioenstelsel en waarom de eerder besproken elementen uit het plan van de regering van het Verenigd Koninkrijk ook voor ons stelsel van belang zouden kunnen zijn. Motieven Verenigd Koninkrijk In het Verenigd Koninkrijk speelt eenzelfde discussie omtrent de toekomstbestendigheid van het huidige pensioenstelsel als in Nederland. Het Verenigd Koninkrijk kende tot de jaren 80 een vergelijkbaar stelsel met dat in Nederland, dat was gebaseerd op collectiviteit en solidariteit. Onder aanvoering van de conservatieve Thatcher-regering werden de Britten zelf verantwoordelijk voor hun pensioenopbouw. Het private stelsel met DC-regelingen heeft volgens Brits onderzoek geleid tot meer armoede onder ouderen. 2 Onder dit nieuwe stelsel waren werkgevers niet langer verplicht zorg te dragen voor het pensioen van de werknemers. Veel werkgevers maakten niet gelijk een einde aan de bestaande DB-regelingen. In de afgelopen jaren is het aantal DB-plannen echter sterk teruggelopen en de verwachting is dat deze trend zich voortzet. 3 Door de sterk toegenomen levensverwachting, hoge inflatie en tegenvallende beleggingsopbrengsten werd dit type pensioentoezegging te duur voor veel ondernemingen. Bij DB-plannen zijn ondernemingen verplicht om bij te storten als het fonds in onderdekking is. Veelal werden DB-plannen stopgezet en werden individuele DC-plannen opgericht. Hierbij werden de risico s verschoven van sponsors naar deelnemers. Deze vorm van pensioentoezegging sluit echter niet aan bij de wensen van de deelnemers. Dezen willen veelal een vorm van zekerheid of in ieder geval meer zekerheid. Daarnaast willen ook veel werkgevers een pensioenvorm aan hun werknemers aanbieden die de werknemers meer zekerheid biedt. De regering van het Verenigd Koninkrijk zag echter dat veel werkgevers de risico s niet meer konden dragen en gedwongen werden over te stappen op een 2 United Kingdom, Department for Work & Pensions Towers Watson

13 Defined Ambition DC-regeling. Het bleek dat veel ouderen een te laag pensioen hadden gespaard om van te kunnen leven. De armoede onder ouderen is de afgelopen jaren sterk toegenomen. De doelstelling van de regering is dan ook te komen met tussenvarianten die het mogelijk maken risico s meer te delen tussen werkgevers en werknemers en deelnemers onderling. De regering hoopt regelingen mogelijk te maken die leiden tot een hogere participatiegraad en daarmee minder armoede onder ouderen in de toekomst. Hierbij werd onder meer onderzoek gedaan naar Collectieve DC (CDC)-regelingen, zoals we die ook in Nederland kennen. Elementen van het Verenigd Koninkrijk-plan De twee elementen die ook voor het Nederlandse stelsel van belang zouden kunnen zijn, hebben te maken met naamgeving en met het aanbieden van een zekerheid. Zoals hiervoor aangegeven is de regering van het Verenigd Koninkrijk op zoek gegaan naar tussenvarianten. Hierbij wordt gepleit voor het beter delen van de risico s tussen de verschillende partijen en het vergroten van de zekerheid van de opgebouwde rechten. De wetgeving moet vervolgens zorgen dat de beloften of garanties die door de sponsor of pensioenaanbieder worden gedaan, ook worden geleverd. De onderzoekers concluderen terecht dat in Nederland vaak de term DB wordt gebruikt voor regelingen die eigenlijk geen zuivere DB-regelingen zijn. De kortingen van de laatste jaren hebben dit ook bevestigd. De concepten worden gepresenteerd als Defined Ambition-plannen. Met het woord Ambition wordt meer de nadruk gelegd op de uitkomst, de beoogde uitkering, dan bij het woord Contribution en wordt recht gedaan aan het risicodragend karakter dat bij de naam Benefit ontbreekt. Het voorstel is om drie varianten te onderscheiden: DB-regelingen, Defined Ambition-regelingen en DC-regelingen. Deze onderverdeling is gebaseerd op het niveau van zekerheid over de hoogte van de uitkeringen dat aan de deelnemers wordt geboden. Deze niveaus lopen van het aanbieden van 1) volledige zekerheid over de hoogte van de uitkering, naar 2) zekerheid over een gedeelte van het ingelegde vermogen of hoogte van de uitkering, tot 3) geen enkele zekerheid. De regering in het Verenigd Koninkrijk stimuleert de opzet van deze Defined Ambition-regelingen. 13

14 Pensioenessays 7 Het Defined Ambition-plan moet aan een aantal voorwaarden voldoen, waaronder: Het moet gericht zijn op de behoefte van deelnemers en werkgevers. Het plan moet toekomstbestendig zijn en over de lange termijn betaalbaar zijn voor werkgevers en werknemers. Het moet eerlijk zijn voor alle generaties; de huidige gepensioneerden en de toekomstige gepensioneerden. De risico s moeten worden gedeeld door alle stakeholders. Het toetsingskader (de regels van de overheid) moet ruimte bieden voor innovatie op het gebied van risicodeling, zonder daarbij de bescherming van de deelnemers uit het oog te verliezen. De regering heeft ook onderzoek gedaan naar verschillende vormen van zekerheid die geboden zouden kunnen worden; waarbij het voor jonge deelnemers belangrijker is zekerheid te krijgen over het terugkrijgen van ingelegde gelden en voor ouderen zekerheid omtrent de uitkering. Het laatste wordt in Nederland ook vaak geopperd. Het is echter vaak niet haalbaar, omdat een groot gedeelte van het rendement nog na pensionering moet worden gehaald. Hierdoor blijft het van belang met enig risico te beleggen. Het bieden van zekerheden ten aanzien van de ingelegde gelden is echter wel een nieuw element. De regering denkt dat het bieden van zekerheid ten aanzien van de ingelegde gelden onder meer de participatiegraad en het vertrouwen in het stelsel kan vergroten. Zij heeft onderzoek gedaan naar de wijze waarop deze garanties kunnen worden verstrekt en zij concludeert dat het op het moment niet opportuun is om deze garanties van de overheid te verwachten. Ze moeten dus gezocht worden in markt. Zowel de introductie van een nieuwe naam als de geldterugzekerheid van de inleg is een nieuw element voor de Nederlandse discussie. De regering beseft natuurlijk dat elke vorm van garantie invloed heeft op het beleggingsbeleid van een fonds en kosten meebrengt. Tegenstanders vinden dat het fonds moet gaan voor een maximaal rendement (binnen risicorestricties) en dat de deelnemers duidelijk moet worden gemaakt waarom dit zo is. Een andere mogelijkheid die is onderzocht, is garanties niet in de markt te verzekeren, maar bij de overheid te leggen. De hierboven beschreven wijzigingen zijn slechts een klein onderdeel van de brede herziening die de regering van het Verenigd Koninkrijk voor ogen heeft. 14

15 Defined Ambition Andere wijzigingen hebben onder meer betrekking op het voortijdig opnemen van pensioentegoeden en het niet verplicht kopen van een lijfrente bij DCregelingen. Ook deze elementen kunnen interessant zijn voor de discussie in Nederland. Problemen in het Nederlandse stelsel In Nederland hadden we een stelsel waarbij de ambitie vaststond. Een eindloonregeling, waarbij deelnemers een bepaald percentage van hun laatstverdiende inkomen als pensioen kregen uitbetaald. De beleving was dat dit inkomen ook na pensionering waardevast zou zijn. Hierdoor was er eigenlijk geen discussie over de verhouding tussen ambitie van de regeling, de premie die hiervoor wordt betaald en het risiconiveau van het beleggingsbeleid. Zeker, premies moesten kostendekkend zijn en het fonds voerde ALM-studies uit waarbij ook werd gekeken naar maximale risico s die gelopen mochten worden. Maar een inhoudelijke discussie over risicobereidheid en de ambitie die gerealiseerd kon worden met de vastgestelde premie, ontbrak. Door de invoering van het middelloonstelsel werd die ambitie al wat onduidelijker voor de deelnemers zelf. Het is eenvoudig om op elk willekeurig moment uit te rekenen wat 70% van het laatstverdiende salaris is en deelnemers kunnen dit ook relateren aan hun huidige uitgavenpatroon. Deze versobering en de daarop volgende versoberingen van het fiscale kader hebben geleid tot een lagere ambitie. Hierdoor is ook de wens van deelnemers om meer zekerheid te krijgen toegenomen en zal deze blijven toenemen. Ik verwacht dat bij een lager bedrag een deelnemer meer zekerheid wil over de uitkering daarvan. Daarnaast heeft de langdurige crisis en de aanhoudende lage rente twijfels opgeroepen over de herstelkracht van pensioenfondsen. Op hetzelfde moment daalden dekkingsgraden met meer dan 10% in de afgelopen 6 jaar door stijging van de overlevingskansen. En deze ontwikkeling heeft pas onlangs geleid tot een latere ingang van de pensioenleeftijd. Voor deze tijd werden deze stijgingen veelal uit de dekkingsgraad gefinancierd. Jongeren realiseren zich dat deze leeftijd voor hen nog later zal liggen. Een hoop zekerheden zijn weggevallen. Met name bij jongere generaties. Door de daling van de dekkingsgraden van de meeste fondsen, het doorvoeren van kortingen op aanspraken en uitkeringen en de stroom aan berichtgeving over 15

16 Pensioenessays 7 de onzekerheden in het stelsel, lijkt bij veel deelnemers alleen nog de zekerheid te bestaan dat zij hun ingelegde premie niet terug gaan krijgen. Dat hun premies en rendementen vloeien naar de huidige generatie ouderen. De ouderen roeren zich ook. Zij zijn van mening dat zij hebben betaald voor een waardevast pensioen en zien kortingen of het niet-verlenen van toeslag bijna als diefstal. Het blijft lastig om uit te leggen dat zij in feite te weinig hebben betaald. Dat de premie was gebaseerd op te lage overlevingskansen. Niet hun fout, maar wel de waarheid. De ontevredenheid bij jongeren ligt ook breder. Dit heeft niet alleen te maken met pensioen. Er wordt gesproken van geluks- en ongeluksgeneraties. De jongeren hebben het idee dat zij een ongeluksgeneratie zijn. Ze worden belast met een hoge staatsschuld, moeten studieleningen aangaan en veel jongeren hebben moeite met het vinden van een baan. Terwijl de ouderen in hun beleving onbeperkt en gratis konden studeren en vroeg van een VUT of pensioenuitkering konden genieten. De discussie over de doorsneepremie wordt ook hierdoor gevoed. Het bevestigt de oneerlijkheid. Hier wordt handig op ingespeeld door mensen en organisaties die het stelsel radicaal willen veranderen. Feit blijft dat er oneerlijkheden in het stelsel zitten. Vergelijk het met de ziektekostenpremie. We betalen allemaal dezelfde premie. Of we nu een gezonde levensstijl hebben of niet. Hogeropgeleiden hebben gemiddeld een hoger salaris en betalen daardoor gemiddeld meer belasting. Hier vindt overdracht plaats van hogeropgeleid naar lageropgeleid. Mensen die nooit hebben gewerkt, ontvangen toch AOW. Deze vormen van solidariteit worden (nog) wel geaccepteerd. Tenzij ze doorschieten, zoals we hebben gezien bij de discussie omtrent het inkomensafhankelijk maken van de premie voor ziektekosten. Ja, de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten. Maar deze vorm was een brug te ver. Juist omdat uit onderzoek is komen vast te staan dat deze herverdeling haaks staat op de zorgvraag. Hogeropgeleiden maken minder zorgkosten. Er zijn dus ook grenzen aan de solidariteit. De vraag is of de pensioensolidariteit helemaal los kan worden gezien van de andere vormen van solidariteit. Vandaag kan de pensioensector niet alle vormen van solidariteit uitleggen. Dit speelt met name voor de doorsneepremie. Als de sector niet langer kan uitleggen waarom, komt de houdbaarheid onder druk te staan. Net zoals de inkomensafhankelijke zorgpremie niet houdbaar was. Hierbij helpt het niet dat de pensioensector niet met één tong spreekt. De sector is verdeeld. De discussie over de doorsneepremie wordt ook gevoed door de heersende onzekerheid. 16

17 Defined Ambition De betaalde premie door jongeren leidt immers tot een te lage opbouw. Het is voor jongeren onzeker of deze te lage opbouw ooit wordt gecompenseerd door een hogere opbouw op latere leeftijd. Dit heeft onder meer te maken met het groeiende aantal zelfstandigen en de onzekerheid over de toekomstbestendigheid van het stelsel. Door deze toegenomen onzekerheid willen jongeren meer garanties. Bovendien geldt dat in tijden van crisis solidariteit in zijn algemeenheid eerder ter discussie staat. Het Nederlandse pensioenstelsel komt in internationaal onderzoek als adequaat en houdbaar naar voren. 4 De kracht van het stelsel zit in de collectiviteit. Het delen van risico s met een grote groep mensen. Juist deze collectiviteit staat nu onder druk. We leven in een maatschappij waarin individuele keuzes belangrijker zijn; we willen ook iets te kiezen hebben. Eigenlijk zijn we in Nederland op zoek naar het ideale stelsel. Een stelsel dat zekerheid biedt, waarbij de risico s op een verkeerde uitkomst klein zijn of liever nog, niet bestaan. Houdbaarheid van het stelsel moet worden bezien vanuit ambitie, kosten en risico. Het feit wil dat de uitkomst altijd onzeker is geweest. De pensioensector, maar ook de aanbieders van pensioen (de werkgevers) hebben daar niet helder over bericht. Sterker nog, we hebben medegedeeld dat het zeker was. De afgelopen 6 jaar is duidelijk geworden dat dit niet meer zo is of nooit zo is geweest. Dit is het resultaat van verschillende factoren. De regelingen zijn in het verleden vanwege de goede financiële posities van de fondsen verbeterd. Menig werkgever had een pensioenregeling met een gouden randje. Er zitten weeffouten in het systeem. In tijden dat het goed gaat, zijn deze niet zichtbaar of worden ze geaccepteerd. Het gaat nu te lang niet goed. Er zijn echter ook veranderingen in de maatschappij die blijvend zijn. Veranderingen die het noodzakelijk maken elementen van het systeem aan te passen. Wat is de oplossing De problemen zijn breed. Toekomstbestendigheid heeft met veel facetten te maken. Ze heeft met betaalbaarheid te maken, maar ook met continuïteit van het draagvlak voor het stelsel. In dit stuk richt ik mij op de continuïteit van dit draagvlak. De verkoopbaarheid. Het product pensioen verkoopt zich immers 4 Bron: Mercer

18 Pensioenessays 7 niet meer vanzelf. En veel van de onvrede vindt zijn grondslag in het gevoel dat gelden niet eerlijk worden verdeeld. Het is een gegeven dat werkgevers stabiele kosten willen. Dit heeft twee facetten: 1) een stabiele premie, en 2) geen (onbeperkte) bijstortingsverplichtingen. Eigenlijk is deze weg al ingezet, mede door de IFRS-regelgeving, en is deze niet meer te stoppen. Als gevolg hiervan verdwijnt in Nederland langzaam maar zeker de zuivere DB-regeling. De DB-regelingen die nog bestaan, zijn veelal regelingen waarbij het risico van de werkgevers beperkt is en deze regelingen zijn eigenlijk wat wij nu nog in Nederland noemen CDC-regelingen. Ik stel dat veel deelnemers de behoefte hebben aan een ambitie en dat werkgevers als onderdeel van hun arbeidsvoorwaarden ook nog steeds graag een ambitie willen meegeven. Deze ambitie zal vanzelfsprekend een afgeleide blijven van de premie die men bereid is te betalen en het risico dat men bereid is te lopen. Deze ambitie moet duidelijk door de werkgever worden vertaald voor de werknemers en via het fonds voor alle deelnemers. De benaming CDC dekt eigenlijk niet de lading van veel regelingen. De Nederlandse CDC-regeling is veel meer dan een DC-regeling waarbij een aantal risico s wordt gedeeld. De regeling gaat nog steeds uit van een ambitie: een bepaald inkomen dat bereikt moet worden op pensioendatum. We moeten dus de naam aanpassen van veel pensioenregelingen. De naam moet de lading weer gaan dekken. Het plan van het Verenigd Koninkrijk heeft de oplossing. De naam Defined Ambition sluit namelijk veel beter aan bij dit type regeling. Dit lijkt alleen een naamswijziging, maar dat is het niet. Daarnaast moeten we inzien dat deelnemers meer zekerheid willen. Hierbij wordt in eerste instantie niet zekerheid over de hoogte van de uitkering bedoeld, maar zekerheid over het ten minste terugkrijgen van de inleg. De discussie omtrent de doorsneepremie heeft hier ook mee te maken. Jonge deelnemers voelen het als onrechtvaardig dat ze met zekerheid de eerste periode te veel betalen voor hun opbouw en dat het niet zeker is dat zij hiervan profiteren als ze ouder zijn. Het plan van het Verenigd Koninkrijk heeft de oplossing: een garantie bieden dat ten minste ingelegde gelden worden terugbetaald. Het zou mooi zijn een model uit te werken waarbij niet alleen een garantie wordt gegeven dat de betaalde werknemers- en werkgeverspremies worden uitgekeerd, maar dat deze premies worden uitbetaald inclusief een vergoeding voor inflatie. Deze inflatie kan eventueel per jaar worden gemaximeerd. Tevens dient een correctie plaats te vinden voor de risico s die al gelopen zijn. Dit betreft 18

19 Defined Ambition bijvoorbeeld het overlijdensrisico en het arbeidsongeschiktheidsrisico. Wellicht zou er voor de ingelegde premies wel een staatsgarantie moeten komen. Peter Kraneveld stelde in zijn column in het FD van 23 juni 2014 terecht de vraag waarom die wel bestaat voor privéspaargeld maar niet voor privépensioenspaargeld. Die kan net als bij banktegoeden worden gemaximeerd op een bepaald bedrag. Voorheen werd gecommuniceerd over de zekerheid van het pensioen. Pensioen was iets waar mensen zich geen zorgen over hoefden te maken. Nu wordt de sector gedwongen de nadruk te leggen op de onzekerheid van het pensioen. We gaan in de communicatie steeds meer van een Defined Benefit-systeem naar een Defined Contribution-systeem. Deelnemers wisten vroeger wat ze kregen, nu weten ze wat ze inleggen. Hierbij vertellen pensioenfondsen de deelnemers nu dat ze geen zekerheid kunnen geven over wat ze voor deze inleg terugkrijgen. Het beeld dat bij velen bestaat, is dat ze hun inleg wellicht niet terugkrijgen. Dat het geld opgaat aan hoge vermogensbeheerkosten, uitvoeringskosten en bonussen; en voor jongeren specifiek: opgaat aan de huidige generatie ouderen en gepensioneerden. De overheid is van mening dat het vertrouwen in het pensioenstelsel kan worden hersteld door niet alleen eerlijk te berichten over de onzekerheden die in het stelsel zitten, maar ook de nadruk te leggen op deze onzekerheden. Ik wil niet beweren dat we niet eerlijk moeten informeren of de onzekerheden onderbelicht moeten laten. We moeten echter wel zekerheden tegen deze onzekerheden gaan zetten. We kunnen mensen niet vertellen dat ze nu een bepaald bedrag hebben gespaard (opgebouwd), maar dat het maar de vraag is of ze dat bedrag wel terugkrijgen. Zonder zekerheden zal het vertrouwen niet worden hersteld en blijft het stelsel aan draagvlak verliezen. Daarnaast wordt door het geven van een garantie ook tegemoetgekomen aan een belangrijk bezwaar tegen de doorsneepremie. Door de garantie op de ingelegde premie te verstrekken wordt de onzekerheid bij jongeren weggenomen dat hun opbouw uiteindelijk lager is dan de voor hen ingelegde premie. Het is voor jongeren immers onzeker of deze te lage opbouw ooit wordt gecompenseerd door een hogere opbouw op latere leeftijd. Dit heeft onder meer te maken met het groeiende aantal zelfstandigen (zzp ers) en de onzekerheid over de toekomstbestendigheid van het stelsel. Door deze toegenomen onzekerheid willen jongeren meer garanties en in tijden van crisis staat solidariteit in zijn algemeenheid eerder ter discussie. 19

20 Pensioenessays 7 Het belangrijkste argument om over te stappen op Defined Ambition-plannen met een garantie gekoppeld aan de ingelegde premiegelden is het vergroten van het draagvlak. De naam van de regeling geeft duidelijk aan dat het een ambitie is. Alle informatie dient hierop afgestemd te zijn. Tevens dient deze ambitie duidelijk te worden besproken en te worden vastgelegd tussen de partijen die de regeling afsluiten. Door de garantie weten de deelnemers dat ze altijd hun ingelegde premie plus compensatie voor inflatie terugkrijgen. Sommigen zullen zeggen dat het slechts een naamswijziging is en dat er wezenlijks niets verandert. De wezenlijke verandering zit ook in het formuleren van de ambitie van de overeengekomen regeling. Daarover dient dan ook heldere informatie te worden verstrekt aan de deelnemers. Door middel van staatjes met fictieve rendementen, fictieve inflatiecijfers en fictieve verandering van bijvoorbeeld de levensverwachting kan inzicht worden gegeven in de realisatie van de ambitie. Het fonds dient hierbij ook uit te leggen op basis waarvan zij is gekomen tot de overeengekomen ambitie. Hierbij denk ik bijvoorbeeld aan een onderbouwing van het gemiddelde rendement, de risicobereidheid en de inflatiecijfers die zijn gebruikt. Andere tegenargumenten kunnen worden gezocht in de betaalbaarheid. Het afgeven van een garantie zal een deel van het risicobudget opslokken. Daarnaast zal het leiden tot hogere uitvoeringskosten, omdat per deelnemer moet worden bijgehouden wat zijn totale inleg is. De garantie is immers gekoppeld aan de inleg en niet aan de opbouw. Ik zou daartegen in willen brengen dat de pensioenfondsen verdere schaalvoordelen moeten realiseren om hogere uitvoeringskosten te compenseren. Dat de garantie geld kost, mag duidelijk zijn. Het is onzekerheid (risico) die rendement oplevert. Meer zekerheid zal onherroepelijk leiden tot een lagere ambitie. Ik verwacht echter dat dit zal meevallen, doordat maar een klein gedeelte van de bestaande opbouw direct is gefinancierd vanuit premies. Pas bij zeer lage dekkingsgraden zal een fonds niet meer kunnen voldoen aan deze garantie. Het pensioenstelsel zou echt ten dode zijn opgeschreven als fondsen niet meer de inleg plus (gemaximeerde) inflatie kunnen garanderen. Conclusie/samenvatting De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel kan alleen worden gewaarborgd door hernieuwd vertrouwen te creëren. Hierover bestaat eigenlijk brede 20

21 Defined Ambition eensgezindheid. Over de manier waarop dit vertrouwen hersteld kan of moet worden, zijn de meningen echter verdeeld. Wellicht vormt heldere informatie hierop een uitzondering. In mijn bijdrage heb ik getracht twee elementen in te brengen die volgens mij onontbeerlijk zijn voor het herstellen van het vertrouwen. Het eerste element is de naamgeving van de regelingen. De naam van de regeling en de berichtgeving daaromtrent moeten duidelijker aangeven op welke zekerheden zij is gebouwd. Hierbij is het van belang dat de partners die de regeling overeenkomen, heldere afspraken maken over de ambitie van de regeling, de hoogte van de premie en het risico dat moet worden genomen om hiermee die ambitie te bereiken. Ik stel dat veel deelnemers de behoefte hebben aan een ambitie en dat werkgevers als onderdeel van hun arbeidsvoorwaarden ook nog steeds graag een ambitie willen meegeven. Doordat DB-regelingen onbetaalbaar zijn geworden, zal de Defined Ambition-regeling voor veruit de grootste groep werknemers de voorkeur genieten boven een DC-regeling. Bij DC-regelingen zijn de uitkomsten immers nog onzekerder, terwijl de behoefte aan zekerheid groot is. Ik verwacht steun van de AFM voor deze naamswijziging. De AFM vindt immers ook dat het ZZP-pensioenfonds, het initiatief van APG-dochters Loyalis en Inadmin, geen pensioenfonds mag heten omdat de term pensioenfonds alleen mag worden gebruikt als het daadwerkelijk gaat om een officieel pensioenfonds, zodat er geen verkeerde verwachtingen ontstaan over de partij of het pensioen. 5 Over het ontstaan van verkeerde verwachtingen bij de benaming Defined Benefit van veel van de bestaande Nederlandse pensioenregelingen zijn we het dan wel eens. Het tweede element is het bieden van een garantie aan deelnemers dat ingelegde premiegelden, gecorrigeerd voor inflatie, altijd worden uitgekeerd. Hiermee wordt een belangrijke onzekerheid die bij met name jonge deelnemers leeft, weggenomen. De discussie omtrent de doorsneepremie wordt hier niet mee opgelost, maar in ieder geval wel vereenvoudigd. Met deze twee elementen lossen we niet het hele pensioenprobleem op. Daar is het probleem te breed voor. Wel zetten we twee belangrijke stappen in de juiste richting van herstel van vertrouwen. Een juiste benaming van de regeling is een belangrijke zet in de berichtgeving en het bieden van een garantie zal meer rust en zekerheid geven. 5 AFM

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015 Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Agenda 1. Rol klankbordgroep 2. Waarom een nieuwe pensioenregeling?

Nadere informatie

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis.

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis. WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis 29 oktober 2015 Agenda Welke pensioenstelsels zijn er? Wat is de houdbaarheid van het

Nadere informatie

Een nieuwe pensioenregeling

Een nieuwe pensioenregeling Een nieuwe pensioenregeling De pensioenregeling van Pensioenfonds voor de Accountancy wordt per 1 januari 2015 aangepast. Het bestuur heeft inmiddels de hoofdlijnen van de nieuwe regeling vastgesteld.

Nadere informatie

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten Dames en heren, Hartelijk dank voor de uitnodiging om hier vandaag op uw symposium te komen spreken. Als koepel van verenigingen van gepensioneerden wil de KNVG de belangen van gepensioneerden behartigen

Nadere informatie

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten artikel Inleiding Reeds geruime tijd wordt een maatschappelijke discussie gevoerd over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel.

Nadere informatie

De doorsneepremie ZO DENKEN WIJ ER OVER. De doorsneepremie. De doorsneepremie

De doorsneepremie ZO DENKEN WIJ ER OVER. De doorsneepremie. De doorsneepremie Zo denken wij er over is een uitgave van ABP Corporate Communicatie. Voor meer informatie verwijzen wij u naar www.abp.nl. september 2007 ZO DENKEN WIJ ER OVER Collectief versus individueel Juridische

Nadere informatie

Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen

Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen Commissie Toekomstbestendigheid Aanvullende Pensioenregelingen Prof. dr. K.P. Goudswaard (voorzitter) Prof. dr. R.M.W.J.

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Wat betekenen de nieuwe pensioenmaatregelen voor u? De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar geheel noch gedeeltelijk van. Page 2 of 5 Voorwoord In

Nadere informatie

Van gegarandeerd pensioen naar een pensioenspaarpot

Van gegarandeerd pensioen naar een pensioenspaarpot Van gegarandeerd pensioen naar een pensioenspaarpot Ons pensioenstelsel is van oudsher een stelsel dat voor werknemers zekerheden biedt. Met zekerheden wordt hier verstaan: de werknemer weet al ruim voor

Nadere informatie

Het Garantie pensioen met vaste collectieve premie

Het Garantie pensioen met vaste collectieve premie Het Garantie pensioen met vaste collectieve premie Inhoudsopgave Het Garantie pensioen met vaste collectieve premie van Delta Lloyd Waarom Collectief Defined Contribution? 5 Wat is het? 5 De kracht van

Nadere informatie

Verslag Mandema Update mei 2014

Verslag Mandema Update mei 2014 Verslag Mandema Update mei 2014 Terwijl de leden van de Eerste Kamer zich op 20 mei jl. bogen over de Wet verlaging maximumopbouw- en premiepercentages pensioen, kregen onze relaties te horen wat de consequenties

Nadere informatie

Extra nieuwsbrief. De positie van het pensioenfonds. Mei 2012. Waarom een extra nieuwsbrief?

Extra nieuwsbrief. De positie van het pensioenfonds. Mei 2012. Waarom een extra nieuwsbrief? Mei 2012 Extra nieuwsbrief Waarom een extra nieuwsbrief? De positie van pensioenfondsen krijgt voortdurend veel aandacht in de media. De berichten over pensioenen zijn vaak complex en de laatste tijd nogal

Nadere informatie

PENSIOEN UPDATE In Nederland

PENSIOEN UPDATE In Nederland PENSIOEN UPDATE In Nederland Oktober 2015 Het pensioenlandschap in het algemeen, maar ook hoe werknemers naar pensioen kijken, verandert in rap tempo. Zowel in 2014 als in 2015 zijn grote bezuinigingen

Nadere informatie

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM Aanpassing pensioenregeling een must Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM 1 Aanpassing pensioenregeling een must Inhoud Marcel Brussee: Achtergrond wijzigingen

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Agenda Stand van zaken PPF APG: kerngegevens, beleggingsresultaten dekkingsgraadontwikkeling Deelnemerstevredenheidsonderzoek Effecten

Nadere informatie

Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011

Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011 Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011 Agenda Welkom Notulen vergadering 2 november Performance SPLB Het pensioengebouw en juridisch advies Financiën Communicatie en LinkedIn groep

Nadere informatie

Extra informatie pensioenverlaging

Extra informatie pensioenverlaging Extra informatie pensioenverlaging Wat is de invloed van de verlaging op mijn netto pensioen? Als u nog niet met pensioen bent, kunnen we u nu niet zeggen hoe uw netto pensioen

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING 1- Waarom heeft het ABP een herstelplan opgesteld? ABP is, evenals vele andere pensioenfondsen, zwaar geraakt door de crisis op de financiële

Nadere informatie

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012 De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt Workshop 9 mei 2012 Programma De aanleiding en het pensioenakkoord op hoofdlijnen Aanpassingsmechanismes Fiscale pensioenkader

Nadere informatie

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009 Pensioenbijeenkomst herstelplan 2009 Pensioenfonds voor de Grafische Bedrijven (PGB) over herstelplan 2009 juli 2009 Inleiding Waarom 5 pensioenbijeenkomsten? ernstige situatie met grote gevolgen voor

Nadere informatie

JOUW PENSIOEN VERANDERT Jij kiest je pensioenregeling

JOUW PENSIOEN VERANDERT Jij kiest je pensioenregeling JOUW PENSIOEN VERANDERT Jij kiest je pensioenregeling INHOUD 2 Wie voert de pensioenregeling uit? Het pensioengebouw in Nederland De pensioenregelingen van RELX in Nederland Vergelijking CDC en IDC Welke

Nadere informatie

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014 Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader Juni 2014 Inhoudsopgave Wetsvoorstel aanpassing FTK Beleidsdekkingsgraad Premievaststelling Toekomstbestendig indexeren Inhaalindexatie Hersteltermijn

Nadere informatie

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Jaarvergadering DNP 25 maart 2015 Frans Dooren, directeur 1 Agenda - Even voorstellen - Terugblik 2014 - Organisatie, Dekkingsgraad, Rente, Verplichtingen,

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij

De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij 3 De beschikbare premieregeling In Nederland bestaan grofweg twee categorieën pensioenregelingen: beschikbare premieregelingen enerzijds en middelloon-

Nadere informatie

15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling

15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling Er verandert wat aan je pensioen 15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling Over de pensioenleeftijd en de AOW 1. Moet ik nu blijven werken tot 67 jaar? Het pensioen dat je vanaf

Nadere informatie

AOW Franchise: DB: Afstempelen: DC: Dekkingsgraad: APF: Beschikbare premie regeling: Doorsneesystematiek: Beschikbare premiestaffel: Eigen bijdrage:

AOW Franchise: DB: Afstempelen: DC: Dekkingsgraad: APF: Beschikbare premie regeling: Doorsneesystematiek: Beschikbare premiestaffel: Eigen bijdrage: PENSIOENWOORDENBOEK AOW Franchise: dat deel van je salaris waar je geen pensioen over op kunt bouwen. Je ontvangt later immers AOW. Je AOW samen met je pensioen is later je inkomen. Afstempelen: verlaging

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland Human Resources Stichting Pensioenfonds Nederland Toelichting Witteveenkader II en nieuw Financieel Toetsingskader 30 september 2014 kantoor Amsterdam Identifier Presentatie Seminar DNB 28 en 30 mei 2013

Nadere informatie

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Vrouw en Pensioen anno 2015 e.v. Balans tussen werk, zorg en invloed ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Mr. Caroline Jones Groeneweg RB Even voorstellen 3 pijlers Nederlands pensioenstelsel 3.Privé 2.De werkgever

Nadere informatie

Pensioenfonds Update April 2014

Pensioenfonds Update April 2014 Pensioenfonds Update April 2014 1. Van de Voorzitter nr 17 april 2014 pagina 1 INHOUD 1. Van de voorzitter 1 2. Dekkingsgraad gestegen in eerste twee maanden 2014 2 3. Interview met Roy Braem en Klaas

Nadere informatie

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht 2015. Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Welke gebeurtenissen beïnvloeden uw pensioen?

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht 2015. Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Welke gebeurtenissen beïnvloeden uw pensioen? Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u inzicht in wat u krijgt bij pensionering en arbeidsongeschiktheid. In dit overzicht staat ook wat uw eventuele partner

Nadere informatie

Het verbeterde financieel toetsingskader (ftk) Zeist, 26 juni 2014

Het verbeterde financieel toetsingskader (ftk) Zeist, 26 juni 2014 Het verbeterde financieel toetsingskader (ftk) Zeist, 26 juni 2014 Wat doet het ftk? Wat zit er in de pot? Wat is er beloofd? Generatiebalans FTK = beheersingssysteem Indicator Nominale dekkingsgraad

Nadere informatie

Pensioennieuwsbrief AC Rijksvakbonden. Februari 2012. Ferry Pereboom Angelique Kansouh

Pensioennieuwsbrief AC Rijksvakbonden. Februari 2012. Ferry Pereboom Angelique Kansouh Pensioennieuwsbrief AC Rijksvakbonden Ferry Pereboom Angelique Kansouh Februari 2012 De AC Rijksvakbonden zijn een initiatief van NCF, Juvox, VPW en VCPS Inhoudsopgave 0. Voorwoord......... 3 1. Lage dekkingsgraad

Nadere informatie

Veelgestelde vragen nettopensioenregeling

Veelgestelde vragen nettopensioenregeling Veelgestelde vragen nettopensioenregeling Vragen en antwoorden over pensioenopbouw en verzekeren nabestaandenpensioen over uw pensioengevend salaris boven 100.000 Pagina 1 van 7 Vragen en antwoorden Wat

Nadere informatie

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Nummer 14 > Jaargang 10 > November 2012 inhoud > Financiële positie: dekkingsgraad blijft laag [p.1] Bestuur / Verantwoordingsorgaan [p.2] Uniform Pensioen

Nadere informatie

De toekomst van ons pensioen de visie van FNV KIEM en NVJ

De toekomst van ons pensioen de visie van FNV KIEM en NVJ De toekomst van ons pensioen de visie van FNV KIEM en NVJ De pensioencommissie van FNV KIEM en de NVJ heeft besloten een beknopte visie te formuleren over de toekomst van ons pensioenstelsel. Deze is bedoeld

Nadere informatie

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen RBS pensioen update Van premie tot pensioen Hoe is uw pensioen opgebouwd? Waarom zitten veel pensioenfondsen nu in de problemen? Hoe ziet de toekomst van pensioen in Nederland eruit? In deze RBS Pensioen

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen?

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Casper van Ewijk, Netspar & University of Amsterdam KNAW Symposium, 9 januari 2014, Amsterdam Agenda Wat is een pensioen? Goed pensioen is een risicovol pensioen

Nadere informatie

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1A

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1A <Uitkeringsovereenkomst> <Premieovereenkomst> Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1A Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u inzicht in wat

Nadere informatie

Hoe is uw pensioen geregeld?

Hoe is uw pensioen geregeld? Hoe is uw pensioen geregeld? De Ahold Pensioenregeling 2015 Geachte heer, mevrouw, Welkom bij Ahold Pensioenfonds! Als u 21 jaar of ouder bent, bouwt u vanaf uw datum in dienst pensioen bij ons op. Dit

Nadere informatie

Update! WIJZIGINGEN PENSIOENREGELING PER 1 JANUARI 2015. bpfhibin.nl

Update! WIJZIGINGEN PENSIOENREGELING PER 1 JANUARI 2015. bpfhibin.nl Update! bpfhibin.nl stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen December 2014 Kunt u uw werknemers uitleggen wat er per 1 januari 2015 is veranderd aan hun pensioen? WIJZIGINGEN

Nadere informatie

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij Welkom OWASE Pensioenforum 26 juni 2013 OWASE 3 juli 2013 bij Pensioenfonds en solidariteit: één voor allen, allen voor één! www.owase.nl PFO20130626/20130703 2 Programma Pensioenforum De bedoeling van

Nadere informatie

Toelichting. Uniform Pensioenoverzicht 2015. Uitkeringsovereenkomst

Toelichting. Uniform Pensioenoverzicht 2015. Uitkeringsovereenkomst Toelichting Uniform Pensioenoverzicht 2015 Uitkeringsovereenkomst Actieve deelnemer Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft inzicht in uw inkomen dat u van Hagee

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur de pensioenregeling

Nadere informatie

134 De Pensioenwereld in 2015

134 De Pensioenwereld in 2015 14 134 De Pensioenwereld in 2015 Ontwikkelingen in de pensioenmarkt 135 Het nieuwe FTK: oude wijn in nieuwe zakken? Auteurs: Gijs Hoedemaker, Machiel Koper en Alexander van Stee Na de crisis leek er een

Nadere informatie

Eerlijker over pensioen

Eerlijker over pensioen Eerlijker over pensioen Speech Harman Korte tijdens Eye on Pensions Wassenaar, 14 januari 2013 Dames en heren, Mijn hartelijke dank aan onze gastheer voor de gelegenheid om een inhoudelijke bijdrage aan

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

Inleiding. Keuzemogelijkheden

Inleiding. Keuzemogelijkheden In dienst Bij indiensttreding bij UWV ga je ook automatisch pensioen opbouwen bij Pensioenfonds UWV. Waar moet je op letten? Welke keuzes kun je maken? N.B. Op dit moment ligt de officiële pensioenleeftijd

Nadere informatie

Risico s rond pensioen

Risico s rond pensioen Risico s rond pensioen Uitgave maart 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds ) is van algemene aard, uitsluitend

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Pensioenactualiteiten

Pensioenactualiteiten Pensioenactualiteiten Medezeggenschap Waterbedrijven, Waterschappen, Netwerkbedrijven 16-05-2013 Agenda Dekkingsgraad en financiële positie fonds Wijzigingen in 2012 Ontwikkelingen en gevolgen voor ABP

Nadere informatie

ABP: uw pensioen en mijn pensioen

ABP: uw pensioen en mijn pensioen ABP: uw pensioen en mijn pensioen Als uw vertegenwoordiger in de Deelnemersraad van het ABP houd ik mij bezig met ons pensioen. Eind januari werd duidelijk dat de maatregelen die getroffen waren om het

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

Ontwikkelingen in 2012

Ontwikkelingen in 2012 1 Jaarbericht 2012 Ontwikkelingen in 2012 2012 was, in alle opzichten, weer een bewogen jaar. We kregen onder meer te maken met hectische ontwikkelingen op de financiële markten, met veranderingen in de

Nadere informatie

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012.

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Kwartaalbericht 2012 Samenvatting 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Meer informatie over de dekkingsgraad vindt u op de website. Beleggingsrendement 4,2%

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Pensioenfonds Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt

Nadere informatie

Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling

Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling 1. Waarom wordt het nieuwe pensioenreglement pas later uitgereikt? Antwoord: De pensioenregeling is gebaseerd

Nadere informatie

1. Definities Kostendekkende premie Premie die noodzakelijk is om jaarlijks ouderdomspensioenaanspraken in te kopen.

1. Definities Kostendekkende premie Premie die noodzakelijk is om jaarlijks ouderdomspensioenaanspraken in te kopen. Premiebeleid 1. Definities Kostendekkende Premie die noodzakelijk is om jaarlijks ouderdomspensioenaanspraken in te kopen. Gedempte Premie gebaseerd op gemiddelde rente curves, waardoor de invloed van

Nadere informatie

Toelichting Inkopen van Netto pensioenaanspraken

Toelichting Inkopen van Netto pensioenaanspraken Toelichting Inkopen van Netto pensioenaanspraken Voor wie? Deze toelichting is van belang voor medewerkers die deelnemen aan de nettopensioenregeling. Doel toelichting Het pensioenfonds communiceert in

Nadere informatie

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Beleggingen Het totaal rendement over het afgelopen boekjaar 2010 is uitgekomen op 15,6%. Als we naar de onderverdeling kijken zien we het

Nadere informatie

Wat zijn voor mij argumenten voor en tegen waardeoverdracht naar PFZW?

Wat zijn voor mij argumenten voor en tegen waardeoverdracht naar PFZW? Start Deze Argumentenkaart laat zien wat vanuit het perspectief van een nieuwe deelnemer bij PFZW de belangrijkste argumenten individuele naar PFZW zijn. Een pensioenuitvoerder kan zowel een pensioenfonds

Nadere informatie

1.B. Jouw Cosun pensioen. Informatiebijeenkomsten voor pensioengerechtigden mei 2014

1.B. Jouw Cosun pensioen. Informatiebijeenkomsten voor pensioengerechtigden mei 2014 1.B Jouw Cosun pensioen Informatiebijeenkomsten voor pensioengerechtigden mei 2014 1 Agenda Pensioen in Nederland Waarom een nieuwe regeling bij Cosun? Pensioenpremie Toeslagverlening (indexatie) Discussie

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 14 september 2015 VERD VERD VERD VERD GEWIJZI Vooraf VERD VERD 08 VERD Herziening IORP-richtlijn VERD G 01 02 03 04 05 VERD Toekomst pensioenstelsel Algemeen

Nadere informatie

Pensioenakkoord. Spelregels vanuit de actuaris bezien. Drs A.G.M. den Hartogh AonHewitt

Pensioenakkoord. Spelregels vanuit de actuaris bezien. Drs A.G.M. den Hartogh AonHewitt Pensioenakkoord Spelregels vanuit de actuaris bezien Drs A.G.M. den Hartogh AonHewitt Agenda Twee cijfermatige voorbeelden Verhoging pensioenleeftijd Overgang naar zachte verplichtingen Waarderingsvraagstuk

Nadere informatie

Pensioenwijzigingen 2014. en verder?

Pensioenwijzigingen 2014. en verder? Pensioenwijzigingen 2014 en verder? Agenda Lenteakkoord AOW Lenteakkoord pensioen Pensioenakkoord wat (voorlopig?) niet doorgaat Aanpassingen Varia Lenteakkoord - AOW Vanaf 2013: AOW in stapjes naar 67

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

Inleiding. Keuzemogelijkheden

Inleiding. Keuzemogelijkheden In dienst Bij indiensttreding bij UWV ga je ook automatisch pensioen opbouwen bij Pensioenfonds UWV. Waar moet je op letten? Welke keuzes kun je maken? Inleiding Iedereen die in dienst komt bij UWV start

Nadere informatie

Ballast Nedam Pensioenfonds. Informatiebijeenkomst Premievrijen en gepensioneerden. Theo Bruijninckx 1 november 2004

Ballast Nedam Pensioenfonds. Informatiebijeenkomst Premievrijen en gepensioneerden. Theo Bruijninckx 1 november 2004 Ballast Nedam Pensioenfonds Informatiebijeenkomst Premievrijen en gepensioneerden Theo Bruijninckx 1 november 2004 Onderwerpen Agendapunt 1: Jaarverslag 2003 Overzicht 2003 Herstelplan 2002 Agendapunt

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur

Nadere informatie

Gezamenlijk op weg naar een nieuwe pensioenregeling

Gezamenlijk op weg naar een nieuwe pensioenregeling PENSIOENMAGAZINE JULI 2014 Gezamenlijk op weg naar een nieuwe pensioenregeling Vorig jaar zomer is aangekondigd dat de pensioenregeling van NIBC zou gaan veranderen. Inmiddels is een Pensioencommissie

Nadere informatie

Hoe is jouw pensioen geregeld?

Hoe is jouw pensioen geregeld? Hoe is jouw pensioen geregeld? Beste deelnemer, Welkom bij Pensioenfonds Ernst & Young! Je bouwt vanaf je indiensttreding pensioen bij ons op. Dit doe je via je werkgever. Elke pensioenuitvoerder heeft

Nadere informatie

Welkom bij de informatiemiddag van PGB

Welkom bij de informatiemiddag van PGB Welkom bij de informatiemiddag van PGB Vanaf 2016 ook een beschikbarepremieregeling 2 1 Tom Vollebergh Bestuurslid PGB Informatietechnologie Luuk Lennaerts Bestuurssecretaris PGB 3 Middelloonregeling (DB-regeling)

Nadere informatie

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram 02 verkort in beeld 03 Ontwikkelingen 05 08 10 Pensioenen Beleggingen Organogram Aantal deelnemers dat pensioen opbouwt Aantal personen dat een ouderdomspensioen ontvangt Aantal deelnemers met slapende

Nadere informatie

Het Nederlandse pensioensysteem. Een overzicht van de belangrijkste aspecten

Het Nederlandse pensioensysteem. Een overzicht van de belangrijkste aspecten Het Nederlandse pensioensysteem Een overzicht van de belangrijkste aspecten Het Nederlandse pensioensysteem Een overzicht van de belangrijkste aspecten Stichting voor Ondernemingspensioenfo Inhoud 1 Inleiding

Nadere informatie

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1 <Uitkeringsovereenkomst> <Premieovereenkomst> Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1 Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u inzicht in wat

Nadere informatie

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen?

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? 1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? Het pensioenfonds staat er financieel niet goed voor. De twee belangrijkste oorzaken: 1. Nederlanders worden steeds ouder. Met name de laatste

Nadere informatie

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid Stella Hoff Inhoud Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2 Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen SCP-publicatie Pensioenen:

Nadere informatie

Herziening pensioenstelsel

Herziening pensioenstelsel Herziening pensioenstelsel Het pensioenstelsel staat al een tijdje onder druk. Dat geldt niet alleen voor de AOW, maar ook voor de tweede pijler. De toenemende vergrijzing en de stijging in de levensverwachting

Nadere informatie

Pensioengrens 100.000 / opbouw 1,75% Aardverschuiving op komst. Amsterdam, 20 juni 2013

Pensioengrens 100.000 / opbouw 1,75% Aardverschuiving op komst. Amsterdam, 20 juni 2013 Pensioengrens 100.000 / opbouw 1,75% Aardverschuiving op komst Amsterdam, 20 juni 2013 Het Pensioenlandschap in vogelvlucht Algemene ontwikkelingen: wederkerige intergenerationele solidariteit wordt eenzijdig

Nadere informatie

ABP: uw pensioen en mijn pensioen

ABP: uw pensioen en mijn pensioen ABP: uw pensioen en mijn pensioen Als uw vertegenwoordiger in de Deelnemersraad van het ABP houd ik mij bezig met ons pensioen. Eind januari werd duidelijk dat de maatregelen die getroffen waren om het

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Wijzigingen in de pensioenwetgeving... 2. Belangrijke gevolgen van de pensioenwijzigingen... 4

Wijzigingen in de pensioenwetgeving... 2. Belangrijke gevolgen van de pensioenwijzigingen... 4 UPDATE Pensioenspecial september 2014 Sneller op de hoogte zijn van het nieuws? Volg ons op Social Media! Mandema & Partners helpt u graag bij het interpreteren van de pensioenwijzigingen die voor u en

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomsten. Grolsch Pensioenfonds

Deelnemersbijeenkomsten. Grolsch Pensioenfonds Deelnemersbijeenkomsten Grolsch Pensioenfonds 4 en 5 maart 2015 Pensioen in het kort Wie beslist er over je pensioen? Pensioenovereenkomst Arbeidscontract CAO werkgever werknemers Uitvoeringsovereenkomst

Nadere informatie

Uw pensioen in onzekere tijden

Uw pensioen in onzekere tijden Uw pensioen in onzekere tijden Stichting Pensioenfonds 1 Inleiding Dekkingsgraad per 31 december 2011 is 83,7%. Het pensioenfonds loopt (ver) achter op herstelplan. Voorlopig kortingsbesluit is noodzakelijk.

Nadere informatie

AANVULLENDE PENSIOENREGELING

AANVULLENDE PENSIOENREGELING AANVULLENDE PENSIOENREGELING Stichting Bedrijfspensioenfonds voor de Agrarische en Voedselvoorzieningshandel Uw pensioen is onze zorg. Inleiding Voor u ligt de brochure over de aanvullende pensioenregelingen

Nadere informatie

Pensioenen Oktober 2015

Pensioenen Oktober 2015 Pensioenen Oktober 2015 Agenda Waarom deze bijeenkomst? Waarom Pensioenfonds PGB? Pensioenregelingen 2016 Volgende stappen Vragen 2 Waarom deze bijeenkomst? Informeren over veranderingen op pensioengebied

Nadere informatie

Overzicht en kerncijfers pensioenregelingen Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie

Overzicht en kerncijfers pensioenregelingen Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie Overzicht en kerncijfers pensioenregelingen Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie (BPF Baksteen) is opgericht op 1-4-1957.

Nadere informatie

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Corporate Pensioen 4 Juni 2009 Vragen 1. Hoe zeker is mijn toekomstige pensioenvoorziening bij Nationale-Nederlanden? 3. Hoe weet ik hoeveel pensioen

Nadere informatie

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Aan: alle actieve deelnemers alle gewezen deelnemers alle pensioengerechtigden datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Betreft: de risico s van het pensioenfonds voor

Nadere informatie

Vragen en antwoorden pensioenakkoord

Vragen en antwoorden pensioenakkoord Vragen en antwoorden pensioenakkoord 1. Waarover gaat dit pensioenakkoord? Het pensioenakkoord gaat over drie onderwerpen: de AOW, de aanvullende pensioenen, en de kansen van ouderen op de arbeidsmarkt.

Nadere informatie

Toelichting Pensioen Akkoord Regeling 2015

Toelichting Pensioen Akkoord Regeling 2015 Toelichting Pensioen Akkoord Regeling 2015 Programma Wrap up proces tot op heden Achtergronden Proces Nieuwe regeling 2015 Impact van Pensioenregeling Vervolg traject Vragen en antwoorden 2 Wrap up: Achtergronden

Nadere informatie