MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE"

Transcriptie

1 - ALGEMENE PROBLEMATIEK MAT00 - MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE Het belang van de keuze van materialen en buwtechnieken in het Brussels Hfdstedelijk Gewest BENADERING De keuze van materialen en buwtechnieken wrdt te vaak gestuurd dr het esthetische karakter (stedenbuwkundig reglement, keuze van de buwheer, ), dr technische vereisten (stabiliteit, vuurbestendigheid, ), en ng meer dr het ecnmische aspect dat inherent is aan de buwksten. Deze manier van keuzes maken aangaande technieken en buwmaterialen, hudt erg weinig rekening met de pririteiten die ndig zijn m de gevlgen van de buw p de gezndheid en het milieu te beperken. De "duurzame" keuze van buwmaterialen met absluut rekening huden met de bekmmernissen inzake gezndheid, milieu en energie. > Impact p de gezndheid Hewel de markt en de reglementeringen p dit vlak steeds strikter wrden (zie de pkmst van de eclabels die beperkingen pleggen qua emissies, de Eurpese richtlijn REACH enz.), blijven er p de markt prducten en buwmaterialen bestaan die schadelijk kunnen zijn vr de gezndheid, tijdens hun fabricage, hun uitvering, hun gebruik, f hun beheer p het einde van de levensduur, als afvalstf. De keuze van de materialen en de buwtechnieken met rekening huden met dit gegeven. De prblemen die men ervaart en hun mgelijke plssingen situeren zich p het vlak van: de ademhalingswegen: prblemen verrzaakt dr minerale vezels, VOS het endcrien systeem: aanwezigheid van PCP, vlamvertragers het risic p kanker: aanwezigheid van tlueen, benzeen, xyleen f PCP huidirritaties en irritaties aan de gen: aanwezigheid van frmaldehyde, minerale vezels de nieren: aanwezigheid van tlueen, benzeen, xyleen f PCP het zenuwstelsel: aanwezigheid van tlueen, benzeen, xyleen f PCP, lindaan f insecticiden, fungiciden en pesticiden Deze lijst smt slechts enkele risic s p die te maken hebben met hfdzakelijk chemische vervuiling. Andere risicfactren hebben fysische rzaken (vchtigheid) f bilgische rzaken (schimmel, mijten, pllen). Meer infrmatie ver dit nderwerp vindt u in de fiches CSS08 Fysische en chemische verntreiniging binnenshuis, CSS09 Lijm en verf: hun invled p gezndheid en milieu en CSS11 Interne vervuilingsbrnnen beperken: bicntaminanten. > Impact p het leefmilieu De impact p het leefmilieu kan vele vrmen aannemen. Dit geldt vr elk materiaal, vanaf de grndstfwinning tt het einde van de levenscyclus. De grndstfwinning kan schade aanrichten aan de natuur en kan de reserves van niet-hernieuwbare brnnen aantasten, de BLZ. 1 VAN 8 MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE JULI ALGEMENE PROBLEMATIEK MAT00 -

2 stadia van prductie, uitvering en explitatie genereren vervuilende stffen en afval, k de vernietigingsfase genereert vaak een aanzienlijke heveelheid afval en andere schade. Het leven van het materiaal f het prduct hudt niet systematisch p bij de afbraak van het gebuw: materialen wrden gedemnteerd, gerecupereerd, vr andere deleinden ingezet, het zijn allemaal scenari s die een andere impact hebben Het is k belangrijk m in deze reflectie de milieu-impact mee te nemen die verband hudt met het transprt en de energie m prducten te vervaardigen (elementen en materialen). > Energieverbruik De bezrgdheid van de buwers gaat steeds meer uit naar een ratineel gebruik van energie teneinde het energieverbruik in de gebuwen te beperken. Die delstelling is essentieel, maar het is wel van belang dat we de milieu-impact van het architectuurprject als een glbale prblematiek bekijken. Het energieverbruik van een gebuw beperkt zich immers niet tt de verwarming, de prductie van sanitair warm water en strmverbruik. Het hudt meer algemeen verband met het architectuurntwerp, en meer bepaald de inplanting (distributienetwerken en binnenkmende leidingen), de riëntatie van het gebuw (znneinbreng, natuurlijke verlichting enz.), de keuze van buwsystemen en -materialen (grijze energie van materialen ), en de capaciteit van het gebuw m zich dr de tijd aan te passen aan diverse gebruikswijzen. KEUZECRITERIA Behalve de algemene bezrgdheid ver gezndheid en milieu, met de keuze van materialen idealiter rekening huden met de vlgende criteria: > Srt en rsprng van de grndstffen Kennis van de grndstffen die in de samenstelling van de materialen wrden gebruikt, kan een idee geven ver de milieu-impact van het prduct. Men met zich nder meer de vlgende vragen stellen: Is de grndstf natuurlijk hernieuwbaar 1 p relatief krte termijn (minder dan 20 jaar), is ze afkmstig uit recyclagecircuits, f is ze in grte heveelheid aanwezig in de natuur? Kan de grndstf een brn zijn van uitstt van schadelijke stffen f deeltjes? Wat is de gegrafische rsprng van de grndstf: reginaal, natinaal, Eurpees, mndiaal? Welke vrzrgen werden bij de ntginning en de explitatie van de grndstf genmen: veiligheid en gezndheid van de arbeiders f bewners, maatschappelijke cntext? Het is bijvrbeeld beter dat betn wrdt aangemaakt met granulaten die vrtkmen uit de recyclage van inerte steenmaterialen, in plaats van riviergrind f steengreves, waarvan de winning de natuur ntwricht. Om dezelfde reden kiest men het best hut van gelabelde prducties en van lkale afkmst, en geen hut dat in niet-verantwrde, niet-duurzame explitaties is gekapt. > Type uitvering De uitvering van de materialen kan aan de rsprng liggen van vervuiling p verschillende niveaus. Al naar gelang het geval heeft de uitvering immers minder f meer water en elektriciteit ndig en brengt ze meer f minder afval mee. In dezelfde cntext zrgt de uitveringstechniek vr een minder f meer cnsequente verplaatsing van buwmaterialen en arbeiders. Bijvrbeeld: een traditinele buwtechniek zals metselwerk verrzaakt een grtere vervuiling p de buwplaats dan een buwtechniek p basis van prefabricatie, die een ptimaal afvalbeheer in een atelier garandeert, een snelle uitvering mgelijk maakt en het transprt beperkt. 1 Een grndstf is hernieuwbaar indien ze zdanig wrdt gebruikt dat de vrraad ervan niet uitgeput geraakt. De jaarlijkse natuurlijk geprduceerde heveelheid met gelijk zijn f met meer bedragen dan de heveelheid die de mens in diezelfde peride uit het milieu heeft gehaald (bijvrbeeld: hut, in het kader van verantwrde bsbuw). BLZ. 2 VAN 8 MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE JULI 2010

3 We wijzen algemeen gesprken p het belang van de manier waarp kwalitatief de materialen wrden aangewend. Het is van essentieel belang m zich te infrmeren ver de geldende nrmen en prfessinele vrschriften, zdat later niets afgebrken met wrden wegens een slechte uitvering in het begin. > Levensduur Elk materiaal heeft een gemiddelde levensduur die varieert p basis van de kwaliteit van het prduct, en zijn uitvering en nderhud. Men met trachten m zveel mgelijk materialen te gebruiken met een z lang mgelijke levensduur en een z klein mgelijke impact p het milieu. De reële levensduur van het gebruikte materiaal met truwens z dicht mgelijk bij de theretische levensduur liggen. Dat betekent dat het materiaal gemakkelijk nderhuden en hersteld met kunnen wrden, maar vral dat de aanwending adequaat met zijn. Het blijft raadzaam m het juiste materiaal te gebruiken, p de juiste plaats, vr het juiste gebruik, en p de juiste wijze. > Ndzaak van nderhud en behud De meeste materialen hebben nderhud f bijwerkingen ndig m hun behud in de tijd te garanderen. Bij het kiezen van materialen met men zich vragen stellen ver de frequentie en het srt nderhud ndig vr elk type afwerkingsmateriaal (binnen: vlerbekleding, muurbekleding, schrijnwerk,... buiten: gevelbekleding, dakbedekking, schrijnwerk,...), maar men met k p zek gaan naar een adequaat gebruik m al dat nderhud te beperken. Men kiest het best buwmaterialen en -technieken die p lange termijn hersteld f bijgewerkt kunnen wrden znder al te zware ingrepen. In dezelfde zin kan men bij het kiezen van materiaal met een langere levensduur, een selectie maken p basis van de mgelijkheid tt vervanging p het einde van de levenscyclus. In alle gevallen met men erp tezien dat mkeerbare technieken wrden tegepast, die de mgelijkheid bieden m beschadigde delen te demnteren, znder dat de delen die in gede staat verkeren schade plpen. De behandelingsprducten meten speciaal nderzcht wrden m hun eventuele impact te bepalen p de gezndheid en het milieu. We nemen het vrbeeld van lijmen en verven die VOS (vluchtige rganische stffen) kunnen bevatten, die schadelijk zijn vr de gezndheid en die de recycleerbaarheid van een samenstellend element beperken. > Recyclagemgelijkheid en srt behandeling Alle materialen prduceren afval, zwel in het stadium van de prductie als van de explitatie f de afbraak. In het beste geval kunnen de gebruikte materialen wrden gerecupereerd vr hergebruik f recyclage. In het slechtste geval wrdt het thermisch gevalriseerd (verbranding) f naar de strtplaats gebracht, waar het bijdraagt tt de belasting van het leefmilieu. Het srt behandeling p het einde van de levensduur hangt niet enkel af van de aard van de materialen, maar k van de manier waarp ze wrden gebruikt, hetgeen de demntage- en recuperatiecapaciteit bepaalt van de samenstellende elementen en materialen. Het is ndig m een decnstructiedesign te verwegen, ftewel de kunst m iets te ntwerpen met het g p een latere afbraak (eerder schreven dan lijm, plannen en infrmatie beschikbaar inzake afbraak, ). De recyclagemarkt evlueert vrtdurend en het is niet gemakkelijk m de recyclagemgelijkheid van materialen te bepalen, want ze varieert vlgens het aanbd van de markt en de gegrafische ligging. Bij gebrek aan precieze infrmatie met het vrzrgsprincipe wrden tegepast. Op basis hiervan wrden materialen gekzen waar een gevestigde, al bewezen recyclagemgelijkheid vr bestaat. Dit principe impliceert dat men alle adequate middelen met inzetten m ged te kunnen srteren en te kmen tt een efficiënte afbraak, met name cördineren p de buwplaats, alle BLZ. 3 VAN 8 MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE JULI 2010

4 betrkkenen p hun verantwrdelijkheid wijzen, de vereiste infrmatie en instrumenten ter beschikking stellen, We merken p dat materialen van plantaardige f dierlijke rsprng vaak als vrdeel hebben dat ze gemakkelijk recycleerbaar f zelfs cmpsteerbaar zijn (bijvrbeeld: smmige catings f natuurlijke islatiematerialen, hut,...), p vrwaarde dat de behandelingen die ze hebben ndergaan dit ptentieel niet schaden. De afvalbeheergids inzake buw en afbraakwerken uitgegeven dr Leefmilieu Brussel (versie december 2009) vermeldt de belangrijkste acties die meten wrden ndernmen teneinde de prductie van afval te beperken en het afvalverwerkingsprces ged te beheren. De verschillende actren staan erin vermeld, met beschrijving van hun rl en hun activiteiten. De vzw ROTOR is een gede infrmatiebrn rnd afval, beheer, hergebruik en recyclage en de integratie van die benaderingen in het architectuurprject (www.rtrdb.rg). Tal van buwprducten uit recyclagecircuits verschijnen nu p de markt. Smmige daarvan wrden vrgesteld p de site van het KINT (Kninklijk Instituut vr het Duurzame Beheer van de Natuurlijke Rijkdmmen en de Bevrdering van Schne Technlgie): > Overzicht van de criteria Verscheidene eerder aangehaalde criteria kunnen geïntegreerd en samengevegd wrden in de vrm van een waardeberdeling in een glbale vergelijkende studie van buwmaterialen Levenscyclusanalyse (LCA) f Ecbalans. Dit srt gegevens geeft de mgelijkheid m buwmaterialen te kiezen die rekening huden met de bezrgdheid m gezndheid en milieu. De meilijkheid bestaat er vrtaan in m cherente LCA-brnnen te identificeren (gerealiseerd vlgens dezelfde hypthesen en methdlgieën), deze te begrijpen en ze te interpreteren. In deze gids wrdt regelmatig verwezen naar een evaluatiesysteem van het vlgende type: de Milieuclassificatie van buwmaterialen van het NIBE (Nederlands Instituut vr Buwbilgie en Eclgie). Het NIBE is een referentietl ntwikkeld in Nederland met als del het pstellen van een klassement van buwmaterialen p basis van eclgische indicatren. Deze studie neemt verschillende factren in aanmerking die de natuurlijke mgeving, de bebuwde mgeving en de mens beïnvleden. Het materiaal f de techniek met de laagste NIBE-cëfficiënt heeft de beste eclgische eigenschappen. De criteria die in de NIBE-studie in aanmerking werden genmen, zijn de primaire energiebehefte vr de vervaardiging van het materiaal, de uitputting van de vrraden van natuurlijke hulpbrnnen, de vervuiling van de plaats waar de grndstf wrdt gewnnen, de fysische f chemische wijziging van de mlecuulketen, de uitstt van de vervuilende stffen CO 2 en SO 2 de gezndheidsfactr (gas / hygrmetrie / electrmagnetisch niveau), de levensduur (levensduur en nderhud, recyclage) en tt slt een valrisatie-index. De NIBE-tl biedt de mgelijkheid m in het kader van een buw f renvatie een keuze te maken gericht p gezndheid en milieu, p basis van een vergelijking van verschillende materialen bestemd vr eenzelfde functie. De infrmatie met betrekking tt deze nrm en methdlgie is beschikbaar p het internet: f p de Vlaamse tegenhanger De ppularisering van de infrmatie ver het eclgisch kiezen van materialen biedt iedereen de kans m zijn pririteiten aangaande begde buw- f renvatieprjecten te bepalen en te mschrijven. De keuze van buwmaterialen en -technieken gebeurt p basis van verschillende criteria. Het is belangrijk deze te kennen vrdat men een buw- f renvatieprject start. BLZ. 4 VAN 8 MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE JULI 2010

5 HANDELEN Wat met men den als men wrdt gecnfrnteerd met de keuze van buwmaterialen? Drie basishandelingen meten leiden bij deze bedenkingen. Op basis hiervan is het mgelijk een aangepaste selectie te maken tussen buwmaterialen, die rekening huden met de bekmmernis m bezuiniging, leefmilieu en gezndheid: Minimaal: Het gebruik van buwmaterialen ratinaliseren GEBRUIKEN INDIEN NODIG Vrdat men zich vragen stelt ver de eclgische keuze van materialen, met men nagaan f die materialen echt nntbeerlijk zijn. Het is natuurlijk nmgelijk m te buwen "znder materiaal", maar het is wel mgelijk m het materiaal alleen daar te gebruiken waar het ndig is f m smmige materialen te hergebruiken. We nemen als vrbeeld vler-, wand- en plafndbekledingen waarvan men in smmige gevallen kan afzien, mdat de ruwe afwerkingsmaterialen zichtbaar wrden gelaten. Denk aan vlerplaten in glad betn, zichtbare plafndstructuren (huten structuur f hlle welfsels in glad betn) f verschillende srten metselwerk vr de muren. Men kan nder andere het gebruik van pleisterwerk, plafnnering, vlerbekleding enz. vermijden. Ok de structuur kan zdanig wrden bestudeerd dat men uitkmt bij een techniek die eenzelfde buwkwaliteit biedt maar met een kleinere heveelheid materiaal. Aangeraden: De materiaalkeuze ptimaliseren vlgens gebruik, belasting en bestemming KIEZEN VOLGENS DE BEHOEFTE Op basis van het srt gebruik van het materiaal, van zijn belasting (afbraakstffen, mechanische belastingen,...) en van zijn bestemming (gebruik in een weinig tegankelijk deel van het gebuw b.v.) selecteert men materiaalgrepen die de beste sterkte-eigenschappen in de tijd hebben, rekening hudend met de eventuele ndzaak van nderhud, slijtage, vervanging en dergelijke. Optimaal: Vr eenzelfde technische kwaliteit de materialen kiezen die de kleinste impact hebben p het milieu ECOLOGISCHE KEUZE Als de buwwijze bepaald is en de esthetische criteria en de "technische" kenmerken van de materialen zijn vastgesteld, vert men een grndig nderzek uit naar de eclgische kwaliteiten van de materialen. Bij een gelijkwaardige kwaliteit p technisch vlak en vereenkmstig de inherente belasting bij de tepassing van het betreffende materiaal, met men ervr zrgen dat men het materiaal kiest met de kleinste impact p het milieu en de gezndheid. Het is belangrijk te vermelden dat het kiezen van de buwmaterialen tegelijkertijd met gebeuren met het verleg ver de keuze van buwtechnieken. Elke buwtechniek heeft vren nadelen, zwel vanuit ecnmisch, milieuvriendelijk als maatschappelijk gpunt. We nemen als vrbeeld de uitvering van een "lichte" binnenwand (gipskartn p een metalen structuur) in vergelijking met een "zware" wand (metselwerk in baksteen). De "lichte" wand kan snel wrden geplaatst, met een geringe afvalprductie, er kmt geen water bij te pas... Maar ze biedt meestal een slechtere akestische prestatie en al haar samenstellende elementen kunnen niet systematisch gerecycleerd wrden, k al gaat het slpwerk een stuk vltter. De "zware" wand wrdt minder snel pgericht, er is water ndig in variabele heveelheden en bvenp kmt vaak een afwerkingscating, wat de heveelheid materie en arbeid vermeerdert... Ze biedt daarentegen een betere akestische prestatie, een betere thermische prestatie dr haar inertie en ze beschikt ver een hg recyclageptentieel (inerte materialen). BLZ. 5 VAN 8 MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE JULI 2010

6 Hier zien we beter het rechtstreekse verband tussen de buwmaterialen en de keuze van de buwtechnieken ten pzichte van de eisen van het prject. Deze analyse met vraf en vr elk geval afznderlijk uitgeverd wrden dr de pdrachtgever en de uitverder. ECONOMISCHE GEGEVENS In tegenstelling tt de gangbare pvatting, zrgt de keuze van eclgische materialen vr nieuwbuw f renvatie niét systematisch vr een meerkst. De ecnmische analyse met vr elk geval afznderlijk gebeuren en behalve de kstprijs van de materialen, meten k de kstprijs van de uitvering, de levensduur en de nderhudsksten wrden meegerekend. We nemen als eenvudig vrbeeld de keuze van een huten raamkzijn, dat belangrijke thermische en eclgische prestaties biedt in vergelijking met aluminiumprfielen, waarvan de milieu-impact ngunstiger is. In de praktijk blijkt hut, afhankelijk van de srt, k ecnmisch interessanter. RENOVATIE & NIEUWBOUW: VERSCHILLENDE VOORZORGEN Kiezen tussen bepaalde eclgische materialen vr een renvatie is en blijft relatief meilijk. Bij renvaties gebeurt het vaak dat men plssingen met zeken vr vchtprblemen, prblemen van beschadigde materialen f aantasting dr insecten f schimmels. Dit vereist het gebruik van materialen f behandelingen die een enrme impact p het milieu kunnen hebben. Dr creatieve keuzes te maken bij nieuwbuw, vermijdt men een grt aantal van die meilijkheden en kan men besparen p bepaalde van die materialen f kan men uit een ruimer palet kiezen. Desndanks is het beter te renveren dan eraan te verzaken mwille van de impact p het milieu. Bij het pwaarderen van een bestaande wning kan men de bestaande cnstructie gebruiken, de heveelheid "nieuwe grndstf" beperken en de ecnmische en milieu-impact van de distributienetten verkleinen (gas / water / elektriciteit / rilering). Anderzijds draagt een renvatie in een stedelijke mgeving bij tt het bevrderen van de kwaliteit van de stad en de mbiliteit, als het gericht is p penbaar en alternatief verver (fiets...). We wijden hier even uit m te vermelden dat men bij een renvatie gecnfrnteerd kan wrden met materialen die na jaren schadelijk blijken vr de gezndheid en/f het milieu. We nemen als vrbeeld de vezelmaterialen van het type asbest (denk aan nderdakpanelen, islatie,...) f smmige muurbekledingen (bepaalde ldverven,...). Al naar gelang de behandeling ervan (verwijderen, gladschuren,...) meten bijzndere maatregelen wrden genmen. Het is belangrijk m zich te infrmeren ver het type bestaande materialen in het te renveren gebuw, alsk ver de maatregelen die men met nemen vr hun behandeling, vervanging f verwijdering. MEER WETEN Vr bijkmende infrmatie ver de materiaalkeuze en het afvalbeheer in gebuwen kunt u de vlgende fiches raadplegen: MAT01 - Didactische en ergnmische vrzieningen inzake afvalbeheer ntwerpen MAT02 - Ruwbuw: ratinele en spaarzame technieken en buwmaterialen kiezen, rekening hudend met hun milieubalans MAT03 - Een materiaal kiezen vr de dakbedekking, rekening hudend met zijn milieubalans MAT04 - Het ideale materiaal kiezen vr buitenschrijnwerk MAT05 - Thermische islatie: geznde en eclgische materialen kiezen MAT06 - Bekleding van binnenmuren en plafnds: geznde en eclgische materialen kiezen MAT07 - Vlerbekleding: geznde materialen met een gunstige milieubalans kiezen MAT08 - Een hutsrt kiezen vlgens de aard en de tepassing BLZ. 6 VAN 8 MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE JULI 2010

7 MAT10 - Niet-dragende muren en tussenwanden: geznde materialen met een gunstige milieubalans kiezen MAT11 - Akestische islatie: geznde materialen met een gunstige milieubalans kiezen MAT12 - Recycleer materialen en afval, z mgelijk in situ MAT13 - Rekening huden met de levensduur van bestaande en tekmstige gebuwen en hun cmpnenten BLZ. 7 VAN 8 MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE JULI 2010

8 AANVULLENDE INFORMATIE BIBLIOGRAFIE Algemene werken ver de keuze van materialen: Michiel Haas, Milieuclassificatie Buwmaterialen, Nederlands Instituut vr Buwbilgie en Eclgie te Naarden (NIBE) - Fiches Ecbestekken, pgemaakt dr de Cnferentie ver ecbuwen - Friedrich Kur, L habitat éclgique Quels matériaux chisir, uitg. Terre Vivante, 1999 Jutta Schwarz, L éclgie dans le bâtiment Guides cmparatifs pur le chix des matériaux de cnstructin, 1998 Suzanne en Pierre Déux, Le guide de l habitat sain, Mediec Editins Leefmilieu Brussel, Adviesgids vr het energievriendelijk en duurzaam ntwerpen van cllectieve wningen Infrmatie ver eclgische cnstructies: Ecmat, Infrmatie ver labels: Natureplus: Frest Steward Cuncil: Pan Eurpean Frest Certificatin: Varia Wetenschappelijk en Technisch Centrum vr het Buwbedrijf: BLZ. 8 VAN 8 MATERIALEN IN BOUW EN RENOVATIE JULI 2010

EEN WARMTESTRATEGIE ONTWIKKELEN

EEN WARMTESTRATEGIE ONTWIKKELEN EEN WARMTESTRATEGIE ONTWIKKELEN PRINCIPES BENADERING Wintercmfrt gegarandeerd tegen een z laag mgelijk energieverbruik Als je een gebuw buwt f renveert, wil je cmfrt bieden, zwel tijdens de winter als

Nadere informatie

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN KOUDEBRUGGEN BEPERKEN Details ntwerpen die de cntinuïteit van de thermische islatie garanderen, een crrecte tepassing p de werf garanderen en de bestaande kudebruggen pheffen PRINCIPES BENADERING Kudebruggen

Nadere informatie

NIET-DRAGENDE BINNENMUREN EN TUSSENWANDEN: GEZONDE MATERIALEN MET EEN GUNSTIGE MILIEUBALANS KIEZEN

NIET-DRAGENDE BINNENMUREN EN TUSSENWANDEN: GEZONDE MATERIALEN MET EEN GUNSTIGE MILIEUBALANS KIEZEN PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN NIET-DRAGENDE BINNENMUREN EN TUSSENWANDEN: GEZONDE MATERIALEN MET EEN GUNSTIGE MILIEUBALANS KIEZEN Ver eclgische binnenwanden

Nadere informatie

ZORGEN VOOR THERMISCHE INERTIE

ZORGEN VOOR THERMISCHE INERTIE ZORGEN VOOR THERMISCHE INERTIE Zware materialen kiezen en ze in rechtstreeks cntact laten met de mgeving van het lkaal, m te beschikken ver een gede thermische buffer PRINCIPES BENADERING Om tijdens de

Nadere informatie

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN - - EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN PRINCIPES BENADERING Een efficiënt en vrdelig systeem kiezen m warmte uit te stralen Naast de prductiewijze, een kwaliteitsvlle verdeling en een efficiënte regeling,

Nadere informatie

FYSISCHE EN CHEMISCHE VERONTREINIGING BINNENSHUIS BEPERKEN

FYSISCHE EN CHEMISCHE VERONTREINIGING BINNENSHUIS BEPERKEN PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN - - FYSISCHE EN CHEMISCHE VERONTREINIGING BINNENSHUIS BEPERKEN Kies materialen die weinig f geen chemische en fysische verntreinigende

Nadere informatie

HET IDEALE MATERIAAL KIEZEN VOOR BUITENSCHRIJNWERK

HET IDEALE MATERIAAL KIEZEN VOOR BUITENSCHRIJNWERK PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN - - HET IDEALE MATERIAAL KIEZEN VOOR BUITENSCHRIJNWERK Hernieuwbare materialen gebruiken f materialen die vldende aanwezig

Nadere informatie

HET VERDEELNETWERK VOOR DE VERWARMING OPTIMALISEREN

HET VERDEELNETWERK VOOR DE VERWARMING OPTIMALISEREN - - HET VERDEELNETWERK VOOR DE VERWARMING OPTIMALISEREN Het algemeen rendement van de verwarmingsinstallatie verbeteren dr te zrgen vr een efficiënte verdeling van de energie PRINCIPES BENADERING Naast

Nadere informatie

EEN MATERIAAL KIEZEN VOOR DE DAKBEDEKKING, REKENING HOUDEND MET ZIJN MILIEUBALANS

EEN MATERIAAL KIEZEN VOOR DE DAKBEDEKKING, REKENING HOUDEND MET ZIJN MILIEUBALANS - ALGEMENE PROBLEMATIEK MAT03 - EEN MATERIAAL KIEZEN VOOR DE DAKBEDEKKING, REKENING HOUDEND MET ZIJN MILIEUBALANS Gebruik kwaliteitsmaterialen die bestand zijn tegen aantasting,, die vernieuwbaar f vervledig

Nadere informatie

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN XCDC Trading & Cnsultancy B.V.B.A. B-8780 Ostrzebeke 1. Algemeen CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN Vanaf 1 st juli 2014 is de CE MARKERING van buwprducten die nder een geharmniseerde nrm vallen,

Nadere informatie

Hergebruikinitiatieven

Hergebruikinitiatieven Hergebruikinitiatieven Principe: materialen en verpakkingen hergebruiken vr ze afval wrden Hergebruik betekent de terugwinning en het hergebruik van prducten f nderdelen ervan: hergebruik van de verschillende

Nadere informatie

THERMISCHE ISOLATIE: KIES GEZONDE EN ECOLOGISCHE MATERIALEN

THERMISCHE ISOLATIE: KIES GEZONDE EN ECOLOGISCHE MATERIALEN PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN THERMISCHE ISOLATIE: KIES GEZONDE EN ECOLOGISCHE MATERIALEN Kies hernieuwbare, recycleerbare en gerecycleerde materialen f

Nadere informatie

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken.

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken. 5.2.7 Energie Wat is het thema en waarm is het belangrijk? Het thema energie gaat ver het gebruik van energie in de gebuwde mgeving vr verwarming, keling, verlichting en industriële en agrarische prcessen.

Nadere informatie

EEN GOEDE LUCHTKWALITEIT VERZEKEREN

EEN GOEDE LUCHTKWALITEIT VERZEKEREN EEN GOEDE LUCHTKWALITEIT VERZEKEREN Verntreinigende stffen vermijden en zrgen vr vldende luchtverversing m de luchtkwaliteit te garanderen PRINCIPES BENADERING De luchtkwaliteit in gebuwen is vaak slechter

Nadere informatie

Beleidsplan Natuur, Landschap, Infrastructuur en Gebouwen 2010-2015 consistent actief beheer

Beleidsplan Natuur, Landschap, Infrastructuur en Gebouwen 2010-2015 consistent actief beheer Beleidsplan Natuur, Landschap, Infrastructuur en Gebuwen 2010-2015 cnsistent actief beheer Hfdlijnen van beleid, delstellingen en randvrwaarden Vastgesteld p 11 december 2009 1. 1. Inleiding Het Beleidsplan

Nadere informatie

Ontwikkelingsplan 2010-2020 van het transmissienet voor elektriciteit ELIA

Ontwikkelingsplan 2010-2020 van het transmissienet voor elektriciteit ELIA Ontwikkelingsplan 2010-2020 van het transmissienet vr elektriciteit ELIA Verklaring van de Algemene Directie Energie met het g p de gedkeuring van het plan dr de federale Minister van Energie Deze verklaring

Nadere informatie

DE "MANUELE VENTILATIE" OPTIMAAL ORGANISEREN

DE MANUELE VENTILATIE OPTIMAAL ORGANISEREN - - DE "MANUELE VENTILATIE" OPTIMAAL ORGANISEREN Wanneer en he lang meten kamers verlucht wrden wanneer er geen installatie vr hygiënische ventilatie aanwezig is? PRINCIPES CONTEXT De luchtkwaliteit hangt

Nadere informatie

MATERIALEN EN AFVAL RECYCLEREN, ZO MOGELIJK IN SITU

MATERIALEN EN AFVAL RECYCLEREN, ZO MOGELIJK IN SITU MATERIALEN EN AFVAL RECYCLEREN, ZO MOGELIJK IN SITU Oplssingen vr de valrisatie van verschillende srten afval afkmstig van buw- en renvatiewerken, teneinde het strten van afval zveel mgelijk te verminderen.

Nadere informatie

OO: het aanbod lokale, seizoen- en bio producten in de distributiesector vergroten

OO: het aanbod lokale, seizoen- en bio producten in de distributiesector vergroten OO: het aanbd lkale, seizen- en bi prducten in de distributiesectr vergrten Onder 'distributiesectr' verstaat men alle handelszaken van het intermediaire aanbd (grthandel) en het eindaanbd (grtdistributie,

Nadere informatie

EFFICIENTE REGELING VAN DE VERWARMINGSINSTALLATIE

EFFICIENTE REGELING VAN DE VERWARMINGSINSTALLATIE - - EFFICIENTE REGELING VAN DE VERWARMINGSINSTALLATIE Een ged geregeld verwarmingssysteem zrgt vr een ideaal evenwicht tussen de behefte aan energie en de werkelijk geprduceerde heveelheid warmte PRINCIPES

Nadere informatie

Les Hernieuwbare energie

Les Hernieuwbare energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Hernieuwbare energie Werkblad Les Hernieuwbare energie Werkblad "100% duurzaam", "Hllandse wind", "Kies bigas!": wie de reclames van energiebedrijven bekijkt zu bijna denken

Nadere informatie

THERMISCHE ISOLATIE: KIES GEZONDE EN ECOLOGISCHE MATERIALEN

THERMISCHE ISOLATIE: KIES GEZONDE EN ECOLOGISCHE MATERIALEN THERMISCHE ISOLATIE: KIES GEZONDE EN ECOLOGISCHE MATERIALEN Kies hernieuwbare, recycleerbare en gerecycleerde materialen f materialen die in vervled in de natuur aanwezig zijn, rekening hudend met hun

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

DE LEVENSCYCLUS VAN GEBOUWEN EN HUN COMPONENTEN

DE LEVENSCYCLUS VAN GEBOUWEN EN HUN COMPONENTEN PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN - - DE LEVENSCYCLUS VAN GEBOUWEN EN HUN COMPONENTEN Zie het gebuw als een element dat in de tijd evlueert, met verschillende

Nadere informatie

Onderwerp Wijziging van de Verordening tot het kunnen verlenen van een alleenrecht voor Concern voor Werk. Aan de raad. Status: ter besluitvorming

Onderwerp Wijziging van de Verordening tot het kunnen verlenen van een alleenrecht voor Concern voor Werk. Aan de raad. Status: ter besluitvorming N. 218419-1 Emmelrd, 14 januari 2014. Onderwerp Wijziging van de Verrdening tt het kunnen verlenen van een alleenrecht vr Cncern vr Werk. Advies raadscmmissie [ ] Aan de raad. Status: ter besluitvrming

Nadere informatie

Gedragscode voor de leden van de Beroepsvereniging van Nederlandse Stedebouwkundigen en Planologen

Gedragscode voor de leden van de Beroepsvereniging van Nederlandse Stedebouwkundigen en Planologen Gedragscde vr de leden van de Berepsvereniging van Nederlandse Stedebuwkundigen en Planlgen Gedragscde vr de leden van de Berepsvereniging van Nederlandse Stedebuwkundigen en Planlgen Inhudspgave Hfdstuk

Nadere informatie

Effectenbeoordeling inzake parkeerplaatsen

Effectenbeoordeling inzake parkeerplaatsen Effectenberdeling inzake parkeerplaatsen Basisstructuur van het dcument vr de parkings die 3 tt 10 'vertllige' parkeerplaatsen bevatten ten pzichte van de vrschriften van art. 2.3.54, 1 en 2 van het BWLKE

Nadere informatie

DE BINNENHUISVERONTREINIGING BEPERKEN: DE ELEKTROMAGNETISCHE VERONTREINIGING

DE BINNENHUISVERONTREINIGING BEPERKEN: DE ELEKTROMAGNETISCHE VERONTREINIGING PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN - - DE BINNENHUISVERONTREINIGING BEPERKEN: DE ELEKTROMAGNETISCHE VERONTREINIGING PRINCIPES CONTEXT Externe en interne brnnen

Nadere informatie

AGE Algemene Vergadering 2013 Declaratie 17 May 2013

AGE Algemene Vergadering 2013 Declaratie 17 May 2013 AGE Algemene Vergadering 2013 Declaratie 17 May 2013 De Eurpese Unie is p een cruciaal mment gekmen en nderzekt de hervrming van haar visie en haar bij vrrang belangrijkste dmeinen, in het licht van de

Nadere informatie

De Belgische cementindustrie. Standpunt

De Belgische cementindustrie. Standpunt De Belgische cementindustrie Standpunt 1. Eén van de pijlers van het Waalse ecnmische landschap. De cementindustrie is één van de "pijlers" van het Belgische industriële landschap en van het Waalse in

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap vr de Veiligheid van de Vedselketen Omzendbrief betreffende de cntrle van de identiteit van paarden en de uitsluiting vr de slacht vr menselijke cnsumptie van buiten de wettelijke termijn

Nadere informatie

PROJECTOPROEP "be Circular - be Brussels" Kandidatuurdossier 2016

PROJECTOPROEP be Circular - be Brussels Kandidatuurdossier 2016 Kandidatuurfrmulier vr luik 4 PROJECTOPROEP "be Circular - be Brussels" Kandidatuurdssier 2016 Vr gratis begeleiding bij de implementatie van de methde "Resilience Design" ter identificatie van de relevante

Nadere informatie

Preventie tegen chemische risico s in carrosseriebedrijven

Preventie tegen chemische risico s in carrosseriebedrijven Preventie tegen chemische risic s in carrsseriebedrijven Eind 2010 werd k een inspectiecampagne gehuden bij de carrsseriebedrijven. De campagne kaderde in een Eurpese SLIC-campagne Chemische agentia p

Nadere informatie

IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT

IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT BIJLAGE 1 IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT 1. Inleiding Op 1 juli 2013 is de Wet verplichte meldcde huiselijk geweld en kindermishandeling

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

IWT-TETRA project. Stortklaar zelfverdichtend beton Naar een optimale integratie in het bouwproces. dr. ir. Ann Van Gysel ing.

IWT-TETRA project. Stortklaar zelfverdichtend beton Naar een optimale integratie in het bouwproces. dr. ir. Ann Van Gysel ing. IWT-TETRA prject Strtklaar zelfverdichtend betn Naar een ptimale integratie in het buwprces dr. ir. Ann Van Gysel ing. Thmas Cls Inhud Intrductie Vrstelling prject Methdiek + Prjectteam Gebruikersgrep

Nadere informatie

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden?

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden? Omgevingsscan Achtergrnd prject De gemeente Drdrecht heeft het plan pgevat de prblematiek rndm (merendeels verslaafde) dak- en thuislze mensen in haar stad aan te pakken. In dit kader heeft de gemeente

Nadere informatie

OO: De sector van de verwerking van duurzame voeding ontwikkelen

OO: De sector van de verwerking van duurzame voeding ontwikkelen OO: De sectr van de verwerking van duurzame veding ntwikkelen Uitdagingen Op het vlak van milieu - Verwerkte duurzame vedingswaren aanbieden aan verbruikers: het aanbd vergrten m de milieu-impact van het

Nadere informatie

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN KOUDEBRUGGEN BEPERKEN Details ntwerpen die de cntinuïteit van de thermische islatie garanderen, een crrecte tepassing p de werf garanderen en de bestaande kudebruggen pheffen PRINCIPES BENADERING Kudebruggen

Nadere informatie

HOUTBEHANDELINGEN: AANDACHT SCHENKEN AAN DE GEVOLGEN VOOR DE GEZONDHEID

HOUTBEHANDELINGEN: AANDACHT SCHENKEN AAN DE GEVOLGEN VOOR DE GEZONDHEID PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN - - HOUTBEHANDELINGEN: AANDACHT SCHENKEN AAN DE GEVOLGEN VOOR DE GEZONDHEID PRINCIPES CONTEXT Vermijd hutverduurzamingsprducten

Nadere informatie

Beleidsplan Natuur, Landschap, Infrastructuur en Gebouwen 2015-2020 innovatie en onderzoek

Beleidsplan Natuur, Landschap, Infrastructuur en Gebouwen 2015-2020 innovatie en onderzoek Beleidsplan Natuur, Landschap, Infrastructuur en Gebuwen 2015-2020 innvatie en nderzek Hfdlijnen van beleid, delstellingen en randvrwaarden Eindcncept maart 2015 1. Inleiding Het Beleidsplan Natuur, Landschap,

Nadere informatie

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER SCAN TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND BESCHRIJVING De ksten mzaïekbeheer zijn een vergeding vr de ksten die p bedrijfsniveau gemaakt wrden vr het

Nadere informatie

Veiligheidsinstructie voor opslag van gevaarlijke producten in recipiënten

Veiligheidsinstructie voor opslag van gevaarlijke producten in recipiënten Interne Dienst vr Preventie en Bescherming p het Werk Afdeling Risicbeheer Veiligheidsinstructie vr pslag van gevaarlijke prducten in recipiënten Datum 20 januari 2011 Inleiding Opslag wrdt gedefinieerd

Nadere informatie

5.2.3 Klimaatbestendigheid ontwikkelen

5.2.3 Klimaatbestendigheid ontwikkelen 5.2.3 Klimaatbestendigheid ntwikkelen Wat is het thema, waarm is het belangrijk? Bij duurzame sntwikkeling streven we naar een tekmstbestendige ntwikkeling. Dit betekent dat we bij de ntwikkeling van en

Nadere informatie

Transportbedrijf J. Wessels & Z.N. B.V. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Transportbedrijf J. Wessels & Z.N. B.V. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Transprtbedrijf J. Wessels & Z.N. B.V. Maatschappelijk Verantwrd Ondernemen 2014 2015 1 MVO Maatschappelijk Verantwrd Ondernemen is de laatste jaren meer een vanzelfsprekendheid dan uitzndering gewrden.

Nadere informatie

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW V-ICT-OR begeleidt besturen in hun infrmatiehuishuding vr ptimaal verlp van samenveging gemeente en OCMW De infrmatica in steden en gemeenten greide sinds de jaren 80 rganisch. Dat stapje bij stapje greien

Nadere informatie

procesbegeleiders (en beleidsmedewerkers)

procesbegeleiders (en beleidsmedewerkers) prcesbegleiders (en beleidsmedewerkers) prcesbegeleiders (en beleidsmedewerkers) Deze thematische fiche wil inzicht verschaffen in de vereenkmsten en de verschillen van een prcesbegeleider en een beleidsmedewerker

Nadere informatie

DE VLOERBEKLEDING: GEZONDE MATERIALEN MET EEN GUNSTIGE MILIEUBALANS KIEZEN

DE VLOERBEKLEDING: GEZONDE MATERIALEN MET EEN GUNSTIGE MILIEUBALANS KIEZEN - - DE VLOERBEKLEDING: GEZONDE MATERIALEN MET EEN GUNSTIGE MILIEUBALANS KIEZEN Kiezen vr een geschikte eclgische plssing die zwel het gebruik als de ruimte in aanmerking neemt PRINCIPES CONTEXT Het is

Nadere informatie

BIJ RENOVATIE: DE WANDEN ISOLEREN

BIJ RENOVATIE: DE WANDEN ISOLEREN - - BIJ RENOVATIE: DE WANDEN ISOLEREN Bij renvatie de beste manier zeken m de islatie van de wanden te versterken PRINCIPES BENADERING Bij renvatie bieden islatie, luchtdichte wanden en efficiëntere verwarmings-

Nadere informatie

Huurdersvereniging In De Goede Woning ACTIVITEITENPLAN

Huurdersvereniging In De Goede Woning ACTIVITEITENPLAN ACTIVITEITENPLAN 2014 Activiteitenplan 2014 : INLEIDING In 1997 werd de in Zetermeer pgericht met als del het behartigen van de belangen van huurders van de cmplexen van R.K. Wningbuwstichting De Gede

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Evenement: verbintenis voor een duurzame ontwikkeling

Evenement: verbintenis voor een duurzame ontwikkeling Evenement: verbintenis vr een duurzame ntwikkeling Als rganisatren, bewust van de invled van ns evenement p de duurzame ntwikkeling en van het psitieve imag van een duurzaam beheerd prject, verbinden we

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

De derde betaler en het persoonlijke aandeel van de patiënt

De derde betaler en het persoonlijke aandeel van de patiënt De derde betaler en het persnlijke aandeel van de patiënt 14/10/2010 Cntext huidige situatie Het hnrarium betreffende de geneeskundige verstrekkingen, bepaald dr de wet van 14 juli 1994, bestaat uit 2

Nadere informatie

Basiscriteria voor het overdragen van een archeologisch archief aan een bewaarnemer

Basiscriteria voor het overdragen van een archeologisch archief aan een bewaarnemer Basiscriteria vr het verdragen van een archelgisch archief aan een bewaarnemer Deze basiscriteria vr het verdragen van een archelgisch archief aan een tijdelijke f permanente bewaarnemer werden ntwikkeld

Nadere informatie

Aanpassingen voorwaarden BREEAM Materialen in RVO Milieulijst t.b.v. MIA/VAMIL-regeling

Aanpassingen voorwaarden BREEAM Materialen in RVO Milieulijst t.b.v. MIA/VAMIL-regeling Aanpassingen vrwaarden BREEAM Materialen in RVO Milieulijst t.b.v. MIA/VAMIL-regeling Op 4 januari 2017 is de Milieulijst 2017 van de Rijksdienst vr Ondernemend Nederland gepubliceerd. Net zals in vrige

Nadere informatie

Competentieprofiel van de hulpverlenerambulancier

Competentieprofiel van de hulpverlenerambulancier Cmpetentieprfiel van de hulpverlenerambulancier (Wet hudende diverse bepalingen inzake gezndheidszrg van 19 december 2008) 1. De ambulancier ntwikkelt zich persnlijk en prfessineel De ambulancier neemt

Nadere informatie

EEN NIEUWE DEFINITIE GEVEN AAN HET THERMISCH COMFORT

EEN NIEUWE DEFINITIE GEVEN AAN HET THERMISCH COMFORT - PRAKTISCHE AANBEVELING CSS13 - EEN NIEUWE DEFINITIE GEVEN AAN HET THERMISCH COMFORT Ons gedrag ten pzichte van verwarmings- en kelingsinstallaties in vraag stellen PRINCIPES Het thermisch cmfrt is waarschijnlijk

Nadere informatie

BEDRIJFSPOLIS AANSPRAKELIJKHEIDSVERZEKERINGEN

BEDRIJFSPOLIS AANSPRAKELIJKHEIDSVERZEKERINGEN BEDRIJFSPOLIS AANSPRAKELIJKHEIDSVERZEKERINGEN De bedrijfsplis aansprakelijkheidsverzekeringen zijn berepsleven. beschermt de verzekerde(n) tegen allerlei risic's in Delgrep Al wie een nderneming f een

Nadere informatie

INTERNE VERVUILINGSBRONNEN BEPERKEN: BIOCONTAMINANTEN

INTERNE VERVUILINGSBRONNEN BEPERKEN: BIOCONTAMINANTEN PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN - - INTERNE VERVUILINGSBRONNEN BEPERKEN: BIOCONTAMINANTEN Vermijd permanent vcht in f aan de ppervlakte van materialen, de

Nadere informatie

De opbouw van de Machinerichtlijn

De opbouw van de Machinerichtlijn De pbuw van de Machinerichtlijn Vrafgaand aan de fficiële tekst van de richtlijn zijn de verwegingen van de Raad van de Eurpese Gemeenschappen pgenmen. Deze verwegingen geven aan welke uitgangspunten hebben

Nadere informatie

KIES DE BESTE MANIER OM WARMTE TE PRODUCEREN

KIES DE BESTE MANIER OM WARMTE TE PRODUCEREN - KIES DE BESTE MANIER OM WARMTE TE PRODUCEREN Een manier kiezen m warmte te prduceren die een ged energierendement cmbineert met een geringe invled p het milieu PRINCIPES BENADERING Samen met de kwaliteit

Nadere informatie

Resultaten openbare marktconsultatie. Verkoop klooster Groot Bijstervelt Gemeente Oirschot. BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012

Resultaten openbare marktconsultatie. Verkoop klooster Groot Bijstervelt Gemeente Oirschot. BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012 Resultaten penbare marktcnsultatie Verkp klster Grt Bijstervelt Gemeente Oirscht BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012 1. Inleiding 1.1 Aanleiding De gemeente Oirscht is sinds nvember 2009 eigenaar

Nadere informatie

Projectomschrijvingen van het Uitvoeringsprogramma 2012-2015 Visie Openbaar Vervoer 2020

Projectomschrijvingen van het Uitvoeringsprogramma 2012-2015 Visie Openbaar Vervoer 2020 Vrdracht Prvinciale Staten van Nrd-Hlland Vrdracht Haarlem, juli 2012 Onderwerp: Uitveringsprgramma 2012-2015 Visie Openbaar Verver 2020 Bijlage: Prjectmschrijvingen van het Uitveringsprgramma 2012-2015

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

LIJM EN VERF: HUN INVLOED OP GEZONDHEID EN MILIEU

LIJM EN VERF: HUN INVLOED OP GEZONDHEID EN MILIEU PRAKTISCHE HANDLEIDING VOOR DE DUURZAME BOUW EN RENOVATIE VAN KLEINE GEBOUWEN - LIJM EN VERF: HUN INVLOED OP GEZONDHEID EN MILIEU Vermijd het gebruik van lijmen en verven f kies vr de minst schadelijke.

Nadere informatie

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest Asbestbeleidsplan Beleid en beheer asbest Dcumenttitel. Asbestbeleidsplan Status. Cncept Definitief Versie. 1.1 Datum. 22-03-2014 Organisatie. Wningcrpratie Rentree Opstellers. Wningcrpratie Rentree i.s.m.

Nadere informatie

OUDERBLIK. Een rugzak vol ideeën voor ouders en school SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS

OUDERBLIK. Een rugzak vol ideeën voor ouders en school SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS OUDERBLIK Een rugzak vl ideeën vr uders en schl SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS 2012 1. Schriftelijke cmmunicatie met anderstalige uders Schriftelijke cmmunicatie gaat ver alle cmmunicatie naar uders

Nadere informatie

MEDEDELING AAN DE LEDEN

MEDEDELING AAN DE LEDEN EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Cmmissie verzekschriften 22.4.2010 MEDEDELING AAN DE LEDEN Betreft: Verzekschrift 959/2006, ingediend dr Michael Zammit (Maltezer natinaliteit), ver de activiteiten van de

Nadere informatie

Kantines tegen voedselverspilling

Kantines tegen voedselverspilling Kantines tegen vedselverspilling Principe: zwel klanten als kantinepersneel aanspren m vedselverspilling te verminderen Kantines van administraties, ng's, schlen f bedrijven zijn plekken waar grte heveelheden

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap vr de Veiligheid van de Vedselketen Omzendbrief betreffende de cntrle van de identiteit van paarden en de uitsluiting vr de slacht vr menselijke cnsumptie van buiten de wettelijke termijn

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

RIJDENDE MELKONTVANGST (RMO)

RIJDENDE MELKONTVANGST (RMO) RIJDENDE MELKONTVANGST (RMO) Wettelijke grndslag De maatregelen beschrijven p welke wijze werkgevers en werknemers invulling kunnen geven aan de wettelijke bepalingen uit de Arbwet. - Fysieke belasting

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING VERTEGENWOORDIGER RETAIL

FUNCTIEBESCHRIJVING VERTEGENWOORDIGER RETAIL 1. Functietitel : FUNCTIEBESCHRIJVING VERTEGENWOORDIGER RETAIL Vertegenwrdiger retail 2. Afdeling in de rganisatie : Sales departement unit retail 3. Psitinering binnen het bedrijf : De vertegenwrdiger

Nadere informatie

Plan van Aanpak vervolg verbetering samenwerking Meerlanden

Plan van Aanpak vervolg verbetering samenwerking Meerlanden Plan van Aanpak vervlg verbetering samenwerking Meerlanden Aan: gemeenten Aalsmeer, Blemendaal, Diemen, Haarlemmerliede & Spaarnwude, Haarlemmermeer, Heemstede, Hillegm, Lisse en Nrdwijkerhut en Meerlanden

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

Ter vergelijking met de MJA3-doelstelling worden de indices voor productieproces, keten en duurzame energie gesommeerd.

Ter vergelijking met de MJA3-doelstelling worden de indices voor productieproces, keten en duurzame energie gesommeerd. MJA3 cnvenant Methdiek energieefficiency Alle inspanningen van bedrijven gericht p energiebesparing in het prductieprces en in de keten en met het g p de inzet van duurzame energie, wrden gehnreerd: zij

Nadere informatie

Subsidies waar weidegang als voorwaarde kan worden gesteld

Subsidies waar weidegang als voorwaarde kan worden gesteld Bijlage 1 Weidegang stimuleren dr middel van subsidies Het is ged mgelijk m weidegang in de melkveehuderij te stimuleren met behulp van bestaande subsidies. Dit is een verzicht van de agr- en landbuwsubsidies

Nadere informatie

Infovergadering algemene offerteaanvraag 2012/10252

Infovergadering algemene offerteaanvraag 2012/10252 Infvergadering algemene fferteaanvraag 2012/10252 Onderwerp: een samenwerking realiseren p het vlak van strategie en creatie vr de cmmunicatie van de VDAB, m tt eenvrmigheid te kmen in de interne en externe

Nadere informatie

Dienstverlening in Dampoort en Sint-Amandsberg

Dienstverlening in Dampoort en Sint-Amandsberg Dienstverlening in Damprt en Sint-Amandsberg 14 nvember 2013 Activiteit Tijdens een lunchgesprek ging schepen en OCMW-vrzitter Rudy Cddens in gesprek met bewners ver de zrg en dienstverlening in Damprt

Nadere informatie

Beleidsnotitie 2013-2016. 100, uw welzijns- en zorgnetwerk. Vastgesteld op 26 april 2013

Beleidsnotitie 2013-2016. 100, uw welzijns- en zorgnetwerk. Vastgesteld op 26 april 2013 Beleidsntitie 2013-2016 100, uw welzijns- en zrgnetwerk Vastgesteld p 26 april 2013 1 1 Inleiding Begin 2012 maakte 100, uw welzijns- en zrgnetwerk een drstart, na vier jaar nder de naam Zwel NN vanuit

Nadere informatie

E. Mondiale verantwoordelijkheid

E. Mondiale verantwoordelijkheid E. Mndiale verantwrdelijkheid Interesse Kerk in Actie gaat in het bijznder uit naar Mensenrechten 1 Maatschappelijk verantwrd ndernemen met integrale aandacht vr sciale & eclgische waarden en vr transparante

Nadere informatie

Projectformulier ten behoeve van Openbare Instellingen

Projectformulier ten behoeve van Openbare Instellingen Prjectfrmulier ten beheve van Openbare Instellingen Praktische infrmatie naam van penbare instelling die het prject heeft ingediend: Federale Overheidsdienst Infrmatieen Cmmunicatietechnlgie (Fedict).

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

KERNFUNCTIE. 1. Functie-informatie. Functienaam: Directeur Shared Services Organisatie Functieschaal: 15 Kenmerkscores: 45445 45545 44 45 Somscore: 62

KERNFUNCTIE. 1. Functie-informatie. Functienaam: Directeur Shared Services Organisatie Functieschaal: 15 Kenmerkscores: 45445 45545 44 45 Somscore: 62 KERNFUNCTIE 1. Functie-infrmatie Functienaam: Directeur Shared Services Organisatie Functieschaal: 15 Kenmerkscres: 45445 45545 44 45 Smscre: 62 2. Omgeving De werkzaamheden wrden verricht binnen de bestuurlijke

Nadere informatie

EEN KOUDESTRATEGIE ONTWIKKELEN

EEN KOUDESTRATEGIE ONTWIKKELEN PRINCIPES BENADERING EEN KOUDESTRATEGIE ONTWIKKELEN Gegarandeerd zmercmfrt met een z laag mgelijk energieverbruik De terugkerende hitteglven van de afgelpen jaren heeft ervr gezrgd dat het zmercmfrt een

Nadere informatie

Ids Veiligheidscoördinatie

Ids Veiligheidscoördinatie Ids Veiligheidscördinatie 1 / 5 IDS-1119 - AG Vespa - Viletstraat 39-2060 Antwerpen - Ontwerpanalyse 01 COÖRDINATIEDAGBOEK Datum: 19-7-2005 Aanwezige partijen: COO: Jhan De Kninck Inf vr: BH AR Karlien.Vanmerhaeghe@vespa.antwerpen.

Nadere informatie

Federatiestatuut. Walburggroep. -concept -

Federatiestatuut. Walburggroep. -concept - Federatiestatuut Walburggrep -cncept - Federatiestatuut pagina 1/12 Inhud 1 Overwegingen 3 2 Naam en delstelling van de federatie 4 2.1 Naam 4 2.2 Delstelling 4 3 Bestuur 5 3.1 Federatiebestuur, beneming

Nadere informatie

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba.

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba. Agressiemanagement Bedrijven, rganisaties en schlen krijgen steeds vaker met agressie te maken. Wanneer je met mensen werkt, bestaat er immers de kans p cnflicten. Z n cnflict kan escaleren in bedreigingen,

Nadere informatie

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen:

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen: Graaf Jan van Mntfrtschl Beleid ter vrkming en/f regulering van pestgedrag 1. 1 Inleiding: Iedere schl heeft een veilig schlklimaat ndig. Op de Graaf Jan van Mntfrtschl zijn wij ns ervan bewust dat veiligheid

Nadere informatie

DE COMBINATIE VAN EEN KOUDE DIESELMOTOR EN DRUK STADSVERKEER IS EEN DRAMA OP VLAK VAN VERBRUIK EN UITSTOOT.

DE COMBINATIE VAN EEN KOUDE DIESELMOTOR EN DRUK STADSVERKEER IS EEN DRAMA OP VLAK VAN VERBRUIK EN UITSTOOT. Maarten Matienk 23 maart 2011 DE COMBINATIE VAN EEN KOUDE DIESELMOTOR EN DRUK STADSVERKEER IS EEN DRAMA OP VLAK VAN VERBRUIK EN UITSTOOT. Nieuw nderzek stelt prbleem van verdieselijking vr Brussel en Antwerpen

Nadere informatie

Godsdienstige stellingname collega

Godsdienstige stellingname collega Gdsdienstige stellingname cllega Je werkt p een penbare basisschl en hebt kinderen van verschillende natinaliteiten in je grep. Een van je cllega's draagt een hfddek. De kinderen uit haar grep scren ged

Nadere informatie

In de casestudy dienen de volgende gegevens te worden vermeld:

In de casestudy dienen de volgende gegevens te worden vermeld: 1van 5 Vastgelegde dcumentatie Plan en Realisatie Cursusruimte Van: Ontwerpteam ( aanw. A.J.Hgeslag, G.Onk, W.Huiskamp, T.Bessenkl, J.W.v.d.Velde, G.Bessenkl) Aan: Opdrachtgever Betreft: Het (den) vrbereiden

Nadere informatie

FAQ Innovatieve bedrijfsnetwerken versie 18 november 2015

FAQ Innovatieve bedrijfsnetwerken versie 18 november 2015 FAQ Innvatieve bedrijfsnetwerken versie 18 nvember 2015 Wanneer kan het IBN effectief van start gaan? De steun aan een innvatiecluster kan p zijn vregst starten p de eerste werkdag van de maand die vlgt

Nadere informatie

van gebruikers, en het toekennen van lees- en schrijfrechten (zie hiervoor http://www.grensregio.eu/project-indienen/ ).

van gebruikers, en het toekennen van lees- en schrijfrechten (zie hiervoor http://www.grensregio.eu/project-indienen/ ). LEIDRAAD AANMELDING Bij het aanmaken van een prjectaanmelding in het digitale e-lket kunnen er verschillende vragen bij u pkmen, zals: He lang mag een tekst zijn? Welk detailniveau wrdt er gevraagd? Waar

Nadere informatie

Vrijwilligersbeleid voetbalvereniging N.B.S.V.V.

Vrijwilligersbeleid voetbalvereniging N.B.S.V.V. Vrijwilligersbeleid vetbalvereniging N.B.S.V.V. Waarm deze richtlijn? Geen enkele amateur-sprtvereniging kan tegenwrdig ng bestaan znder de inzet en bijdrage van (veel) vrijwilligers. Ok binnen nze vereniging

Nadere informatie

Voorontwerp Decreet Gereglementeerde boekenprijs

Voorontwerp Decreet Gereglementeerde boekenprijs Vrijdag 30 ktber 2015 Vrntwerp Decreet Gereglementeerde bekenprijs Ecnmische cntext - De gereglementeerde bekenprijs kmt er p vraag van de sectr m de bekenmarkt, die het al vele jaren niet makkelijk heeft,

Nadere informatie

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven Kiezen f delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhven Dr Paul J.G. Tang & Rbert-Jaap Vrn Eindhven, 11 december 2012 Dit rapprt is bestemd vr de rganisatie van de pdrachtgever. Verspreiding

Nadere informatie

Samenvatting criteria arbeidsmarktplatform:

Samenvatting criteria arbeidsmarktplatform: Plan Samenvatting criteria arbeidsmarktplatfrm: 1. Cncreet prjectidee: het prject richt zich p het terugdringen van een veelheid van taken van persneelsleden p kleine schlen en p het inzetten van persneel

Nadere informatie

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar Fabels in islatieland Wat waar is f niet waar Fabels verleven de tijden. Sms is dat ged. Maar het kan k verkeerd uitpakken. Eind jaren '70 bracht Sven (Stichting vrlichting energiebesparing nederland)

Nadere informatie