Stimuleren van spel en verbeelding bij kinderen met autisme

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stimuleren van spel en verbeelding bij kinderen met autisme"

Transcriptie

1 Stimuleren van spel en verbeelding bij kinderen met autisme Overzicht en tips Intervisiewerkgroep Autisme Deze publicatie staat ter beschikking op in PDF-formaat. Eerste druk 2008 Sig vzw Kerkham 1 bus 2, 9070 Destelbergen (België) tel. +32 (0) fax +32 (0) Sig vzw is lid van Vijftact vzw.

2 VOORWOORD In de Intervisiewerkgroep Autisme van Sig verdiepen we ons al een tijd in het stimuleren van het spel en de nauw daarmee verbonden verbeelding bij kinderen met een autismespectrumstoornis (ASS). De stoornis in spel en verbeelding is één van de componenten uit de triade van stoornissen bij autisme. We stellen vast dat het stimuleren ervan weinig concreet beschreven wordt in de literatuur. We ondervinden dat spel en verbeelding noodzakelijk zijn voor een adequate cognitieve, sociale, communicatieve, emotionele en psychomotorische ontwikkeling. Bij het opstellen van dit overzicht vertrekken we vanuit de normale ontwikkeling van spel en verbeelding. Het is een verrijkende tocht geworden. We hebben geprobeerd structuur en een leidraad in de lijst te steken. We starten bij basale vaardigheden als zelfregulatie en eindigen bij complexe vaardigheden als perspectiefneming en begrijpen van beeldspraak (van nul tot ca. zes jaar in de normale ontwikkeling). We formuleren bij elke ontwikkelingsleeftijd (kolom 1) een aantal doelstellingen (kolom 2). Hoe we die proberen te realiseren vind je in de derde kolom. De vierde kolom geeft voorbeelden van materiaal en autivriendelijke tips. We sluiten het overzicht af met een referentielijst, bestaande uit literatuur en websites. Bij het gebruik van het overzicht vertrekken we vanuit de ontwikkelingsleeftijd. De doelen en het materiaal worden slechts eenmaal vermeld. Ze zijn echter ook van toepassing op andere leeftijden. De overzichtslijst is transdisciplinair opgesteld, wat het boeiend maakt voor veel mensen in de revalidatiesector. We hopen dat deze lijst bruikbaar is bij de begeleiding van kinderen met ASS. Verdere suggesties en aanvullingen zijn welkom op Veel succes! Intervisiewerkgroep autisme april Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

3 STIMULEREN VAN SPEL EN VERBEELDING BIJ KINDEREN MET AUTISME: OVERZICHT EN TIPS Ontwikkelings- Doelstellingen Hoe? Voorbeelden van materialen Leeftijd en tips 0-9 maanden Zelfregulatie Floortime (Greenspan) (1) MISC (Klein) (2) Belangstelling Floortime (Greenspan) MISC (Pnina Klein) Wederzijds communiceren Baby s veel aankijken en reactie uitlokken: actief stimuleren van alle zintuigen (volwassene als activitycenter) Communicatieve intenties uitlokken: non-verbaal hangmatten, enz. baarmoederstoel snoezelruimte verschillende ervaringen aanbieden bij bad- en verzorgingsmomenten Sensopathisch babymassage. Exploratie van het materiaal Voelboekjes (bv. schaap- wol; eend-pluim) Ruikboekjes Shantala babymassage (3) Bak met dopjes van flessen, maïs, om te voelen Ondoorzichtige doos met spulletjes om in te voelen Stimuleren a.d.h.v. doos met een voorwerp doorgeven, eerst eens in kijken, daarna eens aankomen/ruiken/likken, daarna eens het voorwerp nemen, enz. Sensomotorisch Bewegingen introduceren Kinderliedjes gekoppeld aan bewegingen Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

4 9-12 maanden Interactie, imitatie uitlokken, objectpermanentie, joint attention Geef- en neemspelletjes, kiekeboespelletjes, imitatiespelletjes en verstopspelletjes Imitatietraining Taal-actiekoppeling (~ corporele ritmiek): klank aan een handeling koppelen Kiekeboespel in aanvang: draaien in een tol, tol even stoppen, het kind moet eventjes kijken naar de therapeut/geluidje maken/tikken/ en dan nog eens draaien Training Vanvuchelen (4), programma Van Berckelaer (5) e.a. SMOG (6) Door de kruiptunnel kruipen en aan de andere kant boe zeggen Geef- en neemspelletjes: Bv. bellen blazen, wachten op reactie en dan opnieuw bellen blazen, vliegertje laten vliegen, spelletjes waarbij het kind op iets moet duwen, aan iets trekken en waarop ze reactie krijgen Ventilatortje met lichtjes Liedjes, spiegelspel maanden Functioneel spel Speelgoed laten gebruiken voor wat het dient Trial and error-gedrag trachten te voorkomen, wel guiding van de juiste strategie Bv. niet met blokken gooien; bal is om te gooien. Probleemoplossend gedrag stimuleren Sabotage, blocking en teasingtasks Aanbod van speelgoed beperken Materiaal waar ze thuis niet mee spelen laten meebrengen naar het revalidatiecentrum, daar oefenen en dan terug naar huis meenemen Blokkeren, plagen en (sociale) reactie afwachten (bv. een insteekspel als start) (is relatief gemakkelijk) Iets net te ver leggen, doos die ze moeten opendoen, insteekdozen, wasknijpers, velcro lostrekken, inlegpuzzels Eenvoudige sorteertaken Opruimen Generaliseren Ontwikkelingsstimulerend bewegen Sherborne (7) Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

5 18-24 maanden Symbolische acties m.b.t. dagelijkse routine, eenvoudige doe-alsof-objectsubstitutie Poppenspel Visuele perspectiefneming Auditieve identificatie en imitatie Bv. een blokje gebruiken als auto/telefoon Keukentje, buggy,.. bv. iets verstoppen en kijken in die richting Kijken door kokertjes Pivotal Response Training: imitatietraining, gedeelde aandacht, (cf. Dierengeluiden Tiktak (TV), Baby Einstein (DVD), maanden Ruimer symbolisch spel Parallel spel Motorisch spel Verbale wederkerigheid Symbolisch spel stimuleren door te imiteren Echomicro Muziekinstrumenten Kinderliedjes met bewegingen Training symbolisch spel van Hellendoorn (5) Constructiemateriaal. Doktertje Ballenbad maanden Symbolisch spel vooraf gepland, onafhankelijk acties van voorwerpen spelregels leren respecteren Sociale regels: beurt nemen, wachten, kijken, luisteren, frustratie leren verdragen Eenvoudige gezelschapsspelletjes KIM-spelletjes, Motorische spelletjes Verhaal in decors Lotto, domino, kleurenspelletjes, Plasticine, klei, Uitbeelden, kringspelletjes, Parcours met doe-alsof-elementen (water, krokodillen, ) maanden Pretend play Rollenspel Rolneming Onderscheid fictie en realiteit Poppenspel ( het is maar een pop ) Naspelen van verhaal Perspectiefnemingstraining (8) en (9) Rolnemingstraining (Haywood) (10) Verhaal vertellen met fantasie en achteraf vraagjes stellen is dit echt of niet? Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

6 Ouder dan 6 jaar Visuele voorstelling en perspectiefneming Conceptvorming Via vormherkenning en vormgeving Aanvullen van ontbrekende zaken Pictionary Andere tekenspelletjes (Wat wordt het? Draadtekenen, ) Micro-Macro Picture Cruise (LDA) Wat ziet wie? Picasco Computerspelletjes (oa. Pikazo, Studio 5, van Dainamic) Allerhande constructiemateriaal met als doel het nabouwen van een plan. => Aanpassingen kunnen zijn: het opbouwen van de moeilijkheidsgraad, het werken in groep of individueel Combino/tangrammen Lego/Duplo Structuro (3 verschillende kleuren en aanzichten) Verti-fix Combi-puzzels (Schubi) & Geo-puzzel Locon hoeken twee- en driedimensionaal Werkblaadjes op papier Logisch denken Tekeningen vervolledigen Figuur-achtergrond waarnemen Gezelschapsspelletjes Raadspelletjes Wie is het? Lotto Spelborden zonder begin en einde Topologie schermspelen Atelier topologique Tactiele perspectiefneming Sensorische spelletjes/ bewegingsspelletjes Circomotoriek Voeldoos Oefeningen met blinddoek Tactiele domino Bewegingsspelletjes vanuit Speelkriebels (11) Het grote experimentenboek (12) Het grote circusboek (13) Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

7 Auditieve perspectiefneming Luisterspelletjes Wat hoor ik? Wat is luid, wat is stil? Welk geluid maakt een koe? Geluidenlotto Relevante informatie kunnen selecteren Informatie kunnen doorgeven Vragen leren stellen Zelf regels laten uitleggen aan elkaar Gebruik maken van de vijf W s en H aan de hand van het stellen van specifieke vragen Teken eens een grondplan van je huis Over bepaalde gespreksonderwerpen vertellen Gezelschapsspellen: Ben ik een banaan? Waar is het? Cluedo Junior Favoriete spel laten meebrengen Zelf ganzenspel laten maken Favoriete activiteit laten doen: vb. sjorren, judogrepen aanleren Probleemoplossend denken stimuleren Leren plannen maken Crea-activiteiten/knutselen Kookactiviteiten Functionele ADL-activiteiten Houtbewerking Taakjes uitvoeren Hulp leren vragen Creatief koken, vb. koekjes in de vorm van gezicht Nikitin-material Building Blocks (Lern, Spiel Verlag) Visionary Katamino junior Rush Hour, Go Getter Websites Freudenthal, Lego, Regels respecteren en leren toepassen Inzichtelijke spelvaardigheden oefenen Leren omgaan met verliezen Gezelschapsspelen Coöperatiespelen Domino Memory Mens erger je niet Master mind, Rattenvanger Leren in groep functioneren en regels toepassen en eventueel aanpassen Samenwerken in groep Motorische spelletjes Psychomotorische spelletjes Groepsrecord verbeteren Kat en muis Fietsen, schommelen, Balspelen piano Verstoppertje Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

8 Tikkertje Schipper mag ik overvaren Petanque 2 is te weinig, 3 is te veel Estafette, Springmat-activiteiten Spelletjes met en tegen elkaar Spokenspel, Felix de vis, Verhalen leren opbouwen Verhalen vertellen (verbaal) Probleemsituaties: Wat is nu groter, een muis of een olifant? Wie is ouder, wie is jonger? Raadsels en rekenverhalen Vertelpoppen, poppenkast Leren structuur aanbrengen op een schriftelijke manier Zelf leren teksten maken & begrijpen (op papier) Opstel maken en voor de klas brengen Mailtjes schrijven naar elkaar Brieven schrijven naar elkaar Afspraken schriftelijk doorgeven (bv. bij afwezigheid van de therapeut) Generalisatie Trainen en toepassen van sociale vaardigheden Interactie in groep uitlokken om voort te bouwen op elkaars opmerkingen Linken leggen tussen verschillende contexten sociale leerverhalen (14) leren samenspelen met Tim en Flapoor (rollenspel) (15) Babbelspel (16) Bridging (Haywood/Feuerstein) Beeldspraak en humor leren begrijpen TV-programma s doornemen Cartoons, tekstballonnen verzinnen Artikels lezen uit kranten (Wablieft, Klap, ) (17) Grapjes maken, elkaar foppen Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

9 REFERENTIES Algemene werken over spel, verbeelding, autisme, ontwikkelingsstimulering, enz. (alfabetisch gerangschikt) Dumont, J.J., & De Kok, J.F.W. (1975). Curriculum schoolrijpheid: deel 1. Nijmegen: Malmberg Den Bosch. Peeters, T., & Gillberg, C. (2003). Autisme: medisch en educatief. Antwerpen: Houtekiet. Peeters, W. (1997). Behandeling van autistische peuters en kleuters. Tijdschrift voor Klinische Psychologie. 27 (2). Pieterse, M., & Treloar, R. (2002). Kleine stapjes. Een early intervention programma ( vroeghulp ) voor kinderen met ontwikkelingsachterstand. Amersfoort: V&V Producties. Stellamans, H., & Wellens, H. (1997). Kijk, ik word groot. Van baby tot peuter. Leuven: Davidsfonds/Infodok. Steunpunt Expertise Netwerk (SEN): Werken waarnaar wordt gerefereerd in de lijst (gerangschikt volgens nummer) (cf. overzichtslijst) (1) Greenspan, S.I. & Wieder, S. (2003). Als uw kind speciale aandacht nodig heeft. Utrecht/Antwerpen: Lifetime. (2) [Internetbron] Klein, P (2005). Mediërende tussenkomsten bij peuters en kleuters: M.I.S.C.(Mediational Intervention for Sensitizing Caregivers - More Intelligent and Sensitive Child.). (3) Leboyer, F (2002). Shantala, een traditionele kunst. Babymassage. Katwijk aan Zee: Panta Rhei. (4) [Studiedag 24/2/2004] Vanvuchelen, M. Imitatieproblemen en training voor jonge en/of laagfunctionele kinderen met autisme. (5) Hellendoorn, J. & Van Berckelaer-Onnes, I. (1998). Speciaal spel voor speciale kinderen. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum (5) Van Amelsvoort, H., Bolhuis, N., & Scholten, U. (2005). Spelend ontwikkelen: een inventaris van spelmogelijkheden en vormen van spelbegeleiding voor verstandelijk gehandicapten. Assen: Koninklijke Van Gorcum Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

10 (6) Loncke, F., Nys, M., & Smet, L. (2000). Smog: Spreken Met Ondersteuning van Gebaren: het handboek. Leuven/Apeldoorn: Garant. (7) Sherborne, V. (1990). Developmental movement for children. Mainstraim, special needs and preschool. Cambridge: Cambridge Unversity Press. (8) Roeyers,H., e.a. (2000). Training van de perspectiefnemingsvaardigheden bij kinderen met een autismespectrumstoornis. Destelbergen: SIG vzw. (9) Steerneman, P. (2004). Leren denken over denken en leren begrijpen van emoties: groepsbehandeling van kinderen. Leuven/Apeldoorn: Garant. (10) [Internetbron] Haywood, H.C., Brooks. P., & Burns,S. (1995). Bright Start. Denkstimulering bij jonge kinderen. (11) Florquin, V., & Bertrands, E. (2005). Speelkriebels voor kleuters: een ontwikkelingsgerichte kijk op bewegingsspelen. Leuven: Acco. (11bis) Bertrands, E., De Medts, C., & Descheppere, G. (2003). Kleuterstappen in beweging: Bewegingszorg voor het jonge kind. Leuven: Acco. (12) Mugford, S. (2004). Het grote experimentenboek. DB Houten: Unieboek. (13) Krings, F. (2003). Het grote circusboek. Brussel: Casterman. (14) Cornelis, H., & Van Beversluys, I. (2004). Over (het) leven. Sociale leerverhalen voor (rand)normaal begaafde kinderen met een autismespectrumstoornis. Destelbergen: Sig. (15) Gubbels, H. (2000). Leer samen spelen met Tim en Flapoor. Een sociale vaardigheidstraining voor kinderen van 6 tot 10 jaar. Amsterdam: Harcourt. (16) [spelconcept] Sleven, J. (2003). Het Babbelspel. Spelenderwijs inzicht krijgen in sociale vaardigheden. Ternat: Uitgeverij Baert. (17) [tijdschriften] Klap Zonnekind Wablieft - De krant voor alle duidelijkheid Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

11 Andere interessante literatuur, materiaal en spellen, sites, adressen, over spel en verbeelding (alfabetisch gerangschikt) Literatuur Aarons, M., Gittens, T., & Roeyers, H. (2000). Autisme: werkboek sociale vaardigheden. Leuven/Leusden: Acco. Bereiter C., & Anderson, V. (1975). Denkwerkverhaaltjes. Kinderen die vragen worden niet overgeslagen. Tilburg: Zweisen. Collet d Escury-Koenigs, A. (1998). Het Blauwe Boek. Denken over anderen, dat kunnen kleuters ook. Rollenspelletjes voor kleuters. Amsterdam: Harcourt. Dijkshoorn, P., Pietersen, G., e.a. (2000). Kinderen met een contactstoornis. Een groepsbehandeling voor PDD-NOS-kinderen en hun ouders. Lisse: Swets & Zeitlinger. Egberts, Y., & Van Der Griessen, M. (1996). Communicatie niet vanzelfsprekend. Praktijkboek taaltherapie voor kinderen met contactstoornissen. Leuven/Amersfoort: Acco. Fröhlich, A. (1995). Basale Stimulatie. Leuven/Apeldoorn: Garant. Kog, M., e.a. (1994). Een doos vol gevoelens. Leuven: CEGO. Laevers, F., e.a. (2002). Een huis vol gevoelens en axen. Leuven: CEGO. Reenders, R., & Spijker, W. (1996). Spelend leren, leren spelen: een draaiboek voor de training in sociale cognities en sociale vaardigheden. Assen: Van Gorcum. Sussman, F. (1999). More than Words. Helping Parents Promote Communication and Social Skills in Children with Autism Spectrum Disorder. Toronto: The Hanen Centre. Timmerman, K. (1995). Kinderen met aandachts- en werkhoudingsproblemen. Leuven/Amersfoort: Acco. Van Den Dungen, L., & Den Boon, N. (2001). Beginnende communicatie. Amsterdam: Harcourt. Wolfberg, P.J. (1999). Play and imagination in children with autism. New York: Teachers College Press Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

12 Materiaal Draad tekenen SES-creative SES NL P.O. Box DZ Enschede Holland Picasco Leermiddelen Lambrechts BVBA 2018 Antwerpen Dainamic vzw (dainamic software) o Logiplus o Studio 5 o Pikazo Praatboek (verschillende thema s, verschillende niveaus) Uitgeverij: edudesk, schooladviesdienst Oost-Gelderland IPB Jezusstraat Antwerpen tel. 03/ Websites (Rush Hour, Go Getter, e.a.) (Freudenthal) (Lego) (voel- en ruikboekjes) (gezelschapsspelletjes) Spelwinkel Casse-noisettes. Jouets Chaussée d Alsemberg Brussel tel. 02/ Sig Intervisiewerkgroep Autisme (www.sig-net.be)

2 Functies van spel en spelvormen. 3 Spel voor de lichamelijke ontwikkeling. 4 Spel voor de verstandelijke ontwikkeling

2 Functies van spel en spelvormen. 3 Spel voor de lichamelijke ontwikkeling. 4 Spel voor de verstandelijke ontwikkeling Thema 9 Kinderspel 1 Inleiding Als zorghulp in de thuiszorg of in de kinderopvang krijg je te met kinderen. En kinderen spelen graag. Door te spelen ontwikkelen kinderen hun lichaam, verstand, taal, gedrag,

Nadere informatie

Floorplay. Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren

Floorplay. Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren Floorplay Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren Marianne Smit, Mirella Walraven en Francoise Moser 25 november 2016 Indeling workshop - Informatie

Nadere informatie

Het stimuleren van sociaalcommunicatieve vaardigheden bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis

Het stimuleren van sociaalcommunicatieve vaardigheden bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis Het stimuleren van sociaalcommunicatieve vaardigheden bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis Herbert Roeyers Onderzoeksgroep Ontwikkelingsstoornissen VVL Congres, Berchem, 14 maart 2014 Pervasieve

Nadere informatie

Floorplay. Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren

Floorplay. Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren Floorplay Een behandelmethode om de communicatieve en sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen te stimuleren Mariska van Buuren-Bijland en Francoise Moser 10 februari 2017 Indeling workshop - Informatie

Nadere informatie

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Floortime: ontwikkelingsgerichte therapie, met ouders en het jonge kind aan het werk Jo Wellens, kinder- en jeugdpsychiater & Ilse Vansant, psycholoog afdeling

Nadere informatie

Spelontwikkeling bij kinderen

Spelontwikkeling bij kinderen Spelontwikkeling bij kinderen Informatie voor ouders en speelotheek medewerkers bij de speelgoedschijf Drie visies op spel en speelgoed in relatie tot ontwikkeling Piaget (jaren 50) onderzocht de relatie

Nadere informatie

Handboeken in de opleiding kleuteronderwijs Vorselaar,

Handboeken in de opleiding kleuteronderwijs Vorselaar, Handboeken in de opleiding kleuteronderwijs Vorselaar, 05-06 Aankoop studiemateriaal Onze docenten gebruiken in hun opleidingsonderdelen (OPO) verschillende soorten studiemateriaal, bijvoorbeeld: - Eigen

Nadere informatie

Handboeken in de opleiding kleuteronderwijs Vorselaar, 2015-2016

Handboeken in de opleiding kleuteronderwijs Vorselaar, 2015-2016 Handboeken in de opleiding kleuteronderwijs Vorselaar, 05-06 Aankoop studiemateriaal Onze docenten gebruiken in hun opleidingsonderdelen (OPO) verschillende soorten studiemateriaal, bijvoorbeeld: - Eigen

Nadere informatie

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be 1 Pervasieve Ontwikkelingsstoornis Spel en Verbeelding Taal en Communicatie Emoties Seksualiteit en Relatievorming Eten Slapen Zindelijk worden Zelfredzaamheid of Algemene Dagelijkse leefvaardigheden 2

Nadere informatie

Juf, met deze puzzel kan ik ook. Creatief denken met vormgevende en gerichte reken ontwikkelingsmaterialen

Juf, met deze puzzel kan ik ook. Creatief denken met vormgevende en gerichte reken ontwikkelingsmaterialen Juf, met deze puzzel kan ik ook. Creatief denken met vormgevende en gerichte reken ontwikkelingsmaterialen Panama 2017 Aafke Bouwman & Annemarieke Kool WWW.CPS.NL Inhoud werkgroep Functie van ontwikkelingsmaterialen

Nadere informatie

2.6 Literatuurlijst Autisme Spectrum Stoornis

2.6 Literatuurlijst Autisme Spectrum Stoornis 2.6 Literatuurlijst Autisme Spectrum Stoornis Boeken: Algemeen autisme Attwood, T. (2001). Het syndroom van Asperger. Een gids voor ouders en hulpverleners. Swets & Zeitlinger. ISBN 90 265 1672 X Auris

Nadere informatie

Early Start Denver Model Sally Rogers en Geraldine Dawson

Early Start Denver Model Sally Rogers en Geraldine Dawson Early Start Denver Model Sally Rogers en Geraldine Dawson Ina van Berckelaer-Onnes 13-11-2012 Universiteit Leiden Sally Rogers Geraldine Dawson ESDM Early Start Denver Model for young children with autism

Nadere informatie

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 1. Omgaan met jezelf, met en met volwassenen Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 Zelfbeeld Sociaal gedrag belangstelling voor andere kinderen, maar houden weinig rekening met de ander

Nadere informatie

7-15 jaar. Ontwikkeld en uitgegeven door

7-15 jaar. Ontwikkeld en uitgegeven door 7-15 jaar Ontwikkeld en uitgegeven door Artikelcode: HC1086 Het originele babbelspel is een uitgave van Baert NV - Essenestraat 16-1740 Ternat www.baert.com Copyright Baert NV Alle rechten voorbehouden

Nadere informatie

16/10/2015. Het Triple P Systeem. Triple P versterkt elke ouder! Hilde Weekers, Oktober 2015

16/10/2015. Het Triple P Systeem. Triple P versterkt elke ouder! Hilde Weekers, Oktober 2015 Het Triple P Systeem. Triple P versterkt elke ouder! Hilde Weekers, Oktober 2015 Design: Triple P Communications 2011 1 Waarom hebben we programma s voor opvoedingsondersteuning nodig? Een verontrustend

Nadere informatie

Vrij CLB Regio Hasselt. Is mijn kind klaar voor het eerste leerjaar? Een grote stap! Welkom. Wat is schoolrijpheid? Aspecten van schoolrijpheid

Vrij CLB Regio Hasselt. Is mijn kind klaar voor het eerste leerjaar? Een grote stap! Welkom. Wat is schoolrijpheid? Aspecten van schoolrijpheid Vrij CLB Regio Hasselt Een grote stap! Is mijn kind klaar voor het eerste leerjaar? Wat is schoolrijpheid? Welkom Aspecten van schoolrijpheid Vrij CLB Regio Hasselt VCLB - Multidisciplinair Centrum - Het

Nadere informatie

VROLIJKE VRIENDEN SOCIALE VAARDIGHEDEN KINDEREN MET GEBREK AAN VANUIT WELKE ERVARING POSITIEF OUDERSCHAP: FOCUS OP VERZET TEGEN RIDICULE REGELS

VROLIJKE VRIENDEN SOCIALE VAARDIGHEDEN KINDEREN MET GEBREK AAN VANUIT WELKE ERVARING POSITIEF OUDERSCHAP: FOCUS OP VERZET TEGEN RIDICULE REGELS SOCIALE VAARDIGHEDEN VROLIJKE VRIENDEN Kinderen sociale vaardigheden leren door middel van spel Bewust zijn van je gedrag Goed luisteren Wederkerigheid Goede observeren Non verbale communicatie Verbale

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

Theoretische verantwoording

Theoretische verantwoording Goed gedaan Theoretische verantwoording Malmberg Goed gedaan! Theoretische verantwoording Een preventief programma Goed gedaan! is een praktisch sociaal-emotioneel programma voor de basisschool. Het geeft

Nadere informatie

Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen

Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen Rutger Jan van der Gaag & Iris Oosterling, gz-psycholoog 2006 Karakter pagina 1 Inhoud Autisme Vroege herkenning van autisme DIANE-project,

Nadere informatie

Preschool. Retail Trainingen. alles over pluche, educatief en houten speelgoed, creatief, constructie- en imitatiespeelgoed voor baby s en peuters

Preschool. Retail Trainingen. alles over pluche, educatief en houten speelgoed, creatief, constructie- en imitatiespeelgoed voor baby s en peuters alles over pluche, educatief en houten speelgoed, creatief, constructie- en imitatiespeelgoed voor baby s en peuters Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Speelgoedbranche Retail Trainingen 2 Dit vakinformatieboek

Nadere informatie

Autismespectrumstoornis. SPV REGIOBIJEENKOMST MIDDEN NEDERLAND Mandy Bekkers

Autismespectrumstoornis. SPV REGIOBIJEENKOMST MIDDEN NEDERLAND Mandy Bekkers Autismespectrumstoornis SPV REGIOBIJEENKOMST MIDDEN NEDERLAND 19-10-2016 Mandy Bekkers (mandybekkers@hotmail.com) Waarschuwing vooraf! 2 Geschiedenis Autos (Grieks: zelf) 1937-1940: Term autisme 1943 &

Nadere informatie

Logopedie en apps. Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen. Kennis in Bedrijf 27 november 2014. Ilse Hoeben

Logopedie en apps. Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen. Kennis in Bedrijf 27 november 2014. Ilse Hoeben Logopedie en apps Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen Kennis in Bedrijf 27 november 2014 Ilse Hoeben MSc en Logopedist Docent opleiding logopedie Technologie 27 november 2014 2 Invloed digitale

Nadere informatie

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd artikel uit Mobiel 6, december 2000/januari 2001 Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd rubriek: Vreemd gedrag!? Door: Pim Steerneman, hoofd Centraal Coördinatiepunt Autisme Zuid-Limburg MENNO

Nadere informatie

Naar het eerste leerjaar

Naar het eerste leerjaar Naar het eerste leerjaar Overgang eerste leerjaar We kijken eerder naar het ontwikkelingsniveau van uw kind dan naar de leeftijd en proberen het zo een stukje verder te brengen in zijn ontwikkeling. De

Nadere informatie

Deel 1 Gebruik van het computerprogramma Behandeldoelen tos. 2 Stappen bij het opstellen van een behandelplan 29

Deel 1 Gebruik van het computerprogramma Behandeldoelen tos. 2 Stappen bij het opstellen van een behandelplan 29 Inhoud Inleiding 15 Deel 1 Gebruik van het computerprogramma Behandeldoelen tos 1 Het computerprogramma 23 1.1 Inleiding 23 1.2 Doel van het computerprogramma Behandeldoelen tos 23 1.3 Doelgroep en gebruikers

Nadere informatie

Versterk spelenderwijs je emo-zelfbeeld en je omgang met anderen.

Versterk spelenderwijs je emo-zelfbeeld en je omgang met anderen. Versterk spelenderwijs je emo-zelfbeeld en je omgang met anderen. ik en de anderen omgaan met emoties communicatie omgaan met stress Een babbelspel voor kinderen vanaf 7 jaar waar emotionele intelligentie

Nadere informatie

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009 Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen Rob Neyens 22.10.2009 Programma 1. Theorie: wat is autisme? 1.1 Buitenkant 1.2 Binnenkant 2. Praktijk: hoe omgaan met autisme? 2.1 Remediëren 2.2 Compenseren

Nadere informatie

1 Doel en doelgroepen

1 Doel en doelgroepen 1 Doel en doelgroepen Het doel van dit programma is meerledig. De verschillende doelstellingen worden hieronder kort besproken. In paragraaf 1.2 worden de doelgroepen van het therapieprogramma voor de

Nadere informatie

02-04-14. ipad als ondersteunend communicatiemiddel mee in de klas! Doelgroep! Waar moet je aan denken, bij het inzetten van een ipad?!

02-04-14. ipad als ondersteunend communicatiemiddel mee in de klas! Doelgroep! Waar moet je aan denken, bij het inzetten van een ipad?! ipad als ondersteunend communicatiemiddel mee in de klas Gebruik van applicaties om de communicatie te ondersteunen 1 april 2014 Willemien Bierman, communicatiedeskundige/logopedist Doelgroep Kinderen

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Spel en sociaal spel in ontwikkelingsperspectief. Masterclass Simeacongres, Lunteren Lilian van der Bolt

Spel en sociaal spel in ontwikkelingsperspectief. Masterclass Simeacongres, Lunteren Lilian van der Bolt Spel en sociaal spel in ontwikkelingsperspectief Masterclass Simeacongres, Lunteren 7-4-2017 Lilian van der Bolt Kennismaking Programma Opvattingen rondom Spel en ontwikkeling Het belang van spel Spelontwikkeling

Nadere informatie

Je kind begeleiden op weg naar schoolrijpheid

Je kind begeleiden op weg naar schoolrijpheid Je kind begeleiden op weg naar schoolrijpheid November 2010 Grove motoriek Motoriek Grove motoriek = beweging = Grove bewegingen zoals lopen, gaan, klimmen, fietsen, gooien, balspelen, zwemmen, Een goede

Nadere informatie

Vroegtijdige interventies in de Belgische context: onderzoek en perspectieven

Vroegtijdige interventies in de Belgische context: onderzoek en perspectieven Vroegtijdige interventies in de Belgische context: onderzoek en perspectieven Herbert Roeyers Onderzoeksgroep Ontwikkelingsstoornissen HGR-CSS Brussel, 20 juni 2014 Vroegtijdige interventie bij kinderen

Nadere informatie

Orthopedagogische aanpak van een visuele handicap

Orthopedagogische aanpak van een visuele handicap VIP school Martelaarslaan 13 9000 Gent Mevr. De Smet Orthopedagogische aanpak van een visuele handicap Pagina 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 4 1.1 Visuele waarneming... 4 2. Motorische ontwikkeling...

Nadere informatie

Spelen en bewegen met uw peuter www.cjggooienvechtstreek.nl

Spelen en bewegen met uw peuter www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Spelen en bewegen met uw peuter www.cjggooienvechtstreek.nl n Spelen en bewegen met uw peuter In de leeftijd van één tot vier jaar maken kinderen een grote ontwikkeling door op

Nadere informatie

Learning together Samen leren / communiceren

Learning together Samen leren / communiceren Learning together Samen leren / communiceren Anita Bruining Elise van der Kooi Logopedist Zozijn Logopedist Bartiméus Communicatieve ontwikkeling Contact Interactie Invloed Initiatief nemen Wederkerigheid

Nadere informatie

Leve het jonge kind! 2 e jaarcongres 28 mei Dr. Louise Berkhout

Leve het jonge kind! 2 e jaarcongres 28 mei Dr. Louise Berkhout Leve het jonge kind! 2 e jaarcongres 28 mei 2013 Dr. Louise Berkhout Is dit spelen? Is dit spelen? Is dit spelen? Verschillende spelvormen (ivm privacy geen filmfragment): Meisje op hobbelpaard- bewegingsspel

Nadere informatie

Benjamin Naert 1BaTP

Benjamin Naert 1BaTP Benjamin Naert 1BaTP 1 Onderwerpsverkenning 1.1 Refereren artikel 1.2 Context 1.3 Auteurs van het artikel 1.4 Structuur 1.5 Lijsten 2 WikiWelkom 3 Inhoud in lijsten en syntheses 3.1 Trefwoordenlijst 3.1.1

Nadere informatie

Aanbod van zelfstandige activiteiten BC Piraten zonder grenzen

Aanbod van zelfstandige activiteiten BC Piraten zonder grenzen Aanbod van zelfstandige activiteiten BC Piraten zonder grenzen ZA 1: Zandtafel Op zoek naar de schat (4 kleuters) : Zand- en waterspel /OL Ontwikkelingswaarde: Zintuiglijke ontwikkeling: 53 Verwachte activiteit

Nadere informatie

COCP COCP. Workshop. Doel COCP-programma. Wat is daarvoor nodig? Methodische kern COCP. Inhoudelijke kern. Margriet Heim

COCP COCP. Workshop. Doel COCP-programma. Wat is daarvoor nodig? Methodische kern COCP. Inhoudelijke kern. Margriet Heim Workshop COCP Margriet Heim Marjan Veen Frank Velthausz COCP Communicatieve Ontwikkeling niet-sprekende personen en hun Communicatiepartners Succesvolle methoden, 1 Succesvolle methoden, 2 Doel COCP-programma

Nadere informatie

V o r m i n g s a a n b o d CeSMOO

V o r m i n g s a a n b o d CeSMOO V o r m i n g s a a n b o d CeSMOO MISC - Opleidingen voor professionals & Ouders VOORJAAR 2011 Meer info over de lesgevers? Kijk op de website www.cesmoo.be Nog vragen? mail naar mail@cesmoo.be Praktische

Nadere informatie

Signalen van autismespectrumstoornissen (ASS) bij baby s en peuters

Signalen van autismespectrumstoornissen (ASS) bij baby s en peuters Signalen van autismespectrumstoornissen (ASS) bij baby s en peuters Screening in de Vlaamse kinderdagverblijven en Diensten voor Opvanggezinnen Mieke Dereu Mieke Meirsschaut Inge Schietecatte Griet Pattyn

Nadere informatie

Oolgaardt lezing 28 November 2006 Ze kunnen het wel, maar ze

Oolgaardt lezing 28 November 2006 Ze kunnen het wel, maar ze Oolgaardt lezing 28 November 2006 Ze kunnen het wel, maar ze doen het niet Sociaal emotionele vermogens van normaal intelligente kinderen met autisme spectrum stoornissen (ASS) Sander Begeer (Vrije Universiteit,

Nadere informatie

algemene info groep 1-2

algemene info groep 1-2 algemene info groep 1-2 1 Welkom welkom in groep 1-2 informatie kunt u vinden: website van school: www.springplankuden.nl -algemeen nieuws -groep 1-2c digitale maandkalender raam/deur van de klas 2 een

Nadere informatie

Bekijk het maar! met Suus & Luuk

Bekijk het maar! met Suus & Luuk Bekijk het maar! met Suus & Luuk Richtlijnen voor taal en sociaal emotionele ontwikkeling die gebruikt kunnen worden in het werken met Bekijk het maar! met Suus & Luuk Taal Midden peuters (ca. 3 jaar)

Nadere informatie

Leerlijn Spelontwikkeling. Leerlijnen voor leerlingen met een IQ tot 35

Leerlijn Spelontwikkeling. Leerlijnen voor leerlingen met een IQ tot 35 Leerlijn Spelontwikkeling Stamlijn Spelontwikkeling Niveau A Merkt zintuiglijke stimulatie op (aanraking, vibratie, smaken, muziek, licht) Uit lust- en onlustgevoelens Kijkt gericht enkele seconden naar

Nadere informatie

2.6 Literatuurlijst Autisme Spectrum Stoornis

2.6 Literatuurlijst Autisme Spectrum Stoornis 2.6 Literatuurlijst Autisme Spectrum Stoornis Boeken: Algemeen autisme Attwood, T. (2001).Het syndroom van Asperger. Een gids voor ouders en hulpverleners. Lisse; Swets & Zeitlinger. ISBN: 90 265 1672

Nadere informatie

houd altijd de specifieke leerling met zijn individuele hulpvraag in het achterhoofd

houd altijd de specifieke leerling met zijn individuele hulpvraag in het achterhoofd Sleutelwoord is structuur De school is een uitgelezen plaats om de leerling met het Syndroom van Asperger te leren omgaan met leeftijdgenoten. Goede begeleiding is dan van belang. Docent kunnen veel voor

Nadere informatie

Jonge kinderen met afstemmingsproblemen in hun relatie tot de omgeving. Rob Neyens 20.11.2012

Jonge kinderen met afstemmingsproblemen in hun relatie tot de omgeving. Rob Neyens 20.11.2012 Jonge kinderen met afstemmingsproblemen in hun relatie tot de omgeving Rob Neyens 20.11.2012 Inhoud 1. Algemeen 2. Overleg met de leerkracht en ouders 3. Kennismaking 4. Communicatie bij kinderen met autisme

Nadere informatie

Hoekenfiche Bouwhoek

Hoekenfiche Bouwhoek Hoekenfiche Bouwhoek Materiaal Peuters eerste kleuterklas Tweede kleuterklas Derde kleuterklas Basismateriaal: Groot materiaal vb. houten blokken Mega-legoblokken magneetblokken Basismateriaal: + middelgroot

Nadere informatie

In contact door ondersteund communiceren

In contact door ondersteund communiceren COCPvg: In contact door ondersteund communiceren Elise Brinkman EMB Congres 6 maart 2014 COCPvg Verbetering van de communicatie tussen niet of nauwelijks sprekende personen met een meervoudige beperking

Nadere informatie

Joint Attention. Terminologie. Programma. Definitie. Aandacht delen, volgen & richten. JA-indelingen. Joint Attention

Joint Attention. Terminologie. Programma. Definitie. Aandacht delen, volgen & richten. JA-indelingen. Joint Attention Joint Attention A. Talboom & M. Buruma Programma Terminologie Joint Attention Videofragment Ontwikkeling Joint Attention Videofragment Videofragmenten Vragen Definitie Buruma & Blijd-Hoogewys, 2010 Terminologie

Nadere informatie

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes)

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) 1 Omgaan met en uiten van eigen gevoelens en ervaringen toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) laat non-verbaal zien dat hij/zij iets niet wil (bijv. slaat fles weg, draait hoofd als

Nadere informatie

Autisme in het verkeer. Veerle Ross

Autisme in het verkeer. Veerle Ross Autisme in het verkeer Veerle Ross Vandaag Autisme? Autorijden en autonomie Autorijden is complex en doelgericht Beïnvloedende factoren van autorijden ASS in het verkeer Yes I Drive Voorwaarden Toekomst

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling: Omgaan met zichzelf

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling: Omgaan met zichzelf Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling: Omgaan met zichzelf 1. Wijst dingen aan die het wil, herkent zichzelf in de spiegel, is zich bewust waar het wel en niet van houdt. (Het kind wordt bewust

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme Hulpmiddelen en materialen Vragen? Autisme?

Nadere informatie

De methode van Veronica Sherborne bevordert: - een sterk vertrouwen in het eigen lichaam

De methode van Veronica Sherborne bevordert: - een sterk vertrouwen in het eigen lichaam DE VERONICA SHERBORNE BEWEGINGSPEDAGOGIEK Through my experience of teaching and observing human movement, and of learning through trial and error, I have come to the conclusion that all children have two

Nadere informatie

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende sgebieden Ontwikkeling 4-6 jaar 7-9 jaar 10-12 jaar Taal Opbouwen basiswoordenschat. Woordenschat en zinsbouw neemt sterk toe. Redelijk tot goed

Nadere informatie

Inclusie = Er- bij- horen. Er - bij - horen. Participatie. 30 november 2005 Universiteit Antwerpen

Inclusie = Er- bij- horen. Er - bij - horen. Participatie. 30 november 2005 Universiteit Antwerpen Studiedag Evaluatie in vraag 30 november 2005 Universiteit Antwerpen Inge Van de Putte Onderzoeksmedewerker Hogeschool Sint-Lieven, Sint- Niklaas & Universiteit Gent, Vakgroep Orthopedagogie Inclusie =

Nadere informatie

Spel en spelen. Over de ontwikkeling van het jonge kind.

Spel en spelen. Over de ontwikkeling van het jonge kind. Spel en spelen Over de ontwikkeling van het jonge kind. Ontstaan van spel. Met de ontwikkeling gegeven Eerste levensjaar: taalspel en bewegingsspel Bewegingsspel Kruipen, lopen Omrollen 3-7 maanden Lopen

Nadere informatie

Executieve functies binnen de vroegbehandeling. Evelien Dirks NSDSK

Executieve functies binnen de vroegbehandeling. Evelien Dirks NSDSK Executieve functies binnen de vroegbehandeling Evelien Dirks NSDSK Van der Lem symposium september 2015 De6initie Executieve functies = parapluterm Executieve functies: Vaardigheden die nodig zijn om een

Nadere informatie

Tot slot. 72 tot slot. M. Zeevalking, Autisme: hoe te verstaan, hoe te begeleiden?, DOI / , 2000 M.A. Zeevalking, Schiedam

Tot slot. 72 tot slot. M. Zeevalking, Autisme: hoe te verstaan, hoe te begeleiden?, DOI / , 2000 M.A. Zeevalking, Schiedam Tot slot Terwijl ik dit boekje over autisme en hulpverlening bij autisme schrijf, wordt me opnieuw duidelijk hoeveel er over dit onderwerp valt te vertellen en hoeveel er in dit bestek niet werd verteld.

Nadere informatie

Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016

Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016 Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016 Cecile Blansjaar: orthopedagoog/autisme specialist Gedragskundige Stichting de Waerden Mede oprichter De Sociale Bron Wat is Autisme? In Nederland

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 1 0

Inhoud. Voorwoord 1 0 Inhoud Voorwoord 1 0 1 Autisme in de dagelijkse praktijk 1 3 Inleiding 1 3 Op weg naar een diagnose 1 4 Vroegtijdige onderkenning 1 6 Hulpverlenende instanties 1 8 Na de diagnose 1 9 Behandeling 2 0 Samenvatting

Nadere informatie

Wij gaan naar de boerderij

Wij gaan naar de boerderij THEMABOEKJE Wij gaan naar de boerderij KINDCENTRUM HET P@RK, dagopvang en peuterspeelgroep Datum: mei/juni 2014 Danique Hesselink en Ingrid Pasman Beste ouders/verzorgers De peuterspeelgroep en de peuters

Nadere informatie

Zorgboekje. Kindgegevens

Zorgboekje. Kindgegevens Zorgboekje De pedagogisch medewerker vult dit boekje behorende bij het overdrachtdocument peuter kleuter in als er een zorgbehoefte bij het kind is gesignaleerd. Zij/ hij vult in wat van toepassing is

Nadere informatie

Spelenderwijs rijmen. Linda Willemsen. www.klasvanjuflinda.nl. www.klasvanjuflinda.nl

Spelenderwijs rijmen. Linda Willemsen. www.klasvanjuflinda.nl. www.klasvanjuflinda.nl Spelenderwijs rijmen Linda Willemsen www.klasvanjuflinda.nl www.klasvanjuflinda.nl Spelenderwijs rijmen Spelenderwijs rijmen Tekst & vormgeving: Linda Willemsen 2014 www.klasvanjuflinda.nl Linda Willemsen

Nadere informatie

Inhoud van de avond. Even voorstellen Gastspreker Hilde van der Vegt 0-1 jaar 1-2 jaar 2-3 jaar 3-4 jaar

Inhoud van de avond. Even voorstellen Gastspreker Hilde van der Vegt 0-1 jaar 1-2 jaar 2-3 jaar 3-4 jaar LOGOPEDIEPRAKTIJK BRUNINK LOGOPEDISCH SPECTRUM REGIO OOST LOGOPEDIEPRAKTIJK NOUWELS LOGOPEDIEPRAKTIJK OOSTERLAAR Inhoud van de avond Even voorstellen Gastspreker Hilde van der Vegt 0-1 jaar 1-2 jaar 2-3

Nadere informatie

Wanneer behaald. Huidige situatie. Vaardigheid OBSERVATIELIJST FLOORTIME

Wanneer behaald. Huidige situatie. Vaardigheid OBSERVATIELIJST FLOORTIME OBSERVATIELIJST FLOORTIME Aan de hand van de volgende lijst kunt u vaststellen welke mijlpalen uw kind al heeft gehaald en welke nog moeten worden behaald. De gewenste vaardigheden voor elke mijlpaal staan

Nadere informatie

Ernstig meervoudig beperkt binnen het bewegen

Ernstig meervoudig beperkt binnen het bewegen Ernstig meervoudig beperkt binnen het bewegen Net even anders Maar o zo het zelfde. Cor Niks, docent PMT/BA Tina Bellemans, docent PMT/BA Leo Wiltvank, bewegingsagoog Frion CONTACT: C.NIKS@WINDESHEIM.NL

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

KATHO IPSCOC 1BaTPa. Werkdocument. Van diagnose naar Behandeling. Vanity Jacobs

KATHO IPSCOC 1BaTPa. Werkdocument. Van diagnose naar Behandeling. Vanity Jacobs KATHO IPSCOC 1BaTPa Werkdocument Van diagnose naar Behandeling Vanity Jacobs 2011-2012 Inhoudsopgave 1. Algemene informatie... 2 1.1 Wie ben ik?... 2 1.2 Het artikel... 2 1.2.1 Referentie... 2 1.2.2 Link

Nadere informatie

29/11/2011. Overzicht. Psychotherapie en emotionele belevingswereld bij personen met een mentale beperking. Achtergrond.

29/11/2011. Overzicht. Psychotherapie en emotionele belevingswereld bij personen met een mentale beperking. Achtergrond. Psychotherapie en emotionele belevingswereld bij personen met een mentale beperking. Katrien Beckx Shana Van Impe Annik Simons CEMA Antwerpen Overzicht achtergrond functies van probleemgedrag probleemsamenhang

Nadere informatie

DE LOOPFIETS: EEN IDEALE START!

DE LOOPFIETS: EEN IDEALE START! DE LOOPFIETS: EEN IDEALE START! DE LOOPFIETS: EEN IDEALE START 1. Evenwicht centraal in de ontwikkeling 2. De loopfiets voor iedereen! 3. De loopfiets school en verkeer DE LOOPFIETS: EEN IDEALE START!

Nadere informatie

Op naar de DSM 5! Autismespectrumstoornis. J. Wolthaus, GZ-psycholoog en C. Schoenmakers, GZ-psycholoog

Op naar de DSM 5! Autismespectrumstoornis. J. Wolthaus, GZ-psycholoog en C. Schoenmakers, GZ-psycholoog Op naar de DSM 5! Autismespectrumstoornis J. Wolthaus, GZ-psycholoog en C. Schoenmakers, GZ-psycholoog Autisme DSM IV: Stoornissen die meestal voor het eerst op zuigelingenleeftijd, kinderleeftijd of in

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld?

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Tussendoortjes boerderijklas

Tussendoortjes boerderijklas Tussendoortjes boerderijklas Beginsituatie 65 leerlingen: mogelijkheid tot verdelen in 2 e (34 lln) en 3 e leerjaar (31 lln) Grasveld/pleintje ter beschikking 1) Muziek: zoek het dierengeluid (10min) Elke

Nadere informatie

Interventie bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis: inventarisatie van praktijkkennis in Vlaanderen Onderzoek in opdracht van SEN

Interventie bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis: inventarisatie van praktijkkennis in Vlaanderen Onderzoek in opdracht van SEN Interventie bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis: inventarisatie van praktijkkennis in Vlaanderen Onderzoek in opdracht van SEN Sara Van der Paelt Dr. Petra Warreyn Prof. dr. Herbert Roeyers

Nadere informatie

Doelen ESDM Louis-Henri Periode: februari 2015 mei 2015

Doelen ESDM Louis-Henri Periode: februari 2015 mei 2015 Doelen ESDM Louis-Henri Periode: februari 2015 mei 2015 Communicatie Bevorderen van spontaan gebruik van tweewoordszinnen Doel 1 Tijdens zijn spontaan taalgebruik (dus niet direct geïmiteerd) voor verschillende

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud DGM en autisme? Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme! Vragen? DGM en Autisme?

Nadere informatie

Autisme als contextblindheid

Autisme als contextblindheid Leerlingen met autisme in het secundair onderwijs Autisme Limburg 18 oktober 2011 KobeVanroy Autisme Centraal, Gent Autisme als contextblindheid P. Vermeulen, 2009 Autisme: prevalentie 2010 Autisme Centraal

Nadere informatie

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen.

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen. Onderbouwrapport In het onderbouwrapport waarderen wij alle genoemde aspecten ten opzichte van de leeftijd. Een waardering wordt uitgedrukt in een cijfer. U kunt via de beknopte omschrijvingen in het rapport

Nadere informatie

Moet Je Doen Drama Lessen per spelvorm

Moet Je Doen Drama Lessen per spelvorm Moet Je Doen Drama Lessen per spelvorm groep 1 groep 2 groep 3 groep 4 groep 5 groep 6 groep 7 groep 8 Afspreekspel - - 2 6 2 1 4 5 Associatiespel 3 1 2 - - - 2 - Dialoogspel - - 1 1-2 3 2 bewegingsspel

Nadere informatie

Sofie Verhaegen 3 de licentie orthopedagogiek 1

Sofie Verhaegen 3 de licentie orthopedagogiek 1 SPEL / SPEELGOED Spelen kan op verschillende manieren een meerwaarde hebben. Spel kan gezien worden als een middel om te leren en te ontwikkelen. Zo wordt de ontwikkeling gestimuleerd op verschillende

Nadere informatie

Moet Je Doen Drama - Lessen per groep

Moet Je Doen Drama - Lessen per groep Moet Je Doen Drama - Lessen per groep Moet Je Doen Drama - Lessen per groep Moet Je Doen Drama Lessen per groep pagina 1 van 9 Moet Je Doen Drama - Lessen per groep Pagina 1 van 9 groep 1 1 poezenpantomime

Nadere informatie

De hermeneutische cirkel

De hermeneutische cirkel De hermeneutische cirkel Over beeldvorming en het formuleren van passende ondersteuningsvragen. Esther Keller, kennisdag D-SH/ CMB 1 december 2016 Beeldvorming 2 2 Beeldvorming is niet alleen de ontwikkelingsgebieden

Nadere informatie

Zo te zien is er met Mike niets aan de hand. Toch is hij anders dan anderen. Hij kan urenlang tikken op zijn favoriete voorwerpen.

Zo te zien is er met Mike niets aan de hand. Toch is hij anders dan anderen. Hij kan urenlang tikken op zijn favoriete voorwerpen. Autisme Zo te zien is er met Mike niets aan de hand. Toch is hij anders dan anderen. Hij kan urenlang tikken op zijn favoriete voorwerpen. Op andere mensen reageert hij niet. Zijn ouders dachten eerst

Nadere informatie

WAAROM VOORLEZEN? VOORWOORD WANNEER VOORLEZEN?

WAAROM VOORLEZEN? VOORWOORD WANNEER VOORLEZEN? VOORLEESTIPS VOORWOORD Kinderen vinden voorlezen meestal fijn. Ook grote kinderen die zelf al kunnen lezen houden van voorlezen. Volwassenen hebben er mooie herinneringen aan: de mooie voorleesboeken,

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5 ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is om een uitgebreid overzicht te krijgen van de invulling en opbouw van de module. Er bestaat slechts één ECTS-fiche voor elke module. 1. Identificatie Opleiding Graduaat

Nadere informatie

De auteurs 12 Voorwoord 14 Inleiding 16

De auteurs 12 Voorwoord 14 Inleiding 16 Inhoud De auteurs 12 Voorwoord 14 Inleiding 16 Hoofdstuk 1: Situering 19 1.1 Veronica Sherborne 19 1.2 Basisfilosofie 20 1.2.1 Uitgangspunten 20 1.2.2 Gebaseerd op de ontwikkeling van baby s 21 1.2.3 Invloed

Nadere informatie

Catalogus materialen spel-o-theek LOVK De indeling van de materialen heeft een relatie met het onderwijsleerpakket Stappen Langs het Water

Catalogus materialen spel-o-theek LOVK De indeling van de materialen heeft een relatie met het onderwijsleerpakket Stappen Langs het Water Landelijk Onderwijs aan Varende Kleuters Schulpweg 37 3084 NG Rotterdam tel. 00 430034 Catalogus materialen spel-o-theek LOVK De indeling van de materialen heeft een relatie met het onderwijsleerpakket

Nadere informatie

Ik ben een heel klein muisje

Ik ben een heel klein muisje Ik ben een heel klein muisje Muzido ANNIE LANGELAAR FONDS Ik ben een heel klein muisje: het lied... 3 De muziekopname... 3 Activiteiten per leeftijd: Baby s... 4 Massagespel... 4 Speelgoed... 4 Muisje

Nadere informatie

Autisme in je vrije tijd

Autisme in je vrije tijd Autisme in je vrije tijd KINDEREN MET AUTISME IN EEN GEWONE JEUGDVERENIGING? HET KAN! Een informatieve brochure door Elise Burny - orthopedagoog Jannicke Hurtekant - orthopedagoog Petra Warreyn - klinisch

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Laag intensieve gedragstherapie voor kinderen met ASS en VB

Laag intensieve gedragstherapie voor kinderen met ASS en VB Promotieonderzoek (2007-2012) voor kinderen met ASS en VB Drs. Behavioural Science Institute, Radboud Universiteit Nijmegen Fostering development in young children with autism spectrum disorders and intellectual

Nadere informatie

ALLES HEEFT EEN KLEUR

ALLES HEEFT EEN KLEUR ALLES HEEFT EEN KLEUR Dagopvang en peuterspeelgroep Het P@rk Gemaakt door: Esther en Ingrid Maart 2017 Beste ouders/verzorgers De peuterspeelgroep van het P@rk werkt vanuit de methode Startblokken van

Nadere informatie

Cursusaanbod Kentalis Ambulante Dienstverlening Het Rotsoord. Als horen of communiceren niet vanzelfsprekend is

Cursusaanbod Kentalis Ambulante Dienstverlening Het Rotsoord. Als horen of communiceren niet vanzelfsprekend is Cursusaanbod 2010-2011 Kentalis Ambulante Dienstverlening Het Rotsoord Als horen of communiceren niet vanzelfsprekend is Cursusaanbod De Ambulante Dienstverlening van Koninklijke Kentalis Het Rotsoord

Nadere informatie

Spellen en Puzzels. Retail Trainingen. alles over spellen, puzzels en boeken. Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde en Speelgoedbranche

Spellen en Puzzels. Retail Trainingen. alles over spellen, puzzels en boeken. Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde en Speelgoedbranche alles over spellen, puzzels en boeken Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde en Speelgoedbranche Retail Trainingen Dit vakinformatieboek is een uitgave van: Vereniging Gebra, Zoetermeer 2 Ontwikkeld

Nadere informatie