Alle Hens. Het betere boarden. Albanië bomvrij. Maandblad van de Koninklijke Marine juni 2009

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Alle Hens. Het betere boarden. Albanië bomvrij. Maandblad van de Koninklijke Marine juni 2009"

Transcriptie

1 Alle Hens Maandblad van de Koninklijke Marine juni 2009 Het betere boarden Albanië bomvrij

2 Alle Hens Maandblad van de Koninklijke Marine Colofon: Uitgave: Alle Hens is een uitgave van de Koninklijke Marine. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden ontleend. Hoofdredacteur: LTZSD 2OC KV V.J.G. Strijbosch Redacteurs: LTZSD 2 KV B. Wijnandts LTZ 2OC M. F. van der Maas Aan dit nummer werkten verder mee: KLTZ J.J. Teertstra LTZSD 1 E.J.S. de Bruijne LTZSD 2OC F. Frinks Lay-out & druk: OBT B.V., Den Haag Adreswijzigingen KM-personeel: Doorgeven aan Bureau Administratie of via DCHR Telnr.: DSN * Adreswijzigingen veteranen: Stichting Veteraneninstituut Postbus AC Doorn Telnr.: Adreswijzigingen betalende abonnees: Abonnementenland Postbus AA Uitgeest Telnr.: (s 0,10 per minuut) Opzegtermijn zes weken Redactieadres: (niet voor adreswijzigingen en vragen over verzending) Alle Hens Het Nieuwe Diep 5 Het Paleis, kamer 213 MPC 10A / Postbus CA Den Helder Telnr.: / DSN / redactieraad: Internet: Kopijdatum: De deadline voor het volgende nummer van Alle Hens valt op 22 juni Abonnementsprijs: 17,02 (buitenland 21,55 per jaar) Aanhaling uit en overname van artikelen uit dit blad is toegestaan met bronvermelding. ISSN Cover Een smokkelaar wordt in de boeien geslagen door het searchteam van Hr.Ms. Evertsen tijdens een oefening in de opleiding voor boardingoperaties. (Foto: Ruud Mol, AVDD) Inhoud Weerbaar op zee Het nieuwe Bureau Boardingoperaties traint vlootpersoneel in ondervragen en doorzoeken van schepen. Bijkans worden de bemanningen beter militair vaardig. Vrij land Albanië is als oefenpartner ideaal, een interessant landschap en weinig hinder van regels. Maar het kampt ook met veel historisch erfgoed dat de veiligheid niet bepaald bevorderd. Duikers helpen de explosieven te ruimen. Blauw wordt groen Voor een uitzending moet een militair de groene module doorlopen, waarin men wordt getraind in landoptreden. Wat leer je daar? Medoparade Tsjaad De uitreiking van de herinneringsmedaille voor de deelnemende militairen van het tweede detachement op de Van Braam Houckgeestkazerne in Doorn sloot de missie EUFOR Chad/RCA definitief af. Gered door de Belgen Den Helder was het scenario voor een burgeroorlog en de Belgische strijdkrachten werden ingezet om hun staatsburgers er zo snel mogelijk weg te halen. Scholieren van de instroomopleiding Vrede en Veiligheid leerden wat een neo is. Nashville in Afrika Overste Jacob-Jan Teertstra voer mee op de USS Nashville om zich alvast te oriënteren op het African Partnership Station, waar in het najaar Hr.Ms. Johan de Witt deel van uit gaat maken. Hij beschrijft zijn ervaringen voor de West-Afrikaanse kust. De man met de hamer Binnen twee dagen dertig kilometer wandelen, 145 kilometer fietsen en afgewisseld met hindernisbanen, oriëntatie, schieten en handgranaatgooien: dat is de Tweedaagse Militaire Prestatietocht. Een onzer redacteuren deed mee en kwam de man met de hamer tegen. En verder: Mens & Werk Sport Logboek Mensen & Mutaties

3 Saamhorigheid In mijn mei column heb ik geschreven over de nationale herdenkingen op 4 mei en hoe belangrijk het is dat wij hier elk jaar weer aandacht aan geven. Herdenken doen we niet alleen uit respect en waardering voor onze overleden collega s, maar ook als steunbetuiging aan de nabestaanden. Tijdens operationele inzet wordt niet alleen intensief samengewerkt, maar leven we ook intensief samen. Hierdoor ontstaat een grote onderlinge verbondenheid. Het begrip collegialiteit heeft daardoor bij de KM een veel sterkere en diepere betekenis dan bij andere organisaties. Met dit sterke gevoel van saamhorigheid in het hoofd herdenken wij jaarlijks onze overleden collega s. Dit jaar vond de herdenking van het overleden personeel van het Commando Zeestrijdkrachten plaats op 28 mei bij het nieuwe herdenkingsmonument Schaduwen van Licht. Tijdens een indrukwekkende bijeenkomst werden, samen met de nabestaanden, onze collega militairen en burgermedewerkers herdacht die in de periode mei 2008 tot mei 2009 in actieve dienst zijn overleden. Het monument staat op een locatie waar herdenken goed tot zijn recht komt: namelijk bij het Marinemuseum waar het verleden, in het heden tot uitdrukking wordt gebracht. Nu en in de toekomst kan dit monument dienen als een plek waar onze herinneringen levend worden gehouden, zowel voor nabestaanden als voor collega s. Hr.Ms. De Zeven Provinciën en Makkum Zoals gezegd, samenwerken en samenleven zijn tijdens operationele inzet sterk met elkaar verweven. Dat geldt zeker voor de langere deployments zoals van de Hr.Ms. De Zeven Provinciën in SNMG 1, Hr.Ms. Makkum in SNMCMG 1, en de deployments van onze onderzeeboten. De Zeven Provinciën is inmiddels ruim 16 weken onderweg en gaat, met logistieke tussenstops in Salalah en Muscat (Oman) onverdroten door met haar antipiraterij operaties. Veelvuldige aanpassingen in het vaarprogramma, die door het operationele karakter van de missie vaak pas op het laatste moment bekend worden, eisen veel van de bemanning. Ik heb veel waardering voor de wijze waarop dit door het personeel en het thuisfront wordt opgevangen. Hr.Ms. Makkum heeft met de andere eenheden van SNMCMG1 in het kader van Beneficial Cooperation op de Noordzee in één week maar liefst 24 explosieven geruimd. Met recht een fantastisch resultaat! Operaties en opwerktrajecten En ook Hr.Ms. Dolfijn is bezig met een langdurige missie in opdracht van de Commandant der Strijdkrachten. Het operationele product wordt dus nog steeds volop geleverd. Verder zijn diverse eenheden van vloot en mariniers bezig met de voorbereidingen en het opwerken voor komende missies. Zo is Hr.Ms. Tromp bezig met haar NOST-periode, bereiden marinierseenheden zich voor op inzet in Afghanistan onder ISAF, werkt Hr.Ms. Evertsen zich op voor deelname aan de EU-operatie Atalanta in het kader van antipiraterij operaties en is Hr.Ms. Amsterdam nagenoeg gereed voor haar West-periode. Zeer diverse operaties en opwerktrajecten elk met hun eigen kenmerken. Om dat alles te kunnen realiseren is de goede opleiding en adequate training van ons personeel van cruciaal belang. Spijkerbroeken Het opleiden en trainen van ons personeel heeft op dit moment bijzondere aandacht. Opleiden en trainen (O&T) is altijd al het fundament geweest van ons gereedstellingproces. O&T begint met de initiële opleidingen van de zogenaamde spijkerbroeken, personeel dat voor het eerst onze KM instroomt. Deze opleidingen worden later gevolgd door voortgezette vakopleidingen en specifieke functieopleidingen. Naast opleidingen voor het individu, die meer en meer competentiegericht worden opgezet, is er het trainingsproces. Daarin worden vaardigheden verder ontwikkeld, niet alleen individueel maar ook in groepsverband. Het O&T -proces gaat helemaal door tot aan het volledig operationeel gereedstellen van een schip, een marinierseenheid, of een groep van schepen of eenheden al dan niet in joint verband. Kwaliteit en output van opleidingen In de afgelopen maanden, en dat zal de komende tijd worden voortgezet, is het O&T -proces nog eens goed onder de loep genomen. Daar is een aantal redenen voor. Er zijn signalen dat de kwaliteit en de output van opleidingen en training, en daarbinnen ook het behoud van kennis, in toenemende mate onder druk staan. Achterstanden in opleidingen en ook in het ontwikkelen van opleidingen zijn hiervan symptomen. Tegelijk lijkt de belasting van de organisatie door langdurige opleidingen toe te nemen: de niet-beschikbaarheid van personeel als gevolg van het volgen van opleidingen is hoog. Daarbij is niet altijd duidelijk of de inhoud of soms zelfs de noodzaak van bepaalde opleidingen voldoende is vastgesteld. Het streven naar up-to-date personeelsbeleid vraagt daarnaast meer en meer om het civiel certificeren van onze opleidingen, wat een extra inspanning vraagt van de scholen. Samenwerkingsverbanden met civiele onderwijsinstanties (onder andere het project Loopbaanlint ) bieden daarbij ook nieuwe kansen. Deze samenwerking wordt gestimuleerd door impulsen vanuit de Haagse organisatie, die ook pleit voor meer jointness en harmonisatie van opleidingen tussen de krijgsmachtdelen. Al deze ontwikkelingen kunnen in de toekomst leiden tot relatief grote verschuivingen binnen het O&T -veld. De belangrijkste succesfactor voor het CZSK blijft echter het kunnen beschikken over voldoende, adequaat opgeleid en goed gemotiveerd personeel. Elke aanpassing van O&T moet hierop gericht blijven. Ik zal daar dan ook zeker op blijven letten. Tot slot nog goed nieuws op het gebied van personeelzorg. Ik ben blij dat er in het kader van de combinatie van de werk- en thuissituatie weer een belangrijke stap is gezet. Op 13 mei werd op het marinesportpark Ruyghweg het kinderopvangverblijf Paddeltje geopend. Het eerste kinderdagverblijf van de marine is vernoemd naar de scheepsjongen van Michiel de Ruyter. Het kinderopvangverblijf betekent een welkome aanvulling op de mogelijkheden om bij het Commando Zeestrijdkrachten arbeid en zorg te combineren. De belangstelling vanuit het personeel is dan ook groot en naar verwachting zal het kinderdagverblijf na de zomer volledig gevuld zijn. n De Commandant Zeestrijdkrachten R.L. Zuiderwijk, luitenant-generaal der mariniers 3

4 This is White Swan. You can come on board, zegt kapitein Hans Georg Moser, nadat navy ship F805 heeft aangedrongen om een boardingteam langs te sturen. Het schip is onderhavig aan een routinecontrole, maar uit inlichtingen blijkt dat er iets met dit schip niet helemaal in orde is. Tekst: Barry Wijnandts/Foto s: Ruud Mol (AVDD), Herman Zonderland, Wim Salis Opleiding voor boardingoperaties maakt vloot weerbaarder Vlootpersoneel traint militair gezag Luitenant-ter-zee 2 Theo Degenaar staat met een headset op mee te luisteren naar de ondervragingsprocedure van Hr.Ms. Evertsen, de F805. De boardingploeg van het fregat wordt vandaag opgewerkt met sparringpartner Hr.Ms. Van Speijk. Het toneelspel voor zes opvarenden levert veel vrolijkheid op, maar het doel is ernstig. Tot nu handelden de schepen naar goed inzicht bij boardings, maar het niveau was erg laag, aldus de ervaren officier. Zelf voerde hij veel boardings uit tijdens zijn carrière en deed hij ervaring op bij de mariniers en bij het Law Enforcement Team, waarmee de marine in de West veel samenwerkt. Degenaar was van mening dat het militaire aspect van het varende krijgsmachtdeel in de marge is verdwenen. Met de start van Bureau Boardingoperaties komt dit echter weer volop in de schijnwerpers. Militaire training De naam dekt misschien niet helemaal de lading, denkt Degenaar, hoofd van het nieuwe bureau van de Operationele School. De Engelsen noemen het naval military training, misschien is dat beter. Door vlootpersoneel te trainen in optreden als militaire autoriteit hoopt hij dat niet alleen bij boardings de gezagsuitstraling van een schip vergroot wordt. Wachtlopen en force protection zijn ook aspecten om mee te pakken, zegt hij. Als een schip ergens in een haven ligt, moet de onderofficier van de wacht adequaat kunnen optreden als er mensen rotzooi staan te trappen op de kade. Ook noemt hij het voorbeeld van een passage door een zee-engte waar een verhoogd risico is op aanvallen, zoals het Suezkanaal. Een marineschip moet dan uitstralen dat er niet mee gesold moet worden. De mate van geweld is in verschillende niveaus onderverdeeld. De vloot wordt getraind tot opposed categorie 1. Ze kunnen wel wat gemor en tegenwerking verwachten, maar ze hoeven niet voorbereid te zijn op Wereldoorlog Drie, zoals sergeant-majoor Peter Ringeling, een van de instructeurs, het beschrijft. In dat hogere geweldsspectrum neemt op dit moment de Unit Interventie Mariniers de zaken waar. Met de komst van de Oceangoing Patrolvessels zullen in Den Helder speciale Maritime Interdiction Teams worden gestationeerd, die niets anders zullen doen dan zich bekwamen in boardingoperaties. Deze teams worden als een module op een patrouilleschip gezet als die voor deze specifieke taak wordt ingezet. Kwartiermeester André Prins is de boef op de White Swan. Terwijl zijn collega s en kapitein van niets weten, heeft hij wapens en drugs aan boord genomen. Prins moet zijn karakter (een 4

5 Poolse zeeman) inhoud geven door zo nu en dan racistische opmerkingen te plaatsen naar een zieke Libiër en seksistische toespelingen naar de vrouwelijke kok, die daar absoluut niet van gediend is. Hoe gaat een boardingteam om met spanningen onder de bemanning zelf? Keurig maar formeel Het boardingteam moet mensen rustig houden en op hun gemak stellen, vindt Degenaar. Hij wil zien dat de militairen deze spanningen aanvoelen en de botsende krachten uit elkaar trekken om escalatie te voorkomen. Er wordt veel inlevingsvermogen gevraagd van het team. De bemanningen hoeven geen boefjes te zijn. Je moet de mensen dus keurig, maar wel formeel te woord staan. Zijn ervaring is dat in de meeste gevallen de schepen gewoon meewerken. De boardingteamleden moeten kunnen anticiperen op gedrag en hiernaar handelen. Hoe zie je of iemand liegt? Is iemand gewoon geïrriteerd of vormt hij daadwerkelijk een bedreiging? Zal een werktuigkundige je aanvallen met zijn schroevendraaier, of is hij er zich niet eens van bewust dat hij een potentieel wapen vasthoudt? Allemaal aspecten die tijdens de cursus aan bod komen. Als iemand loopt te mopperen, zet je niet meteen een rode laserpunt op zijn voorhoofd, aldus het hoofd van het bureau. Overigens begint dat aanvoelen al bij de commandant. Hij bepaalt wat de geweldsuitstraling van het boardingteam is, gaat Ringeling verder. Bij het langszij komen probeert het fregat zoveel mogelijk actie waar te nemen op de te enteren koopvaarder. Hoeveel man tellen ze? Zien ze wapens, kunnen ze uit de gebaren opmaken hoe de stemming is? Het boardingteam bereidt LTZ 2 Degenaar luistert mee hoe de Evertsen kapitein Georg Moser (LTZ 2 Jasper Wezemer) ondervraagd. Je moet geen onderdeel worden van een ruzie aan boord voeren in de emoties en dat je een onderdeel van de ruzie wordt, zegt Ringeling. Hij geeft aanwijzingen om de querulante Pool apart te zetten en zijn mond te laten houden. Ondertussen worden de chief mate en de boordwerktuigkundige zenuwachtig over het varende bedrijf. De eerste wil luiken sluiten en de tweede was net bezig met een ernstige storing in de machinekamer. Ook hier moet het boardingteam de afweging maken. Worden zij aansprakelijk voor een machinepark dat het begeeft of wil de stoker zich drukken? Als de bemanning naar de mess is gebracht in afwachting op de doorzoeking, komt wederom een volgend dilemma. De kok wil verder met haar werk. Bovendien gaat de operatie wel even duren en is iets te drinken geen onredelijk verzoek. Het houdt de bemanning rustig, maar je moet wel iemand even loslaten. Is dat verantwoord? Kijken naar watermerken. zichzelf voor. Er worden twee Rhibs gelanceerd, waarvan de eerste de mannen en vrouwen van het guard- en later het search- en het bridgeteam overzet en de tweede als rugdekking blijft varen. Ook hier is de geweldsuitstraling belangrijk. Handelingen met de wapens, zoals het doorladen, moeten ze uit het zicht van de koopvaarder doen, aldus Ringeling. Moeilijke afweging Het guardteam komt aan boord, terwijl de opvarenden zich verzameld hebben op het seindek. Iedereen wordt gefouilleerd, maar er worden geen bedreigende zaken aangetroffen. Het guardteam treedt ferm op, maar voelt nog niet direct de onderliggende spanning bij de bemanning. Je moet oppassen dat je je niet mee laat Optisch dood Het search- en het bridgeteam heeft inmiddels de loodsladder beklommen. De boardingofficier gaat naar de kapitein en vraagt naar de documenten van de bemanning en het schip. Maar waar moet hij eigenlijk naar kijken? Wachtmeester Henriëtte van Zetten praat op Schiphol de cursisten bij over optisch dood papier en Imageperf. Het is onmogelijk om alle paspoorten en identiteitsbewijzen van de wereld te kennen, maar Van Zetten legt uit dat ze allemaal gemeenschappelijke echtheidskenmerken hebben. Voor het filteren van fantasiepaspoorten van British Honduras of Zaïre moet je weten dat deze landen niet (meer) bestaan. Dat extreem kleine lettertjes haarscherp te zien zijn, dat watermerken in het papier zitten en folies zijn gebruikt met afbeeldingen of tekst die onder verschillende hoeken er anders uitzien, is zonder voorkennis ook vast te stellen. Paspoorten zijn gedrukt op veiligheidspapier, vertelt Van Zetten aan de klas. Veiligheidspapier is optisch dood. Onder een UV-lamp licht het papier niet paars op, wat gewoon papier wel doet. De boardingstudenten bekijken de verschillen op echte paspoorten en op falsificaties onder hun 5

6 Wachtmeester Van Zetten legt uit hoe je in echt document microprint kunt herkennen. Een schuine streep in de kop van het Nederlandse paspoort, blijkt het woord Holland te zijn. lampen. Ze moeten tot de conclusie komen dat vervalsen van paspoorten bijzonder lastig is en Van Zetten besluit de les dan ook met het belangrijkste aspect: is degene die je voor je hebt, ook de rechtmatige houder van het identiteitsbewijs? Gebruiken van gestolen identiteitsbewijzen komt vaker voor dan vervalsen. Het is dus belangrijk dat je de foto vergelijkt en dat je bijvoorbeeld vraagt naar de leeftijd van de persoon. Ook daar zijn trucjes voor, zoals vragen naar de leeftijd in plaats van de geboortedatum, die de houder letterlijk in het document heeft kunnen lezen. Van Zetten legt uit dat er bepaalde structuren zijn in het gezicht, die nauwelijks veranderen. Daarmee is een persoon zelfs te herkennen van een oude of slechte pasfoto. De stand van de oren ten opzichte van de ogen, jukbenen, plaats en vorm van de ogen, vorm van het gezicht. Dit vraagt echter veel ervaring. Tijdens een oefening voor het matchen van vijftig gezichten binnen een minuut, blijken veel paren gezichten erg op elkaar te lijken of zijn de gelaatskenmerken slecht zichtbaar. Mee met de Zwarte Bende Het searchteam gaat met zaklamp en veiligheidsmiddelen door de White Swan. Elk team krijgt een bemanningslid mee, die fungeert als gids en getuige. Bij het doorzoeken van onbekende ruimtes moet het searchteam niet alleen inzicht hebben in hoe contrabande verstopt kan zijn, maar ze moeten ook letten op hun eigen veiligheid. Op je knieën kruipen over een ruw dek vol laspunten, puttingen, bouten en moeren tot ruimtes binnengaan, waar misschien weinig zuurstof is en veel giftige dampen hangen. Daarom brengt de opleiding een bezoek aan de haven van Rotterdam om met de douane een dag mee te lopen bij een inspectie van een schip. De Zwarte Bende is geen onbekende aan boord van de marineschepen en het is voor de vlootbemanning eens aardig om aan de andere kant van het spectrum te kijken. Gewapend met spiegels, zaklampen en een oranje overal maken zij vandaag deel uit van de douane. Het doel is een spiksplinternieuw containerschip van 336 meter (8.500 TEU). Het is zojuist afgemeerd met als laatste haven Singapore. Containers vliegen razendsnel over het dek en de wal. Anders dan als wij een schip doorzoeken, gaat hier het werk gewoon door, legt instructeur Ringeling uit. Drie dagen zoeken Willem van Noord van de Douane Rotterdam vertelt hoe moeilijk het is om iets te vinden. Op zijn presentatiescherm verschijnt een Voor je je hoofd in een ruimte steekt, moet je weten of de lucht schoon en zuurstofrijk is. Onder de bank zit ook nog een holle ruimte 6

7 foto van een oceaansleper van een meter of veertig: Hier zijn we drie dagen op zoek geweest naar vier ton cocaïne, vertelt hij. Dat zegt wel iets over de kansen op een containerschip. Belangrijk is dat de teamleden weten waarnaar ze op zoek zijn. Sigaretten nemen veel ruimte in en zoek je in containers. Cocaïne of geld komt in kleine pakketjes, die kun je overal in stoppen, vertelt de douanier. Hij laat in zijn presentatie de meest ingenieuze manieren zien. Van een oliedrum met een dubbele bodem tot een compleet ingelast leidingnetwerk. Obscure pillen Na een korte kennismaking met de kapitein begint het zoekwerk. Het is heel vreemd om door de privéspullen van de bemanning te zoeken, vinden de cursisten. Een Birmeese cadet kijkt toe alsof er niets vreemds aan de hand is hoe de hut van zijn collega wordt doorzocht. Het is belangrijk dat er altijd iemand bij is, liefst de eigenaar zelf, vertelt een van de douaniers. Dan kan er achteraf De kans om in een dagdienst smokkelwaar te vinden is bijzonder klein een meter of zeven hoog. In de brandschone ruimte zitten overal gaten, spanten, H-profielen, ruimtes en holten waar overal contrabande achter verstopt kan zitten. Pfaff: De bemanning heeft maanden om iets te verstoppen, wij hebben zes uur om het te vinden. Om alles te inspecteren is dus niet te doen. Hij kijkt vooral naar sporen van menselijke activiteit. Omdat het schip tamelijk schoon is, is het nog lastig om sleepsporen in stof of vinger- en handafdrukken te vinden op ongebruikelijke plaatsen. Hier en daar steekt een hoekje karton achter een gat in een spant of is een vette lap te zien achter een mounting van een machine. De cursisten van de boardingopleiding staan versteld van de grootte van het schip. In de inspectietunnel vertelt een team enthousiast over welke ruimtes ze hebben doorzocht. Helemaal vooruit klimmen twee man door een mangat de voorsprietruimte in. De kleine toegang doet niet vermoeden hoe enorm de schouwburgzaal is die er onder ligt, zeven verdiepingen diep, gehuld in duister. Ook hier beseft iedereen goed dat de kans om in een dagdienst tijd smokkelwaar te vinden bijzonder klein is. Aan boord van de White Swan heeft het searchteam geluk. In het kabelgat worden een wapen en drugs gevonden. De kwartiermeester, toevallig dader en gids voor het searchteam, wordt direct ingerekend. Uit de evaluatie blijkt dat het team de boarding goed uitvoerde. Er moet nog wat geoefend worden met handboeien en de teams moeten meer bewust worden van hoe de rust onder de Instructeur SMJRWDW Ringeling doet het searchteam voor hoe je iemand snel handboeien omlegt. geen gezeur over bestaan als iets beschadigd is of wegraakt. Hij bekijkt obscure pillenpotjes met Birmees opschrift en rolletjes geld. Zonder terughoudendheid maakt hij de wikkel van een zeepblokje open om te controleren of de inhoud overeenstemt met wat er op het papier staat. Hij kijkt niet alleen in de laatjes, hij haalt ze eruit en controleert of de onderliggende ruimte overeenstemt met de afmetingen die hij aan de buitenkant ziet. Geen dubbele bodems of te dikke planken. In een kast staat een plastic fles gevuld met een bruine vloeistof. Dit kan PMK zijn, een grondstof voor XTC. Dan wijst hij de matroos, die aan hem gekoppeld is, op de bank in de hut. Daar zit ook ruimte onder. Vervolgens kruipen ze er beiden onder. Als geroutineerde douanier is Ringeling met teamleider van de douane John Pfaff de machinekamer ingegaan om de zoektocht voort te zetten. De kamer bestaat uit drie verdiepingen van elk De cursisten staan versteld over de grootte van een containerschip. bemanningsleden kan worden behouden onder de omstandigheden. Een enkeling mocht wat meer bewust worden van zijn uitstraling. Met de boardingopleiding moeten de teamleden assertiever worden en vertrouwd raken met het gebruik van geweld en wapens. In de cursus zitten naast de uitstapjes bij de douane en de marechaussee ook lessen in militaire zelfverdediging, dynamisch wapengebruik en de helikopterindoctrinatiecursus. Hoewel de veranderende rol vol actie nog wennen is, hoopt Degenaar dat het werk aan boord van marineschepen zeker voor de jongere generatie interessanter wordt. De schepen zijn tegenwoordig vaak ondersteunend platform voor allerlei opstappers die de daadwerkelijke actie uitvoeren. Nu kan de goederenbeheerder of LDV er, die anders alleen maar mag toekijken, zelf onderdeel worden van de actie. n 7

8 DDG ruimt explosieven in Albanese badplaats Eindelijk veilig zwemmen Op 15 maart 2008 ontplofte in Gerdec in Albanië een munitieopslagplaats. Zo n 150 mensen raakten daarbij gewond. De explosie sloeg een enorme krater in het vertrouwen van de bevolking. Albanië kampt vandaag de dag nog steeds met de gevaren van twee wereldoorlogen en een militaire dictatuur. In het land bevinden zich talrijke munitiedumps en opslagplaatsen van oude explosieven. Niet zelden liggen zij in of zeer nabij verstedelijkte gebieden. Tekst: Ewold de Bruijne/Foto s: DDG 8

9 Tot voor kort was pootje baden voor Hotel New York in Vlore (Albanië) nog een levensgevaarlijke activiteit. Op enkele meters van het strand lagen honderden kilo s granaten, volle munitiekisten en andere explosieven. s Ook op de stranden en langs de kust is het niet moeilijk om te struikelen over verroeste brisantgranaten, mortieren en kisten vol scherpe patronen. Zeemijnen, landmijnen en dieptebommen op heel veel plaatsen moet het oude wapentuig nog worden opgeruimd. Een immens project, waar de Koninklijke Marine een bescheiden maar uiterst relevante bijdrage aan levert. Economische impuls Op de boulevard van Vlore staat een groepje horecaondernemers geïnteresseerd te turen naar de twee rubberbootjes die voor Hotel New York dobberen, met op enige afstand een patrouilleschip van de Albanese kustwacht. Onder leiding van luitenant-ter-zee 2OC Menno van der Eerden is de Duik- en Demonteergroep al twee dagen bezig om een munitiedump op te ruimen. Er komen vele tientallen klonten samengekoekte explosieven boven water van naar schatting dertig, veertig kilo per stuk. Nederlandse marineduikers werken zij aan zij met Albanese vakgenoten om de levensgevaarlijke troep op een veilige manier af te voeren. De plaatselijke restaurateurs reageren met een mengeling van scepsis en opluchting: Dat spul ligt er al honderd jaar. Waarom moeten ze daar nu zonodig de weg voor afsluiten en moeten wij onze zaken sluiten? Wat denkt u dat ons dit kost? Kapitein-ter-zee Arturo Mecollari, commandant van de nabijgelegen marinebasis Pashaliman relativeert: Die paar dagen omzet die zij nu missen in het laagseizoen zal meer dan honderdvoudig worden gecompenseerd. Met hulp van de Nederlandse marine zijn we nu de hele baai van Vlore schoon aan het maken. Tegen het einde van de operatie Albanian Lion zullen toeristen hier eindelijk veilig kunnen zwemmen. Dat is van enorm economisch belang voor Vlore, want dit is de grootste badplaats van Albanië. Specialisten van de Duik- en Demonteer Groep werken zij aan zij met Albanese collega s aan het opruimen van gedumpte explosieven (bommen, granaten en kisten vol scherpe munitie) uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Op de achtergrond de cutter Iliria van de Albanese kustwacht, het moederschip waarmee het oude wapentuig werd afgevoerd naar een veilige locatie waar het materiaal onschadelijk werd gemaakt. Nederlandse belangen Van der Eerden: De inzet van de Duik- en Demonteergroep hier in Albanië past helemaal in het Ideation-concept. De militaire expertise die we hier inzetten in de context van een civiele omgeving heeft niet alleen lokaal impact. Damen-Schelde is één van de Nederlandse bedrijven die hier in Vlore actief is. Zij zijn bezig met scheepsbouw op Pashaliman. Voor de scheepsbouw en scheepvaart is het natuurlijk cruciaal dat we zorgen voor een stuk veiligheid hier. Er lopen hier meer projecten met Nederlandse inbreng. Ook aan het verbeteren van de drinkwatervoorziening wordt gewerkt door Nederlandse experts. De ontwikkeling van Albanië op het gebied van infrastructuur, economische activiteit en openbare orde en veiligheid is in volle gang. Nederland heeft hier direct en indirect grote belangen. Kolonel der mariniers Marco Hekkens, plaatsvervangend commandant van NLMARFOR: Albanië ligt aan de buitengrens van Europa. De toegang tot het land vanuit zee geeft toegang tot heel Europa. De ontwikkeling van de maritiem militaire capaciteiten van Albanië, zelfstandig en in Europees/NAVO-verband is belangrijk voor de veiligheid en het beschermen van economische belangen in onze eigen steden en straten in Nederland. Smokkel van veelal inferieure namaakproducten die illegaal als kwaliteitsproducten op de markt worden gebracht, schaadt economische belangen, maar gaat bovendien vaak gepaard met georganiseerde misdaad. Dat willen de Albanezen niet en wij ook niet. Daarom is het van groot belang dat de Europese partners samenwerken voor een geïntegreerd veiligheidsbeleid. Nuchtere benadering Het lijkt een contradictie. Aan de ene kant maken mijnenvelden en munitiedumps het moeilijk om op onbewaakte plekken aan land te komen, maar tegelijk is het voor de veiligheid van de lokale bevolking en voor de ontwikkeling van Albanië broodnodig om de stranden schoon te vegen. Sergeant-majoor Hans Hammenga, sergeant Jack Leonhart, kwartiermeester Jordi van Munsteren en korporaal René Kok blijven er nuchter onder. Zij staan dagelijks met spul in hun handen dat in principe elk 9

10 Met een onderwatervalon (metaaldectector) speurt kpl Kos naar explosieven. Zijn Albanese collega, duikofficier Sazan Pashollari, blijft behoedzaam staan. Ook op deze plek werden tientallen explosieven boven water gehaald. moment kan ontploffen. En dan hoeven zij hun schoenen niet meer te poetsen. Hoewel zij zich ten volle bewust zijn van het belang van hun werk, laten zij die discussie grotendeels langs hen heen gaan. Onze prioriteit is de veiligheid van onze eigen mensen en de mensen in de directe omgeving van de plek waar wij werken. En wat wij hier aantreffen is heel veel gevaarlijk spul, verklaart Hammenga. Ons werk trekt sensatiezoekers aan. Mensen vinden het natuurlijk spannend (en dat is het ook) maar laten we er vooral nuchter over blijven. Het helpt niemand om hier wilde verhalen over te publiceren. Korporaal René Kok houdt een 8,11 cm mortier in zijn hand. Met een staalborsteltje maakt hij het explosief voorzichtig schoon om het ding nader te kunnen identificeren. In het zand liggen een meetlint en een zachte borstel klaar. Het kennen van de exacte herkomst en datering vertelt de specialisten meer over de lading, zodat het onschadelijk maken op de meest effectieve en gepaste wijze kan worden gerealiseerd. De Albanese marinetop en vertegenwoordigers van diverse landelijke TVstations kwamen kijken naar het werk van de DDG voor Hotel New York in Vlore, Albanië. Met het oog op de veiligheid werd tijdens dit korte werkbezoek even gepauzeerd door de bommenruimers. TV of niet, het blijft gevaarlijk werk. Waardering voor duikers In de drie dagen dat de DDG voor Hotel New York aan het werk is geweest werd zo n vierhonderd kilo aan samengeklonterde explosieven van de zeebodem gehaald. Het gaat ondermeer om honderden brisantgranaten, veelal van Italiaanse en Duitse makelij. In de bronzen afdekdoppen zijn jaartallen gestanst: 1914, 1939 Raketvormige mortiergranaten, volle munitiekisten, hulzen gevuld met loden kogels en allemaal nog rijkelijk voorzien van explosieve stoffen. Van der Eerden: Afgezien van het feit dat het voor de veiligheid goed is dat dit nu eindelijk een keer wordt opgeruimd, heeft deze operatie in Albanië voor ons heel veel trainingswaarde. Het gaat hier niet om een oefensituatie, maar om een echte operatie. Dit is het werk waar we voor zijn opgeleid. Hier zijn de omstandigheden ideaal om in de praktijk ervaring op te doen met een diversiteit aan materiaal. Bovendien is het water hier heel helder, zodat we goed zicht hebben. Daardoor kunnen we veilig werken, samen met Albanese duikers die van onze aanpak dingen leren en wij van hen. Kolonel Mecollari steekt zijn mening niet onder stoelen of banken: De grootste waardering gaat uit naar de duikers die hier fantastisch werk verrichten. Zij doen gevaarlijk werk en zij leveren tegelijk ook een concrete invulling aan het bondgenootschap van Albanië als kersverse NAVO-lidstaat met Nederland. Wij zijn jullie zeer dankbaar. n 10

11 Gedragscode in beeld Een beeld zegt meer dan duizend woorden, luidt het bekende gezegde. Dat moest de regiegroep Staal ook gedacht hebben en is hiermee aan de slag gegaan. In april 2007 is de defensiebrede gedragscode geïntroduceerd. Maar hoe breng je deze code, bestaande uit termen als veiligheid, verantwoordelijkheid, professioneel, gezamenlijk en respect, goed over? Door te visualiseren. Tekst: Vanessa Strijbosch De gedragscode geldt voor alle defensiemedewerkers en bestaat uit vijf pijlers: veiligheid, verantwoordelijkheid, professioneel, gezamenlijk en respect. In elke pijler zit een kernboodschap en een korte toelichting daarop. Defensiemedewerkers moeten geïnformeerd worden over de normen en waarden bij defensie en ze moeten weten wat er van hen verwacht wordt en wat ze bij defensie kunnen verwachten, is het uitgangspunt van de gedragscode. Herkenbaarheid voor en door defensieonderdelen is ook een De gedragscode moet ook levendig worden gehouden, vonden de defensieonderdelen. Zij wilden de pijlers, naast een icoon, ook met een foto visualiseren. De verschillende defensieonderdelen kozen voor actiebeelden die de pijlers verbeelden. Om ervoor te zorgen dat elk onderdeel zich herkent in de beelden, hebben alle krijgsmachtdelen zelf de beelden aangeleverd. randvoorwaarde. Het idee om iconen en afbeeldingen te gebruiken werd geboren. In de komende uitgaven besteedt Alle Hens aandacht aan de visualisering van de gedragscode. In elk nummer wordt een van de vijf afgebeelde pijlers behandeld. n De iconen Voor de herkenbaarheid van de gedragscode is een icoon ontwikkeld. De vorm van het icoon een schild is voor alle pijlers gelijk, in tegenstelling tot het symbool in het icoon. Het schild staat voor bescherming, dat verwijst naar het beschermen van de waarden van de gedragscode binnen de organisatie. Als symbool in het schild is gekozen voor handen, met de achterliggende gedachte dat het bij defensie om mensen draait. Het werk is mensenwerk. Het gebaar dat de handen uitbeelden geeft de inhoud van de pijler weer. De afbeeldingen 11

12 De nieuwe wereld van landoptreden opent zich De groene module Wat is dat onding zwaar! Moet ik hier de hele opleiding mee rondlopen? De instructeurs van de Buitenland Opleiding kijken van een afstand grinnikend toe terwijl sommige cursisten met moeite een kogelwerend vest over hun hoofd hijsen. De drieënveertig leerlingen staan allemaal gepland voor een individuele uitzending. Om hen hier goed op voor te bereiden, volgen zij gedurende zes weken de groene module op het Landelijk Opleidings- en Kenniscentrum van de Koninklijke Marechaussee in Apeldoorn. Maak je geen zorgen, over een week voelt dat vest als een comfortabel jasje! Tekst: Maartje van der Maas/Foto s: Liepke Plancke, Jan Kees de Meester (AVDD) Marechausseeblauw, luchtmachtgroen en marinierscamouflage, Afghanistan, Bosnië, Sudan, Congo en Kosovo: allemaal individueel uitgezonden, allemaal een totaal verschillende missie voor ogen. Voor de fotograaf van luchtmachtbasis Gilze-Rijen, de opperwachtmeester op bureau falsificatie op Schiphol of de exwachtsofficier van Hr.Ms. Tromp is het landoptreden een totaal nieuwe wereld, waarin ze niet of heel weinig zijn opgeleid. Zoals in aanwijzing A700 van de Commandant Der Strijdkrachten staat, moet iedere militair die op uitzending gaat, opgeleid of bijgeschoold worden in de militaire basisvakken. Zij moeten in staat zijn een Diemaco C7 en een Glock te hanteren en moeten in zoverre op de hoogte zijn van operaties op het land dat zij met een peloton mee op patrouille kunnen gaan. Dat is dan ook de doelstelling van deze opleiding, legt teamleider Buitenland Opleidingen (BULA) eerste luitenant Michiel Tattersall uit. De cursisten mogen straks in het missiegebied niet voor volledig onverwachte situaties komen te staan. Een koosnaam voor de C7 In een lange rij schuiven de cursisten aan voor de wapenkamer op het Landelijk Opleidings- en Kenniscentrum Koninklijke Marechaussee (LOKKMAR) op de startdag van hun opleiding. Een voor een krijgen ze een C7 en een Glock in de handen gedrukt, die gedurende de opleiding hun persoonlijke wapens zullen zijn. Tattersall vertelt: De Diemaco en de Glock zijn de standaardwapens van de krijgsmacht. Hiermee wordt gewerkt in de uitzendgebieden. Het kan niet zo zijn dat wanneer het erop aan komt, de militair geen idee heeft hoe hij of zij het wapen moet gebruiken. Voor de cursisten zijn de vuurwapens wel een beetje onwennig, de meesten hebben nog niet eerder met een C7 gewerkt. Echter, na zeven weken kunnen de leerlingen hun persoonlijke wapen bijna met hun ogen dicht uit elkaar halen en hebben sommigen het zelfs een koosnaam gegeven. Theorie als fundering De opleiding begint met een stevige basis theorie in de lokalen van de Koning Willem III-kazerne in Apeldoorn. Lessen in chemische, biologische, radiologische en nucleaire oorlogsvoering (CBRN, voorheen bekend als NBCD), kaart- en kompasoriëntatie, zelfhulp kameradenhulp (ZHKH), wapenkennis en verbindingen dienen als fundering voor de praktijkoefeningen op het Stroesche Zand die later in de opleidingen zullen volgen. In de eerste weken worden de klasuren geregeld afgewisseld met schietoefeningen. De cursisten brengen heel wat tijd door op de schietbanen van het Er staan ook de nodige theorielessen op het programma. Snel en accuraat reactievuur op een aanval. 12

13 Na een gasaanval Een gemengd kader Net zoals de uit te zenden militairen, zijn ook de instructeurs van de Buitenland Opleidingen van zeer verschillende pluimage en hebben overal ter wereld ervaring opgedaan in het landoptreden. De schietinstructie, lessen in CBRN en ZHKH zijn voor de rekening van de opperwachtmeesters van de marechaussee. De lessen in kaart en kompas en wapenkennis worden verzorgd door drie sergeant-majoors van het Korps Mariniers. Een instructeur van de Luchtmobiele Brigade van het Commando Landstrijdkrachten is verantwoordelijk voor de lessen in het zoeken naar Improvised Explosive Devices (IED). Het doppen van de patroonhouders is bijna een dagelijkse bezigheid. Infanterie Schietkamp de Harskamp, zowel schietend als wachtend op hun volgende beurt. Na een aantal weken en lessen in terreinrijden en basisonderhoud van een 4x4, krijgen de deelnemers hun eigen voertuig. De theorielessen in de lokalen zijn hiermee nagenoeg afgelopen, tijd om praktijkervaring op te doen op de heide en in het bos. Elke ochtend rijden de cursisten, na het checken van hun voertuig en het inmelden op de verbinding, en bloc naar het Stroesche Zand om de theorie tot leven te brengen. Na zeven weken kunnen de cursisten de C7 bijna met hun ogen dicht uit elkaar halen Aangekomen op het Stroesche Zand worden de cursisten opgedeeld in pelotons. Omgehangen met het kogelwerende vest, het beenholster, het OPS-vest, de helm, de Glock en de C7 gaat een van de pelotons patrouilleren onder leiding van een marinier. Scherfsgewijs opgesteld, lopen zij een pad af over de heide. Wanneer er opeens uit onverwachte hoek op hen geschoten wordt, schreeuwt de patrouillecommandant een stel orders. Het heeft een aantal weken geduurd, maar het peloton weet nu precies hoe te reageren en snel en geordend trekken zij zich terug naar een veiligere plek. Een ander peloton rijdt ondertussen in konvooi over de tankbaan. Ook zij worden onder vuur genomen en voeren de procedure van het terugtrekken met voertuigen nagenoeg foutloos uit. De laatste groep is onder leiding van de instructeur van luchtmobiel bezig met het oversteken van een kruispunt dat aangemerkt is als IED-gevoelig. Zij zoeken zorgvuldig de weg af voordat deze vrijgegeven kan worden voor de voertuigen. Na zeven weken wordt de groene module afgesloten met een eindoefening. Gedurende twee dagen laten de cursisten in een aantal oefeningen zien dat ze nu wel wat kaas hebben gegeten van de operaties op het land. Wanneer zij aan een peloton landmachters of mariniers worden gekoppeld, is hun jargon en manier van bewegen niet langer volledig onbekend. Wanneer na het opschieten van alle oefenmunitie het kogelwerende vest eindelijk weer af mag, klinken er zuchten van verlichting. Dat is dus één ding dat ik niet zal missen van deze opleiding! n Gas, gas, gas! 13

14 Medaille als herinnering aan bijdrage Tsjadische geschiedenis EUFOR Chad/RCA gedecoreerd Een positief gevoel. Zo wordt de EUFOR Chad/RCA missie omschreven door de leden van de Vaste Kamercommissie, de Commandant der Strijdkrachten en de mariniers zelf. De uitreiking van de herinneringsmedaille voor de deelnemende militairen van het tweede detachement op de Van Braam Houckgeestkazerne in Doorn sloot de missie definitief af. Tekst: Barry Wijnandts/Foto s: Peter Wiezoreck, Rinze Klein (AVDD) Tachtig militairen waarvan het leeuwendeel uit het Eerste Mariniersbataljon staan aangetreden op het exercitieterrein en luisteren naar de speech van luitenant-generaal der mariniers Rob Zuiderwijk. Uw inzet maakte deel uit van de grootste militaire operatie in Europees verband tot nu toe. In Tsjaad werkten veertien Europese landen samen om rust, veiligheid en stabiliteit te brengen. Zij hebben bescherming geboden aan honderdduizenden vluchtelingen uit het buurland Sudan en ontheemden uit andere provincies van Tsjaad, zegt hij uit naam van de Commandant der Strijdkrachten, generaal Peter van Uhm, die zelf deze dag de herdenking voor gesneuvelde militairen en burgers bij de Landstrijdkrachten bijwoonde. Provocerend gedrag Majoor der mariniers Rob de Wit heeft halverwege de tweede missie majoor Jan Willem Scheltema afgelost en het eind van de missie meegemaakt. Hij merkte het effect van de EUFOR-missie. Sinds wij er waren zijn de regeringstroepen behoorlijk uitgebreid. Dat zie je in dit soort landen vaker, van de stabiliteit wordt gebruik gemaakt om eerst het leger op te bouwen. Dat leidde tot diplomatieke spanningen, want de EUFOR-militairen moesten hun neutraliteit behouden. We werden af en toe geprovoceerd door de regeringstroepen. Ze wilden per se mee op patrouille. Dat hield in, dat wij op gegeven moment patrouilles moesten aflasten. Bestaan in de kampen De militairen hebben ervaren dat de kwetsbare groep waar de missie op gericht was profiteerde van de aanwezigheid van de internationale troepenmacht. Vluchtelingen keerden weer naar huis en voelden zich veiliger. Velen hadden inmiddels ook wel een bestaan opgebouwd in de kampen. Overdag deden zij hun werk op de maïsvelden buiten het vluchtelingenkamp en s avonds keerden ze weer terug. De militairen werden overal enthousiast onthaald. Als je zwaaide, dan zwaaiden ze met twee handjes terug, benadrukt matroos 1 LDGB Hamor Mayo het enthousiasme van de lokale bevolking. Uiteindelijk veranderde het wel een beetje, vertelt marinier 1 Rob Schmal. We hebben meegemaakt dat kinderen stenen gooiden. Ze verwachtten misschien hulp, maar dat konden we niet geven. Voor Schmall was het de eerste uitzending. Hij was boordschutter en chauffeur op een van de Landrovers. Voor hem interessanter dan de veelgeprezen Viking want: Je bent de hele dag bezig, terwijl je in de Viking alleen maar achterin zit. De patrouilles duurden vier tot acht dagen, waarna hij weer een week terug was op het kamp. In elk dorp waar we kwamen, hebben we contact gehad met de bevolking. Er moest verplicht een praatje worden gemaakt met de dorpsoudsten en alle belangrijke personen. Dat werd weer teruggekoppeld op de Forward Operating Base. 14

15 Mooi land Matroos Mayo was onderdeel van de Logistieke Ondersteuningsploeg en bleef voornamelijk in het kamp. Ik maakte deel uit van de container packing & handling. Dat is leuker werk dan achter een bureau zitten. Voor hem is het niet de eerste missie. Vergeleken met Afghanistan is zijn gevoel over deze missie zonniger. Tsjaad is een mooi land. De mensen zijn gastvrij, bijna lief. Afghanistan komt vaak negatief in het nieuws en dat merk je ook aan het thuisfront. Als hij de keuze heeft, hoeft voor hem die spanning niet, hoewel hij wel weet hoe er mee om te gaan. Als ik contact heb met thuis, probeer ik altijd vrolijk te zijn. De zorgen op mijn werk blijven op het kamp. Geen Afghanistan Bij elke medaille-uitreiking wordt nog eens onderstreept dat de medaille (ook) opgedragen is aan het thuisfront. Zonder de steun van hen lukt het de militair niet om lang en ver van huis in moeilijke omstandigheden scherp te blijven. Ik vind het goed dat daar nog eens bij stil wordt gestaan, zegt chef monteur korporaal der mariniers Erik Ehren. Het is voor hun niet prettig als je lang op uitzending bent. De ouders en zus van marinier Schmall wisten niet veel van het Afrikaanse land, behalve dat het er heet is en dat het geen Afghanistan is. We vonden het wel spannend, maar we wisten dat het een veilige missie was. De grootste zorg was of hun jongen wel genoeg en goed te eten kreeg. We hebben veel pakketten opgestuurd met eten, we dachten dat hij ondervoed was, zegt vader Johan, die hoopte dat de regels voor zendingen niet zo nauw werden genomen als bij de voorlichting werd gezegd. Toch zijn veel zendingen tegengehouden. Maar ja, bij 50 graden Celsius is pindakaas ook vloeibaar. Viking De missie in Tsjaad was een beproeving voor het nieuwe rupsvoertuig Viking. Het bleek een daverend succes. Waar wielvoertuigen ophielden ging de Viking verder. Tijdens de eerste helft moesten de voertuigen veelvuldig waden door diep water in het regenseizoen. Het tweede detachement had vooral te kampen met droogte, waardoor de lemen ondergrond extreem stoffig werd. Voor korporaal Ehren een mooie uitdaging: Van de bestaande voertuigen hebben we al een lijst met voorkomende problemen, voor de Viking moesten we zelf alle klachten zoeken. Het is hele andere techniek dan de oude BV s. In het gebied rond Goz Beida, waar de mariniers verkenningen uitvoerden voor het Ierse bataljon zaten ongeveer zeventig procent van alle vluchtelingen in Tsjaad. Uit een voorlopige evaluatie is gebleken dat het aantal overvallen op de internationale hulporganisaties drastisch is gedaald en dat vluchtelingen en ontheemden weer langzaam terugkeren naar hun huizen. Als de nieuwe situatie in de toekomst gehandhaafd kan worden, dan kunt u later zeggen dat u met succes heeft bijgedragen aan de geschiedenis van Tsjaad en de mogelijkheid hebt geschapen voor nieuwe generaties met een leven zonder conflict, aldus Zuiderwijk. n Het regeringsleger breidde steeds verder uit en provoceerde de EUFOR troepen 15

16 FOTO: OSCAR SANNEN Foto: Oscar Sannen Vrede en Veiligheid doel van evacuatie in Belgische oefening Gered uit de schoolbanken Het is beter dan in de klas zitten, vinden de scholieren unaniem. Ze lopen in kleine groepjes door de straten van Den Helder te genieten van het mooie weer en van het militaire spektakel dat zich om hen heen afspeelt. Een betere kennismaking met het militaire leven kan Vrede en Veiligheid zich nauwelijks voorstellen. Tekst en foto s: Barry Wijnandts Open fourwheeldrives met.50 mitrailleurs, gepantserde voertuigen, trucks. Den Helder is veranderd in een stad in beleg. Militairen kamperen in de berm van de Binnenhaven. Op verschillende locaties in de stad zijn demonstraties en schietpartijen aan de gang. Crazy Trip is de grote oefening voor de Belgische krijgsmacht, dit jaar uitgevoerd in het noorden van Nederland. Koloniaal verleden De Belgische oefening draait om het evacueren van non-combattants uit een oorlogssituatie, een zogenaamde neo. De operatie begon met troepenopbouw vanuit Brussel naar Leeuwarden. Dat was de basis van waaruit de tactische fase in het onrustige Den Helder moest worden ontplooid. Kapitein Jansen van de Paracommando s neemt de marinestad als decor voor de voormalige kolonie Congo, om de relevantie voor deze specifieke militaire focus van de zuiderburen te verklaren. We bouwen eerst de troepen op in een nabijgelegen bevriende locatie, bijvoorbeeld Congo-Brazzaville. Dat is een administratieve move, gedaan met gewone chartervliegtuigen. Daar gaan we herconfigureren voor de tactische move naar het oorlogsgebied Kinshasa. De twee Congo s worden verdeeld door de gelijknamige rivier die op plaatsen vijf kilometer breed is. Daarom zijn we erg geïnteresseerd in amfibische operaties. Omdat we zelf geen landingsvaartuigen hebben, oefenen we dit graag met de mariniers samen. Dat is eigenlijk de grote reden om in Nederland te oefenen. België heeft vanuit haar koloniale verleden nog veel staatsburgers in Afrika zitten. Er is permanent een uitgebreid bataljon paraat om een neo uit te voeren en eens in de twee jaar wordt dit op grote schaal getraind. Twaalfhonderd man zijn betrokken bij de oefening, waaraan (uiteraard bij een oefening in Den Helder) de marine ook haar bijdrage levert. Texelian federats Dertig marinereservisten en 160 scholieren van Vrede en Veiligheid zijn ingedeeld als speler in de evacuatieoefening. De reservisten houden zich hoofdzakelijk op als Texelian Federats, de geduchte tegenstander van de Hollanders die de baas zijn in Den Helder. De Vrede en Veiligheidscholieren lopen daar tussen- Merel de Kruijf krijgt een bebloed gezicht voor haar rol als gewonde evacué. 16

17 Een zwaargewonde wordt per helikopter naar De Kooy vervoerd. door als ongeruste Belgische staatsburgers, die de onveilige havenstad zo snel mogelijk willen ontvluchten. De ambassade heeft de lijsten van de Belgen verspreid onder de militairen van het neo-bataljon met de opdracht deze mensen in veiligheid te brengen zonder zelf betrokken te raken bij de gevechten. Tien punten in de stad zijn aangewezen als reception centres, waar de vluchtelingen terecht kunnen om naar de safe-havens Willemsoord of Maritiem Vliegkamp De Kooy te kunnen worden geëscorteerd. Terwijl enkele scholieren agressief aan het hek blijven rammelen bij het zwembad, worden na een eerste identificatie de Belgische staatsburgers één voor één toegelaten. In een onbewaakt ogenblik zien twee vluchtelingen de mogelijkheid om zich naar binnen te werken en rennen naar het verzamelpunt toe. Direct worden de wapens op hen gericht en springen een paar paracommando s hen op de nek. Na een snelle fouillering liggen de beide scholieren met een tie-rapje om hun duimen gras te happen. Ze willen kijken naar wat er verder gebeurt, maar de bewakers trekken een kledingstuk over hun hoofd, zodat ze geheel afgesloten worden van de buitenwereld. Baksmeester korporaal Lindy Hulzinga kijkt enigszins bezorgd toe. Ik hoop wel dat ik ze heel terug krijg. Ze pakken ze wel hard aan. We hadden bedacht om als een stel hooligans het veld op te rennen, maar dat zullen we niet weer doen, vertelt de gevloerde Lesley Sanchez breed lachend later. Ik lag erg onhandig in het gras, dus ik voelde het goed. Ze waren erg hardhandig. Grimmige stemming Ondanks de heftige actiemomenten, bestaat een groot deel voor de scholieren uit wachten. Op de reception centers moet van Zwaargewonde Op marinekazerne Erfprins worden de eerste gewonden geschminkt. Ik heb al eerder wat gebroken, dus ik weet wel ongeveer hoe dat voelt, zegt Rick Kuijpers met het bloed druipend van zijn gebroken neus. Bij een ander wordt op dat moment een bescheiden gat gemaakt in zijn zij, een potentieel dodelijk schotwond door zijn long. Enkele uren later ligt hij op het gras bij zwembad De Schots, met een lijkbleek gezicht op de bovenbenen van zijn broer Mike Koopman. Hij is zwaargewond en moet met een helikopter worden opgehaald. Ik moet er alles aan doen om bij hem te kunnen blijven. Maar makkelijk is dat niet. Ondanks dat de militairen op dit reception center geen woord Nederlands praten, weten ze de scholieren heel snel duidelijk te maken wat er van ze verwacht wordt. Bij een reception center wordt vastgesteld wie geëvacueerd mag worden en wie moet blijven. De stemming werd zo nu en dan behoorlijk grimmig. 17

18 We hadden bedacht om als een stel hooligans het veld op te rennen. Dat zullen we niet weer doen iedereen de identiteit worden vastgesteld, krijgen de evacués verzorging en moet er vervoer worden geregeld naar de safe-haven. Voor de zwaargewonde Jens Metselaar is dat per helikopter naar vliegveld De Kooy, terwijl naast de ijsbaan een grimmige demonstratie uitbreekt, waarbij de Belgische militairen, geassisteerd door de 11 e Luchtmobiele Brigade van de landmacht het doelwit zijn. Deze groep is ook verantwoordelijk voor een veilige voettocht van de evacués door de Helderse parken naar de bussen waarmee ze naar het vliegveld kunnen ontsnappen. Een smal fietspad leidt onder een spoorbruggetje, door de bosschages, een ideale plek voor een hinderlaag. Die is er. De voorhoede wordt verwelkomd door een regen van kogels, afkomstig uit een schuttersput aan het eind van het pad. Terwijl de evacués snel worden weggeleid van het vuurgevecht, breekt de hel los. Het zwaarste mobiele wapen wordt in stelling gebracht, een.50 mitrailleur die door drie man wordt getild. Ondertussen rolt de voorhoede zich al schietend op om weer aan te sluiten bij de evacués. Voor de scholieren is het af en toe lang wachten. De bussen worden bereikt, de expats worden naar De Kooy gebracht. Na een grondige identiteitscontrole worden ze op de lijst gezet om definitief het land te verlaten. Dat gebeurt per C-130 Hercules naar vliegbasis Leeuwarden, voor de scholieren een van de hoogtepunten van de dagen. Ook hier breekt weer een lang wachten aan, maar dat wordt beloond als het vliegtuig met brullende motoren de landingsbaan De Kooy opstormt. De leerlingen lopen in gelid de laadklep op en nemen plaats in de hangnetten. Als de laatste evacués zijn gearriveerd vertrekt het toestel naar veilig gebied. De laatste etappe op weg naar veilig gebied. In korte tijd zijn de Belgen weer vertrokken uit het straatbeeld. De oefening stond enkele dagen vol in de aandacht en was voor de scholieren een bijzondere gelegenheid tot kennismaking met een baan bij defensie. Dat daarvoor wat lessen vervielen zal voor velen daar tegenop wegen, dan maar even harder blokken in de komende weken. n 18

19 Eerste marinekinderdagverblijf geopend Paddeltje zorgt voor marinekids Marineouders kunnen voortaan hun kroost overdag dicht bij hun werkplek onderbrengen. Op woensdag 13 mei werd het eerste kinderdagverblijf van de Koninklijke Marine officieel geopend. Commandeur Henk Itzig Heine, sous-chef Personeelslogistiek, onthulde de door een marinemedewerker bedachte naam, Paddeltje, vernoemd naar de scheepsjongen van Michiel de Ruyter. Tekst: Vanessa Strijbosch/Foto s: Wim Salis Het idee om een kinderopvang te realiseren binnen defensie speelt al geruime tijd. Het CLAS opende als eerste defensieonderdeel een kinderopvang in Oirschot en dit project werd enthousiast ontvangen en toegejuicht. Ook bij de marine. Uit een eerdere inventarisatie bleek dat voldoende personeel aangaf gebruik te willen maken van kinderopvang bij de werkplek. Even tussendoor Het kinderdagverblijf op het sportpark aan de Ruyghweg was al een maand open en de belangstelling was meteen groot. De vijf maanden oude zoon van de luitenants-ter-zee 1 Mark Corveleyn en Alexa Verburg is een van de marinekindjes in het verblijf. Wij wonen in Wieringerwerf. Nu kunnen we toch elke dag even tussendoor langskomen om te kijken hoe het met hem gaat. Diversiteitsbeleid Voor de marine is de combinatie van arbeid en zorg erg belangrijk. Dit past goed in een bedrijf dat het thuisfront serieus neemt, reageerde commandeur Itzig Heine na de opening. Een kinderdagverblijf op het terrein van de Koninklijke Marine is een wens geweest van zowel het personeel als van de organisatie. In het kader van het diversiteitsbeleid van de Koninklijke Marine is dit een actiepunt dat nu geconcretiseerd en zichtbaar is. Het was lang zoeken naar een geschikte locatie en gebouw. Op de Nieuwe Haven ontbreekt het aan beide. Vandaar dat ervoor gekozen is om een aantal combi-units, een soort moderne prefab, over te nemen van de landmacht. CDR Itzig Heine onthult de naam van het kinderdagverblijf. Het kinderdagverblijf wordt gerund door Stichting Kinderopvang Den Helder en Texel en is bedoeld voor kinderen van militair- en burgerpersoneel van de KM in de leeftijd van nul tot vier jaar. Op de opvang gelden ruime breng- en haaltijden, maar de mogelijkheid van 24-uurs opvang voor personeel met nacht- en wachtdiensten is nu nog niet mogelijk. Er is plaats voor maximaal 25 kinderen. n Dit past goed in een bedrijf dat het thuisfront serieus neemt Alexa Verburg ziet veel voordelen van een kinderopvang dicht bij haar werk. 19

20 Eerbewijs 20

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken tekst: sgt. Derek de Vries Lees het volledige artikel in de FALCON Grizzly, this is Mike ready to copy nine-liner This is grizzly, ready to

Nadere informatie

HET LEGER. Waarom heeft. Nederland. Informatie voor scholieren. De Nederlandse krijgsmacht in het kort

HET LEGER. Waarom heeft. Nederland. Informatie voor scholieren. De Nederlandse krijgsmacht in het kort HET LEGER Uitgave: Ministerie van Defensie Directie Voorlichting en Communicatie April 2006 www.defensie.nl Informatie voor scholieren De Nederlandse krijgsmacht in het kort In deze folder vertel ik je

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Gedragscode Defensie. Draagvlakmeting. Ministerie van Defensie. Defensie Personele Diensten Gedragswetenschappen

Gedragscode Defensie. Draagvlakmeting. Ministerie van Defensie. Defensie Personele Diensten Gedragswetenschappen Bezoekadres: Van Alkemadelaan 357 Postadres: MPC 58 A Postbus 90701 2509 LS Den Haag Nederland www.cdc.nl Draagvlakmeting TNS NIPO: Drs. Anneloes Klaassen Lisanne van Thiel GW: Drs. Amber Vos +31 (070)

Nadere informatie

Hulp aan het thuisfront. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk

Hulp aan het thuisfront. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Hulp aan het thuisfront Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk werk helpt iedereen binnen of direct rondom Defensie met problemen die voortkomen uit het werk.

Nadere informatie

Reisverslag Helgoland

Reisverslag Helgoland Reisverslag Helgoland Op donderdagochtend om 4 uur ben ik met een goede vriend vertrokken naar Bremerhaven in Duitsland waar we om half tien de boot moesten hebben naar Helgoland. Doordat we door de Duitse

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Een spannende ontsnapping

Een spannende ontsnapping Botel Bibalo Vivian den Hollander Een spannende ontsnapping Met illustraties van Juliette de Wit Van Holkema & Warendorf ISBN 978 90 00 33762 0 NUR 282 2014 Van Holkema & Warendorf Uitgeverij Unieboek

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

werken bij DEFENSIE MARINE Denk je aan de Marine, dan denk je aan schepen. Logisch, want die hebben we bij de Marine in alle soorten en maten. Van mijnenjagers tot onderzeeboten. Toch is de Marine meer

Nadere informatie

Let op: Alleen gesproken woord geldt!

Let op: Alleen gesproken woord geldt! Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen bij de herdenking van gesneuvelde militairen in Nederlands-Indië, op 3 september 2011 te Roermond. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Generaal Morsink,

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen.

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen. Toespraak staatssecretaris van Defensie, Jack de Vries voor de reünie Djocja, 17 december 2008, Koninklijk Militair Tehuis Oud Militairen en Museum Bronbeek Allereerst mijn hartelijke dank om voor u te

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

Ik staar over het water

Ik staar over het water Ik staar over het water Het is zondag 5 december als de burgemeester ons belt. Kom snel naar het water, zegt hij. We gaan. Het regent eens een keer niet, en de zon schijnt. Als we aankomen op de plek waar

Nadere informatie

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft.

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft. In Kanton, China Op de hoek van twee nauwe straatjes zit een jongen. Het is een scheepsjongen, dat zie je aan zijn kleren. Hij heeft een halflange broek aan, een wijde bloes en blote voeten. Hij leunt

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Opvang na uw uitzending Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk werk helpt iedereen binnen of direct rondom Defensie met problemen die voortkomen uit het werk.

Nadere informatie

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg.

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Ik begon deze week met het gevoel ik heb er zin in en ik zie wel wat we allemaal gaat gebeuren, ik laat het wel op me afkomen. Na de eerste dag voor

Nadere informatie

Vervoer gevaarlijke stoffen

Vervoer gevaarlijke stoffen Vervoer gevaarlijke stoffen binnen Defensie Edwin van de Ven Inhoud Defensie Uitzonderingspositie Defensie Voorbereidingen (Gereedstelling) We vertrekken. We doen ons werk. We gaan weer naar huis.. 2 Defensie

Nadere informatie

2 Het ervaringsproces

2 Het ervaringsproces Ontspanning en geluk 2 Het ervaringsproces Inleiding Het ervaringsproces is een hulpmiddel om te ontspannen en om geluk te ervaren. Je doorloopt zeven ervaringen. Om van de ene naar de andere ervaring

Nadere informatie

WILLEM LODEWIJK V NASSAUKAZERNE, MATERIEEL LOGISTIEK PELETON (320) LOKAAL FACILITAIRE DIENST

WILLEM LODEWIJK V NASSAUKAZERNE, MATERIEEL LOGISTIEK PELETON (320) LOKAAL FACILITAIRE DIENST DE KAZERNES VAN NEDERLAND 2012. Hier vind u een lijst van landmachtkazernes in Nederland. In de lijst vind u de eenheden die er gelegerd zijn en de plaats waar de kazerne staat. JOHANNES POSTKAZERNE, HAVELTE.

Nadere informatie

Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten, generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de medaille-uitreiking op 7 november 2013 te Den Haag.

Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten, generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de medaille-uitreiking op 7 november 2013 te Den Haag. Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten, generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de medaille-uitreiking op 7 november 2013 te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Minister Opstelten,

Nadere informatie

Werkstuk voor basisschool groep 7 en 8

Werkstuk voor basisschool groep 7 en 8 Werkstuk voor basisschool groep 7 en 8 Wat doet de landmacht? Welke beroepen zijn er? Wat is een missie? Welke soorten missies zijn er? Wat is camoufleren? Welke tanks en wapens heeft de landmacht? Wat

Nadere informatie

Gewonden slachtoffers kunnen natuurlijk ook van buiten het schip komen. Bijvoorbeeld als onze

Gewonden slachtoffers kunnen natuurlijk ook van buiten het schip komen. Bijvoorbeeld als onze Beste Allemaal Inmiddels al enkele weken geëmbarkeerd op het amfibisch transportschip Zr. Ms. Johan de Witt. Wij (ons chirurgisch team) nemen deel aan de europese antipiraterijmissie Atalanta, wat sinds

Nadere informatie

Afval Anne en de Sorteerbrigade

Afval Anne en de Sorteerbrigade Afval Anne en de Sorteerbrigade Verhaal ontwikkeld voor educatieproject Afval groep 3 School en Cultuur Veenendaal 2014 Geschreven door: Sanne Heymann Tekeningen door: Sjoerd Kreijns Dit is Afval Anne.

Nadere informatie

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland.

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland. > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

3 september 2014. Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten

3 september 2014. Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten 3 september 2014 Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van

Nadere informatie

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven.

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij de terugkeer van de laatste Task Force Uruzgan, Vliegbasis Eindhoven, 8 augustus 2010. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Commandant van

Nadere informatie

Vechten voor vrijheid

Vechten voor vrijheid tekst inge-mirjam bosveld Beeld Eljee Op uw plaatsen... Ook in Eva-radio kwamen op 22 januari militairen aan het woord. (Na)luisteren kan ook via www.eo.nl/eva. Vechten voor vrijheid Patrouilleren door

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050

SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050 SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050 18 JUNI 2014 Den Haag, 18 juni 2014 Geachte Minister, Wij zijn kinderen van groep 8D van R.K. de Paradijsvogel in Den Haag. Samen met de Missing

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie Reservist bij de Koninklijke Marechaussee De leukste baan! naast je werk of studie Operationeel Centrum Mobiel toezicht veiligheid Grensbewaking Schiphol Beveiliging Koninklijk Huis Als het erop aankomt

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice.

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice. Alice ligt in bed. Heel langzaam wordt ze wakker. Haar lichaam ontspannen, haar hoofd leeg. De vertrouwde geur van haar man Jules hangt in de slaapkamer. Een geur van alcohol, nootmuskaat en oude man.

Nadere informatie

Persbericht. s Nachts lenzen dragen en overdag scherp zien zonder bril of lenzen. Steeds meer sporters stappen over op nachtlenzen

Persbericht. s Nachts lenzen dragen en overdag scherp zien zonder bril of lenzen. Steeds meer sporters stappen over op nachtlenzen Persbericht www.nachtlenzen.nl s Nachts lenzen dragen en overdag scherp zien zonder bril of lenzen Nachtlenzen; de nieuwe manier van lenzen dragen. s Avonds voor het slapen gaan, doet men de nachtlenzen

Nadere informatie

Charles den Tex VERDWIJNING

Charles den Tex VERDWIJNING Charles den Tex VERDWIJNING 3 Klikketik-tik-tik Het is halftwaalf s ochtends. Marja vouwt een hemd. En kijkt om zich heen. Even staat ze op haar tenen. Zo kan ze over de kledingrekken kijken. Die rekken

Nadere informatie

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt Den Haag, 20. März 2013 Tel.: 0031 70-342.06.18 Fax: 0031 70-365.32.48 Toespraak ter gelegenheid van

Nadere informatie

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren.

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. 1/5 Fase 1: Wat wilde ik bereiken? Handelen/ ervaring opdoen Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. De opdracht wilde ik zo ontwikkelen,

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes)

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) 1 Omgaan met en uiten van eigen gevoelens en ervaringen toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) laat non-verbaal zien dat hij/zij iets niet wil (bijv. slaat fles weg, draait hoofd als

Nadere informatie

Voorzichtig schuift hij het zware gordijn weg. Voor alle kamers hangt zo n goudkleurig gordijn. Om de warmte buiten te houden. Want het is erg warm,

Voorzichtig schuift hij het zware gordijn weg. Voor alle kamers hangt zo n goudkleurig gordijn. Om de warmte buiten te houden. Want het is erg warm, Prins Floris In de tuin van het paleis loopt een jongen. Een bruine jongen met zwarte krullen. Floris heet hij, en hij is een prins. De vader van Floris is de koning van Spanje. Rijk is hij, heel rijk.

Nadere informatie

hun familie, geachte aanwezigen,

hun familie, geachte aanwezigen, Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen, ter gelegenheid van de uitreiking van de eerste universitair erkende diploma s van de Nederlandse Defensie Academie op 26 maart 2012 te Den Helder.

Nadere informatie

Wij willen graag onze eigen beslissingen nemen

Wij willen graag onze eigen beslissingen nemen Jack van Eekelen Noordhoek, 40 melkkoeien en 40 ha akkerbouw Drie jonge mannen werken in VOF-verband op het bedrijf van hun ouders. Hun doel is bedrijfsovername. De een is wat verder dan de ander, maar

Nadere informatie

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur.

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Tornado Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Geschreven in januari 2012 (Geïllustreerd t.b.v. het

Nadere informatie

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 29 februari 2008 Ons kenmerk D/2008003878

Nadere informatie

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren MARIAN HOEFNAGEL De nieuwe buurt Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 1 4 Een nieuw huis Dit is nu ons nieuwe huis. De auto stopt en Kika s vader wijst trots naar het huis rechts. Kika kijkt. Het is een rijtjeshuis

Nadere informatie

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden SAMUEL VAN DER MEER De Ontsnapte Joden De inval Het is een zonnige dag. Bram en Theo zijn een spelletje aan het spelen, maar ze moeten eigenlijk allang naar bed. Papa zegt tegen Bram: Bram, je moet naar

Nadere informatie

Raadsman, heeft u nog raad?

Raadsman, heeft u nog raad? Raadsman, heeft u nog raad? Het vliegtuig waarmee wij landen op het Noorse vliegveld stuitert een paar keer over de landingsbaan. Er is een sneeuwstorm buiten als we aankomen. Samen met het Tweede Mariniersbataljon

Nadere informatie

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen Neus correctie 2012 Aanleiding Al een tijdje heb ik last van mijn neus. Als kind van een jaar of 5 kreeg ik een schep tegen mijn neus, wat er waarschijnlijk voor heeft gezorgd dat mijn neus brak. Als kind

Nadere informatie

Leren hoe om te gaan met de militairen van vandaag, die de veteraan van morgen is.

Leren hoe om te gaan met de militairen van vandaag, die de veteraan van morgen is. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, op 7 september 2007 te Roermond ter gelegenheid van de jaarlijkse Nationale herdenking van de militairen van het Koninkrijk der Nederlanden die

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Regels voor de Baancommandant

Regels voor de Baancommandant Regels voor de Baancommandant Als er geen baancommandant in de accommodatie aanwezig is, mag er niet geschoten worden. Eventueel wordt er een nieuwe baancommandant aangewezen. De baancommandant mag tijdens

Nadere informatie

4 mei 2015. Onderzoek: Nationale dodenherdenking

4 mei 2015. Onderzoek: Nationale dodenherdenking 4 mei 2015 Onderzoek: Nationale dodenherdenking Over het EenVandaag Het EenVandaag bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

Antwoorden op vragen van de leden De Wit en Poppe over het werken met benzeen door defensiepersoneel

Antwoorden op vragen van de leden De Wit en Poppe over het werken met benzeen door defensiepersoneel Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 3 oktober 2008 Ons kenmerk D/2008025764

Nadere informatie

De snelheid van het geluid

De snelheid van het geluid De snelheid van het geluid Hoe snel gaat geluid eigenlijk? Uit ervaring weet je dat het heel snel gaat. Als je met andere mensen praat, dan hoor je meteen wat ze zeggen. Toch weet je ook dat geluid tijd

Nadere informatie

Mariëtte Middelbeek REDDERS LANGS DE KUST VERHALEN UIT DE REDDINGBOOT. Muitgeverij. marmer

Mariëtte Middelbeek REDDERS LANGS DE KUST VERHALEN UIT DE REDDINGBOOT. Muitgeverij. marmer redders langs de kust Mariëtte Middelbeek REDDERS LANGS DE KUST VERHALEN UIT DE REDDINGBOOT Muitgeverij marmer Schoolreis Ed Koopman / KNRM Enkhuizen / Donderdagmiddag 15:34 uur DE DRIEËNDERTIG KINDEREN

Nadere informatie

Leven vanuit Overvloed of Tekort?

Leven vanuit Overvloed of Tekort? Leven vanuit Overvloed of Tekort? Dank allereerst aan de Dijken van Wijven. Zonder jullie vrouwenhadden we hier nu niet met elkaar gestaan. Wat een prachtige traditie: om in het Zeeuwse landschap natuur

Nadere informatie

Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht. T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts

Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht. T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts 1 Algemeen Militair Verpleegkundige 2 Mini CV Sedert 1986 werkzaam als militair arts Tot 1996 bij de Kon Landmacht

Nadere informatie

STUDENTENGEZONDHEIDSCENTRUM

STUDENTENGEZONDHEIDSCENTRUM STUDENTENGEZONDHEIDSCENTRUM Hyperventilatie Hyperventilatie betekent een te snelle en/of een te diepe ademhaling. Wat is ademhalen? Door middel van de borstkas en de buikspieren ademen wij lucht in en

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen,

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen, Spreekpunten staatssecretaris De Vries van Defensie ter gelegenheid van de eerste deeltijdopleiding Middelbare Defensie Vorming te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank u wel kolonel Lambrichts,

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie.

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Dames en heren, Ik ben nu ruim een jaar staatssecretaris van Defensie.

Nadere informatie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE VEVA OPLEIDING Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE TIEN MEEST GES INFORMATIE VOOR OUDERS EN VERZORGERS 1 2 3 4 Is er ondanks de bezuinigingen bij Defensie een toekomst voor leerlingen Veiligheid

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

commandant: ktz G.P. Slikker, sedert 15 april ktz W. Kool, sedert 9 december ktz H.W. Ort

commandant: ktz G.P. Slikker, sedert 15 april ktz W. Kool, sedert 9 december ktz H.W. Ort Bron: Jaarboek van de Koninklijke Marine 1977 Hr.Ms. Zuiderkruis commandant: ktz G.P. Slikker, sedert 15 april ktz W. Kool, sedert 9 december ktz H.W. Ort Hr.Ms. Zuiderkruis was gedurende 1977 ingedeeld

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom.

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Samenvatting toespraak 29 oktober 2015 Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Een speciaal woord

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Deel 1. De eerste oorlogsdagen

Deel 1. De eerste oorlogsdagen Deel 1 De eerste oorlogsdagen Vrijdag 10 mei 1940, heel vroeg in de ochtend Luchtaanval Chris wordt wakker van harde dreunen en zwaar gebrom. Vliegtuigen, weet hij meteen. Zware vliegtuigen, bommenwerpers!

Nadere informatie

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag.

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag. vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Ton Kerkhof ouplet Brandweerman Intro D7 G man, Refrein brand -weer - man. Red die kat, Brand-weer Œ Œ Œ G Œ Ó als je kan. Zet je lad - der neer en draag snel

Nadere informatie

Hey Russel! EEN BIJZONDERE VRIENDSCHAP. marian hoefnagel

Hey Russel! EEN BIJZONDERE VRIENDSCHAP. marian hoefnagel REALITY REEKS Hey Russel! EEN BIJZONDERE VRIENDSCHAP marian hoefnagel Een gekke naam Rudsel?? Jims mond valt open van verbazing. Is dat een naam? Hij kijkt met grote ogen naar de jongen die naast hem zit.

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk

Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk Powerpointpresentatie over een bijzondere gebeurtenis in september 1944. Doelgroep: Basisschoolleerlingen van groep 7 en 8 Met behulp van tekst, originele foto s

Nadere informatie

HANDIG KONIJNEN KOPPELEN

HANDIG KONIJNEN KOPPELEN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG KONIJNEN KOPPELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HET KOPPELEN VAN TWEE KONIJNEN.

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

HANDIG SPELEN MET EEN HOND

HANDIG SPELEN MET EEN HOND l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG SPELEN MET EEN HOND OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER SPELEN MET EEN HOND. JE

Nadere informatie

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken.

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken. Spekkoek Oma heeft de post gehaald. Er is een brief van de Sociale Werkplaats. Snel scheurt ze hem open. Haar ogen gaan over de regels. Ze kan het niet geloven, maar het staat er echt. Igor mag naar de

Nadere informatie

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld In meer dan dertig landen in de wereld is er oorlog. Wereldwijd zijn er dus miljoenen kinderen die een oorlog meemaken. Vraag 1. Kun je drie landen noemen

Nadere informatie

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Hyperventilatie Wanneer u gespannen bent of angstig, kunnen verschillende lichamelijke klachten ontstaan. Eén van die klachten is hyperventileren. Hyperventileren wil zeggen dat u te snel of te diep ademt.

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF--

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- Confrontatie scene Written by Loïs Vehof Genre: Avontuur Locatie: De oude tempel Protagonist: Wachter Antagonist: Dief Conflict:

Nadere informatie

Drie massagraven voor de Nederlandse kust

Drie massagraven voor de Nederlandse kust Nederlandse kust geschiedenis van Learning by Action en Stichting De Noordzee deze les werd mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Kanker door uitzending naar de Balkan?

Kanker door uitzending naar de Balkan? Kanker door uitzending naar de Kanker door uitzending naar de Balkan? Onderzoek naar kanker en sterfte tussen 1993 en 2008 onder militairen die zijn uitgezonden naar de Balkan Meer leukemie onder Balkan-militairen?

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

ISAF III Deployment Task Force

ISAF III Deployment Task Force ISAF III Deployment Task Force C-DTF Kolonel Henk Morsink 1 Deployment Task Force Mission Statement Taken Eenheden en Middelen Planning Voorbereiding 2 Mission Statement Schep als Deployment Task Force

Nadere informatie