Oplossingen: Examenvragen Farmaceutische geneeskunde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Oplossingen: Examenvragen Farmaceutische geneeskunde"

Transcriptie

1 Kathelijne Szekér 1 ste master BMW Oplossingen: Examenvragen Farmaceutische geneeskunde Prof. Dr. J de Hoon Academiejaar

2 1. Geef een schematisch stapsgewijs overzicht van het drug discovery proces. 1. Target identificatie: Definitie: - Biologisch = biomolecule, cel, orgaan of dier - Target = het functioneren of het gedrag (als een sleutelproces in de pathologie) Target vaststellen: - tussen oorzaak en symptomen. - Soms gericht op oorzaak, soms op ziekte, soms op beiden (bv NSAIDs) - Oorzaak defect gekend -> meten van oorzaak-parameter (bv camp-fosfodiesterase te hoog bij atopische dermatitis) Consequentie defect gekend meten van consequentie-parameter (bv vertraagde maaglediging V van maag bekijken Selectie van een biologische target: - innovatief of tenminste een grote verbetering: meerwaarde? - expertise: experten op het vakgebied aanwezig? - medische nood: markt beschikbaar? - Haalbaarheid: GM vanaf 20j nemen om op 60j geen alzheimer te ontwikkelen is dom 2. Ontwikkeling van een assay-systeem: Goed testsysteem om alle parameters goed te kunnen regelen. Allerlei aard: activiteit (farmacologisch), toxiciteit (toxicologisch), oplosbaarheid + stabiliteit (farmaceutisch), biobeschikbaarheid, (farmacokinetisch). Goede assay: - efficiënt - hoge throughput - reproduceerbaar - specifiek - adequate data-processing conclusies kunnen trekken - zo eenvoudig mogelijk 3. Ontwikkeling van een flow chart: = belangrijkste stap Flow chart = soort procesmap die beschrijft welke testen je doet - Verschillende niveaus (afhankelijk van complexiteit van assay systeem) - Bepaalde normen halen om naar volgend niveau te mogen - Normen: zelf vastleggen: niet te streng (dan hou je niets over) en niet te zwak (je houdt rommel over) - Eindmolecule = kandidaatmolecule aflevert met aanvaardbare eigenschappen. - Testen: relevant voor de ziekte (farmacologisch), toxiciteit (toxicologisch), finale formulatie (farmaceutisch) en biobeschikbaarheid (farmacokinetisch) en predictief voor de mens. 4. Lead finding: = screening Testen van: - kleine organische moleculen - combinatie bibliotheken: veel tegelijk detectiesnelheid - natuurlijke bronnen: plantenextracten Via: - High troughput screening (HTS) met : o receptor-ligand binding o enzymes o transactivaties + genetische farmacologie o eiwit-eiwit interacties Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

3 - Medium throughput screening (MTS) met cellulaire assays. - Low throughput (in vivo) HIT HIT+ structure-activity relationship (SAR=welke chemische structuur gerelateerd aan welke activiteit) LEAD 5. Lead optimalisatie: Vereisten goede lead molecule: - Farmacologie: in vivo testen optimale profiel goed genoeg? - Bioanalyse: op punt stellen van extractiemethodes GM meetbaar in bloed? - Farmacokinetiek: ADME nakijken levensduur, metaboliet, eliminatie. Ook belangrijk voor farmacodynamiek als toxicologie. - Toxicologie: o Veiligheidsmarge: verschil toxicologische en farmacologische dosis o Voor kortere periodes? - Farmaceutische ontwikkeling: o Oplosbaarheid o mogelijke toedieningsvormen voor fase 1 haalbare vorm? - Chemische ontwikkeling: opschaling productie mogelijk? 6. Selectie van een NME (Nieuwe Medische Entiteit/New Medical Identity): NME geselecteerd ontwikkeling GM Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

4 2. Stelling: Het Thalidomidedrama heeft een enorme invloed gehad op de preklinische en klinische ontwikkeling van geneesmiddelen evenals op de farmacotherapie in de dagelijkse praktijk. Bespreek. Ontdekking van Thalidomide: toevallig (gebeurt veel!) Vroeger: Organische synthese en screening GMs die men vond op markt zodra een effect zichtbaar Thalidomide: pas na 5j (in 61) ontdekt dat gebruik tijdens een bepaald venster in de zwangerschap focomelie (=ledematen afwezig en/of onderontwikkeld) Sinds Thalodomidedrama: ontwikkeling van nieuwe gnm veel strikter gereguleerd!: - eerst preklinisch getest - degelijk toxicologisch onderzoek schadelijkheid GM op markt uitsluiten - nagaan farmacokinetiek en dynamiek bij risicopopulaties voldoende getest en veilig (en werkzaam) 1962: Kefhauer-Harris amendment, oftwel de Investigational New Drug (IND): - IND-applicatie ingesturen voor goedkeuring - Bevat protocol, de kwalificaties van de onderzoekers, de preklinische data (over veiligheid etc), de efficacy-results, het informed consent voor vrijwilligers en de manier waarop neveneffecten worden opgespoord en gerapporteerd. Dagelijkse praktijk: zoveel mogelijk GMs voor zwangeren vermijden GMs ingedeeld in zangerschapsklassen: als GM echt nodig, GM geven uit laagste klasse. Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

5 3. Geef een overzicht van de niet-klinische/preklinische veiligheidsstudies die uitgevoerd worden ter voorbereiding van klinische studies in fase I met nieuwe geneesmiddelen (cf. ICH M3 (R2) richtlijnen). Prefase 1-pakket van preklinische studies bestaat uit: -safety pharmacology/adme -subacute toxiciteit -subchronische toxiciteit -genetische toxiciteit kanker? -lokale tolerantie irritatie? Nieuw: microdosering of exploratief onderzoek. - met lage dosering minder studies uitvoeren - korter dan het prefase I pakket - sneller bij de mens toepassen - Voordeel: sneller kaf en koren scheiden! Maar voor registratie moet volledige prefase I pakket gedaan zijn ADME Absorptie: F a (absolute biobeschikbaarheid), T max, C max, AUC Distributie: plasmaproteinbinding, orgaandistributie, V d Metabolisme: metabolieten (in vitro en in vivo), first pass, enterohepatische cyclus, inductie/inhibitie CYPs, V max, K m Eliminatie: t 1/2, K e, excretie-organen Safety pharmacology Basis: vitale organen onderzoeken! - motoriek, gedrag, reflexen vb Irwintest, functional observation battery (FOB)! Veel effecten als zeer vetoplosbaar - CV systeem: geleiding, repolarisatie, ECG, BD, aritmiën vb in vitro: herg, in vivo: geänestheseerde/wakkere honden - Resp. systeem: ademritme, minutenvolume, ademvolume, O2-saturatie vb plethysmografie kamers Opvolgstudies: enkel wanneer er dingen zijn gevonden bij 1 e tox studie. - opvolging basis: o CZS leergedrag en geheugen o CVS ventriculaire contractiliteit o Resp. Systeem bloedgassen - supplement: o renaal/urinair urinevolume, graviditeit o Autonoom ZS binding aan receptoren o GI maagsecretie o andere immuun, endocrien, (Sub)acute toxiciteit Vroeger: LD50-test (OECD 401) - minimum 2 species met M&F; 5/sex/groep Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

6 - Observaties: in vivo: mortaliteit, gewichten, voederopname In vitro: macroscopie; bij letsels: microscopisch onderzoek NU: MTD (max tolerated dose) - 2 species, M/F o dose range finding o dose escalation Observaties: in vivo: mortaliteit, uitzicht, gewicht, voederopname Labo: hematologie, serum/urine analyse & toxicokinetiek Postmortem: macroscopisch en microscopisch onderzoek - Fixed dose test (OECD 420) o meerdere dosissen o 1 species, 1 geslacht o 1 dier/dosis o herhalen van niet lethale dosis bij 4 dieren - Acute toxic class test (OECD 423) o 1 species, 1 geslacht o dosis bij 3 dieren afhankelijk van sterfte opnieuw bij 3 dieren indeling in klassen - Up & down test (OECD 425) o 1 species, 1 dosis o afhankelijk van sterfte lager of hoger doseren (tot max 6 dieren) Doel= hoogste niet-lethale dosis vinden. (Sub)chronische toxiciteit Afhankelijk van OECD-richtlijn duurt het 1w tot 9/12maanden. Min 2 species, beide geslachten. Dosering: - zelfde als toekomstige klinische dosering. - Laag, middel hoog (moet lethaliteit zijn) Eindpunt=NOEL, NOAEL. Parameters: - klinische observaties (dood, veranderingen?) - gewicht, voederconsumptie - ophtalmologisch onderzoek Vb. visuele inspecite: corneale opaciteit, uitgesproken sclerale vaten Vb. spleetlamp onderzoek: fundus hyperreflectiviteit, kleine tapeteal fundus, retinale plooien niet tapetale fundus. - ECG ( QT-verlenging!!!) - Bloed/serum/urine-analyse - Toxicokinetiek - Macroscopisch onderzoek - Orgaangewichten - Microscopisch onderzoek - Extra aandacht voor immunotoxiciteit - BD, t - Otoscopie - leverfunctie (ALT (alanine aminotransferase), AST (aspartaat aminotransferase), albumine, cholesterol, ) en galblaasfunctie (ALP) Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

7 Genetische toxiciteit (!!!) Mutageen = permanente veranderingen in aantal of strutuur van het genetisch materiaal Genotoxisch = mogelijk schadelijk effect op het genetisch materiaal die niet noodzakelijk tot uiting komt (kan hersteld worden) Ames-test =REVERSE mutatie-test. Stof toevoegen aan His-arme bodem met bactieren die His door mutatie nodig hebben Stof mutaties kolonies die wel zonder His kunnen Kolonies op His-arme bodem stof =mutageen Voorwaarden: min. 5 dosisgroepen, uitvoering in triple. In vitro zoogdierentest =FORWARD-mutatie test Stof toevoegen aan muis lymfomacellen die thyrosine kinase +/- zijn a) Genotox stof mutatie in TK locus TK -/- geen fosforylatie koloniegroei b) OK stofje geen mutatie TK +/- fosforylatie TFT inbouw in DNA dood Mutatiefrequentie: - grote kolonies = mutaties - kleine kolonies = clastogeen effect (breuken in het chromosoom) In vitro chromosoom aberratietest Stof toevoegen aan humane lymfocyten activatie en metafase stop invloed op karyotypering? Mitotische index = het aantal cellen in mitose Karyotypering = kijken naar chromosoomaberraties en polypoïde cellen. In vivo micronucleus test = zoogdier beenmerg RBC test Zoogdier behandelen met stof (iv, oraal) BM RBCs nemen micronucleus te zien? chromosomen verkeerd uit elkaar gehaald tijdens celdeling genafwijkingen = Belangrijkste test! Als negatief stof= niet genotoxisch voor de mens. Lokale tolerantie (hierover staat niets in de slides, ook niet in de les vermeld geweest) Reproductietoxiciteit en juveniele toxiciteit: hoort meer bij de pakketten die je moet uitvoeren voor verdere fasen, is nog niet nodig voor fase I. Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

8 4. Geef een overzicht van de fysicochemische parameters die in de preformulatie fase van een geneesmiddel bestudeerd worden. Kijken naar de fysicochemische karakterisering van het farmacon, ook in combinatie met hulpstoffen en de biofarmaceutische eigenschappen (permeatiekarakteristieken). = drugability en formulatability 1. Oplosbaarheid Oplosbaarheid gaat de te kiezen doseervorm bepalen en bepaalt ook de formuleringsstrategie voor een bepaalde toedieningsweg. à BCS (Biopharmaceutical Classification System classificatie) (oplosbaarheid/permeabiliteit) oplosbaarheid Permeabiliteit Klasse Klasse Klasse Klasse Wordt bepaald in: water (bij verschillende t maar vooral 37 C) functie van ph buffers functie van de ionische sterkte (zout []) organische solventen (invloed polariteit) lipofiele vloeistoffen (olie, ) bewaring en stabiliteit Oplosbaarheidsverhogers zoals cosolventen (bv glycerol), complexvormers (bv Hydroxypropyl-β-Cyclodextrine: hydrofoob aan binnekant en hydrofiel aan buitenkant), surfactanten en polymeren. Analytische technieken: UV spectroscopie, HPLC, High troughput 2. intrinsieke oplossnelheid Hier gaat men kijken hoe snel een bepaalde concentratie in oplossing wordt bereikt bij een welbepaalde temperatuur en hydrodynamische omstandigheden. Dit is relevant voor de orale biologische beschikbaarheid. Noyes-Whitney vlg: oplossnelheid = d(massa) = D" S h " ( C s # C) dt Met D=diffusiecoefficient S=oppervlakte van de vaste stof Cs=oplosbaarheid=max aantal dat in oplossing kan! C=[] op bepaald moment maar S Cte want partikel verkleint! opl: niet te lang meten S=Cte 3. Ionisatiegedrag pka bepalen via potentiometrische titratie of UV spectroscopie oplossingverschil door phverschil? zout mogelijk? ph manipuleren om oplosbaarheid Zwak zuur: ph = pk a + log S " S 0 S 0 Zwakke base: ph = pk w " pk b + log S 0 S " S 0 Examenvragen! Farmaceutische Geneeskunde! Kathelijne Szekér Academiejaar

9 Met S 0 =intrinsieke oplosbaarheid=[niet gedissocieerde vorm] S=totaal aantal in oplossing [ ][ A " ] Voor zuur: HA+H 2 O H 3 O + +A - K a = H 3 O+ en S0=[HA] en S=[A [ HA] - ]+[HA]=[A - ]+S0 log K a =log(h 3 O + ) + log(a - /HA) -log(h 3 O + )=-log K a + log [(S-S 0 )/S 0 ] ph=pk a + log [(S-S 0 )/S 0 ]! Amfotere stoffen: kan als base en als zuur reageren ph " pk a1 = log S 0 S " S 0 en ph " pk a2 = log S 0 S " S 0! Er is ook de mogelijkheid om zoutvorming te overwegen Het ionisatiegedrag in vivo zegt iets over de biobeschikbaarheid van het geneesmiddel.!! 4. Partitiecoëfficiënt (logp)/ distributiecoëfficiënt (logd, phafh) P = K 0 w = [ A] solvent A P afh van solvent (meestal: octanol) Hoe lager log P, hoe meer hydrofiel Lipofiel=oplosbaar in vetachtige stof hydrofoob=niet oplosbaar in waterachtige stof [ ] water info over de lipofiliciteit/hydrofobiciteit en in vivo absorptiegedrag. 5. Eigenschappen van de vaste stoffen Vaste stoffen: - kristallijn: 3D ordening, smelpunt, thermodynamisch stabiel, hebben preferentiele toestand - amorf (glas): chaotische plaatsing (zoals vloeistof), thermodynamisch onstabiel, chemisch reactiever, geen smeltpunt mar glastransitietemperatuur (van hoge naar lage mobiliteit), hoge oplosbaarheid en hoge oplossnelheid Verschil kristallijne en amorf bepalen: - Differentiële scanning calorimetrie (DSC) Meten van hoeveelheid warmte die wordt getransfereerd - X-stralen diffractie Kristallijne stof: typische reflecties (kristalvlakken) glas: halo (soort boog) Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

10 ! Kristallijne stof: kan voorkomen onder verschillende wijzen van ordening = polymorfie! Inbouw solventmoleculen in het kristalrooster = pseudopolymorfie (solvaten, hydraten). meest stabiele vorm zoeken Met DVS (dynamic vapour sorption) onderzoeken hoeveel water een stof (kristallijn en amorf) kan absorberen invloed op stabiliteit 6. Stabiliteitsstudie Stabiliteit in de vaste toestand: invloed warmte, licht en water (hydrolyse) Stabiliteit in oplossing: invloed van warmte (sterilisatieprocessen), licht, ph, extreme omstandigheden (sterk zuur, sterk basisch of oxiderende stoffen) Compatibel zijn met de doseervorm, verpakkingsmaterialen. Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

11 5. Geef een overzicht van de biofarmaceutische aspecten die in de preformulatie fase van een geneesmiddel bestudeerd worden. De permeabiliteit en de absorptiepotential: actieve bestanddeel moet opgenomen worden in het systeem om actief te zijn (in vivo, ex vivo, in situ methoden beschikbaar). - PAMPA (Parallel artificial membrane permeation assay) o Acceptorvloeistof op donorvloeistof (met te onderzoeken stof) met ertussen een lipidelaag en een filter migratie doorheen lipidenlaag [stof] wordt bepaald o Voordelen: geen proefdieren, high troughput, goedkoop, verschillende lipidesamenstellingen mogelijk. o Nadelen: enkel predictief voor een bepaald deel van het absorptieproces, membraan retentie van lipofiele stoffen, sterk afhankelijk van lipidesamenstelling en ph. - CaCO-2 cellijn o Afkomstig van humaan colon adenocarcinoma o Semi-permeabel membraan (monolayer met tight junctions)met een apicale en basolaterale zijde o Spontane enterocyt deifferentiatie. Deze komt van het humaan colon adenocarcinoma o Sommige brush border enzymen en fase 2 enzymen tot expressie (MAAR geen CYP3A4) o Actieve transportsystemen voor glucose, aminozuren, aanwezig o Voordelen: Goed sreeningmodel, geen bioanalyse, evaluatie van transportmechanismen en absorptie strategieën, evaluatie van toxiciteit, geen proefdieren, humane oorsprong, high troughput. o Nadelen: geen mucus, unstirred water layer, hechtere monoloog dan bij dunne darm (want is colon), lage expressie van bepaalde uptake transporters, statisch model. Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

12 6. Wat wordt er bedoeld met een toedieningsvorm met orale gecontroleerde vrijstelling? Bespreek de voor- en nadelen van dergelijke orale toedieningsvormen met een gecontroleerde vrijstelling. Gecontroleerde orale geneesmiddel levering - Continu afgave van GM voor vooraf bepaalde periode nadat orale inname - Voorspelbare en reproduceerbare kinetiek. - Tabletten, capsules gevuld met pellets, granules, speciaal apparaat,... Controle over verblijftijd in het GIstelstel en/of GM naar een bepaalde plaats brengen in het GIstelstel voor lokaal of systemisch effect. Voordelen: - een gereduceerde dosisfrequentie - betere therapietrouw + aangenamer voor de patiënt - gereduceerde gastro-intestinale neveneffecten en andere toxische effecten - gecontroleerde vrijlatings-kinetiek Cp constant, meer uniform GMeffect Nadelen: - hogere kosten - mogelijkheid van gereduceerde biobeschikbaarheid - mogelijk dose dumping - verminderd potentieel voor dosis veranderingen of terugtrekking bij toxiciteit - verhoogde fist pass lever metabolisme bij sommige GMs Criteria voor kandidaat geneesmiddelen: - dosis: soms worden het gigantische tabletten - biologische halfwaarde tijd moet >1u - therapeutische range: onmogelijk om 6M 24u in GIstelsel te houden - GI absorptie: als absorptie in duodenum, moet je GM niet in dikek darm aanbieden - Waterige oplosbaarheid: niet wateroplosbaar geen controlled release mogelijk - Stabiliteit voor een weide ph range, GI enzymes en bacteriële flora - First-pass lever metabolisme Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

13 7. Geef een overzicht van mogelijke strategieën om geneesmiddelen met een orale gecontroleerde vrijstelling te maken. 1) Continue vrijlatingssystemen o Dissolutie en diffusie gecontroleerd Reservoirsystemen Gecoate buitenlaag: onoplosbaar of traag oplossend Tabletten, peletten of granules zijn Contact met GI vloeistoffen water binnendringen door de buitenlaag diffusie van opgelost GM naar buiten vb: ethylcellulose (onopl), EC+oplosbare cellulosederivaten ( pore vorming), Reservoirsysteem met geladen dosis: bead layering Buitenste laag lost snel op in korte tijd een Cp PVP diffundeert heel traag door membraan lange tijd een contante hoeveelheid GM vrijgesteld Matrixsystemen: Onoplosbare matrix: Tabletten, pellets of granules GM ingebed in onoplosbare matrix GIstoffen GM lost op diffusie door matrix matrix gewoon in stoelgang vb: ethylcellulose, Eroderende/traag oplosbare matrix: GM ingebed in matrix GIsappen GM vrijgelaten tijden erosie of dissolutie van matrix vb solubele cellulosederivaten (hydrofiel), cetylalchol (lipofiel) o Osmose GIsappen binnen via porie polymeer zwelt op GM naar buiten geduwdoor de opening. vb: adalat OROS (=oral osmotic system) o Traag-oplossende compounds 2) Vertraagde transit en continue vrijlatingssystemen o Gebaseerd op densiteit Hydrofiele matrix: natrium carbonaat CO 2 vorming als in maag densiteit blijft drijven op maaginhoud blijft langer in maag Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

14 Lipofiele matrix Hydrodynamische gebalanceerde systemen. o Gebaseerd op grootte Principe: stent shape memory polymer Probleem: blijft voor altijd in maag! opl: biodegradeerbaar maken blijft voor bepaalde periode (tot degradatie) in verschillende delen van GIstelsel (meestal: maag) o Gebaseerd op bioadhesie Verblijftijd door binding op mucosaal of niet mucosaal oppervlak Adhesie door covalente, hydrogene, elektrostatische, hydrofoobe binding of via Van der Waals krachten bv: bucale tablet voor schimmelinfectie 3) Vertraagde vrijlatingssystemen Enterische/colonische systemen GMs gevormd als tabletten, peletten of granulen, ofwel als reservoir of matrix systemen met zure polymeren (opl afh van ph) Bescherming van de maag, stabiliteit van geneesmiddel, doelgericht op specifieke GI sites, vertraagde vrijzetting (pulse).! Variabiliteit in ph tussen en in patienten Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

15 8. Fase I en fase II onderzoek: bespreek. Fase 1: - Initiële veiligheidstrial van een nieuw GM - gezonde mannelijke vrijwilligers (10-100) - zonder therapeutische doeleinden - doel: initiële evaluatie van de veiligheid en tolerantie, farmacokinetica, farmacodynamie en initiële werkzaamheidsmeting - Toxische stof niet op gezonde vrijwilligers - Duur: 6 tot 12 maanden.! Vrouw toelaten verplicht twee verschillende methoden van zwangerschapspreventie Traditionele types: - First in man studies (FIM), stapsgewijs dosis verhogen - Farmacokinetische studies, single en multiple dosis - Bio-equivalentie studies - Interactie studies (gnm-voedsel of voedsel/voedsel) - PK/PD studies - QT-interval studies Nieuwere soort onderzoeken: - Fase 0 studies: microdosering/pet studies - Exploratorische clinical trial applications (ecta) - Proof-of-concept studies (PoC/PoP) - Translationele modellen (method validation studies) - Fase 1b/2a studies Fase 2: - pivotal trials - Efficaciteit (en veiligheid) van GM evalueren in kleine patientengroep - Man en vrouw ( ) - Doel: efficaciteit, tolerantie (MED vs MTD), veiligheid (therapeutisch venster), farmacokinetica, farmacodynamica meten - Duur: 12 tot 24 maanden. GM ontwikkelen dat beter is dan dat van concurrenten Target: - oud verijfen, verbeteren bestaande GMs (potentie, seletiviteit, veiligheidsmarge ) weinig risico = Me-too GM - nieuw, speculatief veel risico POP of POC (proof of principle/concept) studie uitvoeren: Klopt concept? Therapeutische gain(=extra voordeel door GM t o v placebo)? Vb POCstudie: Migraine: - Triptanen(huidige therapie): o werken op serotonine Rn vasoconstrictie o Positief effect: pijn, inflammatoire mediatoren Negatief effect: hypertensie - Migraine = overdreven vaatverwijding in bepaalde delen van de hersenen door CGRP(calcium gene related peptide)? CGRPblok als oplossing? - Lage dosis toedienen en kijken naar hoofdpijn respons= 60% (placebo: 25%) Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

16 9. Fase III onderzoek: bespreek. - Studie in hele grote groep patienten ( ) inclusief risicopopulaties - Doel: o additionele data van efficaciteit en veiligheid indicaties en doseringen bevestigen - Fase 3a: voor de submissie van NDA (new drug application) Fase 3b:tussen submissie en goedkeuring voor commercialisatie - Duur: 2-7j - Eindpunt: o Beste = hard (bv overleving, disabiliteit, kwaliteit van leven) maar soms onhaalbaar o Surrogaat eindpunten = vervanging van klinische betekenisvol eindpunt!soms bedrieglijk! - Types: o Superioriteits trial: Nieuwe is beter dan bestaande therapie o Equivalentie trial: Nieuwe is even goed als bestaande therapie o Niet-inferioriteitsstudie: Nieuwe is minstens even goed als bestaande therapie Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

17 10. RCT studie ontwerp: cross-over onderzoek versus parallel groep onderzoek. Bespreek. RCT = Randomised Control Trial = gouden standaard cadillac van de trial-studies - experimenteel/analytische studie - prospectief - at random blootstelling en gecontroleerd door onderzoeker - 2 groepen: actieve groep (test-behandeling) en controle groep (placebo of standaard behandeling) Voordelen: - controle voor onbekende en onmeetbare verwarrende variabelen - statistisch meest krachtig onderzoek (let op : verband causaal verband) Nadelen: - beperkt aantal deelnemers - beperkte blootstelling en opvolging in de tijd - inclusie en exclusie criteria (let op: externe validiteit, wet van Lasagne) - artificieel - duur - logistiek veeleisend - ethische bezwaren (bv placebo-gebruik) Drie veelvoorkomende behandelingsmethoden: 1. Enkelvoudige behandeling 2. Parallele groepen: Randomiseren (bv o b v demografische gegevens) en zo in 2 vergelijkbare groepen steken. De ene groep behandeling A geven en de andere groep behandeling B. Aangezien de 2 groepen bij aanvang vergelijkbaar waren, kan je de resultaten na behandeling evalueren. randomiseren Behandeling A Behandeling B 3. Cross over: = zeer krachtige studie want proefpersoon speelt controle voor zichzelf! Randomiseren en zo in 2 vergelijkbare groepen steken. De ene groep eerst behandeline A geven en de andere gorpe behandeling B. Na een bepaalde behandelingsperiode (bv 6 maanden) de behandeling stopzetten en een wash-out -periode inlassen zodat met weer in de beginsituatie is. Nu krijgt de eerste groep behandeling B en de andere groep behandeling A. randomiseren Beh A Beh B Beh A Beh B! Mogelijke problemen: Wash out Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

18 o Periode-effect: basistoestand 1 basistoestand 2 De beginsituaties (net voor beginnen behandeling) moeten vergelijkbaar zijn. Dit is enkel nodig bij een weinig progressieve ziekte (bv TBC: als 70% dood na beh B en maar 10% dood na beh A, zijn er in de 2 de periode geen vergelijkbare groepen meer) o Carry-over effect: als de wash-out periode niet lang genoeg is, dan zal men niet terug tot de base-line komen. Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

19 11. Bespreek interne versus externe validiteit in de context van klinische studies. Interne validatie: Is de trial op een wetenschappelijk correcte manier uitgevoerd? Preventie van vertekingen (bias) en verwarring (confouding) door: - Randomisatie: minimisatie = minimaliseren van de variatie tussen de 2 groepen à sturen van parameters (bv vrouw, leeftijd, ziektetoestand,...) zodat er een gelijke verdeling tussen de 2 behandelingsgroepen ontstaat. - Blindering:! Hoe subjectiever het eindpunt, hoe belangrijker blindering Soorten blindering: o single blind: enkel de arts blind o double blind (= double dummy): arts en patient blind = meest frequent gebruikt bv subcutane placebo + inhalatie GM voor groep 1 subcute GM + inhalatie placebo voor groep 2 o triple blind: evaluator, arts en patient blind o quadruple blind: iedereen tot statisticus blind o quintuple blind: iedereen blind à zijn we niets mee want niemand weet nog wie wat kreeg - Placebo: Placebo = door postivive verwachting een voordelig effect zonder enige interventie Nocebo = negatieve verwachting die resulteerd in negatief resultaat (bv 25% hoofdpijn in fase 1) Hoe?: o inactief agens toedienen aan controle groep o double dummy (Wanneer men op geblindeerde wijze twee behandelingen wil evalueren die op een verschillende wijze worden toegediend, moeten beide groepen een placebo krijgen. Een voorbeeld: bij de vergelijking van een oraal en een subcutaan toegediend anticoagulans zal de groep die met het orale product wordt behandeld, ook subcutaan een placebo krijgen en zal de groep die met het subcutane product wordt behandeld, een oraal placebo krijgen) Ethisch debat: Helsinki: the benefits, risks, burdens and effectiveness of a new method should be tested against those of the best current prophylactic, diagnostic, and therapeutic methods. Externe validatie: kan een resultaat, verkregen in een geselecteerde studiepopulatie, geëxtrapoleerd worden naar alle patiënten? - Wet van Lasagne: voor de start van een studie kent men de prevalentie maar de criteria (bv tussen 20 en 30 jaar oud, vrouw, blauwe ogen, groene voeten,...) verkleinen schijnbaar de populatie patienten. - Trial = artificiele studie populatie echte patientenpopulatie - Onderdrukking van ouderen, vrouwen, zwarten,... Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

20 12. Welke alternatieve benaderingen worden toegepast om de vroege klinische ontwikkelingsfase van geneesmiddelen (fase I / II) te optimaliseren? Waarom is de industrie zo geïnteresseerd in deze alternatieve benaderingen? Klassieke benadering: - te traag: 8 a 12 jaar lange ontwikkelingstijd - te duur: kost maar aantal nieuwe GM s kost/product exponentiele stijging in kosten - te onproductief: 11% van fase 1 GM s, worden effectief GM succes ratio gelimiteerd - te inefficient: vroeger (20j terug) was farmacokinetiek hèt probleem, nu is efficientie van GM probleem (voor FK hebben we nu goede modellen) 30% gebrek aan werkzaamheid Uitdaging: klinische werkzaamheid beter voorspellen in een vroeger stadium bewijs van werkzaamheid leveren in exploratieve fase = proof of concept Vier alternatieve methodes: 1. microdosering ( = fase 0) Hele kleine hoeveelheden beter begrijpen van GMweg in lichaam en effectiviteit Types: o via PETscan: biodistributie en R-bezetting onderzoeken o via AMS(accelerator mass spectrometry): farmacokinetiek onderzoeken Approaches: o approach 1: 100µg totale dosis (5 dosissen/subject) in 1 relevant dier: extended single dose toxicity totale dosis 1/100 ste van NOAEL en 1/100 ste van farmacologisch actieve dosis intentie: weefseldistributie en doelwit-r-binding bv. verdingen van radio-actief ligand door competitie voor R (enkel aanwezig in hersenen) à als radioactiviteit daalt dan GM passeert BHB en bindt R o approach 2: 500µg totale cumulatieve dosis ( 5 toedieningen met wash-out tussen van 6 halflevens) in 1 relevant dier: 7 dagen toxiciteitstudie SAR-benadering voor genotoxiciteit: structuur-activiteit-relatie als overeenkomsten meer toxiciteitstesten nodig elke dosis 100µg en 1/100 ste van NOAEL en 1/100 ste van farmacologisch actieve dosis intentie: farmacokinetische parameters met/zonder radioactief gelabeld agent bv. Stabiel 13C atoom gebruiken à ontwikkelen van GM met meest interessante kinetiek! Let op: misschien bij microdossissen wel lineaire kinetiek maar zegt niets over hoge dosissen 2. US: exploratory investigational new drug (eind) & EU: early phase I (expedited clinical trial application; ecta) Approaches: o Approach 3: Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

21 Enkele dosis in subtherapeutische of therapeutische range In 2 relevante dieren: extended single dose toxicity tot MTD Toxiciteit uitsluiten: bv Ames test Maximale blootstelling: ½ van NOAEL in gevoeligste dier Intentie: farmacokinetische parameter onderzoeken (zonder radioactiviteit) o Approach 4: Enkelvoudige of meervoudige dosis ( 14dagen) zonder intentie om de MTD te bereiken Voormalige EFPIA overage approach: 2 weken toxiciteittest in 2 dieren met meerdere blootstelling ( keer) van AUC toxicologie niet tot MTD in dieren veiligheid-farmacologie genotoxiciteit MRSD: 1/50 ste van AUC van NOAEL in gevoeligste dier Maximale blootstelling: 1/10 de van laagste AUC bij hoogst geteste dosis Intentie: famacokinetiek en dynamiek in mens onderzoeken o Approach 5: Enkelvoudige of meervoudige dosis ( 14dagen) zonder intentie om de MTD te bereiken Voormalige FDA approach: 2 weken toxiciteittest in 1 (knaag)dier tot MTD + bevestigende trial in niet-knaagdier (minimaal 3 dagen) veiligheid & genotoxiciteit Maximale bloostelling: AUC van NOAEL van niet-knaagdier of ½ van AUC van NOAEL bij knaagdier (laagste van de 2) Intentie: famacokinetiek en dynamiek in mens onderzoeken MABEL: = minimal anticipated biological effect level = minimale voorspelde (!) hoeveelheid die leidt naar een effect bij de mens Startdosis (= MRSD = maximum recommended starting dose): o Mabel (moeilijk te berekeningen) o 1/50 ste van NOAEL in gevoeligste dier o maximum 1/10 de van NOAEL in classical approach Stopregels: o blootstelling in mens <AUC van niet-knaagdier-noael o blootstelling in mens <1/2 AUC van knaagdier-noael o onverwachte klinische respons o farmacologische respons 3. Bio merkers: humane modellen/experimentele of translationele geneeskunde o Translational : kijken of werkingsmechanisme in nt-klinisch model toepasbaar is op mens o Fail fast, fail early : werking, veiligheid, tolerantie, farmacokinetiek op vroeg niveau bekijken en beslissen om GM af te voeren/verder te ontwikkelen bv. CGRP artificieel vrijstellen door capsaicine + CGRPblok huiddoorbloeding? Examenvragen Farmaceutische Geneeskunde Kathelijne Szekér Academiejaar

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Katia Verhamme, MD, PhD Epidemioloog OLV Ziekenhuis-Aalst Erasmus MC Rotterdam 20 april 2013

Nadere informatie

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta.

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta. Niet dezelfde piramide voor elke vraag Evidence piramide Gecontroleerde studies Welk studie type? 3 1 Effect van roken op longkaner Richard Doll 1951: prospectieve studie 2/3 mannelijke Britse artsen Goede

Nadere informatie

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke 107 Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed bekend. Onderzoek naar welke medicijnen gebruikt worden

Nadere informatie

Basale Farmacokinetiek op de Intensive care Armand R.J. Girbes & Noortje Swart

Basale Farmacokinetiek op de Intensive care Armand R.J. Girbes & Noortje Swart Basale Farmacokinetiek op de Intensive care Armand R.J. Girbes & Noortje Swart Intensive Care & Apotheek VU medisch centrum Netherlands Farmaco-terminologie Farmacologie de studie van geneesmiddelen observeerbare

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Zelf echo s uitvoeren bij IVF Hoe betrouwbaar zijn de beelden? Hoe vaak worden vrouwen zwanger? Hoe voelende koppelszicherbij? Watkosthet? 1 Hoe betrouwbaar

Nadere informatie

200906_oefen.pdf. Tentamen 25 juni 2009, vragen

200906_oefen.pdf. Tentamen 25 juni 2009, vragen 200906_oefen.pdf Tentamen 25 juni 2009, vragen Universiteit Utrecht Farmacie Geneesmiddel en patient Naam: Collegekaartnummer: OPGAVEN TENTAMEN BLOK FA-201 GENEESMIDDEL EN PATIENT 25 juni 2009 9.00 12.00

Nadere informatie

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische Nederlandse samenvatting Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische farmacokinetische modellen Algemene inleiding Klinisch onderzoek

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Toxicologie enkele begrippen

Toxicologie enkele begrippen 009 1 Toxicologie enkele begrippen Regelmatig worden wij geconfronteerd met begrippen als zeer giftige stof, of de zeer gevaarlijke chemische stof-x. Vaak zijn deze begrippen niet nader omschreven en is

Nadere informatie

Algemene kennis over farmacokinetiek (PK)

Algemene kennis over farmacokinetiek (PK) Algemene kennis over farmacokinetiek (PK) C max, klaring, Vd, halfwaardetijd, AUC, biologische beschikbaarheid, proteinebinding Watis ditjargon? Is dit belangrijk voor mij? 2-1 Algemene kennis over farmacokinetiek

Nadere informatie

De rol van de verpleegkundige binnen Medischwetenschappelijk

De rol van de verpleegkundige binnen Medischwetenschappelijk De rol van de verpleegkundige binnen Medischwetenschappelijk onderzoek Moderator Mevr. R.C.A. Veldhoen-Tijben 1st author / speaker Miriam Gelderloos Co-author Erna Helmantel Belangenverklaring In overeenstemming

Nadere informatie

Handleiding. Investigational Medicinal Product Dossier (IMPD)

Handleiding. Investigational Medicinal Product Dossier (IMPD) Handleiding Investigational Medicinal Product Dossier (IMPD) Inhoudsopgave Afkortingen... - 3 - Wat is het IMPD?... - 4 - Beslisschema inhoud IMPD... - 5 - Beschrijving inhoud IMPD... - 6 - Overzicht hoofdstukken

Nadere informatie

Optimale farmaceutische zorg voor patienten met M.Parkinson. Wereld Parkinsondag 2015 Nieuwegein

Optimale farmaceutische zorg voor patienten met M.Parkinson. Wereld Parkinsondag 2015 Nieuwegein Optimale farmaceutische zorg voor patienten met M.Parkinson Wereld Parkinsondag 2015 Nieuwegein Een praktijkvoorbeeld Patient gebruikt Sinemet 125 mg 4dd 1 Wordt opgenomen in ziekenhuis: Levodopa/carbidopa

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting Bij patiënten die met antikanker geneesmiddelen worden behandeld wordt een grote interindividuele variabiliteit gezien in de antitumor werking en de bijwerkingen. Naast klinische

Nadere informatie

Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau

Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau BIJLAGE II Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau Deze Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter zijn het resultaat

Nadere informatie

GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN

GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN Waar ligt de grens? Is een grens te bepalen? Grenzen: België-Nederland GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN Hoe deden/doen we het in de GBBS van de Gezondheidsraad?

Nadere informatie

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Sander van der Linden Biodetection Systems Waarom biologische testen? Huidige monitoring strategie bijna volledig gebaseerd of chemische

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2016489

Niet-technische samenvatting 2016489 Niet-technische samenvatting 2016489 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Van buik naar brein: de rol van darm-bacteriën in autisme en attentie-stoornissen. 1.2 Looptijd van het project 21-4-2016-21-4-2021

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvraag over nieuwe testmethode

Samenvatting. Adviesvraag over nieuwe testmethode Samenvatting Adviesvraag over nieuwe testmethode Chemische stoffen die het erfelijk materiaal (DNA) in het lichaam kunnen veranderen hebben zogenoemde genotoxische eigenschappen. Wanneer wijzigingen in

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Effecten van het antidepressivum vortioxetine op hersenmechanismen in genetische diermodellen voor depressie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal

Nadere informatie

dat lage maximum concentraties (piekspiegels) van pyrazinamide, rifampicine en isoniazide leidden tot resistentie-ontwikkeling van de bacterie.

dat lage maximum concentraties (piekspiegels) van pyrazinamide, rifampicine en isoniazide leidden tot resistentie-ontwikkeling van de bacterie. S AMENVATTING 128 Samenvatting Tuberculose (TB of TBC) is een ernstige infectieziekte veroorzaakt door de bacterie Mycobacterium tuberculosis. Wereldwijd ontwikkelen jaarlijks 9 miljoen mensen TB en overlijden

Nadere informatie

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Margriet Moret - Hartman, methodoloog

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Margriet Moret - Hartman, methodoloog Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten Margriet Moret - Hartman, methodoloog Inhoud 1. Evidence Based Richtlijnontwikkeling 2. Voorbeeld van een wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden diagnostische en therapeutische aspecten van acute leukemie bij kinderen beschreven, o.a. cyto-immunologische en farmacologische aspecten en allogene

Nadere informatie

Hoe garanderen België en Europa veilige vaccins? Pieter Neels, FAGG

Hoe garanderen België en Europa veilige vaccins? Pieter Neels, FAGG Hoe garanderen België en Europa veilige vaccins? Pieter Neels, FAGG Disclaimer Niettegenstaande mijn betrokkenheid bij het Comité voor geneesmiddelen voor menselijk gebruik (CHMP), kan deze presentatie

Nadere informatie

Het werkt! Helpt het ook?

Het werkt! Helpt het ook? Verklarend, pragmatisch en economisch onderzoek Wilbert van den Hout Medische Besliskunde, LUMC Het werkt! Helpt het ook? Spectrum van onderzoek Verklarend pathofysiologisch Pragmatisch & Economisch Pre-klinisch

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 201569

Niet-technische samenvatting 201569 Niet-technische samenvatting 201569 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Endotheliale toxiciteit van bijnierprecursors, hydrocortison en fludrocortison die verhoogd zijn in patienten met congenitale

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Krens, Lisanne Title: Refining EGFR-monoclonal antibody treatment in colorectal

Nadere informatie

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Agenda 1. Historie 2. Strategie 3. Projecten 10/28/2013 2 Historie Spin off bedrijf van het Hubrecht

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

Post-ASCO 2014 Nieuwe geneesmiddelen. Hans Gelderblom

Post-ASCO 2014 Nieuwe geneesmiddelen. Hans Gelderblom Post-ASCO 2014 Nieuwe geneesmiddelen Hans Gelderblom Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Chronisch onderzoek is van belang bij stoffen waarbij accumulatie kan optreden.

Chronisch onderzoek is van belang bij stoffen waarbij accumulatie kan optreden. Vraag 1: Algemene toxicologie (Bos, 11 punten) a) oem 3 vormen waarin toxische stoffen in het milieu kunnen voorkomen? (2pt) b) Hoe (noem er 3 in totaal) kunnen deze verschillende vormen zich in het milieu

Nadere informatie

FARMACOKINETIEK EN ADME-PROCESSEN

FARMACOKINETIEK EN ADME-PROCESSEN HERTENTAMEN FARMACOKINETIEK EN ADME-PROCESSEN Vakcode: 435084 Docent: dr. J.N.M. Commandeur Datum: 27 augustus 2008 Tijd: 12-14 uur Zaal: S.111 Aantal vragen: 5 Zet op elk vel (incl. millimeterpapier)

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting (Dutch Summary)

Chapter 10 Samenvatting (Dutch Summary) Samenvatting (Dutch Summary) Het onderzoek beschreven in dit proefschrift was erop gericht om de regulatie van de expressie van eiwitten die betrokken zijn bij het metaboliseren en het transport van geneesmiddelen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 198 Het eerste deel van dit proefschrift beschrijft de effectiviteit van clopidogrel en tirofiban in patiënten met een acuut hart infarct verwezen voor een spoed dotter behandeling. In hoofdstuk 1 werd

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29755 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29755 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29755 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Moes, Dirk Jan Alie Roelof Title: Optimizing immunosuppression with mtor inhibitors

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 200 SAMENVATTING Dikkedarmkanker is één van de voornaamste oorzaken van kanker-gerelateerde sterfte in geïndustrialiseerde landen. Als de darmtumor in een vroeg stadium wordt ontdekt, is genezing meestal

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL DERMANOX 20 mg/g crème 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING DERMANOX bevat 20 mg enoxolone per gram crème. Voor een volledige

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

B-vitaminen ter preventie van fracturen en de vermindering van het fysiek functioneren

B-vitaminen ter preventie van fracturen en de vermindering van het fysiek functioneren SAMENVATTING Samenvatting B-vitaminen ter preventie van fracturen en de vermindering van het fysiek functioneren Door de stijgende levensverwachting zal het aantal osteoporotische fracturen toenemen. Osteoporotische

Nadere informatie

URO-VAXOM SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT

URO-VAXOM SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT - 1 - SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT 1. BENAMING Uro-Vaxom 6 mg, harde capsules. 2. SAMENSTELLING 1 capsule bevat 60 mg x-om-89 lyofilisaat overeenkomend met 6 mg E. coli extract. Voor een

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

DIAGNOSTIEK. Hans Reitsma, arts-epidemioloog Afd. Klinische Epidemiologie, Biostatistiek & Bioinformatica Academisch Medisch Centrum

DIAGNOSTIEK. Hans Reitsma, arts-epidemioloog Afd. Klinische Epidemiologie, Biostatistiek & Bioinformatica Academisch Medisch Centrum DIAGNOSTIEK Hans Reitsma, arts-epidemioloog Afd. Klinische Epidemiologie, Biostatistiek & Bioinformatica Academisch Medisch Centrum Test Evaluatie Meer aandacht voor de evaluatie van testen Snelle groei

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21953 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21953 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21953 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Schalkwijk, Daniël Bernardus van Title: Computational modeling of lipoprotein

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Domperidone EG 10 mg tabletten. Domperidone maleaat

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Domperidone EG 10 mg tabletten. Domperidone maleaat BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Domperidone EG 10 mg tabletten Domperidone maleaat Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift

Nadere informatie

Chapter 8. Samenvatting, conclusies en toekomstperspectieven

Chapter 8. Samenvatting, conclusies en toekomstperspectieven Chapter 8 Samenvatting, conclusies en toekomstperspectieven Samenvatting, conclusies en toekomstperspectieven Samenvatting De balans tussen veiligheid en werkzaamheid is belangrijk in de farmacotherapie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 138 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Een belangrijke functie van de nier is het uitscheiden van afvalstoffen via de urine. Grote hoeveelheden water en kleine stoffen

Nadere informatie

i ltj i i ;t!t i t' Jiil!!1 l1 I!--

i ltj i i ;t!t i t' Jiil!!1 l1 I!-- l ti aaaa I l 1 ~ ~~{~:~~ i' lji~~!"il~ il'l ~~~ i ltj i i ;t!t i t' Jiil!!1 l1 I!-- -I.. I 8 I i IJ I ~ i c ~ J'l f ~ ~!1.. 'I IJ 1 t I I h hl I I I " I t! fl 1 1 lc:c: IJ 11.:... I ~ i c I i tt( t I

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING HbA 1c ontstaat door de versuikering van hemoglobine, het belangrijkste bestanddeel van rode bloedcellen. In het bloed bindt een glucosemolecuul (niet-enzymatisch) met een aminozuur van de β-keten van

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten transparantie en openbaarheid

Onderzoeksresultaten transparantie en openbaarheid Onderzoeksresultaten transparantie en openbaarheid Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde, azm, Maastricht en Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde Uitgangspunten Rapportage van resultaten van (biomedisch)

Nadere informatie

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1/5 1. NAAM VAN HET DIERGENEESMIDDEL 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Werkzame bestanddelen: Per 500 ml: 95,0 g calciumgluconaat 22,5 g calciumgluceptaat

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Alle levende organismen zijn afhankelijk van energie; zonder energie is er geen leven mogelijk. Uit de thermodynamica is bekend dat energie niet gemaakt kan worden, maar ook niet

Nadere informatie

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Voorbeeldstoffen uit deze klasse zijn: asbest en asbestbevattende mengsels, PCB s, lithiumbatterijen, reddingsmiddelen en verwarmde stoffen. 1.1 Transport

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Ent, Wietske van der Title: In vivo modelling of Ewing sarcoma in zebrafish Issue

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Kruidvat Paracetamol 120, 240, 500 en 1000 mg, zetpillen bevatten als werkzaam bestanddeel per zetpil 120, 240, 500 resp. 1000 mg paracetamol.

Kruidvat Paracetamol 120, 240, 500 en 1000 mg, zetpillen bevatten als werkzaam bestanddeel per zetpil 120, 240, 500 resp. 1000 mg paracetamol. 1.3.1.1 SmPC Page 1 of 5 1.3.1.1 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS Samenvatting van de productkenmerken 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Kruidvat Paracetamol 120 mg, zetpillen. Kruidvat Paracetamol 240 mg,

Nadere informatie

Farmacotherapie. Farmacokinetiek & -dynamie. Overzicht. Farmacokinetiek: Wat doet het lichaam met het geneesmiddel?

Farmacotherapie. Farmacokinetiek & -dynamie. Overzicht. Farmacokinetiek: Wat doet het lichaam met het geneesmiddel? Farmacotherapie Agnes Nicia Farmacokinetiek & -dynamie Farmacokinetiek: Wat doet het lichaam met het geneesmiddel? Farmacodynamie: Wat doet het geneesmiddel met het lichaam? Overzicht Dosis geneesmiddel

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Samenvat ting en Conclusies

Samenvat ting en Conclusies Samenvat ting en Conclusies Samenvatting en Conclusies 125 SAMENVAT TING EN CONCLUSIES In dit proefschrift werd de invloed van viscerale obesitas en daarmee samenhangende metabole ontregelingen, en het

Nadere informatie

Farmacologie en interacties van geneesmiddelen in de hemato-oncologie. Dr. Nicole Hunfeld, ziekenhuisapotheker 20 maart 2014

Farmacologie en interacties van geneesmiddelen in de hemato-oncologie. Dr. Nicole Hunfeld, ziekenhuisapotheker 20 maart 2014 Farmacologie en interacties van geneesmiddelen in de hemato-oncologie Dr. Nicole Hunfeld, ziekenhuisapotheker 20 maart 2014 Inhoud workshop Deel 1 (30 minuten): 1. Wat is farmacokinetiek? Nadruk op ouderen

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Valdispert Stress omhulde tabletten 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Elke omhulde tablet bevat: 200 mg extract (als droog

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Sinds enkele decennia is de acute zorg voor brandwondenpatiënten verbeterd, hetgeen heeft geresulteerd in een reductie van de mortaliteit na verbranding, met name van patiënten

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN. Amoxicilline trihydrate (= Amoxicilline 150 mg) Alum. Stearaat gefractioneerde kokosnootolie q.s. ad 1 ml.

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN. Amoxicilline trihydrate (= Amoxicilline 150 mg) Alum. Stearaat gefractioneerde kokosnootolie q.s. ad 1 ml. SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1. NAAM VAN HET DIERGENEESMIDDEL CLAMOXYL L.A. 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Amoxicilline trihydrate (= Amoxicilline 150 mg) Alum. Stearaat gefractioneerde

Nadere informatie

11/01/2013. Een minuutje geduld. Geboorte.. De mens. Afklemmen van de navelstreng anno 2012 Controversieel? . andere zoogdieren

11/01/2013. Een minuutje geduld. Geboorte.. De mens. Afklemmen van de navelstreng anno 2012 Controversieel? . andere zoogdieren Geboorte.. De mens Een minuutje geduld Vroeg- of Laattijdig afnavelen Dr. David Van Laere Neonatoloog UZ Antwerpen. andere zoogdieren Afklemmen van de navelstreng anno 2012 Controversieel? Zoek de verschillen?

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift getiteld Relatieve bijnierschorsinsufficiëntie in ernstig zieke patiënten De rol van de ACTH-test hebben wij het concept relatieve bijnierschorsinsufficiëntie

Nadere informatie

Studie namiddag Evidence Based Zorg

Studie namiddag Evidence Based Zorg Studie namiddag Evidence Based Zorg Ann Van den Bruel, MD PhD Clinical Lecturer, University of Oxford Huisarts Programma Ethische commissie Serious Gaming Recrutering Care4Safety Uitkomsten 1Heart2Care4

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden?

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? 1.Mechanistische inzichten in belang van lage dosissen 1.1Carcinogenese berust op accumulatie van mutaties 1.2 Dosis-antwoord voor

Nadere informatie

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis IBOM-2 Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis Abeer Ahmad Ruth Mast Giel Nijpels Jacqueline Dekker Piet Kostense Jacqueline Hugtenburg Afdelingen Klinische

Nadere informatie

BIJLAGE A SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

BIJLAGE A SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN BIJLAGE A SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1. NAAM VAN HET DIERGENEESMIDDEL PROGRAM 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Werkzame bestanddelen: Een tablet PROGRAM bevat: Lufenuron 67,8 mg

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

ASPI-kel 65%, 650 mg/g, poeder voor toediening in het drinkwater

ASPI-kel 65%, 650 mg/g, poeder voor toediening in het drinkwater 1. NAAM VAN HET DIERGENEESMIDDEL ASPI-kel 65%, 650 mg/g, poeder voor toediening in het drinkwater Acetylsalicylzuur 650 mg/g 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Werkzaam bestanddeel: Acidum

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN November 2015 1 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL LACTEOL 170 mg, capsule 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING - Lactobacillus acidophilus, geïnactiveerd... 5x10

Nadere informatie

Doseren van geneesmiddelen bij morbide obese patiënten. Carli Wilmer MSc AIOS Ziekenhuisfarmacie UMCN / CWZ

Doseren van geneesmiddelen bij morbide obese patiënten. Carli Wilmer MSc AIOS Ziekenhuisfarmacie UMCN / CWZ Doseren van geneesmiddelen bij morbide obese patiënten Carli Wilmer MSc AIOS Ziekenhuisfarmacie UMCN / CWZ Doseren van geneesmiddelen bij morbide obese patiënten Casus- letter to the editor NEJM juni 2013

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Algemene Samenvatting

Algemene Samenvatting Algemene Samenvatting ALGEMENE SAMENVATTING De geringe biocompatibiliteit van holle vezels die worden toegepast in kunstmatige longen beperkt de klinische toepassing van deze apparaten in hoge mate. Het

Nadere informatie

Chapter 7. Samenvatting

Chapter 7. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Talrijke publicaties hebben aangetoond dat de behandeling van jicht verbetering behoeft. Dit ondanks het feit dat de oorzaak en het ontstaan van deze aandoening goed bekend is,

Nadere informatie

Polyfarmacie bij ouderen. Renate Schoemakers AIOS Ziekenhuisfarmacie 12 november 2015

Polyfarmacie bij ouderen. Renate Schoemakers AIOS Ziekenhuisfarmacie 12 november 2015 Polyfarmacie bij ouderen Renate Schoemakers AIOS Ziekenhuisfarmacie 12 november 2015 Inhoud Inleiding Farmacokinetiek Farmacodynamiek Problemen bij polyfarmacie Medicatiebeoordeling Take home messages

Nadere informatie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Symposium ter gelegenheid afscheid Ad van Dooren Zelfredzaamheid van patiënten bij gebruik van veilige medicatie. Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Rudolf van Olden, arts Medisch Directeur

Nadere informatie

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5 BIJLAGE I LIJST MET NAMEN, FARMACEUTISCHE VORM, STERKTE VAN HET DIERGENEESMIDDEL, DIERSOORTEN, TOEDIENINGSWEG(EN), HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN IN DE LIDSTATEN Blz. 1 van 5 Lidstaat

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 19 Introductie glutamine De toegenomen wetenschappelijke belangstelling voor het aminozuur glutamine is mogelijk het gevolg van de ontwikkeling van complete parenterale voeding in de jaren 60 van de vorige

Nadere informatie

Hypoglycemia is associated with intensive care unit mortality

Hypoglycemia is associated with intensive care unit mortality Hypoglycemia is associated with intensive care unit mortality Hermanides J, Bosman RJ, Vriesendorp TM, Dotsch R, Rosendaal FR, Zandstra DF, Hoekstra JB, DeVries JH. Crit Care Med 2010; 38: 1430-1434 Dr

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Lactulose EG 10 g, poeder voor drank 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING : Lactulose 670 mg/ml Lactulose EG 10 g, poeder voor

Nadere informatie

BIJSLUITER 1. WAT IS DAFALGAN VOLWASSENEN 600 MG EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT?

BIJSLUITER 1. WAT IS DAFALGAN VOLWASSENEN 600 MG EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT? BIJSLUITER Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Raadpleeg uw arts of apotheker als u aanvullende vragen heeft. Bewaar deze bijsluiter, misschien heeft

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

ACID A VIT 0,05% crème SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT

ACID A VIT 0,05% crème SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT ACID A VIT 0,05% crème SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Acid A Vit 0,05%, crème 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Acid A Vit bevat als werkzaam bestanddeel

Nadere informatie