Mobiliteit en keuzebegeleiding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mobiliteit en keuzebegeleiding"

Transcriptie

1 Mobiliteit en keuzebegeleiding

2

3 Mobiliteit en keuzebegeleiding Het belang van begeleiding voor, tijdens en na de buitenlandse ervaring

4 Betrokken partners in dit project: Belgium: Euroguidance Centres Dominique Lorent Jozef Vanraepenbusch France: Ministry of National Education s Euroguidance Centres in collaboration with ONISEP (French national office for education and career information) Graziana Boscato Elisabeth Gros Claudine Roux Luxemburg: Euroguidance Centres Jos Noesen Karin Mayer Stephan Hawlizky Romania: Euroguidance Centre Mihai JIGAU 4

5 Mobiliteit en keuzebegeleiding: inhoudstabel Betrokken partners in dit project:... 4 Mobiliteit en keuzebegeleiding: inhoudstabel... 5 Mobiliteit en keuzebegeleiding... 6 Inleiding... 8 Hoofdstuk 1: Begrippenkader Mobiliteitsadvies Activiteiten die te maken hebben met mobiliteitsadvies Mobiliteit Hoofdstuk 2: Korte historische schets van het Euroguidancenetwerk Hoofdstuk 3: Netwerken die Europese mobiliteit ondersteunen Mobiliteit en kwaliteit Mobiliteit en keuzebegeleiding Hoofdstuk 4: Theoretische en contextuele elementen Een analyse van mobiliteit en de gevolgen van begeleiding voor, tijdens en na de buitenlandse ervaring Inleiding Het belang van triggers Mobiliteit voorbereiding: Ondersteuning tijdens het verblijf Follow-up Appendix 1: Kleurrijk Vlaanderen Appendix2: De Interculturele Ontwikkelingsvragenlijst Referenties:

6 Mobiliteit en keuzebegeleiding De wereld is een boek en degenen die niet reizen lezen slechts één pagina Saint-Augustin Voorwoord Dit document is bedoeld als leidraad voor professionals die mobiliteitsadvies verstrekken. Deze praktische tool is ontwikkeld door partners van het Euroguidance netwerk waardoor andere professionele begeleiders gebruik kunnen maken van hun ervaringen. Het stelt hen in staat na te denken over hun eigen praktijken en geeft hen kwaliteitsvolle praktische voorbeelden. Jozef Van Vanraepenbusch Georges Van Damme Euroguidance Vlaanderen Een opsomming van tools uit verschillende Europese Lidstaten die gebruikt worden in de context van levenslange keuzebegeleiding door professionals is consulteerbaar onder de volgende link: klik op werkgroep mobiliteit in het menu Dit project werd gefinancierd met de steun van de Europese Commissie. De verantwoordelijkheid voor deze publicatie (mededeling) ligt uitsluitend bij de auteur; de Commissie kan niet aansprakelijk worden gesteld voor het gebruik van de informatie die erin is vervat. 6

7 Inleiding

8 Inleiding Het Euroguidancenetwerk stelde de laatste jaren vast dat studie- en keuzebegeleiders langzaamaan geëvolueerd zijn naar mobiliteitsconsulenten. Deze verschuiving kwam er vooral door de wijzigende vragen van de jongeren. Het leek dan ook aangewezen om deze nieuwe evolutie te beschrijven. Dit vooral om een nog betere service te bieden naar de gebruikers toe en om de kwaliteit ook naar de toekomst veilig te stellen. Het uiteindelijke doel is dan om deze nieuwe vaardigheden door te geven aan de andere leden van het netwerk en aan alle studie- en keuzebegeleiders. We willen door deze publicatie ook de coherentie, de transparantie en het begrip van de gebruikte tools en praktijken vergroten. Deze publicatie richt zich niet alleen tot de studie- en keuzebegeleiders, maar naar iedereen die geconfronteerd wordt of interesse heeft in de internationale mobiliteit of ermee te maken heeft in de dagdagelijkse praktijk. Inleiding 8

9 Hoofdstuk 1: Begrippenkader

10 Hoofdstuk 1: Begrippenkader Mobiliteitsadvies Dit advies behelst hulp om een mobiliteitsproject op poten te zetten, het geven van informatie, ondersteunende activiteiten in het kader van de levenslange en levens brede begeleiding en dit met betrekking tot studeren, tewerkstelling, het volgen van een nieuwe opleiding. Het advies moet neutraal zijn en moet vertrouwelijk verstrekt worden in het belang van de vraagsteller. Het moet bovendien geloofwaardig, effectief en nuttig zijn en rekening houden met alle feedback die door de betrokken partijen wordt gegeven. Het is dan ook vanuit dit oogpunt dat de consulent gebruik moet maken van transparante en bondige informatie/aanpak. Activiteiten die te maken hebben met mobiliteitsadvies Deze zijn zeer divers en variëren naar gelang de context waarin ze gevraagd worden. Ze kunnen vallen onder volgende velden: adviserende interviews, projectontwikkeling, projectondersteuning, advies van op afstand, promotie voor persoonlijke mobiliteitsprojecten, bewustzijn van de coördinatie met het eigen semestersysteem, Mobiliteit Hier gaat het om een verblijf van een korte of langere periode in het buitenland in het kader van studeren, een stage, vervolmaken van je taalvaardigheid, werken, vrijwilligerswerk, enz. Het is noodzakelijk om een onderscheid te maken in 2 soorten mobiliteit: de individuele mobiliteit en de institutionele mobiliteit. Als voorbeeld nemen we het rapport van de Franse Nationale Raad voor de Ontwikkeling van Internationale Studentenmobiliteit. Zij namen in het jaarverslag van voor het eerst een standpunt in en gaven een definitie van de verschillende types van internationale mobiliteit 1. Franse studenten die een mobiliteitsproject ondernemen, doen dit meestal langs een geïnstitutionaliseerde weg. Deze verloopt meestal via samenwerkings- en uitwisselingsovereenkomsten van de hogescholen en universiteiten of op basis van bilaterale of multilaterale programma s, die gefinancierd worden door de eigen overheid of andere instanties. Het grootste aandeel van de mobiliteit die echter ondernomen wordt door werknemers wordt gefinancierd door eigen financiële middelen. Het is dan ook belangrijk om te onderlijnen dat de sociale vraag van alle stakeholders en belanghebbenden (studenten, families, leerkrachten, ) in de mobiliteitsproblematiek continu stijgt en daarom veel vroeger geobserveerd en opgevolgd dient te worden. We kunnen dus spreken over het ontstaan van een cultuur van mobiliteit bij diverse groepen van de bevolking. Deze definitie kan ook op andere Europese landen worden toegepast. 1 rt/rapport_cndmie_04.pdf Hoofdstuk 1: Begrippenkader 10

11 De belangrijkste principes van institutionele mobiliteit zijn dat ze worden georganiseerd door de thuisinstelling, meer specifiek door het departement van internationale relaties, collegegeld wordt betaald in het thuisland en de tijd in het buitenland wordt gevalideerd in het eigen land. De selectie gebeurt op basis van taalkennis, en academische en motiveringscriteria. Meestal is de mobiliteit ook financieel ondersteund door de instelling. Universiteiten en instellingen van hoger onderwijs hebben heel wat partnerschapovereenkomsten en bilaterale overeenkomsten waarvan de studenten kunnen genieten. Hoofdstuk 1: Begrippenkader 11

12

13 Hoofdstuk 2: Korte historische schets van het Euroguidancenetwerk.

14 Hoofdstuk 2: Korte historische schets van het Euroguidancenetwerk. In 1992 nam de Europese Commissie het initiatief om een Europees netwerk van nationale informatiecentra rond beroepsopleiding op te richten. Het NRCVG netwerk (National Resource Centre for Vocational Guidance of vertaald 'Nationale Steunpunten voor keuzebegeleiding ) zou later uitgroeien tot het Euroguidance netwerk. De voornaamste reden voor deze actie was en is nog steeds dat begeleiding in de breedste zin van het woord een prominente rol speelt in het Europese beleid wat betreft onderwijs, opleiding en tewerkstelling. Het voorzien in levenslange en levens brede begeleiding werd erkend als één van de belangrijkste voorwaarden om voor iedere Europese burger het levenslang leren programma te verwezenlijken. In januari 1992 was de keuzebegeleiding één van de drie belangrijkste pijlers van het toenmalige Petra programma.(actie III). De drie belangrijkste acties, die binnen de context van dit programma, werden ondernomen zijn: het oprichten van het netwerk rond de NRCVG s; het vormen van clusters van drie of meer centra, om zo te komen tot de ontwikkeling van nieuwe projecten, rond thema s van gemeenschappelijke interesse en nut; het transnationale project met betrekking tot het opleiden en trainen van studie- en keuzebegeleiders, waar de focus vooral lag op de Europese dimensie van deze begeleiding. Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Luxemburg, Portugal, Griekenland, Ierland, maar ook sommige kandidaat lidstaten en landen uit de Europese Economische Ruimte namen deel. Tussen 1995 en 2006 werden de NRCVG s ondergebracht in het Leonardo da Vinci programma. (dit gebeurde in 2 fasen: fase 1 van en fase 2 van ). Tijdens deze periode van 10 jaar bleef het netwerk zich verder uitbreiden: in 1995 vervoegden Oostenrijk, Zweden en Finland de Europese Unie en ook het netwerk, in 2004 traden 10 van de 12 kandidaat lidstaten toe Bulgarije en Roemenië volgden in Het moet echter gesteld worden dat veel van deze 12 nieuwe lidstaten al enkele jaren eerder deel uitmaakten van het Euroguidance netwerk en zijn werkzaamheden. Vandaag bestaat het netwerk maar liefst uit centra van 33 landen: 28 lidstaten en Turkije (sinds 2005); Noorwegen, IJsland, Liechtenstein en Zwitserland nemen op vrijwillige basis deel. Sinds 2007 wordt het netwerk gefinancierd door het Transversaal deel van het Levenslang Leren programma. Bij de aanvang bestond het netwerk uit 12 landen: België, Denemarken, Duitsland, Spanje, Italië, Nederland, Hoofdstuk 2: Korte historische schets van het Euroguidancenetwerk. 14

15 Hoofdstuk 3: Netwerken die Europese mobiliteit ondersteunen.

16 Hoofdstuk 3: Netwerken die Europese mobiliteit ondersteunen. Deze netwerken hebben als taak het informeren over en implementeren van de verschillende vormen en tools ter bevordering van mobiliteit. EUROGUIDANCE: Euroguidance is een netwerk van nationale steunpunten voor keuzebegeleiding in 33 Europese landen Het Euroguidance netwerk is in het leven geroepen ter promotie van mobiliteit binnen Europa door het verstrekken van goede informatie en begeleiding en voor het ontwikkelen van de Europese dimensie m.b.t keuzebegeleiding. De doelgroepen zijn beroepskeuzeadviseurs, studenten, jongeren, studiekeuzebegeleiders en volwassenen EUROPASS: Europass is een instrument waarmee je als Europese burger zichtbaar kunt maken wat je kent en kunt, wat je ervaring is. Het is een hulpmiddel in je zoektocht naar werk in Vlaanderen, België of Europa. Het is een handig middel dat je kunt gebruiken tijdens je hele loopbaan. Die zichtbaarheid is ook voor bedrijven een pluspunt. Zij kunnen aan de hand van de Europass-documenten beter inschatten wat een sollicitant kent en kan en welke ervaring die heeft opgedaan EURES: (European Employment Services) is een samenwerkingsnetwerk dat het vrije verkeer van werknemers in de Europese Economische Ruimte, plus Zwitserland eenvoudiger wil maken. De arbeidsbureaus, de vakbonden en de werkgeversorganisaties maken als partners deel uit van het netwerk, dat gecoördineerd wordt door de Europese Commissie. In Vlaanderen In Brussel https://ec.europa.eu/eures/ EURYDICE: Het Eurydice netwerk ontstaan in 1980, is een informatiewerk voor onderwijs in Europa dat sinds 2007 opgenomen is in het EU-actieprogramma voor leven lang leren van de Europese Commissie. Eurydice streeft naar het stimuleren van samenwerking in onderwijs door het verschaffen van betere inzichten in de verschillende systemen. dice/ ENIC-NARIC: The ENIC Network (European Network of Information Centres) ENIC staat voor "European Network of National information Centres on academic recognition and mobility". Het ENIC Network werd opgericht door de Raad van Europa en UNESCO met het oog op de ontwikkeling van een gezamenlijk beleid betreffende de erkenning van diploma's. Eén van de grootste verwezenlijkingen is de "Council of Europe/UNESCO Convention on the recognition of qualifications concerning higher education in the European Region adopted in Lisbon on 11 April 1997", de zogenaamde Lisbon Recognition Convention. De Raad van Europa en UNESCO zorgen samen voor de administratie van het ENIC Netwerk. Het ENIC Netwerk werkt nauw samen met het NARIC Netwerk van de Europese Unie. Hoofdstuk 3: Netwerken die Europese mobiliteit ondersteunen. 16

17 Het ENIC-netwerk (Europees Netwerk van Informatiecentra) is opgebouwd uit nationale informatiecentra. De rol van deze centra is het verstrekken van informatie en advies over: de erkenning van buitenlandse diploma s, graden en andere academische en professionele kwalificaties; onderwijssystemen in andere Europese landen en in het eigen land; mogelijkheden voor studie in het buitenland, waaronder informatie over leningen en beurzen, en over praktische vragen op het gebied van mobiliteit en gelijkwaardigheid. Het NARIC-netwerk (National Academic Recognition Information Centres) is een netwerk van nationale centra gecreëerd in 1984 door de Europese Commissie met het oog op het vergemakkelijken van de erkenning van diploma's en studieperioden van de onderwijssystemen van de Lidstaten van de Europese Unie en van de Europese Economische Ruimte en in de aangesloten landen van Midden- en Oost-Europa. Het maakt deel uit van de Socrates-Erasmus programma s, die mobiliteit van studenten en staf tussen de verschillende instellingen van hoger onderwijs in Europa willen promoten. Deze landen hebben elk een nationaal centrum aangeduid om gezagsvol advies en informatie te verlenen over de academische erkenning van buitenlandse diploma's en studieperioden. De doelgroep van de informatieverspreiding zijn de hoger onderwijsinstellingen, de studenten, de ouders, de leraren en werkgevers. De NARIC s werden door de Ministeries van Onderwijs in de verschillende landen aangeduid, maar de status en de werkwijze van de individuele NARIC s kunnen verschillen. Omdat in de meeste landen de instellingen zelf een grote autonomie hebben voor validering van en erkenning van diploma, kan NARIC geen beslissingen nemen, maar wel vraaggestuurde informatie en advies. EURODESK: is een netwerk van informatiecentra, met partners in 33 Europese landen. De Eurodesk-medewerkers beantwoorden vragen over de EU die relevant zijn voor jongeren en jeugdinformatiewerkers: wie is betrokken bij het netwerk; o nationale Eurodesk partners, o lokale Eurodesk centra, o Eurodesk Brussels Link, welke dienstverlening wordt gegeven: informatie rond Europese jongerenthema s op nationaal en lokaal niveau; hoe kan je de diensten bereiken o online, o bij betrokken diensten ter plaatse. EURAXESS. (ex ERA-MORE) Researchers in Motion is het eerste aanspreekpunt voor onderzoekers die in een ander Europees land willen wonen en werken. Naast de informatie over opleiding en werk, geeft dit elektronisch portaal praktische informatie over leven, werken en ontspannen in de betrokken Europese landen. Hoofdstuk 3: Netwerken die Europese mobiliteit ondersteunen. 17

18 Mobiliteit en kwaliteit. Europa is erg bekommerd over de kwaliteit van alle vormen van mobiliteit en meer specifiek voor institutionele mobiliteit. Hiervoor heeft de Europese Raad van Ministers in 2006 een aantal kwaliteitscriteria voor mobiliteit vastgelegd. Informatie en advies Opleidingsplan Erkenning en certificatie Voorbereiding Voorbereiding wat betreft taalkennis Mentoring en ondersteuning Logistieke ondersteuning Debriefing en evaluatie Ondersteuning bij integratie van de cursus of het trainingsprogramma Betrokkenheid en verantwoordelijkheidszin bij alle betrokken partijen Mobiliteit en keuzebegeleiding De Europese Raad heeft in 2004 en 2008, twee resoluties aangenomen om beleid en praktijk in het kader van levenslange keuzebegeleiding te versterken. 1. Resolution on lifelong guidance in Europe, Dublin, /doc/resolution2004_fr.pdf 2. Resolution on guidance, French presidency of the EU, November 2008 Better inclusion of lifelong guidance in lifelong education and training strategies s/cms_data/docs/pressdata/fr/educ/ pdf Een politiek netwerk voor keuzebegeleiders (ELPGN) is door de Europese Commissie opgericht in De doelstelling is samenwerking tussen de verschillende lidstaten in het kader van de levenslange keuzebegeleiding te promoten en de implementatie van structuren en mechanismen te vergemakkelijken om de Europese prioriteiten die vastgelegd werden in de resolutie van 2004 te ontwikkelen. Hoofdstuk 3: Netwerken die Europese mobiliteit ondersteunen. 18

19 Hoofdstuk 4: Theoretische en contextuele elementen.

20 Hoofdstuk 4: Theoretische en contextuele elementen. Een analyse van mobiliteit en de gevolgen van begeleiding voor, tijdens en na de buitenlandse ervaring. Inleiding. Jongerenmobiliteit en interculturele uitwisseling zijn geen nieuwe fenomenen. Ze kunnen bovendien niet los worden gezien van de sociopolitieke context waarin ze plaats vinden. Na de tweede wereldoorlog werden jongerenuitwisselingen gestimuleerd binnen Europa om lidstaten dichter bij elkaar te brengen. Vooral vanuit het jeugdwerk werden initiatieven vorm gegeven om jongerenmobiliteit te promoten en internationale verstandhoudingen te verbeteren: International Cultural Youth Exchange werd in 1949 opgericht als een programma tussen de Verenigde Staten en Duitsland. Scholen, universiteiten, steden, NGO s, vredesbewegingen, volgden met eigen mobiliteitsinitiatieven. We moeten hier eerlijkheidshalve aan toevoegen dat mobiliteit niet altijd succesvol blijkt te zijn. Onderzoek van Hansel (2005) toont aan dat: 21% Heeft geen enkel probleem gehad tijdens het verblijf 20% Had problemen om zich aan te passen aan gewoonten en het dagelijks leven in het buitenland 17% Vermeldt een (intercultureel) probleem gelinkt aan hun autonomie 17% Had problemen met de wijze van communicatie 15% Ondervond problemen bij politieke of sociale discussies 13% voelde de nieuwe cultuur aan als koud en niet-communicatief 13% Vermeldt problemen in verband met sommige sociale contacten (gastfamilie, ) 11% Ondervond een vertroebelde situatie die moeilijk te begrijpen of te accepteren was 6% Vermeldt problemen in verband met misverstanden omwille van de taal Uit deze gegevens moeten lessen worden getrokken. Hoe kunnen we mobiliteit bij jongeren verbeteren? Hoe kunnen keuzebegeleiders bijdragen tot deze verbetering? Om antwoorden te vinden moeten we meer inzicht krijgen in het proces van keuzebegeleiding en mobiliteit. Welke zijn de bepalende factoren die mobiliteit een succes maken voor alle betrokkenen? Op basis van literatuurstudie, onderzoek en eigen ervaringen als mobiliteitsbegeleiders in het kader van het EUROGUIDANCE-netwerk willen we theoretische modellen bekijken die het mogelijk maken beter te begrijpen wat er allemaal gebeurt in de geesten van jongeren die een buitenlands verblijf meemaken. Veel inspiratie en bruikbare informatie zijn te vinden in de studie, gemaakt in opdracht van het samenwerkingsplatform Kleurrijk Vlaanderen van Carla Bracke, Onderzoek naar de omkadering voor Vlaamse jongeren die naar het Zuiden Hoofdstuk 4: Theoretische en contextuele elementen. 20

21 trekken Meer over Kleurrijk Vlaanderen in bijlage 1. Het belang van triggers Het feit dat mobiliteit in al zijn vormen een positief effect kan hebben op de persoonlijke ontwikkeling van jongeren is alom aanvaard. The International Youth Exchange en het Visitor s Service of the Federal Republic of Germany en het AFS centre die instaan voor de studie van interculturele programma s in New York hebben onderzoek verricht naar de lange termijneffecten van interculturele jongerenprojecten. Hieruit blijkt dat ook korte uitwisselingen van maximum 4 weken al een positief effect hebben op de persoonlijkheidsontwikkeling van jongeren. Belangrijk is dat bovenvermelde gevolgen van jongerenprojecten positief of negatief kunnen uitdraaien, afhankelijk van zogenaamde triggers waaraan jongeren tijdens de ervaring blootgesteld worden. Dit zijn specifieke situaties, positief of negatief, die op het moment zelf indruisen tegen de verwachtingen van de jongere en jaren na de uitwisseling nog herinnerd kunnen worden. Meestal hebben die te maken met de specificiteit van het programma (bv. armoede ervaren), de ervaren verschillen tijdens de uitwisseling (bv. gender-gebonden verschillen, voeding), de contacten met de significante anderen (bv. andere deelnemers, lokale promotor), het groepsgebeuren (bv. conflicten, het gevoel van samenhorigheid) en gastvrijheid (bv. contacten met de gastfamilie). Positieve triggers zullen boven vernoemde kenmerken versterken, negatieve triggers zullen het tegenovergestelde effect bereiken. Volgens hetzelfde onderzoek moeten jongeren voorbereid worden op de waaier van triggers waaraan ze zullen blootgesteld worden. De begeleiding ter plaatse zal gericht moeten zijn op het bewerkstelligen van positieve triggers en het leren omgaan met de negatieve. De opvolging van de jongeren na de mobiliteit zal aandacht moeten besteden aan het correct interpreteren en plaatsen van deze beklijvende momenten en situaties. Meteen is de relevantie van de omkadering geschetst. Begeleiding mag niet worden beperkt tot een goede voorbereiding, maar ondersteuning ter plaatse en opvolging na de mobiliteit zijn even belangrijk. Mobiliteit voorbereiding: In een onderzoek van JINT (2006) kwam aan het licht dat jongeren nood hebben aan meer praktische voorbereiding en interculturele vorming. De concentrische cirkel benadering van Beulah Rohrlich (1993) leert ons dat deze vraag van de jongeren niet abnormaal is. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt echter dat praktische informatie die gelinkt is aan reizen, voeding, gezondheid, onderdak, slapen, veiligheid en hygiëne best gegeven wordt voor de inhoudelijke info. Immers, deze primaire behoeften die terug te vinden zijn in de binnenste cirkel dienen ook op het terrein voldaan te zijn vooraleer de jongere zich op andere vlakken kan ontplooien. Zo komen omgaan met culturele verschillen en interculturaliteit pas in de voorlaatste cirkel aan bod. Hoofdstuk 4: Theoretische en contextuele elementen. 21

22 Figuur: de concentrische cirkel benadering aangepaste versie van Rohrlich (1993: 8-9) Het Ontwikkelingsmodel voor interculturele Sensitiviteit (Development Model of Intercultural Sensivity DMIS) van Milton Bennet (1993) is een bruikbaar en interessant concept dat mobiliteitsconsulenten kan helpen jongeren voor te bereiden op mobiliteit. Het Ontwikkelingsmodel voor interculturele Sensitiviteit: legt uit hoe individuen of groepen denken of voelen over culturele verschillen; vormt een basis voor effectief coachen en voor verdere ontwikkelingen om beter te werken met individuen met andere culturele achtergrond. DMIS is ontwikkeld door Dr. Milton Bennet. Het is gebaseerd op jaren van directe observatie en onderzoek. Het geeft een structuur om te begrijpen hoe mensen culturele verschillen ervaren. Zes niveaus van perspectieven beschrijven hoe iemand vanuit een intercultureel-verschil perspectief kijkt naar de dingen die om hem heen gebeuren, erover denkt en ze interpreteert. Omdat DMIS aangeeft wat iemand ziet en denkt, suggereert het tegelijkertijd ook wat iemand niet ziet en denkt. DMIS belicht daardoor hoe iemands culturele patronen zijn ervaring met culturele verschillen én leiden én ook beperken. Hoofdstuk 4: Theoretische en contextuele elementen. 22

23 Denial Ontkenning Defence Verdediging Minimization Minimisatie Acceptance Aanvaarding Adaptation Adaptatie Integration Integratie Dit aspect geeft aan waarom DMIS zo relevant is om te zien hoe mensen samenwerken op de werkvloer. Werken met mensen heeft te maken met communicatie individueel, in teams of in groepen. De theorie van DMIS stelt dat culturele gevoeligheid en culturele verschillen een mogelijke hinderpaal zijn of een voordeel in de ontwikkeling van relaties vormen bij effectieve communicatie met anderen. De zes fasen in DMIS stellen een aantal perspectieven voorop met gradueel toenemende vaardigheden om culturele verschillen te begrijpen en er een grotere ervaring mee te hebben. Ontwikkelen van interculturele gevoeligheid Ervaren van verschillen Etnocentrische fases Etnorelatieve fases Milton Bennett - Ontkenning (Denial): comfortabel zijn met het bekende. Niet bang zijn om te leven met culturele verschillen. Niet veel culturele verschillen om je heen merken. Scheiding handhaven van anderen die verschillen. (het individu is zich niet bewust van of is niet in staat om culturele verschillen te ervaren) - Verdediging (Defense): een sterke betrokkenheid voelen bij iemands eigen gedachten en gevoelens over cultuur en culturele verschillen. Enig wantrouwen ten opzichte van andermans culturele gedrag of ideeën voelen. Bewust zijn van andere culturen om je heen, maar deze relatief onvolledig begrijpen en waarschijnlijk vrij sterke negatieve gevoelens of stereotype gedachten over enkele van hen hebben. (de andere cultuur wordt als vrij oppervlakkig ervaren, terwijl de eigen cultuur als superieur wordt aanzien) - Reversie (Reversal): is het tegenovergestelde van Defentie. De persoon voelt aan dat sommige andere culturen beter zijn en heeft de neiging wantrouwig ten opzichte van hun eigen cultuur te staan. (de andere Hoofdstuk 4: Theoretische en contextuele elementen. 23

24 cultuur wordt opgehemeld t.o.v. de eigen cultuur) - Minimisatie (Minimization): oppervlakkig bekeken zijn mensen uit andere culturen vrijwel net als u. Bewust zijn van andere culturen rondom u, enige kennis over verschillen in gewoonten en festiviteiten hebben. Niet neerkijken op andere culturen. Andere mensen behandelen zoals jezelf behandeld wil worden. (dit gaat verder dan de stereotype of geromantiseerde benadering van verdediging en reversie i.e. de erkenning dat alle culturen iets gemeenschappelijk hebben) - Aanvaarding (Acceptance): Bewust zijn van de eigen cultuur. Zie uw eigen cultuur als een van vele manieren om de wereld te ervaren. Mensen uit andere culturen kunnen zo complex als jezelf zijn. Hun ideeën, gevoelens en gedragingen lijken ongebruikelijk, maar je beseft dat hun ervaringen net zo rijk zijn als die van jou. Nieuwsgierig worden naar andere culturen. Op zoek naar gelegenheden om over hen te leren. (het bewustzijn dat andere culturen verschillend zijn, hun eigen organisatie en complexiteit kennen en de ervaring dat de andere cultuur aspecten vertoont die niet altijd voorkomen in de eigen cultuur) - Adaptatie (Adaptation): de toegevoegde waarde van het beschikken over meerdere culturele perspectieven erkennen. In staat zijn om het perspectief van een andere cultuur in bepaalde situaties te begrijpen en te evalueren zowel in uw eigen cultuur als in de andere. In staat zijn om op uw cultureel gebaseerd gedrag te handelen op een cultureel passende manier anders dan je eigen cultuur. (naast aanvaarding ook het vermogen aan de dag leggen om haar/zijn gedrag en mentaal framework aan te passen aan de andere culturele context) - Integratie (integration): Het integreren, in verschillende mate, van meer dan één cultureel perspectief, mentaliteit, gedragingen in je eigen persoonlijkheid en wereldbeeld. Zich gemakkelijk tussen verschillende culturen begeven. (het individu is volledig geïntegreerd in twee of meerdere culturen) De eerste drie fasen worden als etnocentrisch beschouwd, waarbij iemand zijn eigen cultuur beschouwd als de enige of bij uitbreiding als de betere cultuur. De laatste drie fasen zijn etnorelatief waarbij de eigen cultuur wordt aanzien als evenwaardig aan veel andere. Ze worden gekarakteriseerd door een positieve instelling tegenover culturele verschillen. Men ziet ze bij iemand die de neiging heeft om meer inclusieve beslissingen te nemen. Concreet betekent dit dat jongeren tijdens hun buitenlandse ervaring door verschillende fasen gaan die elk een stap inhouden naar een meer complexe benadering van culturele verschillen. Het is belangrijk om bij de voorbereiding aandacht te schenken aan deze verschillende fasen. Maar ook tijdens en na de ervaring is het belangrijk de ondersteuning en de nawerking op dit model te baseren. Het model van Bennett kan eveneens gehanteerd worden als een meetinstrument (door gebruik te maken van de IDI 2 ) om te objectiveren en te evalueren waar jongeren staan voor, tijdens en na het project. Zo blijkt de impact het grootst bij jongeren die zich 2 IDI Intercultural Development Inventory (Hammer 2005) meet hoe iemand of een groep de neiging hebben te denken en te voelen over culturele verschillen. Op basis van DMIS is het een wetenschappelijk geldig en betrouwbaar psychometrisch instrument. Meer informatie in appendix 2. Hoofdstuk 4: Theoretische en contextuele elementen. 24

25 voor hun vertrek in de eerste drie fasen bevinden. Bij jongeren die zich al in de minimisatie-fase bevinden is de vooruitgang het geringst (Hammer, 2005). Daaruit volgt dat het belangrijk kan zijn om de omkadering op maat aan te bieden en ze afhankelijk te maken van de mate waarin jongeren al dan niet een interculturele ervaring in België en/of het buitenland achter de rug hebben. Er zijn ook een aantal self-assessment instrumenten beschikbaar (Paige e.a. 2002) die jongeren kunnen helpen te reflecteren over leren en intercultureel leren en welke strategie ze daarbij gebruiken. Deze instrumenten kunnen zowel individueel als in groep worden gebruikt. De tests zijn: - Learning Style Survey: Assessing your own learning styles by Andrew D. Cohen, Rebecca L. Oxford, and Julie C. Chi; - Language Strategy Use Inventory by Andrew D. Cohen and Julie C. Chi; - Culture-Learning Strategies Inventory by R.M. Paige, J. Rong, W. Zheng and B. Kappler. Ondersteuning tijdens het verblijf In de meeste gevallen is ondersteuning tijdens het verblijf alleen beschikbaar wanneer de jongere problemen heeft, als ze überhaupt al beschikbaar is Er moet nagedacht worden over hoe de ondersteuning het best kan worden georganiseerd en gegeven en hoe deze elementen kunnen bijdragen tot dit denkwerk. Monitoring en evaluatie kunnen een belangrijke rol spelen in het detecteren van problemen en jongeren helpen na te denken over hun gedrag en eventueel te wijzigen gedragingen en attitudes. Moderne ICT kan daarbij gebruikt worden o.m. in de vorm van Blogs, internetdagboeken, Ook het gebruik van SKYPE kan helpen om de afstand tussen de jongere en het thuisfront te verkleinen. De zelfevaluatie instrumenten waarover we het hoger hadden kunnen eveneens gebruikt worden in het evaluatieproces. Ze kunnen dienen om de jongeren toe te laten hun eigen competenties, evolutie en intercultureel leren in kaart te brengen. Niet alleen de voorbereiding, maar ook de ondersteuning tijdens het verblijf moet erop gericht zijn om op een positieve wijze om te gaan met triggers en om te leren uit crisissen die tijdens het verblijf onvermijdbaar zullen voorkomen. Conflict en crisis kunnen beschouwd worden als positieve uitdagingen die moeten getrotseerd en niet vermeden worden. In de meeste gevallen is de steun van een significante andere of van de peergroep van groot belang in het omgaan met crisis en trigger. Praktische problemen kunnen dikwijls diepere problemen als heimwee, culturele schok maskeren. Culturele schok en aanpassing (Shaheen 2004) Mensen die in een andere (nieuwe) cultuur terechtkomen, ervaren dikwijls moeilijkheden bij het aanpassen aan een andere (nieuwe) manier van handelen. Dit is ook het geval voor studenten die in het buitenland studeren en die zich moeten aanpassen aan een ander opleidingssysteem; andere wijze van communicatie en ingesteldheid. Cultuurschok is door Oberg (1958) gedefinieerd als een schok veroorzaakt door de angst die ontstaat door het verlies van alle eigen tekens en symbolen of sociale contacten. Adlers definitie, (1977), is meer beschrijvend Cultuurschok is in eerste instantie een Hoofdstuk 4: Theoretische en contextuele elementen. 25

Intercultureel leren. Workshop. Studievoormiddag 6 juni 2014

Intercultureel leren. Workshop. Studievoormiddag 6 juni 2014 Intercultureel leren Workshop Studievoormiddag 6 juni 2014 Aan de slag Hoeveel procent van mijn vrije tijd breng ik door met mensen van mijn eigen culturele achtergrond versus mensen met een andere culturele

Nadere informatie

04 Support staff training

04 Support staff training Het introduceren van referentiekaders voor kwaliteitsborging op het gebied van beroepsonderwijs en training (VET) is de afgelopen jaren tot een prioriteit uitgegroeid. Tijdens de vroege stadia van de ontwikkeling

Nadere informatie

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa Brussel, 16 november 2011 Beleidsmakers moeten scholen beter ondersteunen

Nadere informatie

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER Dit project werd gefinancierd en ondersteund door de Europese Commissie. Deze publicatie geeft de mening weer van de auteur en de Commissie kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers Brussel, 23 november 2011 - Tot 5 miljoen mensen, bijna tweemaal zo veel als nu, krijgen de kans om in het

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1 Erasmus + 2015 2016 Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden 10-12-2014 pag. 1 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO administratie door SAC 10-12-2014 pag. 2 Erasmus

Nadere informatie

Erasmus+ Jeugd. Informatiebijeenkomst 20 januari 2014

Erasmus+ Jeugd. Informatiebijeenkomst 20 januari 2014 Erasmus+ Jeugd Informatiebijeenkomst 20 januari 2014 Erasmus+ Nieuwe EU-programma voor onderwijs, training, jeugd en sport 2014-2020 Youth in Action gaat samen met het onderwijsprogramma Leven Lang Leren

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2014-2016

Procedure Erasmus+ 2014-2016 Procedure Erasmus+ 2014-2016 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum Maart 2015 telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange?

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange? Erasmus + 2015 2016 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden administratie door SAC 13-10-2014 pag. 1 13-10-2014 pag. 2 Waarom

Nadere informatie

Training mobiliteitscoach

Training mobiliteitscoach Training mobiliteitscoach Inleiding Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer. De Commissie kan niet verantwoordelijk worden

Nadere informatie

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR Eenheid 0: Inleiding Leermodule ontwikkeld in het kader van het project KEYROMA: Ontwikkelen van sleutelcompetenties en sociale vaardigheden

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2014-2016

Procedure Erasmus+ 2014-2016 Procedure Erasmus+ 2014-2016 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum Oktober 2014 telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

Going abroad: Info session for BLT students 2014-2015

Going abroad: Info session for BLT students 2014-2015 Going abroad: Info session for BLT students 2014-2015 International Week March 9-13 Info about Mobility Study Training Projects Student Conferences kood International Activity 2 Buitenlandse mobiliteit

Nadere informatie

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Dr. Maurice de Greef Prof. dr. Mien Segers 06-2016 Maastricht University, Educational Research & Development (ERD) School

Nadere informatie

Arbeidsmarkt allochtonen

Arbeidsmarkt allochtonen Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Arbeidsmarkt allochtonen Samenvatting 1.176 werkzoekende allochtone Kempenaren (2012) vaak man meestal

Nadere informatie

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking Samenvatting Wereldburgers, in de 21 ste eeuw, benodigde

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

http://keyconet.eun.org

http://keyconet.eun.org Europees Beleidsnetwerk met betrekking tot Sleutelcompetenties in het onderwijs http://keyconet.eun.org it her Health & Consumers Santé & Consommateurs Over het KeyCoNet project KeyCoNet (2012-14) is een

Nadere informatie

Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking

Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking Steunpunt Inclusief hoger Onderwijs Sint-Jorisstraat 71 8000 Brugge Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking Het Steunpunt Inclusief Hoger

Nadere informatie

Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête:

Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête: Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête: Answered: 280 Skipped: 0 Leerkracht Schoolhoofd Leerling Ouder Vertegenwoor... Leerkracht Schoolhoofd Leerling Ouder Vertegenwoordiger van een andere

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Ryckevelde vzw. Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs. Programma. Mogelijkheden. Beweging voor Europees burgerschap

Ryckevelde vzw. Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs. Programma. Mogelijkheden. Beweging voor Europees burgerschap Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs Ryckevelde vzw Beweging voor Europees burgerschap Gent, 25 april 2012 Ryckevelde vzw, beweging voor Europees burgerschap Ryckevelde vzw, beweging

Nadere informatie

Infosessie LOBW 25/11/2014. Programma infosessie: Erasmus + Waarom exchange?

Infosessie LOBW 25/11/2014. Programma infosessie: Erasmus + Waarom exchange? Erasmus + 2015 2016 Erasmus+ 2015-2016 Infosessie LOBW dinsdag 25 november 2014, 16u Exchange coordinator LOBW: Prof. De Martelaer Sinds 1 september: Internationalisation coordinator faculteit LK Katrijn

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2015-2016

Procedure Erasmus+ 2015-2016 Procedure Erasmus+ 2015-2016 ons kenmerk Erasmus+ beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum september 2015 telefoon + 3 1 88 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2015-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Maatschappelijke waardering door de ogen van de TTALIS leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Bevindingen uit de Teaching And Learning International Survey (TALIS) 2013 IN FOCUS Faculteit

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 Procedure Erasmus+ 2014-2020 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 contactpersoon Klaartje Gosens e-mail internationaloffice@avans.nl van

Nadere informatie

1. WAAROM DIT HANDBOEK? 2

1. WAAROM DIT HANDBOEK? 2 2 1.1. WAAROM DIT HANDBOEK? Internationale mobiliteit wordt steeds meer een absolute noodzaak op een arbeidsmarkt waar een sterke vraag heerst naar meer flexibiliteit en aanpassingsvermogen. Een van de

Nadere informatie

EVS. European Voluntary Service

EVS. European Voluntary Service EVS European Voluntary Service Youth in Action Vrijwilligerswerk in het kader van Youth in Action Youth in Action www.youthinaction.be JINT vzw www.jint.be Nationaal Agentschap (NA) voor Vlaanderen Wat

Nadere informatie

KA 1 Mobiliteit Jeugd. Marrie Kortenbosch & Mireille Unger

KA 1 Mobiliteit Jeugd. Marrie Kortenbosch & Mireille Unger KA 1 Mobiliteit Jeugd Marrie Kortenbosch & Mireille Unger Erasmus+ Nieuwe EU-programma voor onderwijs, jeugd en sport 2014-2020 Youth in Action gaat samen met het onderwijsprogramma Leven Lang Leren (Erasmus,

Nadere informatie

TOPSIDE staat in het Engels voor Training Opportunities for Peer Supporters with Intellectual Disabilities in Europe. Richtlijnen

TOPSIDE staat in het Engels voor Training Opportunities for Peer Supporters with Intellectual Disabilities in Europe. Richtlijnen TOPSIDE TOPSIDE staat in het Engels voor Training Opportunities for Peer Supporters with Intellectual Disabilities in Europe Richtlijnen voor Mentoren Inclusion Europe www.peer-training.eu Auteurs: TOPSIDE

Nadere informatie

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing International Office Saxion University of Applied Sciences

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

EVS. European Voluntary Service

EVS. European Voluntary Service EVS European Voluntary Service Youth in Action Vrijwilligerswerk in het kader van Youth in Action Youth in Action www.youthinaction.be JINT vzw www.jint.be Nationaal Agentschap (NA) voor Vlaanderen Waarom

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT Naam stagiair(e):... Stageplaats (+ adres):...... Tussentijdse evaluatie Eindevaluatie Stageperiode:... Datum:.. /.. / 20.. Stagementor:...

Nadere informatie

~ :-.~? 'J~ ~ Vlaamse Regering. DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir

~ :-.~? 'J~ ~ Vlaamse Regering. DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir I 'J~ ~ ~ :-.~? Vlaamse Regering DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir Omzendbrief betreffende de toepassing van de Vlaamse zorgverzekering voor Belgisch sociaal verzekerden met:

Nadere informatie

Mobiliteit. Onderwijs Normen

Mobiliteit. Onderwijs Normen Kwaliteit Erkenning Mobiliteit Onderwijs Normen Werkgelegenheid Kwalificaties en opleidingsprogramma s gericht op de arbeidsmarkt ontwikkelen Het VSPORT + Project Het VSPORT + Project heeft als hoofddoel

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

ERASMUS+ Stages. april 2015

ERASMUS+ Stages. april 2015 ERASMUS+ Stages april 2015 Inhoud Programma landen Erasmus Charter for Higher Education Budget Voorwaarden Pas afgestudeerden Mobiliteitperiodes Stagebeurzen Formulieren Questions & Answers Programma Landen

Nadere informatie

Auteur. Onderwerp. Datum

Auteur. Onderwerp. Datum Auteur Stefan Nerinckx Onderwerp Het toepasselijk recht op verbintenissen voortvloeiend uit (internationale) arbeidsovereenkomsten: een nieuwe Europese verordening in de maak? Datum april 2005 Copyright

Nadere informatie

STAGES VOOR LERAREN & TUTORS

STAGES VOOR LERAREN & TUTORS STAGES VOOR LERAREN & TUTORS e-pathways CPD Handboek www.epathways.eu Handboek nr. 7 in serie Wat zijn stages? Een stage is een tijdperiode waarin een individu werkt in een andere organisatie, met als

Nadere informatie

Competenties en skills. Verbreding van de horizon of een doodlopende weg?

Competenties en skills. Verbreding van de horizon of een doodlopende weg? Competenties en skills Verbreding van de horizon of een doodlopende weg? Taxonomie van Benjamin Bloom (1956) Paradigmawisseling Onderwijs in een industriële samenleving Gericht op kennisoverdracht Leerkracht

Nadere informatie

Het bevorderen van een integrale en duurzame stedelijke en regionale ontwikkeling: beleid en instrumenten

Het bevorderen van een integrale en duurzame stedelijke en regionale ontwikkeling: beleid en instrumenten Het bevorderen van een integrale en duurzame stedelijke en regionale ontwikkeling: beleid en instrumenten Koos van Dijken Platform31 6-2014 - Rotterdam, 17- Inleiding Beleidsontwikkeling Het Reference

Nadere informatie

Versie 2008 8 De Europese en andere programma s

Versie 2008 8 De Europese en andere programma s Versie 2008 8 De Europese en andere programma s Verantwoordelijke Uitgever: Daniël Samyn, Dienst Beroepsopleiding, departement Onderwijs en Vorming, Koning Albert-II laan 15, 1210 Brussel 8 De Europese

Nadere informatie

Voorlichtingsbijeenkomst Mobiliteit Nieuwkomers

Voorlichtingsbijeenkomst Mobiliteit Nieuwkomers Voorlichtingsbijeenkomst Mobiliteit Nieuwkomers Eline van der Net Antoine van der Putten Utrecht, 8 oktober 2012 Deze presentatie wordt naar u gemaild (als u ingeschreven staat als deelnemer vandaag) en

Nadere informatie

TMA 360º feedback Flexibel en online. TMA 360º feedback werkboek. Dank u voor het gebruiken van de TMA 360º feedback competentie-analyse

TMA 360º feedback Flexibel en online. TMA 360º feedback werkboek. Dank u voor het gebruiken van de TMA 360º feedback competentie-analyse Haal het maximale uit de TMA 360º fb competentieanalyse Dank u voor het gebruiken van de TMA 360º feedback competentie-analyse 360º feedback is een krachtig instrument, maar dient op de juiste wijze gebruikt

Nadere informatie

Thema 4: Competentiemanagement

Thema 4: Competentiemanagement Thema 4: Competentiemanagement Competentiemanagement (of management van vaardigheden) is de praktijk van het begrijpen, ontwikkelen en inzetten van mensen en hun competenties. Hoewel competentiemanagement

Nadere informatie

Aanvraagformulier - 2008

Aanvraagformulier - 2008 Enkel voor studenten met SURINAME als bestemming! Bijlage 1c-Ndl Reisbeurzen voor studenten die verbonden zijn aan een Vlaamse instelling voor hoger onderwijs Aanvraagformulier - 2008 I. Persoonlijke gegevens

Nadere informatie

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting ATLEC Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting WP nummer WP titel Status WP2 State of the Art en Onderzoeksanalyse F Project startdatum

Nadere informatie

INFOSHOP Het CAF in Europa Patrick Staes

INFOSHOP Het CAF in Europa Patrick Staes INFOSHOP Het CAF in Europa Patrick Staes Doelstelling van de studie De evolutie in het gebruik van het CAF in de Europese administraties nagaan sinds de herfst van 2003 1. kijken hoe het CAF wordt gepromoot

Nadere informatie

Versie 2008 10 Studeren buiten de Europese Unie en buiten Europa

Versie 2008 10 Studeren buiten de Europese Unie en buiten Europa Versie 2008 10 Studeren buiten de Europese Unie en buiten Europa Verantwoordelijke Uitgever: Daniël Samyn, Dienst Beroepsopleiding, departement Onderwijs en Vorming, Koning Albert-II laan 15, 1210 Brussel

Nadere informatie

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen?

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen? Informatie en Communicatie Technologie (ICT) in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen Visies op de toekomst van Beleid, Praktijk en Onderzoek & Ontwikkeling In september 2002 heeft een internationale

Nadere informatie

Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen

Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen Inleiding Vlaanderen kent de laatste jaren een lage ondernemerschapsgraad. De resultaten voor Vlaanderen in de Global Entrepreneurship

Nadere informatie

11562/08 CS/lg DG H 1 A

11562/08 CS/lg DG H 1 A RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 22 juli 2008 (OR. en) 11562/08 Interinstitutioneel dossier: 2008/0074 (C S) VISA 239 COMIX 554 WETGEVI GSBESLUITE E A DERE I STRUME TE Betreft: VERORDENING VAN DE RAAD

Nadere informatie

SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE

SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE SERVICE-LEARNING Wat is service-learning? Nieuw of niet? Goodpractices uit Latijns-Amerika,

Nadere informatie

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie?

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie? MODULE II Wat heb jij aan de Europese Unie? In de Europese Unie ben je als consument goed beschermd. Producten moeten aan allerlei veiligheidsvoorschriften voldoen, reclame mag niet misleidend zijn en

Nadere informatie

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015 Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen International Days 2015 Op Erasmus gaan: wereldwijde mogelijkheden Binnen Europa: 32 landen: 28 EU landen, Turkije, IJsland, Noorwegen, FYROM

Nadere informatie

MinervaEC. MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus. Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008. http://www.minervaeurope.

MinervaEC. MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus. Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008. http://www.minervaeurope. MinervaEC MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008 http://www.minervaeurope.org/ Hans van der Linden 11 december 2007 Coördinerend netwerk

Nadere informatie

HAALBAARHEIDSONDERZOEK NAAR EEN EUROPESE SECTORRAAD ARBEIDSMARKT EN KWALIFICATIES IN DE SPORT EN BEWEEGSECTOR

HAALBAARHEIDSONDERZOEK NAAR EEN EUROPESE SECTORRAAD ARBEIDSMARKT EN KWALIFICATIES IN DE SPORT EN BEWEEGSECTOR HAALBAARHEIDSONDERZOEK NAAR EEN EUROPESE SECTORRAAD ARBEIDSMARKT EN KWALIFICATIES IN DE SPORT EN BEWEEGSECTOR essc-sport project www.eose.org 1 De uitdagingen van de Sport- en Beweeg sector De Sport en

Nadere informatie

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011 Workshop 3 Digitale inclusie Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa Brussel, 11.10.2011 2 E-inclusion e-inclusie (of digitale inclusie) verwijst naar alle beleidslijneninitiatieven die een inclusieve

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Faculteit der Rechtsgeleerdheid First results of a study into social policies for divorced families in the United States Mandatory parenting plans, mediation and parental divorce education Het ouderschapsplan

Nadere informatie

Zakendoen in Europa? De Europese Dienstenrichtlijn maakt het u makkelijk.

Zakendoen in Europa? De Europese Dienstenrichtlijn maakt het u makkelijk. Zakendoen in Europa? De Europese Dienstenrichtlijn maakt het u makkelijk. Vanaf 2010 is de nieuwe Dienstenrichtlijn van kracht binnen de hele Europese Unie. Dit is goed nieuws voor onze exportgerichte

Nadere informatie

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Dit is een korte vragenlijst die bedoeld is om een aantal van je denkbeelden, attitudes en gedrag in werksituaties in kaart te brengen. Wees zo eerlijk mogelijk

Nadere informatie

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR Eenheid 4: Bemiddeling en informatie Leermodule ontwikkeld in het kader van het project KEYROMA: Ontwikkelen van sleutelcompetenties en sociale

Nadere informatie

Divers DEnken Reflectie-instrument voor leraren Studiedag OMIG 25/05/11 Helena Sienaert

Divers DEnken Reflectie-instrument voor leraren Studiedag OMIG 25/05/11 Helena Sienaert Divers DEnken Reflectie-instrument voor leraren Studiedag OMIG 25/05/11 Helena Sienaert I. ESF-project II. OMIG III. DIDE III.1. wat zijn IC? III.2. wat is IG? III.3. wat is het TOPOI-model? III.4. hoe

Nadere informatie

Vertaling Participant report Nederlands KA1-studentenmobiliteit mbo (VET)

Vertaling Participant report Nederlands KA1-studentenmobiliteit mbo (VET) Vertaling Participant report Nederlands KA1-studentenmobiliteit mbo (VET) Let op: Deze vertaling is bedoeld voor studenten die het participant report moeten invullen na terugkomst van de buitenlandstage/bpv.

Nadere informatie

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk.

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk. COMPETENTIEPROFIEL COACH BEGELEIDING MODULES PSYCHO-EDUCATIEPAKKET DEMENTIE EN NU De coach van Dementie en nu is hij/zij die de vormingssessies begeleidt voor een groep mantelzorgers van personen met dementie.

Nadere informatie

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews PLATO - Centre for Research and Development in Education and Lifelong Learning Leiden University Content Vraagstellingen voor case studies m.b.t.

Nadere informatie

Welke vaardigheden hebben een invloed op het al dan niet succesvol zijn van het outplacement?

Welke vaardigheden hebben een invloed op het al dan niet succesvol zijn van het outplacement? Welke vaardigheden hebben een invloed op het al dan niet succesvol zijn van het outplacement? Definitie outplacement Outplacement is een geheel van begeleidende diensten en adviezen die in opdracht van

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

TOOL 3. DIVERSImeter: VRAGENLIJST OVER STRATEGIE, LEIDERSCHAP EN ORGANISATIECULTUUR

TOOL 3. DIVERSImeter: VRAGENLIJST OVER STRATEGIE, LEIDERSCHAP EN ORGANISATIECULTUUR TOOL 3. DIVERSImeter: VRAGENLIJST OVER STRATEGIE, LEIDERSCHAP EN ORGANISATIECULTUUR [ TOOLS ] De DIVERSImeter is een analysevragenlijst gebaseerd op zelfevaluatie en toegespitst op strategie, leiderschap

Nadere informatie

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT?

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? Ilse Op de Beeck Leuvens Instituut voor Media en Leren KU Leuven 30 juni 2014 14 e Frans-Nederlandse Ontmoetingsdagen

Nadere informatie

LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu. Presentatie Marjolijn Blokzijl

LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu. Presentatie Marjolijn Blokzijl LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu Presentatie Marjolijn Blokzijl OVERZICHT PRESENTATIE Situatieschets Demografische veranderingen Noodzakelijke strategieën Arbeidsparticipatie oudere werknemers

Nadere informatie

Alle tools Leeftijd en Werk op www.leeftijdenwerk.be. Lieve De Lathouwer expertisecentrum Leeftijd en Werk

Alle tools Leeftijd en Werk op www.leeftijdenwerk.be. Lieve De Lathouwer expertisecentrum Leeftijd en Werk 0 Alle tools Leeftijd en Werk op www.leeftijdenwerk.be Lieve De Lathouwer expertisecentrum Leeftijd en Werk Studiedag Een loopbaanplan voor jong en oud georganiseerd door Diverscity ism Wivo 31 maart 2011,

Nadere informatie

Bridge Between Cultural Centres. Een Europees uitwisselingsprogramma van het ENCC voor cultuurprofessionals

Bridge Between Cultural Centres. Een Europees uitwisselingsprogramma van het ENCC voor cultuurprofessionals Bridge Between Cultural Centres Een Europees uitwisselingsprogramma van het ENCC voor cultuurprofessionals Heb je je ooit afgevraagd hoe een Europese collega met dezelfde functie als jou zijn job invult

Nadere informatie

Uw wegwijzer bij personeelswerving in Europa

Uw wegwijzer bij personeelswerving in Europa Uw wegwijzer bij personeelswerving in Europa Werkgelegenheid & Europees Sociaal Fonds Werkgelegenheid sociale zaken Europese Commissie 1 Eures: uw wegwijzer bij personeelswerving in Europa Bent u op zoek

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

adviesnota de 20-20-doelstelling m.b.t. de hogeronderwijsmobiliteit

adviesnota de 20-20-doelstelling m.b.t. de hogeronderwijsmobiliteit adviesnota de 20-20-doelstelling m.b.t. de hogeronderwijsmobiliteit definities en criteria die gebruikt worden om de studentenmobiliteit te meten en te registreren 1/6 Situering Het Leuven / Louvain-la-Neuve

Nadere informatie

Functieprofiel Young Expert

Functieprofiel Young Expert 1 Laatst gewijzigd: 20-7-2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Ervaringen opdoen... 3 1.1 Internationale ervaring in Ontwikkelingssamenwerkingsproject (OS)... 3 1.2 Nieuwe vaardigheden... 3 1.3 Intercultureel

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding

1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding 1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding De afsluitende bijeenkomst van het Leonardo-project Key to Mobility vond plaats in september 2011. Het resultaat van het project was een trainingscursus

Nadere informatie

Steeman HRD Assessment Centers

Steeman HRD Assessment Centers Steeman HRD Wijk bij Duurstede www.steemanhrd.com info@steemanhrd.com tel: +31 (0)6 2367 1321 Steeman Human Resource Development ondersteunt individuele medewerkers, teams en organisaties bij het formuleren,

Nadere informatie

Dienst Voogdij. Hoe zal deze dienst je helpen?

Dienst Voogdij. Hoe zal deze dienst je helpen? Dienst Voogdij Hoe zal deze dienst je helpen? Aankomst in België Je bent nog geen 18 en in België aangekomen zonder je vader of moeder. Je zoekt hulp of opvang, of je werd door de politie onderschept.

Nadere informatie

EU-Speak _ leslla docenten

EU-Speak _ leslla docenten EU-Speak _ leslla docenten Wat heeft een docent nodig om de laaggeletterde volwassen immigrant te leren lezen en schrijven? EU-Speak 1 Partners: Engeland, Zweden, Denemarken, Duitsland, Spanje, Nederland

Nadere informatie

Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau

Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau 2011 2014 Projectnummer 517575-LLP-1-2011-1-CH- ERASMUS-EMCR OVEREENKOMST NR. 2011-3648 / 001-001 Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau

Nadere informatie

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit In 2012 bereikte het tienerouderschapscijfer in Vlaanderen een historisch laagterecord van 6 bevallingen per 1000 tieners (15-19 jaar). Ook in

Nadere informatie

Mobility Tool. Gebruikerstraining. Anita van Doorn Sandy van der Drift. Den Bosch 19-6-2013

Mobility Tool. Gebruikerstraining. Anita van Doorn Sandy van der Drift. Den Bosch 19-6-2013 Mobility Tool Gebruikerstraining Anita van Doorn Sandy van der Drift Den Bosch 19-6-2013 Er zijn geen handouts beschikbaar. Deze presentatie is beschikbaar bij het evenement op www.leonardodavinci.nl ->

Nadere informatie

Taaltrainingen voor professionals. Engels Frans Spaans Duits Nederlands Italiaans Portugees

Taaltrainingen voor professionals. Engels Frans Spaans Duits Nederlands Italiaans Portugees Taaltrainingen voor professionals Engels Frans Spaans Duits Nederlands Italiaans Portugees European Language Centre > Professionele werkwijze met een persoonlijke aanpak Een ieder die een taal wil leren

Nadere informatie

Instructie aanvraag verblijfsvergunning voor deelname EVS

Instructie aanvraag verblijfsvergunning voor deelname EVS Instructie aanvraag verblijfsvergunning voor deelname EVS Wanneer gebruiken? Deze instructie is alleen van nut indien u een aanvraag wilt indienen voor een jongere die langer dan 3 maanden in Nederland

Nadere informatie

Europese octrooiaanvragen

Europese octrooiaanvragen Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67 99 patent@vereenigde.com trademark@vereenigde.com legal@vereenigde.com

Nadere informatie

Participatie, waarom niet? Misschien draaien we de vraag waarom participatie? beter om. Dan wordt het: waarom zou je er niet aan beginnen?

Participatie, waarom niet? Misschien draaien we de vraag waarom participatie? beter om. Dan wordt het: waarom zou je er niet aan beginnen? Participatie, waarom niet? Misschien draaien we de vraag waarom participatie? beter om. Dan wordt het: waarom zou je er niet aan beginnen? Zijn er gegronde redenen om participatie geen plaats te geven?

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Samenwerking Leven Lang Leren tussen Hoger Onderwijs en vrijwilligerswerk in Europa: Een reflectie op de nationale rapporten Oktober 2011

Samenwerking Leven Lang Leren tussen Hoger Onderwijs en vrijwilligerswerk in Europa: Een reflectie op de nationale rapporten Oktober 2011 Samenwerking Leven Lang Leren tussen Hoger Onderwijs en vrijwilligerswerk in Europa: Een reflectie op de nationale rapporten Oktober 2011 Nick Ockenden (IVR) 1. Inleiding VALUE (Volunteering and Lifelong

Nadere informatie