Systemische Benadering wat is dat eigenlijk?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Systemische Benadering wat is dat eigenlijk?"

Transcriptie

1 Systemische Benadering wat is dat eigenlijk? Mens-zijn is in-relatie-zijn Ieder maakt deel uit van een groter geheel. We horen bij diverse gehelen. Een familie, wijk, organisatie, team, land, geloofsgemeenschap, etc. Gedrag van individuen laat zich dan ook niet uitsluitend herleiden tot individuele motieven. Op de een of andere manier dienen we als deel het grotere geheel. Bewust of onbewust. In elk deel weerspiegelt zich een stukje van het geheel. De systemische benadering heeft steeds het perspectief van het geheel in beeld. Ziet personen in hun context. En ziet een groep als meer dan een losse optelsom van individuen. Mensen zijn sociale wezens. We brengen een groot gedeelte van ons leven in verschillende groepen, of systemen door. Onze wereld is een groot systeem en daar maken wij deel van uit. Omdat we niet anders kennen beseffen we vaak niet hoezeer we ons op diverse lagen verbonden hebben met diverse systemen, en hoe we daarin onze rol opnemen. Wat is een systeem? Een systeem is een geheel dat uit verschillende onderdelen is opgebouwd, en waarbinnen orde en structuur is aangebracht. Vandaar het woord systematisch, dat verbonden is met logisch en begrijpelijk. Je hebt naast systemen die opgebouwd zijn uit (niet-levende) objecten ook systemen die opgebouwd zijn uit subjecten, ofwel mensen. Systemisch kijken is kijken naar de wetten, kenmerken en dynamieken van levende systemen. Levende systemen zijn relatienetwerken. Ook zij kennen een ordening, en logische wetten. Sterker nog, een levend systeem lijkt op zich een entiteit, een levend organisme. Elk systeem heeft een doel, een historie, een drang tot evenwicht, zelfbehoud, waardoor de delen (mensen) reageren zoals ze reageren. Een levend systeem lijkt een beetje op een mobile, constant in beweging. Als het evenwicht wordt veranderd dan reageren alle delen daar automatisch op. Er is een voortdurende beweging om het evenwicht te bewaren of hervinden. Elk systeem heeft zowel evenwicht als beweging nodig, anders houdt het op te bestaan. Opleiding Systemisch Interveniëren Systemische Benadering 1 van 5

2 De organisatie als systeem Een bedrijf is een ook een systeem. Ieder dient op de een of andere manier niet alleen de doelen van de organisatie, maar ook de organisatie als levend organisme. Bewust, en onbewust. Systemisch kijken is kijken naar deze dimensie; wat is er nodig om dit systeem harmonisch te laten functioneren? Welke overlevingsstrategieën zijn in werking getreden als antwoord op systemische verstoringen? Systemische wetten: voorwaarden om het systeem harmonisch te laten functioneren Waar mensen met elkaar verbonden zijn blijken er steeds drie wetten te gelden die zorgdragen voor evenwicht en harmonie van zowel het systeem als haar delen. Het niet naleven van deze regels kan het evenwicht verstoren. Worden de regels van het systeem door iedereen nageleefd, dan kan het systeem zich ongehinderd ontwikkelen. Houdt men zich niet aan de regels, dan treden overlevingsstrategieën in werking, en raakt het systeem uit balans. De regels betreffen: - verbondenheid - ordening - evenwicht in geven en nemen De wet van Verbondenheid Ieder lid van het systeem heeft het recht om erbij te horen, het recht op lidmaatschap. We horen bij een organisatie zolang we er daadwerkelijk werken, en dat kan snel veranderen. In een gezonde organisatie worden alle mensen die er werken gezien, heeft iedereen zijn eigen plek en is iedereen evenveel waard. Dit geldt niet alleen voor de mensen die er nu werken, maar ook voor diegenen die in het verleden een belangrijke rol gehad hebben in de continuïteit van de organisatie. Systemisch gezien is het belangrijk dat het verleden met respect wordt geacht. Dit betekent achting hebben voor oprichters, voorgangers, mensen die een bijzondere bijdrage hebben geleverd. Dit betekent niet dat je niet de koers zou mogen veranderen, maar dat je dat doet met achting van het verleden. Opleiding Systemisch Interveniëren Systemische Benadering 2 van 5

3 Verstoring van de wet van verbondenheid Werknemers die eruit gewerkt zijn, op onterechte wijze ontslagen zijn of anderzins buitengesloten zijn laten binnen het bedrijf een lege plek achter. Vaak heeft dit een verlammende werking op de andere werknemers en roept dit conflicten op. Soms wordt de lege plek in genomen door een andere werknemer, die de rol van de buitengesloten persoon overneemt. Sommige teams hebben zo steeds een nieuwe zondebok/pispaal. De wet van Ordening Ieder neemt de hem toekomende plek in, met de daarbij horende verantwoordelijkheden. De systemische rangorde neemt geen genoegen met een willekeurige plek, het moet de juiste zijn. Dan pas kloppen de verhoudingen. De losse delen van de mobile hebben een eigen gewicht, een eigen plek. In een bedrijf is de belangrijkste ordening de hiërarchie, zichtbaar in het organigram van de organisatie. De hoogste in rang bepaalt de kaders voor de anderen, en komt dus op de eerste plaats. Daarnaast zijn er andere ordeningsprincipes: aantal jaren werkzaam in die functie, op die afdeling, leeftijd, prestaties, professionaliteit. Welke factoren meespelen en in welke volgorde ze van belang zijn voor het bepalen van de juiste plek verschilt per situatie. In algemene zin bepaalt de systemische rangorde dat hogere posities voorrang hebben op lagere, en dat wie er het langst is voorrang heeft op degenen die er later bij gekomen zijn. Dat heeft consequenties voor de manier van leidinggeven van nieuwe, jonge managers. Zij moeten enerzijds hun functie als leidinggevende uitoefenen, maar tegelijkertijd waardering uitspreken voor diegenen die er al voor hen werkten. Verstoring van de wet van Ordening Als in een organisatie een zojuist afgestudeerde bedrijfskundige nieuw toetreedt tot de organisatie als manager, en vervolgens zonder consultatie van de ervaren werknemers een totaal nieuwe koers uitstippelt, dan is dat een verstoring van de ordening. Deze verstoring wordt bijvoorbeeld gecompenseerd door weerstand, of doordat de medewerkers eerst kijken naar de reactie van de collega die al 25 jaar op de afdeling werkt. Ze zullen die collega volgen in diens reactie. Hiermee maakt het systeem duidelijk dat kennis van het bedrijf en de processen gezien moeten worden in haar waarde (plek in de ordening). Opleiding Systemisch Interveniëren Systemische Benadering 3 van 5

4 De wet van de balans in geven en nemen Wat ieder geeft en krijgt in een relatie moet ongeveer in balans zijn. Dit geldt ook voor de relatie werknemer en organisatie. Deze uitwisseling vindt plaats in allerlei vormen zoals: tijd, geld, middelen, privileges, opleidingen, arbeidsvoorwaarden, inzet, betrokkenheid, extra taken etc. Geven en nemen tussen mensen is een natuurlijke uitwisseling, die aan een fundamentele behoefte tegemoet komt. Tijdens dit voortdurende proces van geven en nemen versterkt een relatie zich. Geven en nemen moeten echter wel in evenwicht zijn. Wie neemt geeft ongeveer evenveel terug, zowel in positieve als in negatieve zin. Dan is het systeem in balans. Verstoring van de wet van balans in geven en nemen. Te veel geven door werknemers creëert ontevredenheid (demotivatie, verloop, ziekteverzuim), en kan zelfs leiden tot terugnemen (tijd terugnemen, middelen meenemen, betrokkenheid laten afnemen etc.). Maar ook te weinig geven leidt tot verstoringen in de balans. Als je meer betaald krijgt dan je waard bent of kunt waarmaken qua prestaties of tijd, dan leidt dit tot een grote druk, vaak nog versterkt door groepsdruk. Vaak verlaat zo iemand dan vrijwillig of onvrijwillig het systeem. Waarde van de systemische benadering: - Voorbij de symptoombestrijding - Zoeken naar het dynamische evenwicht Zeker niet alle problemen tussen mensen en afdelingen zijn te herleiden tot systemische storingen. Het is echter van belang de systemische antenne wel aan te zetten. Vooral omdat ieder binnen het systeem op de een of andere manier aanvoelt of de organisatie systemisch in evenwicht is. Als de organisatie één of meerdere systemische wetten veronachtzaamt, dan gaan de leden reageren. Reageren is altijd in de vorm van gedrag en communicatie. Iets anders hebben mensen niet. Alleen ligt de oplossing dan niet in onderling gedrag en communicatie, maar op een ander, systemisch niveau. Als daar niet naar gekeken wordt blijft het uiteindelijk bij symptoombestrijding. Onbalans is niet te vermijden, in geen systeem, al is het maar door de vele veranderingen in en buiten de organisatie. Het gaat erom een dynamisch evenwicht te creëren, waarbij niet langdurig dezelfde onbalans blijft bestaan, en waarbij oog is voor de systemische regels van het spel. Opleiding Systemisch Interveniëren Systemische Benadering 4 van 5

5 Het instrument Organisatie-Opstellingen Bij organisatie-opstellingen kiest iemand plaatsvervangers voor de mensen van zijn systeem, en plaatst deze vervolgens intuïtief in relatie tot elkaar in de ruimte. Het blijkt dat deze plaatsvervangers feilloos aanvoelen hoe het is op die plek, en hoe de relaties tot de anderen zijn ook al weten deze plaatsvervangers niets van het systeem. Blijkbaar hebben we allen een systemische antenne die op deze wijze geactiveerd wordt. Het doel van een opstelling is om systemische oorzaken zichtbaar te maken en zo mogelijk een oplossing te vinden. Als de oorzaak van de verstoring zichtbaar wordt dan volgen de stappen die genomen moeten worden meestal vanzelf. De opstelling zelf verandert nog niets. De opstelling laat zien hoe het probleem opgelost zou kunnen worden. De opstelling fungeert als manier om anders naar de werkelijkheid te kijken en vormt hoogstens een eerste aanzet. Anders kijken brengt de vraagsteller in ieder geval op een andere manier in beweging. Siebke Kaat (Pragmavision) okober 2007 Vrije bewerking van Systemische Organisatie-opstellingen - Conflicten oplossen in en op het werk van Marlies Holitzka en Elizabeth Remmert, Panta Rhei, 2004, ISBN Opleiding Systemisch Interveniëren Systemische Benadering 5 van 5

Bijlage 0. Systemisch Werk in de Praktijk. Intensieve training inclusief intervisiebijeenkomsten

Bijlage 0. Systemisch Werk in de Praktijk. Intensieve training inclusief intervisiebijeenkomsten Intensieve training inclusief intervisiebijeenkomsten Inleiding In de afgelopen 10 jaar wordt in de wereld van de therapie, training en coaching veel onderzocht, gepubliceerd en geëxperimenteerd met allerlei

Nadere informatie

DECENTRALISATIE FINANCIËLE VERANTWOORDELIJKHEID PROTESTANTSE GEMEENTE ZWOLLE 2013 2016

DECENTRALISATIE FINANCIËLE VERANTWOORDELIJKHEID PROTESTANTSE GEMEENTE ZWOLLE 2013 2016 DECENTRALISATIE FINANCIËLE VERANTWOORDELIJKHEID PROTESTANTSE GEMEENTE ZWOLLE 2013 2016 Algemene Kerkenraad 23 september 2013 Inhoudsopgave Decentrale financiële Verantwoordelijkheid 3 Inleiding 3 Hoofdzaken

Nadere informatie

Workshop Systemisch Coachen AlumnEI, 9 april 2016

Workshop Systemisch Coachen AlumnEI, 9 april 2016 Workshop Systemisch Coachen AlumnEI, 9 april 2016 Systemisch coachen maakt deel uit van een systeembenadering die voluit de 'Systemisch Fenomenologische Benadering' heet. Een paar uitgangspunten: 1. Het

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Business as Usual vanuit Systemisch Perspectief

Business as Usual vanuit Systemisch Perspectief Business as Usual vanuit Best Practice Academy De Best Practice Academy maakt van projectmanagement trainingen haar specialiteit en richt zich daarmee op het ontwikkelen van organisaties en professionals

Nadere informatie

Zorginstituut Nederland

Zorginstituut Nederland > Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen Algemene Rekenkamer t.a.v. drs. C.C.M. Vendrik, wnd voorzitter Lange Voorhout 8 Postbus 20015 2500 EA DEN HAAG Betreft 2740.2015036391 Reactie op het Conceptrapport

Nadere informatie

Talent in verandering

Talent in verandering Ieders individuele talent als basis van organisatieverandering Talent in verandering White Paper 1 De essentie van organisatieverandering Auteur: Kees Gabriëls Juli 2012 Management & Bedrijfskunde Avans

Nadere informatie

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Hoe tevreden zijn de medewerkers met en hoe betrokken zijn zij bij de organisatie en welke verbeterpunten ziet men voor de toekomst? Wat is medewerkerstevredenheid

Nadere informatie

Het verschíl maken vanuit Inzicht & Systemisch overzicht!

Het verschíl maken vanuit Inzicht & Systemisch overzicht! Thales HR-dag 24 september 2015 Het verschíl maken vanuit Inzicht & Systemisch overzicht! De oplossing vind je nooit op het niveau van het probleem zelf Waar of Niet Waar? De kracht van systemische (organisatie)

Nadere informatie

Meerwaarde van DynaVision voor teams. Beter leren en beter ontwikkelen. Een succesvol team

Meerwaarde van DynaVision voor teams. Beter leren en beter ontwikkelen. Een succesvol team Meerwaarde van DynaVision voor teams DynaVision ondersteunt teams in hun ontwikkelingsproces richting succesvol(ler) team. Ook op momenten van interne of externe crisis, van conflicten (wel of niet uitgesproken)

Nadere informatie

Versmallen of blijven leren

Versmallen of blijven leren Versmallen of blijven leren Sturing, controle & regelsystemen Onzekerheid bij verandering Zelfvertrouwen o.b.v. vertrouwd Vastlopen/verlies toegevoegde waarde Weerstand/ lage motivatie voor leren Vasthouden

Nadere informatie

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland Opleiding systemische pedagogiek Bert Hellinger Instituut Nederland Inleiding Het systemisch fenomenologisch werk met opstellingen heeft in Nederland zo langzamerhand zijn plek gekregen. De opstellingen

Nadere informatie

WEDERZIJDS WAARDEREN

WEDERZIJDS WAARDEREN WEDERZIJDS WAARDEREN Een kwestie van uiten! 2012. Een e-paper over het belang van wederzijds waarderen als HR aandachtspunt in de veranderende wereld van werk. Met inzichten en tips om waarderen bespreekbaar

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.2 Operationeel leidinggeven

FUNCTIEFAMILIE 5.2 Operationeel leidinggeven Doel van de functiefamilie Aansturen van medewerkers en organiseren en superviseren van hun dagelijkse werkzaamheden teneinde een efficiënte en continue werking van het eigen team te garanderen en zodoende

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Rapport Duurzame Inzetbaarheid

Rapport Duurzame Inzetbaarheid Rapport Duurzame Inzetbaarheid Naam Adviseur Piet Pieterse Reinier van der Hel Datum 31-08-2015 Inleiding Duurzame inzetbaarheid is talenten optimaal benutten, gezond en met plezier werken, nu en in de

Nadere informatie

Vragenlijst Samen Werken

Vragenlijst Samen Werken TNO Arbeid TNO-vragenlijst 01830254 V0312563.v2 Vragenlijst Samen Werken Polarisavenue 151 Postbus 718 2130 AS Hoofddorp www.arbeid.tno.nl T 023 554 93 93 F 023 554 93 94 Datum Februari 2003 Auteurs Aukje

Nadere informatie

Leiding geven en communicatie

Leiding geven en communicatie Leiding geven en communicatie september 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Communiceren als proces... 3 2.1 Een eenvoudig model... 3 2.2 Het referentiekader... 4 3 Stuurbaar gedrag... 7 4 Conclusie...

Nadere informatie

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Jezelf presenteren De medewerker moet zichzelf goed presenteren. Bijvoorbeeld door er schoon en verzorgd uit te zien. Zo laat hij/zij een goede indruk

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Ik heb een ziekte, maar ik ben die ziekte niet!

Ik heb een ziekte, maar ik ben die ziekte niet! Ik heb een ziekte, maar ik ben die ziekte niet! Langdurig Zieke Leerlingen in reguliere onderwijs Hélène Sieljes ambulant begeleider Partner Passend Onderwijs Tarweweg 3 6534 AM Nijmegen tel. 024-3602873

Nadere informatie

Zelfmanagement: De uitdaging

Zelfmanagement: De uitdaging Zelfmanagement: De uitdaging Dr. Sasja Huisman Medisch Psycholoog/Onderzoeker (LUMC) Docent Gezondheidspsychologie (Universiteit Leiden) Ijsland Hoe doe je dat eigenlijk, jezelf en je diabetes managen?

Nadere informatie

www.accountemps.be 1 Hoe behoudt u uw beste medewerkers?

www.accountemps.be 1 Hoe behoudt u uw beste medewerkers? www.accountemps.be 1 Hoe behoudt u uw beste medewerkers? Gespecialiseerd boekhoudkundig of financieel personeel uitzenden is ons vak. Daarnaast adviseren en informeren wij bedrijven ook graag over verloning

Nadere informatie

7 INGREDIENTEN VOOR ENTHOUSIASTE MEDEWERKERS (SPECIAL MANAGER)

7 INGREDIENTEN VOOR ENTHOUSIASTE MEDEWERKERS (SPECIAL MANAGER) E-blog 7 INGREDIENTEN VOOR ENTHOUSIASTE MEDEWERKERS (SPECIAL MANAGER) In leidinggeven Er zijn 7 interessante ingrediënten voor leidinggevenden om uit hun medewerkers te halen wat er in zit en hun talent

Nadere informatie

De dimensies van het coachen

De dimensies van het coachen A-H04-def 13-05-2003 16:22 Pagina 25 4 De dimensies van het coachen Lilian Soerel 4.1 Inleiding Het is ondertussen heel geaccepteerd dat managers bij een derde advies inwinnen. Maar is dit coachen? Het

Nadere informatie

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen Zinthese Plus is een bureau gespecialiseerd in het gedrag van mensen in hun werkomgeving.

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

Piramide van (neuro)logische niveaus

Piramide van (neuro)logische niveaus Piramide van (neuro)logische niveaus De gedragspiramide geeft weer hoe wij als mensen zijn georganiseerd, hoe onze psyche is opgebouwd en geeft antwoord op vragen als: Hoe ontwikkel ik mijzelf effectief?

Nadere informatie

Oefeningen bij Masterclass Organisatieopstellingen

Oefeningen bij Masterclass Organisatieopstellingen Oefeningen bij Masterclass Organisatieopstellingen Kennismaken met opstellingen Deze oefening werkt goed als eerste kennismaking met opstellingen. Dit is een hele goede oefening om mensen te laten ervaren

Nadere informatie

Systemisch denken en handelen in organisaties

Systemisch denken en handelen in organisaties Systemisch denken en handelen in organisaties Eelco de Geus Ongeveer tien jaar geleden kwam in Duitsland een specifieke vorm van systemisch denken naar voren. Bert Hellinger, een Duitse onconventionele

Nadere informatie

Surfen op de golven van de organisatie

Surfen op de golven van de organisatie Edith Lindhout Dienend leiderschap bij organisatieontwikkeling Surfen op de golven van de organisatie Een organisatie blijft bestaan, ook als de mensen die erin werken vertrekken. Dit gegeven maakt het

Nadere informatie

Logica en gedrag. mens. idee. doelen

Logica en gedrag. mens. idee. doelen Drijfveren In het menselijk denken en doen zijn veel aspecten te onderscheiden en te meten. Benaderingen en tests te over! De drijfveer is een boeiend aspect, omdat er veel aan te verbinden valt, en hij

Nadere informatie

Pesten als symptoom. Inleiding: Pesten? Bij ons wordt niet gepest! Een duurzame aanpak vraagt om meerdere perspectieven.

Pesten als symptoom. Inleiding: Pesten? Bij ons wordt niet gepest! Een duurzame aanpak vraagt om meerdere perspectieven. 1 Pesten als symptoom. Een duurzame aanpak vraagt om meerdere perspectieven. Drs. Siebke Kaat studeerde Sociale en Organisatiepsychologie en is vennoot van Pragmavision bv, een bureau voor training en

Nadere informatie

Bijenvolk of organisatie?

Bijenvolk of organisatie? Bijenvolk of organisatie? Bijenvolk systemisch bekeken Zelfregulering ten dienste van het geheel Samenhang en uitwisseling Zelfregulering en vitaliteit What s in a name Systemisch..of systematisch Systematisch

Nadere informatie

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Personeelsgesprekken Het personeelsgesprek (ook wel functioneringsgesprek) is een belangrijk instrument dat ingezet kan worden voor een heldere arbeidsverhouding

Nadere informatie

Leidinggeven aan kwaliteitszorg

Leidinggeven aan kwaliteitszorg Leidinggeven aan kwaliteitszorg Van kwaliteitsbewustwording naar continue kwaliteitsverbetering Drs Jan Polderman Utrecht, 24 januari 2007 1 2 Kwaliteitszorg; een instrument kiezen? Aanbevelingen schoolleiders

Nadere informatie

NVAO Integriteitscode

NVAO Integriteitscode NVAO Integriteitscode Oktober 2015 NVAO Integriteitscode Oktober 2015 pagina 2 Inleiding Integriteit is een intrinsieke waarde voor mensen en organisaties en daarnaast voorwaarde voor vertrouwen in de

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN ACHTERGROND De International Association of Facilitators (IAF) is een internationale organisatie met als doel om de kunst en de praktijk van het professioneel faciliteren

Nadere informatie

Arbeidsvoorwaardenonderzoek

Arbeidsvoorwaardenonderzoek Arbeidsvoorwaardenonderzoek voor bid- en tendermanagers Het is toegestaan deze kennis te delen, mits onder duidelijke vermelding van Appeldoorn Tendermanagement als bron. Inhoud Inleiding 4 Conclusie 5

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Samenvatting visitatierapport

Samenvatting visitatierapport Samenvatting visitatierapport Visitatie, de voorbereiding Visitatie is, als onderdeel van de Aedescode, voor leden van branchevereniging Aedes verplicht. Naast een verantwoordingsinstrument is visitatie

Nadere informatie

Communicatieworkshops

Communicatieworkshops Communicatieworkshops De invulling van de zorg en de dienstverlening aan cliënten verandert en daarmee veranderen ook de taken van de begeleider en verzorgende: Van zorg in ondersteuning Van aanbodgestuurd

Nadere informatie

Organisatieopstellingen als adviesinstument

Organisatieopstellingen als adviesinstument Organisatieopstellingen als adviesinstument Organisatieopstellingen als spin-off van de gehypte familieopstellingen van Bert Hellinger vinden steeds meer ingang in het Nederlandse bedrijfsleven als adviesinstrument.

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

MOTIVATIE-ONDEZOEK MEDEWERKERS

MOTIVATIE-ONDEZOEK MEDEWERKERS MOTIVATIE-ONDEZOEK MEDEWERKERS Instructie voor het invullen van de vragenlijst: Deze vragenlijst bestaat uit vijf modules: Module 1: De samenwerking tussen medewerkers en collega s binnen het eigen team

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

Organisatie: Yvonne Roosen Uitvoering: Koekkoek en co vertegenwoordigd door:

Organisatie: Yvonne Roosen Uitvoering: Koekkoek en co vertegenwoordigd door: Cursussen bij Dressuurstal (Website: www.cursustotaal.nl) Organisatie: Yvonne Roosen Uitvoering: Koekkoek en co vertegenwoordigd door: Nel Koekkoek, sportpsycholoog, GZ- psycholoog BIG Marie-José Hulsman

Nadere informatie

OLDHOFF NETWORK Human Resource Development Communicatietraining Loopbaanadvies Outplacement

OLDHOFF NETWORK Human Resource Development Communicatietraining Loopbaanadvies Outplacement Belevingsonderzoek Hoe zorg je dat de juiste mensen op het juiste moment op de juiste plek zitten? Hoe haal je de juiste mensen binnen en hoe houd je ze binnen? Hoe zorg je dat mensen optimaal presteren

Nadere informatie

ArbeidsFit BLIJVEND INZETBAAR IN VERANDERENDE ORGANISATIES

ArbeidsFit BLIJVEND INZETBAAR IN VERANDERENDE ORGANISATIES ArbeidsFit BLIJVEND INZETBAAR IN VERANDERENDE ORGANISATIES 1 Zijn uw medewerkers ArbeidsFit? Blijvend inzetbaar in veranderende organisaties Meebewegen met de toekomst Welzijn Nieuwe Stijl, kantelingen

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

KENNISMAKING. Motiveren kan je leren 23/01/2015. 5 manieren om te beïnvloeden. Wanneer Plaats Doelstelling. Beleid Vooraf Regisseurstoel Anticiperen

KENNISMAKING. Motiveren kan je leren 23/01/2015. 5 manieren om te beïnvloeden. Wanneer Plaats Doelstelling. Beleid Vooraf Regisseurstoel Anticiperen Motiveren kan je leren Marc Tack& NeleDe Laender KENNISMAKING 5 manieren om te beïnvloeden Wanneer Plaats Doelstelling Beleid Vooraf Regisseurstoel Anticiperen Modelling Permanent Gehele theater Gewenste

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership: Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Communiceren en continue verbeteren met

Nadere informatie

Van in control naar in regie

Van in control naar in regie Van in control naar in regie Het regisseren van complexe vraagstukken Vraagstukken worden steeds complexer. Bovendien trekken ze zich vaak niets aan van organisatiegrenzen en strekken ze zich uit over

Nadere informatie

Beroepsmatige instelling Bij beroepsmatige instelling wordt gekeken naar wat u motiveert en welke doelstellingen u op werkgebied heeft.

Beroepsmatige instelling Bij beroepsmatige instelling wordt gekeken naar wat u motiveert en welke doelstellingen u op werkgebied heeft. Pagina 1 van 21 BIP-werkgerelateerde persoonlijkheidsvragenlijst Dit rapport geeft een overzicht van uw positie op de vier persoonlijkheidsdimensies die relevant zijn voor het functioneren in een werkomgeving:

Nadere informatie

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren Jongeren leren organiseren Hoe kunnen jongeren regie hebben over eigen handelen en toch in verbinding zijn met alles om hen heen? Hoe verstaan jongeren de kunst om te bouwen aan netwerken, om een positie

Nadere informatie

Naast basiscompetenties als opleiding en ervaring kunnen in hoofdlijnen bijvoorbeeld de volgende hoofd- en subcompetenties worden onderscheiden.

Naast basiscompetenties als opleiding en ervaring kunnen in hoofdlijnen bijvoorbeeld de volgende hoofd- en subcompetenties worden onderscheiden. Competentieprofiel Op het moment dat duidelijk is welke kant de organisatie op moet, is nog niet zonneklaar wat de wijziging gaat betekenen voor ieder afzonderlijk lid en groep van de betreffende organisatorische

Nadere informatie

InterCoach - Leergang tot coach voor Middenmanagers, Project- en Programmamanagers

InterCoach - Leergang tot coach voor Middenmanagers, Project- en Programmamanagers InterCoach - Leergang tot coach voor Middenmanagers, Project- en Programmamanagers De leergang van InterCoach is bestemd voor managers die plezier ontlenen aan het begeleiden van anderen bij het ontwikkelen

Nadere informatie

Ethiek bij Best Buy. Wat we geloven. Waarom we dat geloven. Wat we er aan doen.

Ethiek bij Best Buy. Wat we geloven. Waarom we dat geloven. Wat we er aan doen. Ethiek bij Best Buy Wat we geloven. Waarom we dat geloven. Wat we er aan doen. ONTKETEN DE KRACHT VAN ONZE MENSEN LEER VAN UITDAGINGEN EN VERANDERINGEN TOON RESPECT, NEDERIGHEID EN INTEGRITEIT GENIET,

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Ziekteverzuim binnen de nieuwe Wet Werk en Zekerheid

Ziekteverzuim binnen de nieuwe Wet Werk en Zekerheid Ziekteverzuim binnen de nieuwe Wet Werk en Zekerheid Wat gaat er wijzigen in uw verzuimbeleid? Wet werk en zekerheid en uw zieke werknemer: Vanaf 1 juli 2015 gaat er wat betreft het bedrijfseconomisch

Nadere informatie

Registratie-richtlijnen

Registratie-richtlijnen BEROEPSGEBONDEN BURNOUT/OVERSPANNING (niet in Europese Lijst van Beroepsziekten) (CAS: Burnout P611 en Overspanning P619) 1 Achtergrondinformatie Van burnout wordt gesproken indien sprake is van een langdurige

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN Integriteitscode Stichting Primair en Voortgezet Onderwijs Zuid-Nederland Vastgesteld op 17 februari 2014 1 INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN 1 Inleiding... 3 2 Wie vallen er onder de code?... 3 3

Nadere informatie

OEKT. Leiding geven aan verandering in jouw school. Berend Redder & Johan Spitteler

OEKT. Leiding geven aan verandering in jouw school. Berend Redder & Johan Spitteler OEKT Leiding geven aan verandering in jouw school Berend Redder & Johan Spitteler Stichting De Brink 2011 Uitgangspunten bij succesvolle onderwijskundige veranderingen: 1. Ga er niet van uit dat jouw beeld

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

«I wish It wouldn t all depend on Me» Elizabeth ERWIN, Leslie SOODAK, Pamela WINTON, Ann TURNBULL (2001)

«I wish It wouldn t all depend on Me» Elizabeth ERWIN, Leslie SOODAK, Pamela WINTON, Ann TURNBULL (2001) «I wish It wouldn t all depend on Me» Elizabeth ERWIN, Leslie SOODAK, Pamela WINTON, Ann TURNBULL (2001) UITGANGSPUNTEN dit onderzoek steunt op de gedachte dat families partners zijn in school- en interventieprogramma

Nadere informatie

Ruud Bolsius. Fit tot de finish. Onderzoek bij de afdeling verzorging KW1C

Ruud Bolsius. Fit tot de finish. Onderzoek bij de afdeling verzorging KW1C Ruud Bolsius Fit tot de finish Onderzoek bij de afdeling verzorging KW1C Om het onderzoek te concretiseren is de volgende vraag geformuleerd: Maken wij als Koning Willem 1 College, afdeling Verzorging

Nadere informatie

Hoe komt het sociaal plan tot stand? Wat kan de LAD voor u doen? Sociaal plan De LAD Leden aan het woord Contact met de LAD I

Hoe komt het sociaal plan tot stand? Wat kan de LAD voor u doen? Sociaal plan De LAD Leden aan het woord Contact met de LAD I Sociaal plan Organisaties zijn continu in beweging. Reorganisaties, fusies of uitbesteding van werk zijn aan de orde van de dag. Voor het personeel heeft dit grote gevolgen. Mensen raken hun baan bijvoorbeeld

Nadere informatie

Inhoud Pesten op de (voetbal)club... 3 De trainer... 3 De verenigen... 3 Wat is pesten?... 3 Het SOVA-model... 3 Het SOVA-model... 4 Eerste fase...

Inhoud Pesten op de (voetbal)club... 3 De trainer... 3 De verenigen... 3 Wat is pesten?... 3 Het SOVA-model... 3 Het SOVA-model... 4 Eerste fase... Pesten Inhoud Pesten op de (voetbal)club... 3 De trainer... 3 De verenigen... 3 Wat is pesten?... 3 Het SOVA-model... 3 Het SOVA-model... 4 Eerste fase... 4 De fase van de stabilisering... 5 De kiem voor

Nadere informatie

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen De gemeentelijke regierol Veel gemeenten ontwikkelen zich vandaag de dag tot regiegemeente. Dat betekent veelal dat ze meer taken uitbesteden, waarbij

Nadere informatie

Programs By Harold Koning Dynamic Wellness Strategies, Florida, USA

Programs By Harold Koning Dynamic Wellness Strategies, Florida, USA Programs By Harold Koning Dynamic Wellness Strategies, Florida, USA Koosstraat 11, Paramaribo, Suriname +597 8513124 www.withincoaching.net info@withincoaching.net Find us on Facebook Welkom! Geachte geïnteresseerde,

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Systemisch Dynamisch Werken voor mensen die met mensen werken

Systemisch Dynamisch Werken voor mensen die met mensen werken Systemisch Dynamisch Werken voor mensen die met mensen werken - intensieve, verrijkende en praktische leerervaring in systeemdynamisch werken - ervaringsgericht leertraject in vijf workshops met opdrachten

Nadere informatie

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen Protocol Ongewenste Omgangsvormen Van De Banketgroep en haar dochtervennootschappen van toepassing vanaf 1 december 2013 Inleiding De Banketgroep wil ongewenste omgangsvormen zoals seksuele intimidatie,

Nadere informatie

Pesten. www.ksktongeren.be. KSK Tongeren Op het Klein Veldje 1, B-3700 Tongeren Tel.: 012/23.82.22 Email: Info@KskTongeren.be

Pesten. www.ksktongeren.be. KSK Tongeren Op het Klein Veldje 1, B-3700 Tongeren Tel.: 012/23.82.22 Email: Info@KskTongeren.be Pesten www.ksktongeren.be KSK Tongeren Op het Klein Veldje 1, B-3700 Tongeren Tel.: 012/23.82.22 Email: Info@KskTongeren.be INHOUDSTAFEL 1 PESTEN OP DE (VOETBAL)CLUB... 3 1.1 De trainer... 3 1.2 De verenigingen...

Nadere informatie

Deskundige ICT - systeembeheerder

Deskundige ICT - systeembeheerder 1. FUNCTIEDOEL De deskundige ICT levert samen met zijn/haar collega s expertise informatie, diensten en producten af aan de interne klanten, met de nodige kwaliteitsvereisten, volgens de juiste procedures

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

Switching on and off. office hours. Internet is booming. Normen vervagen ;-); The Do s and Don ts of E-mail during jjk

Switching on and off. office hours. Internet is booming. Normen vervagen ;-); The Do s and Don ts of E-mail during jjk Switching on and off De impact van smartphone gebruik op het welzijn van de werknemer Daantje Derks Erasmus Universiteit Rotterdam Opzet presentatie Algemeen theoretisch kader Aanleiding/observaties Begripsverheldering

Nadere informatie

De invloedrijke Nederlander

De invloedrijke Nederlander De invloedrijke Nederlander Een onderzoek naar het invloedgedrag van hoogopgeleide werkende Nederlanders Bureau Zuidema 2012 Invloed volgens Zuidema Invloed uitoefenen is een menselijke eigenschap. We

Nadere informatie

Procesdenken en de cultuur van de organisatie

Procesdenken en de cultuur van de organisatie INLEIDING Procesmanagement dient bij te dragen aan de organisatiedoelstellingen zoals HRM en Finance bijdragen aan de organisatiedoelen. Procesmanagement, ook procesgericht werken genoemd, maakt iets bestuurbaar

Nadere informatie

Analysekader: uw verandertraject in kaart!

Analysekader: uw verandertraject in kaart! Analysekader: uw verandertraject in kaart! Op weg naar een toekomstbestendige organisatie Met deelname aan In voor zorg! (IVZ) werkt u aan de toekomstbestendigheid van uw organisatie. De omgeving verandert

Nadere informatie

Omgaan met een moeilijke klas. Susan de Bruin

Omgaan met een moeilijke klas. Susan de Bruin Omgaan met een moeilijke klas Susan de Bruin SWV Amsterdam Zuid-Oost 31 oktober Welkom 39 jaar 10 jaar leerkracht SBAO te Alkmaar Susan de Bruin 6 jaar werkzaam bij Gedragpunt Ambulant begeleider & Trainer

Nadere informatie

Stichting Praktijkonderwijs regio Nijmegen

Stichting Praktijkonderwijs regio Nijmegen Stichting Praktijkonderwijs regio Nijmegen Integriteitcode Versie definitief 1 november 2012 Stichting Praktijkonderwijs regio Nijmegen Integriteitcode versie definitief 1 november 2012 1 Inleiding De

Nadere informatie

Masterclass Conflicten en Samenwerking

Masterclass Conflicten en Samenwerking Masterclass Conflicten en Samenwerking Sandra G.L. Schruijer ProDevInt BV TiasNimbas Business School Universiteit Utrecht s.g.l.schruijer@uu.nl schruijer@yahoo.com Inhoud Domein van conflicten en samenwerking

Nadere informatie

Systeemvisie op Organisatie en Management

Systeemvisie op Organisatie en Management Systeemvisie op Organisatie en Management E.J. Mol 16 Mei 2012 1 Inhoudsopgave 1 SYSTEEMVISIE OP ORGANISATIE EN MANAGEMENT 2 1.1 De organisatie als open systeem.................. 2 1.2 De rol van de manager

Nadere informatie

Wees niet bang om langzaam voorwaarts te gaan, wees alleen bang om stil te staan (Chinese wijsheid)

Wees niet bang om langzaam voorwaarts te gaan, wees alleen bang om stil te staan (Chinese wijsheid) Beleid Mobiliteit Wees niet bang om langzaam voorwaarts te gaan, wees alleen bang om stil te staan (Chinese wijsheid) Inleiding In het strategisch beleidsplan van de stichting staat als een van de vijf

Nadere informatie

1 Ontwikkelgericht leren als doel van competentiemanagement

1 Ontwikkelgericht leren als doel van competentiemanagement 1 Ontwikkelgericht leren als doel van competentiemanagement Competenties en competentiemanagement beginnen gevleugelde woorden te worden. Veel organisaties zien competentiemanagement als een mogelijkheid

Nadere informatie

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 Onderstaande diagnostische vragenlijst bestaat uit 12 items. De score geeft weer in welke mate uw organisatie reactief, responsief, pro-actief

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

Visiedocument: Hostmanship en de Code Verantwoordelijk Marktgedrag

Visiedocument: Hostmanship en de Code Verantwoordelijk Marktgedrag Visiedocument: Hostmanship en de Code DANKZIJ HOSTMAN SHIP IS HET DUS MOGELIJK EEN BELANGRIJKE MEERWAARDE BIEDEN ÉN EEN GOEDE INVULLING GEVEN AAN DE CODE Hostmanship kan de meerwaarde bieden die opdrachtgevers

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

Lerend organiseren en veranderen

Lerend organiseren en veranderen Lerend organiseren en veranderen Hoe zet je je team in zijn kracht? 5 november 2015 - CNV Schoolleiders 1 Opleiden en professionaliseren van schoolleiders G.P.M. (Peter) Snijders MEL Consultant/trainer

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie