Entrepreneurship Education Monitor (EEM) drs. N. de Vries dr. J. Meijaard dr. A. Rauch drs. N. Timmermans

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Entrepreneurship Education Monitor (EEM) drs. N. de Vries dr. J. Meijaard dr. A. Rauch drs. N. Timmermans"

Transcriptie

1 Entrepreneurship Education Monitor (EEM) Tool voor de monitoring van effecten van expliciete aandacht voor ondernemerschap en ondernemendheid in het onderwijs drs. N. de Vries dr. J. Meijaard dr. A. Rauch drs. N. Timmermans Zoetermeer, maart 2009

2 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) EIM Research Reports reference number H publication maart address corresponding author address EIM Bredewater 26 P.O. BOX AA Zoetermeer The Netherlands Phone: Fax: Internet: Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM bv. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM bv. EIM bv aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM bv. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be kopied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM bv. EIM bv does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding De Nederlandse ondernemerschapscentra: ambitie Doelstellingen van de monitoring Streefwaarden Onderzoek naar ondernemerschap 6 2 Het meten van ondernemendheid Ondernemerschap en ondernemendheid Het meten van ondernemendheid 9 3 Aspecten van ondernemendheid Determinanten ondernemendheid 11 4 Analytisch raamwerk Van analytisch raamwerk naar analysemodel 'Kansen zien en kansen grijpen' 20 5 Inzet van het instrumentarium Jaarlijkse (brede) meting Specifieke meting en metingen van 'events' 24 Bijlagen I Bronnen 25 II Vragenlijst met items 27 III Wetenschappelijke meetschalen 31 3

4

5 1 Inleiding In deze rapportage wordt ingegaan op de monitoring van effecten van aandacht voor ondernemerschap in het onderwijs en specifiek op het instrument waarmee ontwikkelingen in dit verband kunnen worden onderzocht (de Entrepreneurship Education Monitor (EEM)). Er wordt kort stilgestaan bij ondernemendheid en ondernemerschap als aparte afhankelijke variabelen. Verder wordt ingezoomd op de aspecten die een rol spelen en de onderlinge samenhang tussen factoren. Ook wordt aangegeven op welke wijze het instrumentarium wordt ingezet voor de effectmeting. 1.1 De Nederlandse ondernemerschapscentra: ambitie In het kader van het stimuleren en verbeteren van het ondernemerschap in Nederland zijn, op uitnodiging van het partnership Leren Ondernemen, een zestal Centra voor Ondernemerschap opgericht 1. Het doel van het partnership is het ondernemerschap meer te stimuleren door hier meer aandacht aan te besteden vanuit het onderwijs. SenterNovem draagt zorg voor de uitvoering van het partnership. De ambitie van de Nederlandse ondernemerschapscentra is om het huidige, nog gefragmenteerde en beperkte aanbod van ondernemerschapsonderwijs aan de verscheidene instellingen te doen uitgroeien tot een samenhangend programma dat alle studenten de mogelijkheid biedt deel te nemen aan, en hen te inspireren tot, ambitieus en grensverleggend ondernemerschap met een internationale oriëntatie en uitstraling. Centraal staat de interdisciplinaire, interfacultaire en interuniversitaire samenwerking en de samenwerking met het bedrijfsleven en regionale overheden en hogescholen, waardoor het ondernemerschapsonderwijs wordt verankerd in de regio. Dat vergroot ook de aantrekkingskracht voor talent, met name van buiten Nederland. Hierdoor komt dit talent beschikbaar, en daardoor vormt het een stimulans voor het in de regio gevestigde bedrijfsleven. De Nederlandse ondernemerschapscentra spiegelen zich met deze ambitie aan succesvolle voorbeelden in het buitenland, in het bijzonder de samenwerking in Cambridge, UK en Boston, VS. 1 Toegekende Centres of Entrepreneurship (Kamerstuk ondernemerschap en onderwijs, 19 november 2008): - Hogeschool van Arnhem en Nijmegen: Gelderland Onderneemt! (GO!). Een samenwerking van de Hogeschool Arnhem en Nijmegen, de hogeschool ArtEZ en de Radboud Universiteit. - Erasmus Universiteit: Holland Program on Entrepreneurship (HOPE). HOPE is een samenwerking van de Erasmus Universiteit, de TU Delft en de Universiteit Leiden. - Universiteit van Maastricht: UM Centre of Entrepreneurship. - Universiteit van Amsterdam - Hogeschool van Amsterdam: Coöperatie Amsterdamse scholen voor Entrepreneurship (CASE). In CASE participeren de Universiteit van Amsterdam, de Vrije Universiteit, de Hogeschool van Amsterdam en INHOLLAND. - Hogeschool voor de Kunsten Utrecht: Centre for Entrepreneurship in the Creative Industrie. - Wageningen Universiteit: Dutch agro-food Network of Entrepreneurship (DAFNE). Het consortium DAFNE is een samenwerking van de Wageningen Universiteit, hogeschool Van Hall Larensteijn, HAS Den Bosch en CAH Dronten. 5

6 1.2 Doelstellingen van de monitoring 1 Het uitbreiden en vernieuwen van het onderwijs gericht op uitdagende inhoud, werkvormen en leeromgeving in alle fasen die van belang zijn bij de ontwikkeling van ondernemerschap: bewust worden/ruiken, beleven/proeven, verdiepen en doen. 2 Het stimuleren van een ondernemende cultuur aan de universiteiten in alle bovenstaande fasen. Hierdoor gaan studenten en medewerkers meer denken in termen van het economisch exploiteren en benutten van hun individuele en gezamenlijke kennis. Vervolgens kan de mogelijkheid van kruisbestuiving en innovatie, die door de combinatie van kennis van de drie partners ontstaat, actief worden benut. Uit de beschrijving van de concrete activiteiten moet blijken dat rekening wordt gehouden met de onderstaande uitgangspunten: universiteitsbrede en/of interuniversitaire benadering (bachelor en master); vrije toegang tot vakken, geen voorkennis noodzakelijk (bachelor); veel aandacht voor extra activiteiten op het gebied van ondernemerschap buiten het curriculum: intensieve inzet van studenten; activiteiten en cursussen zijn toegankelijk voor zowel studenten als medewerkers; ondernemende studenten, onderzoekers en ondernemers moeten zichtbaar zijn; gebruik van moderne onderwijsvormen en -middelen; inspirerende betrokkenheid van het bedrijfsleven; intensieve interactie tussen theorie en praktijk. 1.3 Streefwaarden Op basis van de monitoring en evaluaties moet het gaandeweg het proces mogelijk zijn concrete streefwaarden te formuleren van de impact van het initiatief. Hierbij moet worden gedacht aan streefwaarden qua deelname aan de activiteiten, maar ook aan streefwaarden qua kennis, ondernemende houding en ondernemend gedrag van de studenten en docenten. Voor een goede formulering van deze streefwaarden is het echter wel cruciaal om een goede nulmeting te doen van de kennis, de houding en het gedrag rond ondernemerschap. 1.4 Onderzoek naar ondernemerschap De Entrepreneurship Education Monitor zal onderzoek naar ondernemerschap doen, vooral naar de zelf ingezette veranderingen en de effecten daarvan. Het onderzoek legitimeert de positie van het ondernemerschapsonderwijs én draagt concreet bij aan internationale kennisontwikkeling op dit gebied. Het onderzoek zal direct gericht zijn op: het verbeteren van het onderwijs: docenten ondersteunen door onderzoek te laten uitvoeren naar de 'best practices' in onderwijsmethoden, de ontwikkeling van lesmateriaal en van faciliteiten zoals de Entrepreneurship Labs; de do's and dont's van ondernemerschap onder studenten: onderzoek stimuleren dat de kenmerken en drijfveren van ondernemerschap beslaat in alle fasen van het onderwijs: van het ruiken aan de mogelijkheid om te ondernemen tot het daadwerkelijk runnen van een bedrijf; 6

7 het verbeteren van de kwaliteit en impact van ondernemerschap in het algemeen. Onderzoek wordt opgezet naar de rol van ondernemerschap in de regionale en nationale kenniseconomie. Concrete onderzoekvragen Het onderzoek heeft dus een directe link met de ambities en doelstellingen van het programma als geheel. Hoofdvragen zijn immers: wat is de relatie tussen onderwijs en ondernemerschap onder studenten én wat is de effectiviteit van het hele initiatief? Het gaat hierbij om onderzoeksvragen als: Wat is het directe en indirecte effect van diverse vormen van onderwijs op de houding van studenten ten opzichte van ondernemerschap? Wat is de effectiviteit van de betreffende onderwijsvormen en van buiten het onderwijs vallende activiteiten? Wat is de relatie tussen het onderwijs, de houding van studenten ten opzichte van ondernemerschap en de persoonskenmerken van de studenten? Wat zijn de effecten van een toegenomen ondernemende houding op de algemene studieresultaten? Hoe kan de effectiviteit van het onderwijs in ondernemerschap verder worden verbeterd? 7

8

9 2 Het meten van ondernemendheid 2.1 Ondernemerschap en ondernemendheid Als motor van de economie wordt ondernemerschap al lange tijd bestudeerd en in kaart gebracht. In de ondernemerschapsliteratuur wordt bestudeerd hoe ondernemerschap tot stand komt (determinanten) en welke economische effecten (multipiers) het teweegbrengt. De Europese Unie omschrijft ondernemerschap als het vermogen van individuen om ideeën in daden om te zetten. Dit vereist creativiteit, innovativiteit en het nemen van risico's. Daarnaast omvat het ook vermogen om plan- en projectmatig te werken en doelen te realiseren. In feite wordt hiermee een ondernemende houding neergezet, die op iedereen van toepassing is en de basis vormt om daadwerkelijk ondernemende activiteiten te ontplooien. Deze werkhouding is net zo relevant voor werknemers als voor ondernemers en valt te definiëren als ondernemendheid. Ondernemerschap komt voort uit ondernemendheid en onderscheidt zich door het daadwerkelijk starten van een bedrijf. Ook zijn er naast ondernemendheid ook specifieke vaardigheden nodig voor ondernemerschap, zoals het opstellen van een ondernemingsplan en financiën. In Figuur 1 wordt geïllustreerd hoe ondernemerschap en ondernemendheid tot elkaar staan. Figuur 1 Ondernemendheid en ondernemerschap Entrepreneurial attitude (ondernemendheid): Broadly applicable and the basis for entrepreneurship Transferring ideas into acts Utilization of opportunities Creativity Innovative behavior Risk-taking Achieving goals Specific knowledge and competencies: finance, marketing, planning etc. Entrepreneurship (ondernemerschap): Start and build of own business Bron: Dom, Harkema en Jousma Het meten van ondernemendheid Het gemaakte onderscheid tussen ondernemerschap en ondernemendheid maakt ook uit wanneer en bij wie je dit zou moeten meten. In Figuur 2 is weergegeven welke fasen een individu doormaakt tot deze uiteindelijk een gevestigde ondernemer is geworden. Dit proces tot ondernemerschap is ontleend aan de Global Entrepreneurship Monitor (GEM 2009). In de GEM wordt met name de 'early- 9

10 stage entrepreneurial' activiteit (TEA) gemeten, die bestaat uit het ontluikend ondernemerschap (Nascent entrepreneurship) en het startend ondernemerschap (bedrijven tot 3,5 jaar). De doelgroep bestaat uit alle lagen van de bevolking. Figuur 2 Entrepreneurship Education Monitor (EEM) geplaatst ten opzichte van de GEM EEM GEM (Global Entrepreneurship monitor) Total early - stage Entrepreneurial Activity (TEA) Potential entrepreneur: knowledge and skills Nascent entrepeneur entrepreneur : involved in setting up a business New business owner (up to 3,5 years old) Owner- manager of an established firm (more than 3,5 years old) Conception Firm birth Persistence Bron: EIM 2009 mede op basis van GEM. Het doel is de houding ten opzichte van ondernemerschap te verbeteren en om uiteindelijk tot meer 'early-stage' entrepreneurial activiteit te komen. De nadruk bij Entrepreneurship Education ligt vooral bij de ondernemende houding en de houding ten opzichte van ondernemerschap, met andere woorden: het potentiële ondernemerschap. De Entrepreneurship Education Monitor heeft als doel te bepalen in hoeverre het samenhangende programma van ondernemerschapsonderwijs en de bijbehorende 'events' effect sorteren op een ondernemende houding, de houding ten opzichte van ondernemerschap en de uiteindelijke stappen om daadwerkelijk ondernemer te worden bij de betrokkenen. Door dit laatste mee te nemen in de meting is er enigszins overlap met de meting van GEM (zie Figuur 2). Met de Entrepreneurship Education Monitor is in eerste aanleg expliciet de doelgroep afgebakend tot studenten en docenten in het hoger onderwijs. Dit blijken doorgaans kansrijke groepen voor succesvol ondernemerschap 1. Uiteraard zou de tool ook in andere geledingen van het onderwijs kunnen worden benut. 1 Zie ook diverse studies op in het programma MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). 10

11 3 Aspecten van ondernemendheid Ondernemendheid is een grondhouding, een werkhouding waarbij een individu in sterke mate beschikt over bepaalde eigenschappen en vaardigheden. De mate van ondernemendheid kan op basis van deze competenties (en attitude) worden vastgesteld. In dit hoofdstuk komen de aspecten die een belangrijke rol spelen bij ondernemendheid aan de orde. Deze aspecten vormen de bouwstenen van het monitoringsinstrument voor de Entrepreneurship Education Monitor. 3.1 Determinanten ondernemendheid Een aantal aspecten zijn in sterke mate bepalend of iemand uiteindelijk ondernemer wordt. Deze determinanten van ondernemerschap zijn bijvoorbeeld persoonlijke eigenschappen en/of andere achtergrondkenmerken. Daarnaast zijn andere aspecten zoals karaktereigenschappen en competenties bepalend of iemand ondernemer wordt. Aangezien ondernemerschap voortvloeit uit ondernemendheid is het zeer aannemelijk dat dezelfde determinanten een rol spelen bij de ondernemende houding. Hierna wordt kort ingegaan op de verschillende determinanten en wordt aangegeven welke bronnen hieraan ten grondslag liggen. Voor een compleet overzicht van de vragen zie bijlage II Persoonlijke eigenschappen en achtergrondkenmerken 1 De persoonlijke eigenschappen die van invloed kunnen zijn op de ondernemendheid zijn: leeftijd, geslacht, (type) opleiding, universiteit, etc. Ook de sociaalculturele achtergrond van individuen speelt hierbij een rol. Zo kan het uitmaken of men ondernemers in de familie of naaste kennissenkring heeft. Uiteindelijk wordt bij de monitoring van de Entrepreneurship Education Monitor ook gekeken of men inmiddels al een onderneming is gestart Kennis over ondernemerschap 2 De kennis over ondernemerschap kan op meerdere manieren bepalend zijn. Het kan bijvoorbeeld de houding ten opzichte van ondernemerschap beïnvloeden. Daarnaast kan meer kennis over ondernemerschap ook van invloed zijn op de competenties die men toepast en is dus ook van invloed op de kans van succesvol ondernemerschap. De kenniscomponent is in het monitoringsinstrument voor de Entrepreneurship Education Monitor geoperationaliseerd door onder andere te vragen naar de bekendheid met het begrip ondernemerschap en de bekendheid met determinanten van succesvol ondernemerschap (verschil tussen goede en slechte ondernemers). Ook is gevraagd in hoeverre men openstaat voor nieuwe kennis en informatie Houding ten opzichte van ondernemerschap 3 Een belangrijke output in de monitoring van de Entrepreneurship Education Monitor is de houding die men heeft ten opzichte van ondernemerschap. Hoe posi- 1 Bron: EIM, Bron: ACE, Bron: Kolvereid,

12 tiever studenten en docenten staan tegenover ondernemerschap, hoe groter de kans dat zij zelf ondernemende activiteiten zullen starten. In het monitoringsinstrument voor de Entrepreneurship Education Monitor is de houding opgenomen door te vragen naar de aantrekkelijkheid van ondernemen als carrièrekeuze, de voldoening die ondernemerschap geeft en de mate waarin ondernemerschap past bij de persoonlijke voorkeuren Karaktereigenschappen Ook de karaktereigenschappen zijn van belang voor de ondernemendheid van een persoon. De volgende karaktereigenschappen zijn opgenomen in het monitoringsinstrument voor de Entrepreneurship Education Monitor: creativiteit, motivatie, proactieve houding, flexibele instelling, risicobereidheid, prestatiedrang, geloof in eigen kunnen en sociale oriëntatie. Creativiteit 1 Creativiteit is geoperationaliseerd door te vragen of men door anderen als creatief gezien wordt. Verder is het ook een teken van creativiteit als men aandacht heeft voor zaken buiten de directe verantwoordelijkheid. Ten slotte zijn ook aspecten als het herkennen van nieuwe kansen en originaliteit meegenomen in het monitoringsinstrument voor de Entrepreneurship Education Monitor. Risicobereidheid 2 Een onderscheidend aspect van ondernemerschap is het durven nemen van risico's. Dit is vaak het cruciale verschil tussen een manager en een ondernemer. De risicobereidheid is daarom opgenomen in het monitoringsinstrument voor de Entrepreneurship Education Monitor. Dit is geoperationaliseerd door te vragen naar de bereidheid tot het nemen van risico's, of juist het koste wat koste vermijden hiervan. Ook het hebben van lef en het verkiezen van de bekende weg boven het (mogelijk lucratieve) onbekende zijn aspecten die zijn meegenomen. Geloof in eigen kunnen 3 Het geloof in eigen kunnen (in de literatuur veelal 'self-efficacy' genoemd) is een belangrijke karaktereigenschap die zelfverzekerdheid aangeeft. Het geeft aan in hoeverre men zelf denkt om te kunnen gaan met lastige en onverwachte situaties. Dit zijn verschijnselen die vaak gepaard gaan met ondernemerschap. Hoe sterker het geloof in eigen kunnen, hoe groter de geneigdheid om ondernemer te worden en hoe groter de kans op succesvol ondernemerschap. Middels negen stellingen gebaseerd op de General Self-Efficacy Scale is dit aspect van ondernemendheid in het monitoringsinstrument voor de Entrepreneurship Education Monitor opgenomen. 1 Bronnen: Zhou, Tierney, Bron: Gomez & Balking, Bron: Schwarzer et al.,

13 Flexibele instelling 1 Om met onverwachte gebeurtenissen om te kunnen gaan moet men niet alleen in eigen kunnen geloven maar ook een bepaalde mate van flexibiliteit bezitten. Dit wordt gemeten door te vragen naar het aanpassingsvermogen en de mate waarin men onverwachte situaties als uitdaging ziet. Flexibiliteit is als zodanig opgenomen in het monitoringsinstrument voor de Entrepreneurship Education Monitor. Prestatiedrang 2 De 'need for achievement' (prestatiedrang) is een karaktereigenschap die in de grote hoeveelheid aan studies naar ondernemerschap het vaakst in relatie wordt gebracht met ondernemen. Prestatiedrang wordt gemeten door te vragen naar het belang dat men eraan hecht om meer te doen dan anderen. Ook wordt prestatiedrang gemeten door de perceptie van anderen erbij te betrekken, zoals: hoe hard anderen denken dat men werkt, of hoe ijverig men is. Ten slotte is in het monitoringsinstrument ook de eigen gedrevenheid meegenomen, door te vragen of men zich volledig inzet, ook als een doel onhaalbaar lijkt, of dat men moeilijk lastige klussen naast zich neer kan leggen. Sociale oriëntatie 3 Ondernemers hebben veel te maken met verschillende (onbekende) mensen, en met nieuwe kringen. De sociale oriëntatie is dus een karaktereigenschap die belangrijk is voor de mate waarin men gemakkelijk contacten met anderen en onbekenden legt. In het monitoringsinstrument is dit opgenomen door te vragen in hoeverre men met andere mensen overweg kan en hoe gemakkelijk men met onbekenden in gesprek raakt. Ook wordt gevraagd of men het leuk vindt om onder de mensen (nieuwe kringen) te zijn, of om met anderen te praten Competenties Naast persoonskenmerken en karaktereigenschappen zijn er ook vaardigheden/competenties die specifiek gelden bij ondernemendheid. De volgende competenties zijn opgenomen in het monitoringsinstrument: analytisch vermogen, organiserend vermogen, proactieve houding, communicatieve vaardigheden, en het kunnen motiveren van anderen. De competenties zijn trainbaar en dus verder te ontwikkelen. Er zijn meer stimuli te ontwikkelen die een invloed kunnen uitoefenen, dan bijvoorbeeld bij karaktereigenschappen. Analytisch vermogen 4 Het analyseren van problemen en het kunnen scheiden van hoofdzaken en bijzaken is een cruciale vaardigheid bij het nemen van beslissingen. Dit analytisch vermogen is daarom ook opgenomen. Aan de deelnemers wordt gevraagd of zij makkelijk een onderscheid kunnen aanbrengen tussen feiten en meningen, of zij problemen goed kunnen definiëren en of zij in een brij van informatie snel de 1 Bron: Driessen, Bron: Modick, Bron: Driessen, Bronnen: Lans,

14 grote lijnen kunnen vinden. Ook het op een rij zetten van voor- en nadelen is onderdeel van deze competentie. Organiserend vermogen Het organiserend vermogen is van belang om gestructureerd te werken en kan bij het vormen van een onderneming bepalend zijn voor succes. In eerste instantie wordt rechtstreeks gevraagd aan de deelnemers of zij goed kunnen organiseren en werk kunnen structureren. Daarnaast is het stellen van concrete en realistische doelen ook onderdeel van het organiserend vermogen. Ten slotte is kritisch volgen en controle houden op de voortgang van bijvoorbeeld een planning ook van belang bij het organiserend vermogen van een individu. Proactieve houding 1 Een proactieve houding hangt samen met het nemen van initiatief en met vooruitdenken over situaties. Dit zijn zeer nuttige competenties voor het starten van een onderneming. In het monitoringsinstrument voor de Entrepreneurship Education Monitor is dit aspect ingebracht door te vragen of mensen initiatief tonen als iets hen niet bevalt, of het initiatief juist aan anderen laten. Verder komt aan de orde of mensen de 'status quo' willen uitdagen en vaak de drijvende kracht zijn achter constructieve veranderingen. Anderen kunnen motiveren 2 Het kunnen motiveren van anderen is een andere belangrijke competentie. Dit is geoperationaliseerd door te vragen hoe men anderen kan motiveren, enthousiast kan krijgen, weet uit te dagen of hoe men erin slaagt het beste uit mensen te halen. Het gaat er uiteindelijk om dat ondernemende personen anderen mee laten doen, zonder dat deze zich gedwongen voelen Ondernemendheid en ondernemend gedrag Een belangrijke output uit de monitoring is de ondernemendheid c.q. het ondernemend gedrag van studenten. Aan de hand van gedragsvariabelen wordt gekeken of een student ondernemend gedrag vertoont. Een voorbeeld daarvan is de vraag of men wel eens goederen of andere zaken verkoopt op internetsites (bijvoorbeeld via Marktplaats of ebay). Een ander voorbeeld is of men in een winkel wel eens korting bedingt op een reeds geprijsd artikel. En zo zijn meerdere gedragsvariabelen denkbaar die de ondernemendheid van studenten kunnen meten Zelfcontrole 3 Naast alle mogelijkheden kan een individu ook allerlei bezwaren opwerpen om ondernemer te worden. Men kan de haalbaarheid van een eigen onderneming als niet realistisch beschouwen. Uiteindelijk zijn personen die aangeven meer zelfcontrole te hebben over het worden van een ondernemer meer ondernemend. Ook het inschatten van de zelfcontrole als ze eenmaal gestart zijn, is meegenomen in het monitoringsinstrument. 1 Bron: Bateman and Crant, Bronnen: Deci, McAuley. 3 Bronnen: Kolvereid,

15 3.1.8 Animo ondernemerschap (of ze het daadwerkelijk willen) 1 Het animo om een bedrijf te starten is een belangrijke indicator voor de monitoring van het ondernemerschapsonderwijs, omdat deze groep een belangrijk broeinest is voor het daadwerkelijk ondernemerschap. Slechts weinigen zijn per ongeluk een (succesvol) bedrijf gestart zonder de wil om ondernemer te worden. In het monitoringsinstrument is dit geoperationaliseerd door te vragen naar de intentie om ooit een onderneming te starten en ook of deze overweging serieus is. Verder is gevraagd hoe groot men de kans acht om binnen 10 jaar een bedrijf te hebben gestart. Ook is gevraagd of men er alles voor over heeft om ondernemer te worden Wel of niet een onderneming opstarten (output III) Het daadwerkelijk actie ondernemen om ondernemer te worden valt onder het nascent entrepreneurship. Er worden kansen gegrepen. Men zet bijvoorbeeld stappen om zich in te schrijven bij de Kamer van Koophandel, of schrijft een businessplan, is op zoek naar bedrijfsruimte etc. De belangrijkste output is natuurlijk het aandeel studenten dat inmiddels al een bedrijf is gestart en runt. Dit kan al dan niet een overgenomen bedrijf zijn. Ook de studenten die een bedrijf hebben gehad, maar dit inmiddels niet meer runnen zijn een interessante indicator voor het succes van het ondernemerschapsonderwijs. 1 Bronnen: Lian & Chen

16

17 4 Analytisch raamwerk Onderstaand kader vormt de basis van de Entrepreneurship Education Monitor. Figuur 3 Analytisch raamwerk Entrepreneurship Education Monitor Achtergrondkenmerken - Leeftijd - Geslacht - Invloed familie/vrienden - Type opleiding - Wel of niet ondernemer - Omgeving als ondernemer actief Output I: Houding ten opzichte van ondernemerschap. - Meer voordelen dan nadelen - carriere als ondernemer is aantrekkelijk - Ondernemen past bij persoonlijke voorkeuren - Wel of niet vrije tijd opofferen - Animo ondernemerschap: - Wel of niet daadwerkelijk ondernemer willen worden - Binnen 10 jaar ondernemer willen zijn - welke type onderneming spreekt meest aan? - Alleen of met anderen starten? Output III: Wel of niet stap nemen om onderneming te starten - Nascent entrepreneurs - Onderneem stappen bedrijf te starten - 3 jaar geleden bedrijf gestart of overgenomen - Ooit een onderneming gehad en nu niet meer Kennis van ondernemerschap - Weten wat ondernemerschap inhoudt - Onderscheid goede en slechte ondernemers - Kan nog bijleren op gebied ondernemerschap Karakter student Ondernemend profiel: - 13 aspecten in spinnenwebdiagram - Creativiteit - Flexibele instelling 1 - Risicobereidheid - Prestatiedrang - Geloof in eigen kunnen - Sociale oriëntatie Output II: Ondernemendheid/ ondernemendgedrag - Iets op marktplaats/ebay te koop aanbieden - Bedingen korting in winkels - Als verenigingslid van actief in de organisatie - Altijd op de hoogte van laatste ontwikkelingen van een hobby Competenties - externe oriëntatie - Analytisch vermogen - Organisatorisch vermogen - Proactieve houding - Netwerken - Flexibele instelling 1 - Gestructueerd werken - Communicatieve vaardigheden - Anderen kunnen motiveren - Probleem oplossend vermogen Zelf-controle - wel of niet haalbaar om ondernemer te worden Bron: EIM

18 Achtergrondkenmerken De achtergrondkenmerken en sociaal-culturele omgeving van de studenten zijn een uitgangspunt. Dit wordt bepaald aan de hand van persoonlijke kenmerken en aanraking met ondernemerschap in de directe omgeving. Ook wordt meegenomen of iemand reeds ondernemer is. De aanname is dat deze uitgangssituatie gegeven is en niet onder de directe invloed valt van de impulsen vanuit het onderwijs en 'events'. Wel heeft deze uitgangssituatie zo zijn weerslag op de houding ten opzichte van ondernemerschap. Iemand die uit een ondernemersgezin stamt kijkt anders aan tegen het starten van een eigen onderneming dan iemand die daar nog nooit direct mee in aanraking is gekomen. Kennis over ondernemerschap De kennis over ondernemerschap staat in relatie tot de achtergrondkenmerken. Dit kan bijvoorbeeld doordat eerdere ervaringen met ondernemerschap meer inzicht opleveren, maar ook doordat de kennis (of juist een gebrek aan ondernemerschapskennis) een stimulans is om een bepaald type opleiding te volgen. Ook kennis is een factor die van invloed is op de houding ten opzichte van ondernemerschap. Kennis (over ondernemerschap) valt echter wel binnen de invloedssfeer van het onderwijs. Dit is een duidelijk te sturen impuls. Output: Houding ten opzichte van ondernemerschap Een positieve houding ten opzichte van ondernemerschap komt tot uiting als men bijvoorbeeld het ondernemerschap prefereert boven werknemerschap. De voordelen die het ondernemerschap met zich meebrengt worden dan meer gewaardeerd dan de voordelen van het werknemerschap. Zoals hierboven is aangegeven, wordt dit positief beïnvloed door meer kennis over ondernemerschap en bepaalde achtergrondkenmerken (bijv. ondernemersfamilie). Karakter en competenties (vaardigheden) Ondernemend gedrag wordt mede gevormd door de karaktereigenschappen en de competenties van individuen. Hoe creatiever, gemotiveerder en meer risicobereid iemand bijvoorbeeld is, des te groter is de kans om ondernemend gedrag te vertonen. Tevens helpt het als iemand over bepaalde competenties beschikt, zoals analytisch en organisatorisch vermogen, netwerkvaardigheden et cetera. Dan is eveneens de kans op meer ondernemend gedrag aanwezig. Het karakter en de competenties van personen staan in relatie tot elkaar. Door bepaalde competenties beter te ontwikkelen zijn individuen in staat om karaktereigenschappen beter naar voren te laten komen. Bijvoorbeeld het verbeteren van het analytisch vermogen stelt personen beter in staat om risico's in te schatten, en dit kan de risicobereidheid doen toenemen. Ondernemende personen kenmerken zich doordat bepaalde karaktereigenschappen sterk aanwezig en specifieke vaardigheden voor ondernemerschap goed ontwikkeld zijn. De competenties zijn makkelijker te ontwikkelen en hier valt vanuit het ondernemerschapsonderwijs dus het een en ander te stimuleren. Karaktereigenschappen zijn meer persoonseigen, maar kunnen dus door middel van het trainen van competenties beïnvloed worden. Output: Ondernemend gedrag (ondernemendheid) De houding ten opzichte van ondernemerschap en ondernemend gedrag (ondernemendheid) hangen met elkaar samen. Een positieve houding ten opzichte van 18

19 het ondernemen kan bijvoorbeeld gepaard gaan met een meer ondernemende houding en meer ondernemend gedrag. Aan de andere kant is het denkbaar dat het uitvoeren van ondernemende activiteiten een positief effect teweeg kan brengen in de houding: men kan ondernemen als een serieuze optie gaan zien. Dit kan bijzonder goed gestimuleerd worden door bijvoorbeeld het opzetten van studentondernemingen. Animo voor ondernemerschap De wil om daadwerkelijk ondernemer te worden is het animo voor ondernemerschap. Dit kan onmiddellijk aanwezig zijn, maar ook op termijn, zoals bijvoorbeeld de komende 10 jaar. Binnen de fase van het potentiële ondernemerschap vormt dit een belangrijke brug, omdat men in deze fase bijvoorbeeld al nadenkt over het type onderneming, of omdat men alleen of met anderen een onderneming wil starten. Output: Daadwerkelijke stappen om een onderneming te starten Deze outputindicator omvat het nascent entrepreneurship zoals omschreven in de GEM (Bosma et al. 2009). Dit is het ontluikende ondernemerschap, waarbij de ondernemer in spe al stappen onderneemt om de onderneming te starten. Dit kan bijvoorbeeld de inschrijving bij de Kamer van Koophandel zijn, of het schrijven van een businessplan. Daarnaast wordt in het monitoringsinstrument gekeken of deelnemers aan het ondernemerschapsonderwijs ooit in het verleden een bedrijf zijn gestart of hebben overgenomen. De daadwerkelijke stap tot het ondernemerschap is afhankelijk van het animo voor ondernemerschap. Tevens is de zelfcontrole van invloed op de mogelijke stappen tot ondernemerschap (de inschatting van haalbaarheid van een eigen onderneming). 4.1 Van analytisch raamwerk naar analysemodel Voor een modelmatige benadering staat ons de volgende opzet voor ogen. ( c, L,,, ) Houding st = f st Gst Ost ONDst, K st met: c= constante L= leeftijd G= geslacht O= ondernemers in familie of kennissenkring OND= op moment ondernemer K= niveau van kennis op gebied van ondernemerschap s en t zijn indicatoren voor opleiding en jaar. Ondernemendheid st = f ( c, EO,,,,,,,,,, ) st SOst Cst M st OV st N st PAst FI st Rst PDst GK st met: c= constante EO= Externe oriëntatie SO= Sociale oriëntatie C= creativiteit M= Motivatie 19

20 OV= organisatorische vaardigheden N= netwerken PA= ProActieve houding FI= flexibele instelling R= risicobereidheid PD= prestatiedrang GK= Geloof in eigen kunnen s en t zijn indicatoren voor opleiding en jaar. ( c, houding,, ) Startenst = f st Ondernemendheid st KPst, Ast met: c= constante houding= houding ten opzichte van ondernemerschap ondernemendheid= is de mate van ondernemendheid van een student KP= Knelpunt om ondernemer te worden A= Animo om daadwerkelijk ondernemer te worden s en t zijn indicatoren voor opleiding en jaar. 4.2 'Kansen zien en kansen grijpen' Door het Kenniscentrum Handel 1 is een onderscheid gemaakt tussen ondernemendheid en ondernemerschap. Ondernemerschap wordt gezien als het creëren van waarde, het overgaan tot daadwerkelijk presteren in een ondernemingsvorm. Ondernemendheid wordt eerder gezien als het herkennen en benutten van kansen. Dit onderscheid tussen kansen zien en kansen grijpen is ook opgenomen in het monitoringsinstrument voor het ondernemerschapsonderwijs. Kansen zien In het adviesdocument van het Kenniscentrum Handel stelt men het volgende hierover: 'Een ondernemende persoon is nieuwsgierig, alert en geïnteresseerd. Bij de één richt dit zich meer op mensen, bij de ander op techniek en bij weer een ander op gebeurtenissen, maar voor alle drie geldt dat de blik heel breed is. Een ondernemende persoon heeft geen oogkleppen op. Een ondernemende persoon is intuïtief, creatief en optimistisch. Hij ziet overal mogelijkheden voor handel of verbetering. Hij is daarin soms ook naïef of onbescheiden: hij laat zich in eerste instantie meestal niet hinderen door een gebrek aan geld, kennis of andere middelen. Met zijn vindingrijkheid en een toekomstvisie kan hij goed omgaan met steeds wisselende situaties.' Hiermee worden bij het zien van kansen de creatieve en innovatieve karaktereigenschappen en competenties benadrukt. Ook worden accenten gelegd bij vraaggerichtheid en flexibiliteit. Kansen grijpen Iemand die kansen grijpt heeft meer animo voor ondernemerschap en bezit ook een bepaalde actiegerichtheid. Het adviesdocument stelt: 'Een ondernemende 1 Kenniscentrum Handel, 2008, Adviesdocument ondernemendheid en ondernemerschap. Juli

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Tilburg University. Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988. Link to publication

Tilburg University. Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988. Link to publication Tilburg University Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen, T. M. M. (1988). Psychologisch marktonderzoek.

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs The Relationship between Existential Fulfilment, Emotional Stability and Burnout

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers The Influence of Job Demands and Job Resources on Psychological Fatigue and Work Satisfaction

Nadere informatie

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Need To Know info Introductie Kennismaking Opzet van colleges, hoe wordt er getoetst Wat gaan we de

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers VBO Woonindex Vierde kwartaal 2008 drs. J.J.J. Donkers Zoetermeer, 7 januari 2009 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Academie voor digital entertainment

Academie voor digital entertainment Academie voor digital entertainment Opleidingen in de academie: International Media and Entertainment Management en International Game Architecture and Design Reden om te participeren in het project: uitvalpercentage

Nadere informatie

De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur. Masterclass 3

De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur. Masterclass 3 De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur Masterclass 3 De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur Thomas Friedman (2005) The world is flat Onderwijs is zeer traag

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie