Nanotechnologie GEWIKT ENGEWOGEN.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nanotechnologie GEWIKT ENGEWOGEN. www.nanosoc.be"

Transcriptie

1 Nanotechnologie GEWIKT ENGEWOGEN

2

3 Inhoudstafel 1 Werkwijze Wat is nanotechnologie 2 Waarom deze brochure 3 Hoe zijn we te werk gegaan 4 Wat leest u in deze brochure 6 Wie zijn onze Partners 7 Domeinen Nano & gezondheid 9 Meer en betere gezondheidsinformatie: een garantie voor een zorgeloos bestaan? 9 Prikkelen en genezen 10 Nanomatrix 14 Out of control 16 Reacties van het burgerpanel 19 Nano & nieuwe materialen 21 Hoe leiden we de complexiteit van technologie in goede banen? 21 An Inc. Convenient truth 22 Nooit meer solden 25 Oeps, de lucht is vuil 28 Reacties van het burgerpanel 31 Nano & de slimme omgeving 33 Hoe mens zijn in een netwerk van computers? 33 Nanopuber 34 Opa en oma wonen in de tuin 39 Verzekeringspolis Win for life 42 Reacties van het burgerpanel 45 Inhoudstafel

4 2 Wat is nanotechnologie NANOTECHNOLOGIEËN ZIJN GEBASEERD OP DE STUDIE EN MANIPULATIE VAN MATERIALEN OP DE SCHAAL VAN ATOMEN, MOLECULEN EN SUPRAMOLECULAIRE STRUCTUREN. Mensenhaar is n keer dikker Een nanometer (nm) is het miljardste deel van een meter. Ter illustratie: een mensenhaar is nog veel te dik voor de nanoschaal en heeft een doorsnede van nm. Een watermolecule meet bijna 0,3 nm. Geen sciencefiction Op deze geringe schaal vertonen nanodeeltjes bijzondere kwaliteiten. Ze bezitten andere fysische en elektrische eigenschappen en lokken andere chemische reacties uit. Er bestaan nu al nanotechnologische toepassingen in heel diverse domeinen. Nanomaterialen worden gebruikt in computers en elektronica, in zonnebrandcrème en cosmetica, textiel en coatings, voeding en medische toepassingen, sportartikelen en zuiveringsinstallaties, constructie- en verpakkingsmaterialen, auto s en legertuig. Het belang Nanotechnologie is een booming business en zal onze maatschappij grondig veranderen. Dit lokt heel wat vragen uit. Willen we wel meer technologie in ons leven? Welke impact zullen nanotechnologieën hebben op onze gezondheid en op de kwaliteit van ons milieu? Garandeert die technologie ons meer veiligheid of net niet? Zullen nanotechnologieën ons helpen bij een duurzamer gebruik van grondstoffen en energie? Dragen ze bij tot onze autonomie of worden we juist meer afhankelijk van technologie? En wat met onze privacy? Volgens de Dikke van Dale nano- als voorvoegsel in namen van maten en eenheden ter aanduiding van het miljardste deel van het in het grondwoord genoemde (10-9 ) (symb. n): nanobrug, nanofarad, nanogram, nanokelvin, nanometer, nanopascal, nanoseconde l l <Lat. Nanus (dwerg) nanoloog (de (m.); nanologen) iem. die studie maakt van dwergen nanotechnologie (de (v.); -ën) technologie die zich bezighoudt met de ontwikkeling van materialen en componenten die het formaat hebben van individuele atomen en moleculen, nl. 0,1 tot ongeveer 100 nanometer Gewikt en gewogen

5 Waarom deze brochure 3 Nanotechnologieën voor de Maatschappij van Morgen, kortweg NanoSoc, is een onderzoeksproject gefinancierd door de Vlaamse Overheid, meer in het bijzonder door het Instituut voor de aanmoediging van Innovatie door wetenschap en technologie in Vlaanderen (IWT). Het project wil inzicht geven in de maatschappelijke veranderingen, die gepaard kunnen gaan met de nieuwste ontwikkelingen op vlak van nanotechnologie. Hiervoor hebben onderzoekers uit de humane en exacte wetenschappen samengewerkt met een groep gewone burgers. De resultaten van dit onderzoek kunnen nanotechnologen aanzetten om stil te staan bij vragen als: > Welke richting moet het onderzoek uitgaan? > Hoe springen we om met leemten in onze wetenschappelijke kennis? > Hoe zullen gebruikers en de maatschappij reageren op de nieuwe technologieën? Burgerpanel: In theorie kan je alles maken met nanotechnologie. Onderzoekers moeten gericht onderzoek doen, op basis van weloverwogen keuzes. Ze moeten de zaken ontwikkelen die echt noodzakelijk zijn voor onze maatschappij en niet vergeten om bij- van hoofdzaken te onderscheiden! Werkwijze

6 4 Hoe zijn we te werk gegaan We zijn vertrokken van verhalen. Het zijn geen wetenschappelijk onderbouwde scenario s, noch pure verzinsels; wel verhalen die een idee geven hoe de toekomst er dankzij nanotechnologie misschien zal uitzien. Deze verhalen bevatten fictieve elementen en borduren tegelijk voort op het wetenschappelijke onderzoek naar nanotechnologie. > Hoe zijn we tot die verhalen gekomen In totaal zijn een 60 tal Vlamingen - een gemengde groep van nanotechnologen, ambtenaren, sociale wetenschappers en geïnteresseerde burgers aan de slag gegaan om voor zichzelf enkele verhaaltjes neer te pennen over hoe zij toekomsten met nanotechnologie zien. Er is rond drie verschillende thema s gewerkt: nano & gezondheid, nano & nieuwe materialen, nano & slimme omgeving. Burgerpanel: Ik vind het zeer positief dat de maatschappij van het begin betrokken is. Dat is belangrijk, wil men nieuwe technologieën echt een kans geven. Zelf ben ik ervan overtuigd dat technologie vooruitgang betekent in onze maatschappij. Het is daarom aangenaam te weten dat die maatschappij vooraf zijn zeg heeft mogen doen. Het NanoSoc-team heeft uit deze vertelsels stellingen afgeleid, zoals deze: Nanotechnologische toepassingen zullen vooral met succes ingezet worden om mensen te beschermen tegen verslechterende milieuomstandigheden, eerder dan om milieuproblemen zelf aan te pakken. Deze uitspraken zijn dan ter goedkeuring opnieuw voorgelegd aan de groep en uit deze commentaren kon het NanoSoc-team afleiden wat de deelnemers zoal bepalend vinden voor onze nanotoekomst. Eén van die factoren was bijvoorbeeld de economische aantrekkelijkheid van nanotechnologie. Met die ideeën in het achterhoofd hebben de deelnemers vervolgens hun creativiteit de vrije loop gelaten en in kleurrijke tekeningen hun visie op de toekomst afgebeeld. Hierbij was een professionele schrijver aanwezig, die op basis van zijn indrukken enkele verhalen verzonnen heeft. Over elk van die thema s heeft onze auteur drie verhalen geschreven, dus negen in totaal. > Waarom per se verhalen We hebben gekozen voor toekomstverhalen en niet voor wetenschappelijke uiteenzettingen, omdat verhalen wetenschappers aanzetten om kritisch na te denken over de keuzes van vandaag. Door de verhalen te laten groeien in dialoog tussen burgers en experts, bevatten ze ook begrippen die vreemd zijn aan het discours van de nanotechnoloog. Zo n kruisbestuiving kan het debat over nanotechnologie alleen maar verrijken. De inhoud van een verhaal is bovendien nooit onder één noemer te vatten en nodigt dus uit tot discussie en debat. In tegenstelling tot een wetenschappelijke uiteenzetting is een verhaal tenslotte ook toegankelijk voor een breed publiek. Iedereen die het leest, kan zich een eigen mening vormen. Burgerpanel: Zaten hier wel de juiste mensen rond tafel? Uit de aanwezigheid van universitairen meen ik te mogen opmaken dat wetenschappers bereid zijn te luisteren naar de burger. Ik heb helaas geen vertegenwoordigers van de industrie gezien. Misschien zijn ze weggebleven, uit concurrentieoverwegingen. Dat zou kunnen. Desondanks blijft dit een mooi initiatief, ook al vraag ik me af of de resultaten ervan echt wel zullen wegen op wat de industrie doet. Gewikt en gewogen

7 > Wat zijn burgerpanels Eén van de doelstellingen van het NanoSoc-project is te achterhalen hoe burgers over nanotechnologie denken. Daarom wilden we uitzoeken wat burgers belangrijk vinden, waar zij waarde aan hechten. Dat was geen makkelijke opdracht, want waarden zijn niet direct observeerbaar. Ze komen maar aan de oppervlakte als mensen handelen en communiceren. 5 Daarom hebben we gevraagd aan drie panels burgers met heel uiteenlopende sociale achtergronden, om de toekomstige werelden die geschetst worden in de verhalen te bezoeken en zich vragen te stellen zoals: HOE VOELT HET OM TE LEVEN IN ZO N NANOTOEKOMST? HOE IS HET OM IN ZO N WERELD KINDEREN TE KRIJGEN, TE WERKEN, ZICH TE VERPLAATSEN, ZICH TE ONTSPANNEN, OUD OF ZIEK TE WORDEN? Nano NU >> Kuntswerk -Yota2 van Louis De Cordier, fotograaf - Dann Een professionele acteur heeft daartoe samen met de burgers een rollenspel opgezet waarbij ze scènes hebben gespeeld uit de verhalen. Terwijl de ene helft van de groep acteerde, observeerde de andere helft en omgekeerd. Aan de acteurs en aan de observatoren is dan gevraagd om na te denken over wat ze zagen en hoe ze zich daarbij voelden. Het NanoSoc-team heeft die ervaringen vertaald naar waarden en heeft ook gepolst welke waarden volgens de deelnemers onderhevig kunnen zijn aan verandering. Burgerpanel: Wat ik gemist heb, is een vooruitblik op de maatschappelijke relevantie van nanotechnologie. Ik had misschien toch iets meer willen weten over welke mogelijkheden deze technologie zal scheppen om wereldwijde problemen aan te pakken zoals hongersnood, het gebrek aan water, mensen die elke dag moeten strijden om in leven te blijven Werkwijze

8 6 Wat leest u in deze brochure In deze brochure kan u negen verhalen lezen. In de kantlijn staan enkele citaten van de burgerpanels. Zij vertolken de gevoelens, de ervaringen, de waarden en de appreciaties die burgers hebben geuit bij het lezen en bediscussiëren van de verhalen. Nadien volgt ook telkens een aparte rubriek met reacties van het burgerpanel. Daarin worden alle bedenkingen kort en krachtig samengevat. Ofschoon altijd wordt aangenomen dat Jan Modaal niet openstaat voor nieuwe technologieën, blijkt uit ons onderzoek precies het tegenovergestelde. Een doorsnee burger is heel goed in staat om met zin voor nuance zijn gevoelens ten opzichte van nieuwe ontwikkelingen meestal een mengeling g van enthousiasme en bezorgdheid te uiten. Behalve onze burgerpanels hebben ook drie groepen nanotechnologen zich nanotoekomsten verbeeld en er zich in ingeleefd. Zodra we rond zijn met het verwerken van die gegevens, brengen we een andere brochure uit. Wij hopen alvast dat deze brochure u stof tot nadenken mag geven. Veel leesplezier! STAPPEN IN ONS ONDERZOEK Het NanoSoc-team stap 1: verbeelding van nanotoekomsten in verf en verhaal stap 2: inleefsessies met burgers stap 3: verbeelding- en inleefsessies met nano-wetenschappers stap 4: stakeholders toetsen hun agenda s aan nieuwe vragen stap 5: integratie van de geleerde lessen in een oefening van strategische onderzoeksplanning Gewikt en gewogen

9 Wie zijn onze Partners Gefinancierd door het Instituut voor de aanmoediging van Innovatie door wetenschap en technologie in Vlaanderen (IWT). 7 Nanotechnologieën houden, net als alle nieuw opkomende technologieën, beloftes en gevaren in. Met het NanoSoc-project willen wij de mogelijkheden onderzoeken om in Vlaanderen hierover reflectie op gang te brengen. In de eerste plaats in middens van onderzoekers zelf, werkzaam in instituten, universiteiten of bedrijven. Verder ook in een open communicatie met overheden en burgers. We verwachten dat een dergelijk reflectieproces onderzoeksgemeenschappen zal helpen om bewust rekening te houden met bezorgdheden en verwachtingen die leven in de samenleving. UNIVERSITEIT ATNWERPEN UNIVERSITEIT ANTWERPEN K.U.LEUVEN IMEC De onderzoeksgroep Technology Assessment (TA) van de Universiteit Antwerpen onderzoekt het samenspel tussen maatschappelijke verandering en de dynamiek van wetenschap en technologie. In het NanoSoc project wil de groep visies op en keuzes voor een toekomst met nanotechnologieën zichtbaar maken. Ze doet daarvoor beroep op kennis en verbeelding van zowel ontwikkelaars als gebruikers van nanowetenschap en -technologie. De TAgroep hoopt op die manier reflectie en debat op gang te brengen over behoeften en alternatieve technologiepaden in dit domein. EMAT, als elektronenmicroscopie groep, werkt al jaren met nanomaterialen en poogt het belang van die nanomaterialen op een begrijpelijke manier over te brengen aan de burger. Als wetenschappers zijn we ons bewust van de enorme mogelijkheden en vernieuwende impact van de nanomaterialen voor de moderne technologie. In parallel bestuderen we het effect van de verspreiding van nanodeeltjes in de lucht. Via NanoSoc vinden we een medium om de communicatie met de burger aan te gaan en een win-win situatie te creëren. Prof. Dr. Johan De Tavernier en ir. Johan Evers vertegenwoordigen het Centrum voor Wetenschap, Technologie en Ethiek in het NanoSoc consortium. Dit centrum van de K.U.Leuven wil via debat en onafhankelijk onderzoek de maatschappelijke en ethische reflectie over nieuwe ontwikkelingen in wetenschap en technologie stimuleren door te laten zien welke dynamiek ze teweeg brengen en hoe ze straks ons dagelijkse leven zullen bepalen. Met dit project wil CWTE vanuit ethische hoek een bijdrage leveren in het verkennen en duiden van belangrijke maatschappelijke en ethische vragen die nanotechnologie ongetwijfeld in de nabije toekomst zal opwerpen. IMEC draagt bij tot het NANOSOC project met een reflectie over de twee wetenschappelijke casussen bio op chip en slimme omgeving. Het is de bedoeling een beter inzicht te verwerven in de impact die de verspreiding van nanotechnologie zal hebben op de wijze waarop wetenschap en technologie door de brede maatschappij gepercipieerd worden. Tevens zal worden onderzocht hoe de onderzoeksagenda s van IMEC beter kunnen afgestemd worden op de huidige maatschappelijke prioriteiten. Werkwijze

10 8 Bio-on-Chip Gewikt en gewogen

11 Nano & gezondheid 9 Meer en betere gezondheidsinformatie: een garantie voor een zorgeloos bestaan? Het onderzoek naar medische nanotechnologie staat nog in de kinderschoenen. Maar er beweegt heel veel. Nu al behandelt men Parkinson-patiënten met diepe hersenstimulatie, krijgen diabetespatiënten een insuline-implantaat, of is instant screening van bloedstalen met behulp van speciale chips mogelijk. In de nabije toekomst zullen bijvoorbeeld hartcellen-op-chip de ontwikkeling van gepersonaliseerde medicijnen toelaten. Op nano-partikels die kankercellen in het lichaam zullen bestrijden, dienen we nog even langer te wachten. Bio-on-chip technologie maakt een koppeling tussen biologische (proteïnen, DNA, cellen, weefsel, ) en micro- of nano-elektronica. Via deze koppeling kan informatie uitgewisseld worden in twee richtingen. Een bio-on-chip sensor vertaalt biologische veranderingen in een elektrisch signaal. Zo kan men de aanwezigheid detecteren van bepaalde stoffen of van activiteit in een staaltje (bijvoorbeeld, water of lucht) of in het lichaam. Een bio-on-chip actor vertaalt een elektrisch signaal in een biologisch effect. Denk daarbij bijvoorbeeld aan implanteerbare insuline-pompjes, een pacemaker voor het hart of aan een vorm van hersenstimulatie. Wat de promotoren van deze technologieën drijft, is de zoektocht naar nieuwe toepassingen die ons helpen bij het waken over onszelf, onze naasten en onze omgeving. Het gaat om applicaties die toelaten de eigen gezondheid en die van onze dierbaren op te volgen en te verbeteren. Ontwikkelingen met betrekking tot bio-on-chip spelen in op onze hang naar zorgeloosheid en op bredere maatschappelijke ontwikkelingen, zoals: > een toenemende individualisering, waarbij mensen meer controle willen over het eigen lot en leven. Deze evolutie gaat samen met een afnemend vertrouwen in de capaciteiten van overheden, instituties en experts. Wij willen liever zelf beslissingen nemen en ons leven naar eigen goeddunken inrichten; > een groeiende aandacht voor gezondheid en, daarmee gepaard gaand, een toenemende commercialisering van gezondheid dat tot een product verwordt. Bio-on-chip-toepassingen zullen moeten voldoen aan enkele technologische vereisten: Deze ontwikkelingen kunnen ook bestaande tendensen versterken, zoals: > wat sommige sociale wetenschappers benoemen als georganiseerde onverantwoordelijkheid. Omdat er zoveel actoren ingrijpen in die keten van monitoring, diagnose, opvolging en interventie wordt het onduidelijk wie nu verantwoordelijk is voor eventuele fouten. > betrouwbaar, > complex (er is meer wisselwerking tussen verschillende toepassingen), > snel, efficiënt en accuraat (in het doorgeven van informatie), > persoonlijk (toegespitst op de eigenheid van elk individu), > menselijk (gezondheidsadviezen worden bijvoorbeeld audiovisueel doorgegeven), > invasief (geïntegreerd in het lichaam). Nano en gezondheid

12 10 Prikkelen en genezen Els heeft een neus voor mode. Ze is Europees inkoopverantwoordelijke voor een internationaal bedrijf dat sportartikelen en kleding verdeelt. Els en Marie lijden aan dezelfde spierziekte. Els gaat haar ziekte te lijf met de meest geavanceerde technologieën, waaronder ingeplante biochips. Die houden de lichaamstoestand van Els permanent in de gaten en sturen gegevens door naar hooggekwalificeerde artsen. Marie is deeltijds telefoniste en kan zich die technologie niet veroorloven. Zij valt terug op een door de overheid aangeboden basispakket gezondheidszorg voor chronische zieken. Daarvoor moet ze drie keer per weeknaar Antwerpen. 6u30 Marie wordt gewekt door het ochtendnieuws: Het Congolese parlement heeft gisteravond bevestigd dat de 24-jarige dochter van de onlangs verongelukte president Joseph Kabila, mevrouw Sifa Kabila, haar vader tijdelijk opvolgt als nieuwe president van de Republiek Congo. Nieuwe verkiezingen worden georganiseerd Even dommelt Marie weer in, maar dan herinnert ze zich haar afspraak om acht uur op het Provinciaal Instituut voor Chronische Aandoeningen (PICA). Het is ruim een uur rijden naar Antwerpen en ze moet nog stalen nemen: ochtendurine in een potje, bloeddruppels op een strip, speeksel in een buisje. Dan nog douchen, ontbijten en de auto in, zucht ze. Zou ik toch niet beter verhuizen en dichter bij het PICA gaan wonen, denkt ze bij zichzelf. 7u15 Parameters van dit scenario Een anticiperende overheid stimuleert het onderzoek naar nieuwe medische toepassingen van nanotechnologie en zorgt tegelijk voor basisgezondheidszorg. Er is sociale ongelijkheid, want wie zich de nieuwe technologie niet kan veroorloven, valt noodgedwongen terug op het basispakket. Omdat de nieuwste technologie nog experimenteel is, is ze niet altijd betrouwbaar. Els zit rechtop in bed en verwijdert omzichtig de Misschien moet ik die elektroden toch maar laten inplanten, denkt Els. elektroden die ze de avond tevoren op haar lichaam had gekleefd. Ze hebben haar spieren vannacht gestimuleerd. Dankzij een krachtige slaappil anders zou ze wakker worden van de tinteling heeft ze niettemin goed geslapen. Misschien moet ik die elektroden toch maar laten inplanten, denkt Els. De artsen van Drémusco.com beweren dat ze al zo minuscuul geworden zijn, dat je ze gewoon kan inspuiten. Maar ja. Volgens die van Muscleflex Inc. zijn uitwendige stimulatoren nog altijd het best. Wie moet ik nu geloven? Voor Els onder de douche stapt, kijkt ze even in de spiegel. Met haar wijsvinger raakt ze het kleine touchscreen aan. Haar spiegel verandert in een computerscherm. De meetresultaten van voorbije nacht, geïnterpreteerd door Dr. Laurent Dessin, Drémusco.com, Parijs, leest ze. Onwillekeurig betast ze even haar linkervoorarm, waar de meetchip van Drémusco.com ingeplant is. Elk uur zendt die een batterij gegevens naar een medisch centrum van Drémusco.com tegen Parijs: bloeddruk, suikergehalte, melkzuur, afbraakproducten, spiereiwitten, C-reactief proteïne. Drémusco volgt haar medische toestand nauwgezet op en stuurt haar zelfs dieet- en medicatieadvies. Tegelijk worden de elektroden op haar spieren aangestuurd. Vroeger moest Els minstens twee uur per dag fysieke oefeningen doen. Nu gebeurt de spierstimulatie vanzelf, s nachts of tijdens een zeldzame pauze overdag. Dat spaart tijd uit. Zo vond ook de multinational die Els in dienst heeft. Haar talrijke tripjes naar ontwerpafdelingen in Parijs, Milaan en Londen interfereerden al te vaak met de fysieke training. Helemaal problematisch werd het als Els op ronde moest langs productiecentra in Afrika. Ze tikt een tweede keer het touchscreen aan en daar verschijnen de cijfers van Muscleflex Inc. Vannacht zijn haar kuitspieren gestimuleerd, anderhalf uur lang. Geen wonder dat die stram aanvoelen. Even kijken naar het dieetadvies van Muscleflex. Lap, daar heb je het weer. De artsen van Muscleflex beweren dat ik foliumzuur moet innemen, Drémusco zegt dat ik de volgende drie dagen van de folium moet afblijven. Het monitoren van een ziekte geeft een hogere kwaliteit aan het leven. Het monitoren schept de mogelijkheid om meer aandacht aan andere zaken te geven. 8u02 Marie stapt door de automatische draaideur van het Provinciaal Instituut. Ze hijgt, want het was druk op de baan en er was geen plaats meer op de parking van het Instituut. Ze heeft elders moeten parkeren en bijna 400 meter te voet afgelegd. Niet simpel voor iemand met een spierziekte. Maar aan de receptie wordt ze op een brede glimlach onthaald: Dr. Antoons en de kine wachten al op u. Laat uw staaltjes maar hier, dan breng ik ze alvast naar het lab. De receptioniste neemt de zakjes en potjes met urine, bloedstrips en speeksel en spoedt zich naar de lift. Onwillekeurig werpt Marie een blik op het bord naast de lift. Er staat Diagnostisch Laboratorium tweede verdieping. Tijdens de opendeurdag van het Instituut was Marie een kijkje gaan nemen in het lab: geen gigantische ruimte met in het wit geklede laboranten, maar een kamer met één lange tafel volgestouwd met apparaten. Kleine robotarmen spoedden zich van het ene apparaat naar het andere en spoten her en der stalen in. Amper had de laborante de stalen bloed, urine en speeksel op de tafel gezet of de robotarmen grepen ze vast. Uit één druppel bloed kunnen deze toestellen duizenden parameters aflezen, zei ze routineus. Alles gebeurt volautomatisch en veel sneller dan vroeger. Dankzij de lab-on-chip-technologie, waarin het Instituut met steun van de overheid had geïnvesteerd, konden ze veel meer stalen verwerken in een veel kleinere ruimte. Gewikt en gewogen

13 U vindt dr. Antoons in consultatieruimte 4, hoort Marie de receptioniste nog roepen voor de liftdeur zich sluit. Marie kan het verloop van deze ochtend al voorspellen: een kort gesprek met de dokter, een half uur kinesitherapie met Peter, een uur gezamenlijke motorische revalidatie, een uur zwemmen, vervolgens overloopt de dokter alle meetresultaten, dan weer een uur relaxatie en elektrotherapie, een gesprek met de diëtiste voor de volgende twee dagen en afsluitend een doktersvisite waarbij haar medicatie voor die dag wordt vastgelegd. En dan weer aan t werk! Els krijgt feedback onder de vorm van ja of nee, oké of niet oké, groen of rood. Marie krijgt feedback van haar dokter, vrienden en lotgenoten. Met feedback bedoel ik ondersteuning, bijsturing en support. Meer woorden, meer uitleg. 8u15 Els neemt de Thalys bis in Antwerpen. Over ruim een uur moet ze in Paris Nord zijn, want om tien uur staat er al een vergadering gepland met een creative director van een modehuis. Kijken welke lijnen die in ontwerp heeft! Op de trein laat ze haar blik glijden over haar personal communicator. Misschien zijn er nog nieuwe adviezen binnengekomen van Drémusco of Muscleflex? Beide partijen zijn er nog altijd niet uit of ze nu foliumzuur zouden aanraden of niet. In ieder geval suggereert Drémusco dat ze het debiet van haar onderhuidse chip voor de enzymtherapie mag verlagen tot 200 eenheden per dag. Aan dat tempo zal het medicijnreservoir pas over vier weken leeg zijn. 11 Els volgt het allernieuwste programma van Drémusco, met de nieuwste chip, de beste medicijnen en het kruim van de Franse artsen en professoren. Dat kost natuurlijk een bom geld, maar het modebedrijf betaalt de factuur. Met plezier, want haar baas wil zijn talentvolle inkoopdirecteur niet kwijt. Als Els zich driemaal per week in het ziekenhuis had moeten aanbieden, was ze trouwens nooit zover geraakt. Soms voelt ze zich wel een proefkonijn, want Chips behandelen onze ziekte, maar zonder begrip te tonen. Het is belangrijk om met mensen te kunnen praten over de gevolgen van onze ziekte. Je moet niet alleen de ziekte behandelen, maar de hele persoon. sommige toepassingen zijn nooit eerder uitgetest. Een keer is het echt fout gelopen. Een chip van Drémusco had een berekeningsfout gemaakt en daardoor kreeg Els een bijna fatale combinatie van pijnstillers en spierversterkers toegediend. Haar lever en nieren blokkeerden en ze moest in allerijl naar het ziekenhuis. Drémusco had haar ogenblikkelijk overgevlogen naar Parijs en had haar twee dagen lang aan de lever- en nierdialyse gelegd. Die hebben Els erdoor gesleurd, maar haar vertrouwen in de bio-chips had een flinke deuk gekregen. Ze kreeg wel een fikse schadevergoeding. Dat stond trouwens zo in haar contract. Bovendien had Drémusco Nano en gezondheid >> Verhalen

14 12 er alle belang bij dat de nieuwste technologieën, die ze bij Els en enkele tientallen andere patiënten uittestten, optimaal functioneerden. Als het bij hen fout ging, kon Drémusco zijn nieuwigheden niet op de markt brengen. Toch had Els het zekere voor het onzekere genomen en ook de concurrerende chip van Muscleflex Inc. laten inplanten. Sindsdien wordt ze door twee medische bedrijven in het oog gehouden. Het kan haar maar ten dele geruststellen, want de adviezen van beide bedrijven spreken elkaar soms tegen en dat baart haar zorgen. Soms voelt ze zich wel een proefkonijn, want sommige toepassingen zijn nooit eerder uitgetest. Een keer is het echt fout gelopen. 10u27 Marie dobbert zachtjes op de golven van het water, nagenietend van haar inspanning tijdens het gym- en zwemuur. Haar nek wordt ondersteund door een kussentje. In een hoek van het zwembad maken Janina, Laura en Veerle hun traditionele kabaal. Die gekke meiden weten ook nooit van ophouden! Al bij al is het toch een leuke ochtend geworden. De sessies met andere patiënten samen zijn best wel gezellig. Sommige patiënten hebben net als zij een spierziekte, anderen een stofwisselingsziekte of andere chronische aandoeningen. Drie keer per week treffen ze elkaar in de gymzaal, het zwembad of de relaxatieruimte. Terwijl ieder zijn gepersonaliseerd revalidatieprogramma afwerkt, onder het goedkeurende oog van kinesist Peter en zijn team, praten ze over koetjes en kalfjes. Over hun ziekte, maar ook over andere, minder zwaarwichtige dingen. Daaruit put Marie de steun en moed die ze nodig heeft om haar therapie vol te houden. Als kind had Marie altijd terecht gekund in een nabij gelegen ziekenhuis, maar de overheid wou dat alle ernstige chronische aandoeningen behandeld zouden worden in gespecialiseerde, multidisciplinaire centra. Wie toch elders wou gaan, moest zelf maar opdraaien voor de kosten. Daarom komt Marie nu drie keer per week naar Antwerpen. Haar enzymtherapie, haar kine, motorische, elektrotherapie en dieetadvies worden dan wel voor 100% terugbetaald door de overheid. aan de concurrentie vanwege onderzoekscentra in India, Indonesië en Zuid-Afrika moesten we de krachten bundelen. Ik zou het besterven als mijn medische gegevens in verkeerde handen zouden vallen Els weet dat haar ingeplante bio-chips en haar enzymtherapie hun oorsprong vinden in deze Vlaamse laboratoria. De Vlaamse overheid doet er alles aan om haar economie innovatief te houden. Dat is de laatste twintig jaar aardig gelukt, maar er komt steeds meer concurrentie vanuit het buitenland. De schrik leeft immers dat onderzoekers uit Vlaanderen wegtrekken, net als destijds de industriële productie en grote delen van de dienstensector. 12u10 Het broodje Brie heeft gesmaakt. Els heeft twee vergaderingen achter de rug en speelt snel haar lunch naar binnen. Ze heeft elektroden aangebracht op haar benen en armen. Tijd om de spieren te stimuleren, had Muscleflex haar gemeld. Ondertussen bladert ze door de krant en ziet onder de rubriek Innovatie deze kop: IMEC, VITO en VIB fusioneren. Ze leest geboeid verder. Het Vlaams parlement heeft het decreet goedgekeurd waardoor het Interuniversitair Micro-elektronica Centrum (IMEC), het Vlaams Instituut voor Technologisch Onderzoek (VITO) en het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB) hun onderzoeksactiviteiten samenbrengen en voortaan door het leven gaan als het Vlaams Instituut voor Nanotechnologie (VIN). Door de Vlaamse krachten in de nanoelektronica, de nanomaterialen en de nano life sciences te bundelen, ontstaat Europa s grootste onderzoekscentrum in nanowetenschappen. Voortaan zullen vijftienduizend wetenschappers onder één vlag opereren. De fusie was een noodzakelijke voorwaarde opdat de Vlaamse ministerraad de verdubbeling van het onderzoeksbudget zou goedkeuren. VIB, VITO en IMEC zijn uitgegroeid tot wereldspelers in het onderzoek naar respectievelijk nanogeneesmiddelen, nanomaterialen en bioelektronica, verklaarde de Vlaamse minister-president in het parlement. Maar om het hoofd te bieden Op de pagina s over internationale politiek leest Els dat de Verenigde Naties de resolutie over de bescherming van de privacy en het dataverkeer hebben goedgekeurd. Eindelijk kan zoiets op wereldniveau worden geregeld, zucht Els opgelucht. Ik zou het besterven als mijn medische gegevens in verkeerde handen zouden vallen. Haar oog valt op De kloof tussen arm en rijk wordt gewoon doorgetrokken. Marie moet zich dingen ontzeggen en ze is, bij gebrek aan een betaalbaar alternatief, aangewezen op diensten waardoor ze geen voltijdse job kan uitoefenen. Els kan de keuze maken, maar Marie niet. Marie wil wel een chip, maar krijgt er geen. een advertentie die vertelt dat de opvoering van La Traviata in de opera van Antwerpen met twee dagen verlengd is. Vanavond en zaterdag. Zou ik nog een kaartje kunnen bemachtigen voor vanavond? En ze denkt even na: Als ik de trein neem om 18u30 uit Parijs, dan ben ik nog mooi op tijd in Antwerpen. Haar vinger snelt over het schermpje van haar personal communicator, ze wacht enkele seconden gespannen af, tot dit bericht verschijnt: Stoel 12 op rij 2, eerste balkon, is voor u gereserveerd. 12u35 Marie stapt in haar auto en rijdt naar het werk. Het wordt weer een drukke namiddag. Sinds de nieuwe re- Gewikt en gewogen

15 clamefolder uit is, wordt haar firma overspoeld met telefonische vragen. Vanmiddag zullen die allemaal bij Marie terecht komen. Toch dwalen haar gedachten af naar het gesprek met dr. Antoons. Haar aanvraag voor een ingeplante bio-chip is weer s afgewezen door de controleartsen van het ziekenfonds en het RIZIV. Zolang de kostprijs van die chip te hoog blijft en haar toestand redelijk stabiel is, komt ze niet in aanmerking, ook al weet dr. Antoons best dat ze binnen tien à vijftien jaar in een rolstoel zit. Een chip zou haar medicatie beter kunnen doseren en die rolstoel met nog enkele jaren uitstellen. Misschien lukt het over twee jaar wel, had Antoons haar hoop gegeven. Dan vervalt het patent op de eerste generatie chips en komen er gegarandeerd generische producten op de markt, waardoor de prijs zal dalen. Dan kom je zeker in aanmerking. Zolang de kostprijs van die chip te hoog blijft en haar toestand redelijk stabiel is, komt ze niet in aanmerking, ook al weet dr. Antoons best dat ze binnen tien à vijftien jaar in een rolstoel zit u45 De laatste tonen sterven uit en een daverend applaus barst los. Els veert samen met de rest van het publiek op. Het was een adembenemende voorstelling. Ze heeft zelfs een traantje weggepinkt. Een avondje wegdromen in de opera, omgeven door en verbonden met al die andere mensen die in extase kijken en luisteren. Helaas bleef haar personal communicator maar aandringen om de elektrische spierstimulatie te starten. Nogal moeilijk als je in de opera zit, niet? Ze zou nu echt wel naar huis moeten en weer alleen zijn. Had ze nu maar iemand om even na te praten, over die bloedstollend mooie aria, bijvoorbeeld. Steels kijkt ze in de richting van een groepje toeschouwers schuin voor haar. Els had ze samen de zaal zien binnenkomen. Tijdens de pauze had ze al opgevangen hoe enthousiast ze waren over de voorstelling. Het moet toch leuk zijn om zoveel vrienden te hebben, bedacht ze. Eén van de gezichten kwam haar bekend voor. Hun blikken kruisten en de vrouw scheen haar ook te herkennen. Ze stapt op Els toe. Was jij vorig jaar niet op die informatieavond voor patiënten met spierziekten?. Els staat verstomd en knikt gretig het hoofd. Wil je misschien met ons nog iets gaan drinken in de foyer, dan stel ik je voor aan de andere leden van ons trainingsclubje? Ach wat, denkt Els, die dokters kunnen me wat. Met haar duim schakelt ze haar personal communicator uit en wandelt samen met Marie naar de foyer. Nano en gezondheid >> Verhalen

16 14 Nanomatrix Mark Frans schrijft een tekst voor zijn weblog. Mark is lid van filosofen zonder grenzen en wil zijn lezers waarschuwen voor de groeiende macht van de nanotechnologen. De nanolobby heeft ons in zijn greep, zonder dat we er erg in hebben. Volgens hem voelt Jan met de pet zich opperbest en laat hij zich gewillig manipuleren, zolang er maar voldoende serotonine en andere gelukshormonen door zijn aderen stromen. Maar wie trekt er aan de touwtjes? Een kleine groep van nanotechnologen. Zij bestieren het lot van deze groeiende groep onwetende gelukkigen. Parameters van dit scenario Nanotechnologie is uiterst betrouwbaar. Een lakse overheid laat begaan. Beste lezers, Al sinds de Franse revolutie predikt de moderne mens vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Anno 2025 leeft de indruk dat wij vrijer en gelijker zijn dan onze voorouders na de wereldoorlog en zeker dan onze voorvaderen uit het 18de eeuwse Parijs. Maar we staan voor een keerpunt! Zijn die mooie idealen nog wel van tel in het tijdperk van de cyborg, waar mens en elektronica samensmelten? Dreigt onze maatschappij, hoe democratisch ze op het eerste gezicht wel lijkt, niet uiteen te vallen in twee grote kampen: een kleine groep die weldra zal beschikken over verbeterchips en zich zo macht toeëigent en de grote massa die enkel nog zoekt naar een surrogaat voor geluk? Dreigt de biologische elektronica (of de elektronische biologie, zo u wil) de maatschappelijke kloof niet uit te diepen, in plaats van vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid te bewerkstelligen? Er is grote sociale ongelijkheid en die wordt nog versterkt door de bio-on-chiptechnologie. De bio-on-chip-technologie zat aanvankelijk vol goede bedoelingen. Denken we maar aan de monitoring en behandeling van diabetes, plasmacholesterol, hypertensie, de ziekte van Crohn, reuma en andere aandoeningen. De bio-chips en nanomedicijnen wisten zelfs geestelijke ongemakken te verlichten. Ze gaven een precieze hoeveelheid signaalstof vrij, die rekening hield met de neerslachtigheid van de patiënt (depressie), de mate van hyperactiviteit of verminderde aandacht (ADHD) en de ernst van de waanvoorstellingen (schizofrenie). Het aantal kankergevallen explodeerde en kinderen werden geboren met afschuwelijke afwijkingen. Het systeem was simpel en tegelijk geniaal: een chip vol met sensoren leest onze lichaamsparameters af. Zonodig wordt onmiddellijk ingegrepen. Zogenaamd slimme pillen laten hun geneesmiddel pas vrij wanneer er echt behoefte aan is. Het waren wonderen van techniek: robuust, betrouwbaar, instelbaar en zonder bijwerkingen. Alleen waren ze duur en dus enkel weggelegd voor de rijken. Dat veranderde toen de gemiddelde leeftijd waarop mensen stierven aftopte en uiteindelijk zelfs fors daalde. Die daling was echter al jaren voordien voorspeld. De sterke pollutie, eerst in Europa en de VS, maar later ook in India, China en andere groeipolen van Azië, hadden de lucht, het water, het land en de voedselproductie danig verknoeid. Het aantal kankergevallen explodeerde en kinderen werden geboren met afschuwelijke afwijkingen. En dan was er nog die epidemie waar zowat de halve wereldbevolking aan scheen te lijden: obesitas. Als gevolg van overgewicht schoot het aantal patiënten met hart- en vaatziekten, diabetes, nierproblemen, blindheid, artrose en herseninfarcten pijlsnel de hoogte in. Om die moordende evolutie tegen te gaan, ontwikkelden life science bedrijven een technologische mix : een uitgekiende combinatie van implanteerbare bio-chips en nanomedicijnen kon de druk van het milieu op ons lichaam teniet doen. Ook voor dikke mensen werd een farmacologische oplossing uitgedokterd. Een niet-aflatende lobbycampagne moest de chips promoten bij overheid, werkgevers en verzekeringsmaatschappijen. De grootste bedrijven zullen de meeste chips kunnen verspreiden en daardoor nog meer medicamenten verkopen. Want een farmaceutische firma die een chip verdeelt, zal ervoor zorgen dat de chip haar geneesmiddelen voorschrijft. Wat drijft deze wereld? Het is niet louter een kwestie van nieuwe technologie, maar ook en vooral de markt die speelt. De technologie werkte, laat daar geen twijfel over bestaan! Ze bracht soelaas voor tal van menselijke kwellingen. Kanker werd in de kiem gesmoord, Gewikt en gewogen

17 overtollige vetcellen verbrandden hun calorierijke inhoud, hoge cholesterolwaarden verdwenen als sneeuw voor de zon, hartinfarcten en beroertes bleven uit. Maar het succesverhaal had ook een keerzijde. Wie niet mee stapte in het bio-chipverhaal, kreeg geen terugbetaling meer van het ziekenfonds, kon geen levensverzekering afsluiten, raakte niet aan werk of kreeg zijn kinderen niet geplaatst in een kribbe of een openbare school. De lobby wist de overheid zelfs te overhalen om nanomedicijnen toe te voegen aan voedsel en drinkwater. Absoluut veilig, werd ons verzekerd. Alleen als de slimme pil besluit dat het fout loopt in ons lichaam, worden de actieve stoffen vrijgegeven. In het andere geval verdwijnen de nanoconstructen ongebruikt in de toiletpot. Nu heeft de industrie ook het geestelijk welzijn in het vizier. Zelfs de gezonde burger die zich wel eens gestresseerd voelt, de vrouw met premenstrueel syndroom, de student die examens moet afleggen, de puber die zijn plaats in de samenleving zoekt, het kind dat gepest wordt op school: ze kunnen allemaal geholpen worden met zogenaamde mental health-chips. Steeds duidelijker zie je hoe deze chips en producten evolueren van medicamenten naar technologische hulpmiddelen om het algemene welzijn te bevorderen. Antidepressie- en antifobiechips groeien uit tot be-happy-chips. Chips hoeven niet alleen neerslachtigheid en pathologische melancholie tegen te gaan, maar kunnen de drager nu ook in een voortdurende staat van farmacologische gelukzaligheid brengen, dankzij een uitgekiende cocktail van nanodrugs met gelukshormonen. Kortom, de meest primaire vorm van wat sommigen geluk zouden noemen. De hele bevolking dreigt plat te gaan voor het farmacologische substituut voor tv, cultuur of sociale contacten. Wat we schijnen te vergeten, is dat dit elektronisch en farmacologisch pseudogeluk onze vrijheid tenietdoet. Want de homo cyborgiensis wordt een gelukkige domkop, die in volslagen onwetendheid leeft en niet eens zijn verslaving aan geluk inziet. Een verslaving die hem blind maakt voor de manipulatie waarvan hij het slachtoffer zal worden! Want zal de gelukkige homo cyborgiensis nog wel beseffen dat hij, bij elk glas water dat hij drinkt Meer keuzes betekent meer verantwoordelijkheid en extra stress. en elke hap die hij eet, de nanolobby steeds rijker en machtiger maakt. Want denk niet dat de chiplobbyisten zichzelf zullen verslaven aan hun be happy-chips! Zij zullen eerder kiezen voor de ontwikkeling van powerchips om hun eigen mogelijkheden te verbeteren; om zichzelf slimmer, sneller, alerter, gezonder en uiteindelijk nog machtiger te maken. Geen plaats op aarde zal ontkomen aan die toenemende druk. De lobby heeft door zijn exploitatie van de wereldmarkt, de productie en consumptie van alle landen kosmopolitisch gemaakt en onder haar controle geplaatst. Ook de minst ontwikkelde naties hebben zij voor zich gewonnen. De lage prijzen van de producten zijn de artillerie waarmee zij alle Chinese muren neerhalen. De promotie van het wereldwijde geluksgevoel is het sluipende gif waarmee zij de hardnekkigste regimes doen capituleren. Zij dwingen naties zich te onderwerpen, zij dwingen hen de beschaving in te voeren, lees: consumenten van gelukchips te worden. Wat zal de toekomst brengen? De teloorgang van de vrije gedachte, vrees ik. De lobby zal zich volkomen meester maken van ons brein. De volgende generatie chips worden wellicht het echte paard van Troje. Zonder dat wij het beseffen, zullen zij de controle overnemen van onze geest. Zij zullen weerloze lichamen en afgestompte geesten overleveren aan de almachtige lobby, die ons zal besturen vanuit een ivoren toren, een onneembare vesting. En dan zal de Franse revolutionair voorgoed zijn duur bevochten idealen hebben opgeborgen. Want in de wereld van de homo cyborgiensis heerst geen vrijheid, gelijkheid of broederlijkheid! Mark Frans Hoe meer we weten, hoe meer we verlangen naar onwetendheid. Vroeger hadden we niets en waren we gelukkiger. Nu is alles zo complex. Technologie zal ons omringen, op en rond ons lijf zitten. We zullen er niet meer mee bezig zijn en er ons ook geen vragen bij stellen. Steeds duidelijker zie je hoe deze chips en producten evolueren van medicamenten naar technologische hulpmiddelen om het algemene welzijn te bevorderen. Antidepressie- en antifobiechips groeien uit tot be-happy-chips. 15 Nano en gezondheid >> Verhalen

18 16 Out of control Met rode ogen staart Lyn naar de kist waarin haar overgrootmoeder opgebaard ligt. Ze hoort nauwelijks de woorden van troost die de andere familieleden, vrienden en kennissen haar toevertrouwen. Ze drukt zich steviger tegen haar Senegalese partner Simango aan. Ze was niet meer van de jongsten of ze heeft niet eens geleden of ze heeft een heel mooi leven gehad behoren tot de goedbedoelde trivialiteiten die de meeste mensen uitbrengen. Wat kan je anders zeggen bij het overlijden van een 107-jarige? Parameters van dit scenario De overheid neemt een afwachtende houding aan met betrekking tot bio-chips. De betrouwbaarheid van die chips is betrekkelijk laag, maar ze zijn dan ook bijzonder goedkoop. Daardoor zijn ze betaalbaar voor iedereen. Er is sociale gelijkheid. Toch kwam de dood van grootmoetje als een donderslag bij heldere hemel. Die ochtend waren Lyn en zij samen onder de zonnebank geweest. Vervolgens had ze grootmoetje afgezet aan de gymzaal, waar die nog een uurtje ging fietsen op haar hometrainer. Ze zou zelf wel met de bus naar huis terugkeren. In de late namiddag werd Lyn gebeld terwijl ze Noortje de borst aan het geven was. Haar overgrootmoeder had een jammerlijk ongeval gehad. Een samenloop van omstandigheden, zei de stem aan de andere kant van de lijn. Een heel ongelukkig en uitzonderlijk toeval. Grootmoetje was niet meer. Lyn leeft in een tijd waarin bio-chips heel gewoon zijn. Bijna iedereen draagt in zijn lichaam een of meerdere diagnostische chips, zelfs de kat, de hond en de goudvis. Lyn leeft in een tijd waarin bio-chips heel gewoon zijn. Bijna iedereen draagt in zijn lichaam een of meerdere diagnostische chips, zelfs de kat, de hond en de goudvis. Therapeutische nanochips zijn verkrijgbaar uit de muurapotheek, meestal op voorschrift van een diagnostische chip. Chips controleren niet alleen onze gezondheid, maar ook het milieu en de voeding. We betalen ermee in de winkel of op restaurant. De voorbije vijftig jaar hebben zich twee chipgolven voltrokken. Tussen 1985 en 2000 zijn de elektronische chips, oorspronkelijk ontwikkeld voor computers, sterk in prijs gedaald. Ze vonden hun toepassing in allerhande gebruiksvoorwerpen: auto s, koelkasten en wasautomaten, gsm s en mp3-spelers, koffiezetapparaten, waterkokers en strijkijzers. Net zo vindt vandaag, in 2025, een gelijkaardige explosie plaats van bio-chips. Dankzij import uit lagelonenlanden zijn deze extreem goedkoop geworden. De oudste generatie bio-chips werd vorige eeuw nog ontwikkeld. Aanvankelijk werden ze gebruikt om huisdieren te merken en hun vaccinatiegegevens op te slaan. De overheid zou de chip al snel voor alle huisdieren verplicht maken. Daarna volgden de landbouwdieren. Er werd een centrale gegevensbank opgericht onder controle van het Federaal Voedselagentschap. Dankzij die gegevensbank werd de traceerbaarheid van elk stukje vlees, van stal tot bord, een feit. De absolute traceerbaarheid, en de hoge boetes die samengingen met fraude, maakten de voedselvoorziening een stuk veiliger. Zo was er in 2025 geen spoor meer te bekennen van de hormonenmaffia die eind vorige eeuw de Europese veeteelt nog teisterde. Ook dioxinecrisissen en andere ongelukken zijn de voorbije vijftien jaar uitgebleven. Van de identificatiechips kwamen ook versies op de markt voor de mens, aanvankelijk zonder veel succes. Chips om verloren gelopen of ontvoerde kinderen op te sporen, sloegen nooit echt aan. Anders werd het toen banken en kredietkaartmaatschappijen hun schouders onder de ID-chip zetten. Zij zagen in de chip een ideale opvolger voor de bankkaarten. Zwaaiend met allerlei voordelen wisten zij hun klanten te overhalen om zich een chip te laten inplanten, op kosten van de bank. In enkele jaren tijd hadden ze hun hele netwerk van betaalautomaten uitgerust met lezers die automatisch de radiofrequentie van ingeplante ID-chips registreerden en de klanten toegang verschaften tot hun bankrekening. De bankchip werd een gigantisch succes, want al snel werden ook betaalterminals in grootwarenhuizen, winkels, bioscopen, ja zelfs het plaatselijke zwembad uitgerust met chiplezers. Gewoon even passeren en je bankrekening werd automatisch gedebiteerd. Een kaart bovenhalen om te betalen, was al even uit de mode als een broekzak vol rinkelend geld. Aan de ID-chip werden ook nieuwe functies toegevoegd. De chip werd de persoonlijke toegangspoort tot het wereldwijde web. In combinatie Als als al onze aankopen persoonlijk geregistreerd worden, kan grootmoe dan nog inkopen doen voor de rest van de familie? Of moet iedereen individueel zijn aankopen doen? met een oortje deed hij dienst als gsm, gps, mp3-speler, radio-ontvanger enzovoort. Wie een projectiebril opzette, kreeg op aanvraag zijn agenda, de uittreksels van zijn bankrekening of de nieuwste Disneyfilm te zien. Onderzoek heeft uitgewezen dat mensen met een biometrische chip veel sneller naar het medicijnkastje grijpen. Een tweede generatie implanteerbare chips had een heel ander doel: monitoring. Ze konden checken of er beginnende tumorgroei of infecties plaatsgrepen, ons suiker- en Gewikt en gewogen

19 Het inplanten van chips doet mij een beetje denken aan het screenen van erfelijke ziektes, wat nu al gebeurt bij pasgeborenen. Door het screenen van pasgeborenen op erfelijke ziektes kunnen deze mensen op latere leeftijd angstig worden voor ziektes die zich mogelijks kunnen ontwikkelen, maar zich misschien nooit zullen ontwikkelen. cholesterolgehalte meten, onze BMI controleren en nagaan hoe het met onze psyche was gesteld. Al deze biometrische gegevens werden via de huiscomputer doorgestuurd naar een centrale gezondheidsdatabank, gerund door de overheid en de farma-industrie. Een eventueel dringend gezondheidsadvies welk nanopilletje je moest innemen - werd per kerende teruggestuurd. Anno 2025 zijn die biometrische chips bijzonder goedkoop geworden en voor iedereen betaalbaar. Ook voor mensen met een klein pensioentje, zoals grootmoetje. De farmaceutische industrie verkoopt ze naar verluidt zelfs onder de productieprijs. Een marketingtruc, volgens sommigen, want onderzoek heeft uitgewezen dat mensen met een biometrische chip veel sneller naar het medicijnkastje grijpen. Bovendien beginnen die biometrische chips steeds slimmer te worden en geven ze zelf al gezondheidsadvies wanneer één van de gemeten parameters afwijkt. Ze wachten niet langer op een mogelijk advies van de centrale gegevensbank. Is het toeval dat een biometrische chip van farmabedrijf A ook meestal een geneesmiddel van bedrijf A aanraadt? Nieuw zijn de biometrische chips voor huisdieren. Ietsje duurder, maar snel in prijs gedaald. Ook diervoederfabrikanten hebben immers de marketingmogelijkheden van deze chips ontdekt. Chips met een sensorfunctie worden op grote schaal gebruikt om het milieu te monitoren, zowel binnen- als buitenshuis. In de nieuwe woningen worden de verwarming en de ventilatie geregeld door sensoren. Zij detecteren of er ergens een kook- of toiletgeurtje hangt en nemen zonodig gepaste maatregelen. Voorts heeft elke rivier, elke stad, elk bedrijventerrein een uitgebreid netwerk van sensoren. Al die informatie wordt op verschillende niveaus verzameld: de chips die je eigen woning monitoren rapporteren uitsluitend aan je persoonlijke computer, tenzij het echt link wordt, bijvoorbeeld als er brand uitbreekt. Dan worden onmiddellijk de hulpdiensten verwittigd. Andere sensornetwerken rapporteren op gemeentelijk, Als we nooit meer de kans krijgen om ziek te zijn, zal ons immuunsysteem dan niet verzwakken? Aan onze kinderen gaven we toch de kans om een griep te hebben, de kans om af te koelen, we gaven wel iets, maar het kind moest ook leren vechten tegen de ziekte. Nu begint die chip onmiddellijk door te seinen en komen er medicamenten vrij. regionaal, nationaal of supranationaal niveau. Slimme pillen die eenmaal in het lichaam hun geneesmiddel vrijlaten in een dosis aangepast aan de behoefte van het moment. De laatste generatie bio-chips heeft vooral een therapeutische functie. In feite zijn het slimme pillen die eenmaal in het lichaam hun geneesmiddel vrijlaten in een dosis aangepast aan de behoefte van het moment. Soms zijn die therapeutische chips zelf uitgerust met een sensor of met een antenne die instructies kan opvangen van de biometrische chip in je lichaam. De combinatie van biometrische en therapeutische chips bepaalt dan samen hoeveel geneesmiddel er wordt vrijgesteld en wanneer. Bovendien houden computers, artsen en wetenschappers van de farmaindustrie een oogje in het zeil. Want zodra je een biometrische chip kosteloos hebt laten inplanten, geef je ook het sponsorende bedrijf inzage in je lichaam. Het doel is farmacovigilantie. De overheid heeft immers de bedrijven verantwoordelijk gesteld voor de opvolging van mogelijke schadelijke effecten of onvoorziene nevenwerkingen van deze chips. Temeer daar de nieuwste generatie chips niet altijd uitvoerig is getest. De voordelen van onze chipmaatschappij zijn overduidelijk. Mensen leven langer en gezonder. Door het permanent screenen van hun lichaamsparameters, gecombineerd Monitoring maakt ons afhankelijk, want we vertrouwen niet langer op onze instincten. Als we duizelig worden, bijvoorbeeld, zullen we misschien redeneren: Als het echt ernstig was, zou mijn chip me wel waarschuwen. Misschien zullen we uiteindelijk geloven dat een machine ons beter kan opvolgen dan ons eigen lichaam. 17 Nano en gezondheid >> Verhalen

20 18 met aangepast gedoseerde geneesmiddelen, worden tal van ernstige ziekten in een vroegtijdig stadium afgeblokt. Geneesmiddelen worden overigens veel efficiënter gebruikt dan vroeger. Bijna niemand heeft nog een eigen medicijnkast en ook artsen en apothekers hebben veel minder werk. De meeste huisartsen zijn overigens in dienst getreden bij de farmabedrijven, om mee de centrale gegevensbank te runnen. Apothekers hebben hun zaak omgebouwd tot een apotheekautomaat, vergelijkbaar met een broodautomaat uit Als er een medisch probleem is, heeft de biometrische chip toch al de correcte bestelling geplaatst. Wanneer de patiënt zich bij de apotheker aanbiedt, ligt het juiste geneesmiddel reeds klaar. Betalen doe je met een ID-chip, Op amper vijftien jaar tijd is de levensverwachting van de bevolking met tien jaar verlengd. dat spreekt voor zich. gezondheidsbank. Zij zouden gegevens over individuele patiënten doorverkocht hebben aan verzekeringsmaatschappijen. Soms is er sprake van regelrechte misdaad: hackers plunderen bankrekeningen en dieven herprogrammeren hun identificatiechip, om zich dan uit te geven voor iemand anders. Dan doen ze hun dagelijkse inkopen zonder zelf te betalen. Het gebeurt ook dat de technologie zelf in de fout gaat, zoals bij de overgrootmoeder van Lyn. Grootmoetje was altijd al een gezondheidsfreak geweest. Op haar 92-ste had ze een eerste onderhuidse chip laten inplanten, die vijf lichaamsfuncties controleerde, waaronder haar bloeddruk en haar mobiliteit. Eigenlijk was het een soort alarmbel voor oudere mensen. Als er iets misging, werd een verwante verwittigd, die een kijkje kwam nemen. Het was eigenlijk een onding, want meermaals werden de ouders van Lyn voor niets opgetrommeld. In plaats van een geruststelling, werd die eerste chip een paniekzaaier. Onder druk lijke gebeurde: de chip van grootmoeder sloeg tilt en in haar lichaam werd plots een hoge dosis insuline vrijgezet. Zonder het te beseffen gleed grootmoe in een coma, steeds dieper, terwijl de therapeutische chips steeds meer insuline vrijgaven. Pas na een uur ging in de centrale gezondheidsbank het alarm af. Een medisch urgentieteam werd ter plaatse gestuurd, maar die kwam te laat. Grootmoeder lag dood in haar zetel met een dode poes in haar schoot. Lyn staart naar de lijkkist. Haar twee maanden oude dochter Noortje slaapt vredig op de arm van Simango. Lyn kijkt even op en herkent de trekken van grootmoetje in haar kleine snoetje. Morgen moet ik met Noortje naar Kind en Gezin, piekert ze. Ik moet toch nog s nadenken vooraleer ik haar zo n biometrische chip laat inplanten. Op amper vijftien jaar tijd is de levensverwachting van de bevolking met tien jaar verlengd. Wetenschappers verwachten dat kinderen die nu worden geboren, minstens 125 jaar oud zullen worden. Dan zullen veel van hun organen tot op de draad versleten zijn, tenzij stamceltherapie eindelijk zijn beloftes waarmaakt. Toch drijven er ook donkere wolken boven de schijnbaar zonnige chipwereld. Er is een overaanbod aan nieuwe technologieën. Men wordt om de haverklap aangespoord om zijn chips te laten updaten, van chip te veranderen, een abonnement op deze of gene toepassing te wijzigen. Bovendien is de eindeloze stroom gegevens, ook persoonlijke, een gegeerde bron van informatie. Het internationale karakter van die gegevensstromen stelt de overheid overigens voor schier onoverzichtelijke problemen: lokale wetgeving om privacy te beschermen wordt vlotjes omzeild door internationaal opererende consortia. De lokale wetgever holt voortdurend achter de feiten aan. Geregeld worden mensen bestookt met doelgerichte reclame, die duidelijk gebaseerd is op hun levensprofiel; een profiel dat handige marketingjongens wisten samen te stellen uit de talrijke gegevens die her- en der verspreid liggen over databanken. Bovendien zijn beheerders van databanken niet altijd even gewetensvol. Er loopt momenteel een geruchtmakend proces tegen enkele directie- en kaderleden van de centrale van de overheid werden deze chips trouwens later van de markt gehaald. De laatste chip die grootmoetje had, eentje van de vijfde generatie, leek helemaal geen gebreken te vertonen, tot die dag dat Chipke, de poes van de buren, raar begon te doen. Grootmoetje kwam thuis van de gymzaal en zag de kat lamlendig op het gras liggen, roerloos. Misschien heeft de buur weer muizenvergif gestrooid en heeft ze daarvan gegeten, dacht grootmoeder. Ze nam de poes mee binnen en legde hem op haar schoot. Zonder dat ze het besefte, begon de biometrische chip van Chipke te interfereren met grootmoetjes eigen chip. Het onvermijde- Geen hond of poes nemen wegens mogelijke interferentie met de chip van haar kind?! Ik begrijp dat je je kind veilig wil stellen, maar ik vind dat toch een drastisch besluit. Want zo laat je je leven bepalen door een chip. Lage betrouwbaarheid beperkt wel heel erg onze keuzevrijheid. Gewikt en gewogen

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis.

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. 1 Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. Dat is nu al de derde keer in een paar dagen. We moeten vandaag op de eerste verdieping zijn, kamer 105. Mevrouw dr. W.H.F. Scheltema, internist,

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

Gelukkig en Vrij zonder Stress. Annelies Hilgers

Gelukkig en Vrij zonder Stress. Annelies Hilgers Gelukkig en Vrij zonder Stress Annelies Hilgers 1. Kijk uit voor stress... 3 2. Hoe beginnen?... 4 3. Ontspanning en Meditatie... 5 http://www.stopstressnu.nl 2 1. Kijk uit voor stress Je kent zeker wel

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Van verslaving naar herstel!

Van verslaving naar herstel! Van verslaving naar herstel! Eerste druk, 2013 2013 Anita Van Besauw isbn: 9789048429356 nur: 340 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Eerste druk, februari 2012 2012 P. Edgar isbn: 978-90-484-2303-3 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Genetische testen en gezondheid

Genetische testen en gezondheid Genetische testen en gezondheid Genetische testen en gezondheid We hebben allemaal een unieke combinatie van genen van onze ouders geërfd. Onze unieke combinatie van genen en de invloed van onze omgeving

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Epidurale pijnstilling

PATIËNTEN INFORMATIE. Epidurale pijnstilling PATIËNTEN INFORMATIE Epidurale pijnstilling Inhoudsopgave Het wonder van de natuur...4 De grote onbekende...4 Hoe pijnlijk is bevallen...4 Wat is pijn...4 Wat doet de anesthesist...5 Het spuitje in de

Nadere informatie

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Bertha Middendorp MIGRAINE De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Inhoud Deel 1 12 Inleiding 15 Mijn migraine 21 Hypnose 26 Verhalen uit de praktijk Deel

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Doorbraak in onderzoek naar ME

Doorbraak in onderzoek naar ME Doorbraak in onderzoek naar ME Gezaghebbende Amerikaanse overheidsinstanties hebben opnieuw bij MEpatiënten een virus aangetroffen. Al eerder berichtte EenVandaag over de ontdekking van het XMRV-virus

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be campus Kortenberg Leuvensesteenweg 517 3070 Kortenberg T +32 2 758 05 11 campus Gasthuisberg Herestraat 49 3000 Leuven

Nadere informatie

Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen

Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen 1 Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen Nu u weet dat u aan diabetes lijdt, moet u zich plots geen grote zorgen maken. Waarschijnlijk lijdt u al gedurende lange tijd aan diabetes, mogelijks gedurende

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Wat zeggen deelnemers over de 1-daagse cursus in Utrecht

Wat zeggen deelnemers over de 1-daagse cursus in Utrecht Verhalen, informatie en nieuwtjes van het meditatiecentrum Bestemd voor kinderen en tieners Zomer 2015 Wat zeggen deelnemers over de 1-daagse cursus in Utrecht Als je vindt dat je te druk bent, dan kun

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Aloe Vera FAQ. Wanneer maakt men gebruik van Aloë Vera? Wordt Aloë Vera enkel als kuur ingenomen? Krijg ik van Aloë Vera uitslag?

Aloe Vera FAQ. Wanneer maakt men gebruik van Aloë Vera? Wordt Aloë Vera enkel als kuur ingenomen? Krijg ik van Aloë Vera uitslag? Aloe Vera FAQ Wanneer maakt men gebruik van Aloë Vera? Aloë Vera behoort tot de categorie van de levensmiddelen en wordt verder onderverdeeld bij de groeten. De werking van Aloë Vera is ondanks intensieve

Nadere informatie

Wij willen dat het uw dier goed gaat!!

Wij willen dat het uw dier goed gaat!! Patiënteninformatie Wij willen dat het uw dier goed gaat!! BICOM Bioresonantietherapie Betere en snellere diagnose. Therapie zonder medicatie. Beste lezer, Heeft u zich ook wel eens afgevraagd hoe het

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig?

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig? Afsluitende les Leerlingenhandleiding Proefdieren, overbodig of hoognodig? Inleiding Hoewel bijna iedereen wel een beeld heeft van proefdieren en wat er in het verleden wellicht mee gedaan is, weet bijna

Nadere informatie

Een gelukkige huisvrouw

Een gelukkige huisvrouw Een gelukkige huisvrouw Voordat ik zwanger was, was ik een gelukkige huisvrouw, ik had alles wat ik wilde. En daarvoor hoefde ik geen dag te werken. Want werken, dat deed mijn man Harry al. Harry zat in

Nadere informatie

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 blijven? In de linkerkolom vindt u de verschillende onderwerpen die in deze folder behandeld worden. Door te klikken op deze items gaat u direct naar

Nadere informatie

PDS B e l a n g e n v e r e n

PDS B e l a n g e n v e r e n r a b l D e PDS B e l a n g e n v e r e n r m S y n d r o a o m i g e i n g k k i r P PDS in relatie tot anderen 2 PDS in relatie tot anderen Bij het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) is één van de symptomen

Nadere informatie

MULTIDISCIPLINAIR PIJNCENTRUM

MULTIDISCIPLINAIR PIJNCENTRUM MULTIDISCIPLINAIR PIJNCENTRUM Dr. Ver Donck Dr. Gorissen Dr. Declerck Pijnpatroonanalyse Pijnkliniek werkloosheid PIJNLATJE Richtlijnen voor patiënten die komen voor pijnpatroonanalyse Mevrouw, mijnheer,

Nadere informatie

HET GEVECHT OM GELD EN MACHT VOOR WIE BESTEMD? DOEL DUUR

HET GEVECHT OM GELD EN MACHT VOOR WIE BESTEMD? DOEL DUUR HET GEVECHT OM GELD EN MACHT Als je op het einde van de maand geen geld meer hebt om je gsm terug op te laden of om een festivalticket te kopen, ben je dan arm? Neen! Want de maand nadien krijg je opnieuw

Nadere informatie

Welkom op verpleegeenheid D2, de kinderafdeling van ons ziekenhuis. Ziek zijn is niet altijd even prettig, zeker niet als je in het ziekenhuis ligt.

Welkom op verpleegeenheid D2, de kinderafdeling van ons ziekenhuis. Ziek zijn is niet altijd even prettig, zeker niet als je in het ziekenhuis ligt. Welkom Hallo Welkom op verpleegeenheid D2, de kinderafdeling van ons ziekenhuis. Ziek zijn is niet altijd even prettig, zeker niet als je in het ziekenhuis ligt. Toch kan een ziekenhuisopname best fijn

Nadere informatie

Maximale inspanningstest

Maximale inspanningstest Maximale inspanningstest Je komt bij ons in het ziekenhuis voor een test. Die test heet maximale inspanningstest. Het is een onderzoek waarbij de dokter onderzoekt: Hoe jouw conditie is. Hoe je longen,

Nadere informatie

Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger

Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger Isabel De Clercq (Wolters Kluwer) deelt haar kennis met ons Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger Kennis delen heeft een positieve invloed op het innoverend vermogen en op het vinden van oplossingen

Nadere informatie

Ooglid correcties. Wens chirurgie, Martin Janssen (Janssen kliniek Oisterwijk)

Ooglid correcties. Wens chirurgie, Martin Janssen (Janssen kliniek Oisterwijk) Wens chirurgie, Martin Janssen (Janssen kliniek Oisterwijk) Het is altijd goed om naar aanleiding van de uitnodiging te spreken over wenschirurgie, om zelf eens terug te kijken op je eigen vakgebied, om

Nadere informatie

Ouder, Kind en Eten Onderzoek

Ouder, Kind en Eten Onderzoek Ouder, Kind en Eten Onderzoek Informatiebrochure Voorwoord Fijn dat u interesse heeft in het Ouder, Kind & Eten onderzoek. Op dit moment doen er al 165 ouders mee aan het onderzoek en we zoeken nog 40

Nadere informatie

Zorgtraject voor chronische nierinsufficiëntie. Kom jij in aanmerking?

Zorgtraject voor chronische nierinsufficiëntie. Kom jij in aanmerking? Zorgtraject voor chronische nierinsufficiëntie Kom jij in aanmerking? ZORGTRAJECT VOOR CHRONISCHE NIERINSUFFICIËNTIE Heb je chronische nierinsufficiëntie? Dan kom je misschien in aanmerking voor een zorgtraject.

Nadere informatie

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed U bent betrokken bij een naaste die binnenkort zal gaan overlijden. De stervensfase is begonnen. Misschien gaat u nu steeds bij uw naaste blijven,

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT 1 Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Laterale Sclerose heeft. Het is een lang woord en

Nadere informatie

Screening op prostaatkanker

Screening op prostaatkanker Screening op prostaatkanker Informatie voor mannen die een PSA-test overwegen of aanvragen. Wat we weten en wat we niet weten: zaken om over na te denken alvorens te besluiten een PSA-test te laten uitvoeren.

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Wat je moet weten vóór je de meereffect GTD-training doet

Wat je moet weten vóór je de meereffect GTD-training doet Wat je moet weten vóór je de meereffect GTD-training doet Binnenkort ga je meedoen aan de ééndaagse meereffect GTD-training. Je bent van harte welkom. Maar één dag is niet zoveel en we willen die dag graag

Nadere informatie

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen Diabetes en uw apotheek Als bij u diabetes is vastgesteld, dan kunt u natuurlijk terecht bij uw apotheek. Het apotheekteam zorgt ervoor dat u: Op tijd het juiste medicijn krijgt. Medicijnen krijgt die

Nadere informatie

afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie

afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie patiënteninformatie afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie U of uw naaste is opgenomen op de afdeling Intensive Care (IC). Wat kunt op deze afdeling verwachten? Wie werken er op deze afdeling?

Nadere informatie

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping.

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping. Schoolkamp En jij, Abel?, vraagt Nadia. Wat doe jij over tien jaar? Abel buigt naar voren om nog een flesje bier uit het kratje te pakken. Dan werk ik bij de Amsterdamse politie, zegt hij. Hij maakt het

Nadere informatie

WAT HOUDT U NOG TEGEN?

WAT HOUDT U NOG TEGEN? WAT HOUDT U NOG TEGEN? 2 Tussenoplossingen bestaan niet Rokers die voor het eerst nadenken over stoppen, proberen nog wel eens een tussenoplossing te vinden. Helaas bestaan er geen succesvolle tussenoplossingen.

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Is er een verband

Nadere informatie

Fabels en feiten over morfine

Fabels en feiten over morfine Fabels en feiten over morfine Beter voor elkaar Fabels en feiten over morfine Inleiding In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige

Nadere informatie

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten.

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Preek op Oudjaarsavond 2013 Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Oudjaarsdag: het lijkt een dag als alle

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Rianne haalt haar hand door Jochems haar terwijl ze naar de kamer loopt. Kijk eens wie we daar hebben? roept ze als ze uit het raam kijkt.

Rianne haalt haar hand door Jochems haar terwijl ze naar de kamer loopt. Kijk eens wie we daar hebben? roept ze als ze uit het raam kijkt. Hoofdstuk 1 Zullen we deze ballonnen nog aan de lamp hangen? Vragend kijkt Rianne Jochem aan. Is goed, mompelt haar stiefbroertje zacht. Hé, wat is er? vraagt Rianne verbaasd. Vind je de slingers niet

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen Neus correctie 2012 Aanleiding Al een tijdje heb ik last van mijn neus. Als kind van een jaar of 5 kreeg ik een schep tegen mijn neus, wat er waarschijnlijk voor heeft gezorgd dat mijn neus brak. Als kind

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Informatie over PSA door de Sedatie praktijk Specialist. Afdeling Pijnbehandeling

Informatie over PSA door de Sedatie praktijk Specialist. Afdeling Pijnbehandeling Informatie over PSA door de Sedatie praktijk Specialist Afdeling Pijnbehandeling Inhoudsopgave Inleiding 3 1 PSA 4 1.1 Wanneer PSA? 4 1.2 Waarmee wordt de PSA uitgevoerd? 4 1.3.1 Sedatie en analgesie zijn

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Nooit meer gestresst. José van der Sman (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl

Nooit meer gestresst. José van der Sman (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl Nooit meer gestresst Nooit meer nerveus of opgejaagd? Volgens de Amerikaan Robert Epstein kan het, als we onszelf vier vaardigheden aanleren om stress te vermijden. José van der Sman (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl

Nadere informatie

Ergonomie. Thema. 1 Inleiding

Ergonomie. Thema. 1 Inleiding Thema 8 Ergonomie 1 Inleiding Dit thema gaat over ergonomie. Het woord is je misschien niet bekend, maar ergonomisch werken doe je als het goed is wel. Als zorghulp probeer je zo te werken dat je je lichaam

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Ze moet wel twee keer zo veel eten als Anne, en altijd weer die pillen vooraf.

Ze moet wel twee keer zo veel eten als Anne, en altijd weer die pillen vooraf. 1. Susan Susan ligt op een bed in haar tuinhuisje. De twee deuren van het huisje staan wijd open, zodat er frisse lucht naar binnen komt. Vanuit haar bed kan Susan precies tussen de struiken door de achterdeur

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Gemeente in Christus,

Gemeente in Christus, meditatie voor 3 mei 2015 thema geloof EN wetenschap Gemeente in Christus, Misschien heb je wel eens gehoord van de film The Matrix, of misschien heb je m zelfs wel eens gezien. De film gaat over een kleine

Nadere informatie

Happy Health Week 2016

Happy Health Week 2016 Happy Health Week 2016 Ellecom BEAT HIV PROGRAMMA Middlaan 2-6955 JC Ellecom Rehoboth@ZDAreformatie.org Maandag 25 juli Hoe laat Wat Met wie Waar 10:00-10:30 Inchecken 10:45-11:00 Welkom en uitleg van

Nadere informatie

Bibliotheek Mysterie

Bibliotheek Mysterie Bibliotheek Mysterie Eerste druk, 2014 2014 Nicole van Oudheusden isbn: 9789048432257 nur: 284 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Workshop van Stress naar Vitaliteit

Workshop van Stress naar Vitaliteit Workshop van Stress naar Vitaliteit Het Leven Stressachtig? Het leven lijkt vol ongemakken te zitten. We worden wakker met het gevoel dat we nauwelijks hebben geslapen. We ontbijten gehaast en volgen tegelijk

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

Aminozuren en eiwitten

Aminozuren en eiwitten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Wordt ZvH veroorzaakt door een tekort aan aminozuren? Draagt een

Nadere informatie

Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH. gemeenschap.

Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH. gemeenschap. Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH De ZvH en cilia gemeenschap. De ZvH en cilia: Huntingtine eiwit beïnvloedt kleine

Nadere informatie

Handleiding voor het gebruik van medische wacht- en hulpdiensten

Handleiding voor het gebruik van medische wacht- en hulpdiensten Handleiding voor het gebruik van medische wacht- en hulpdiensten Medische wacht- en hulpdiensten zijn er steeds voor mensen die medische zorgen nodig hebben. De realiteit leert echter dat men vaak niet

Nadere informatie

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer Preventie van werkdruk in de bouwsector Werknemer Inhoud Wat is werkdruk/stress? Welke factoren bevorderen stress op het werk? Hoe herken ik stress-symptomen bij mezelf? Signalen van een te hoge werkdruk

Nadere informatie

SLANK WORDEN SLANK BLIJVEN. eenvoudig snel efficiënt

SLANK WORDEN SLANK BLIJVEN. eenvoudig snel efficiënt SLANK WORDEN SLANK BLIJVEN eenvoudig snel efficiënt DIËTEN IS TRAINEN OM DIK TE WORDEN 1Als een beer in een winterslaap is en dus niets meer eet gedurende een lange tijd, doet de natuur iets slims. Het

Nadere informatie

H E T V E R L O R E N G E L D

H E T V E R L O R E N G E L D H E T V E R L O R E N G E L D Personen Evangelieschrijver Vrouw (ze heet Marie) Haar buurvrouwen en vriendinnen; o Willemien o Janny o Sjaan o Sophie (Als het stuk begint, zit de evangelieschrijver op

Nadere informatie

Tips voor nieuwe ME-patiёnten

Tips voor nieuwe ME-patiёnten ` Tips voor nieuwe ME-patiёnten ME Vereniging Nederland "Tips voor nieuwe ME-patiënten", ME Vereniging Nederland, 27 januari 2015 Deze collectie is samengesteld uit bijdragen van leden van de ME Vereniging

Nadere informatie

Bert Gyselinckx, Programmadirecteur draadloze autonome sensorsystemen Katrien Marent, Corporate Communications Director

Bert Gyselinckx, Programmadirecteur draadloze autonome sensorsystemen Katrien Marent, Corporate Communications Director Genezen met chips Bert Gyselinckx, Programmadirecteur draadloze autonome sensorsystemen Katrien Marent, Corporate Communications Director Chips zijn ook in de geneeskunde niet meer weg te denken. Pacemakers,

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren.

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren. INLEIDING Welkom in de affirmatiewereld. Je hebt ervoor gekozen om gebruik te gaan maken van het gereedschap dat in dit boek beschreven wordt en je hebt daarmee de bewuste beslissing genomen om je leven

Nadere informatie

Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 maandag 17 juni 13.30-15.30 uur Nederlands CSE KB Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS

Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS Home (/plus) Correspondent 'Suiker' (http://www.standaard.be/plus/tag/suiker) INTERVIEW DAVID SANDERS PROFESSOR VOLKSGEZONDHEID IN ZUID AFRIKA Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS 07 JULI 2015 loa Professor

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

Stoppen met medicatie

Stoppen met medicatie Stoppen met medicatie bij hoofdpijnklachten Hoofdpijn polikliniek Inhoudsopgave Hoofdstuk Pagina 1. Wat moet u doen als u dagelijks pijnstillers slikt voor uw hoofdpijn? 4 2. Hoe krijgt u hoofdpijn door

Nadere informatie

PET-CT scan bij mensen met diabetes

PET-CT scan bij mensen met diabetes PET-CT scan bij mensen met diabetes PET-CT scan bij mensen met diabetes U krijgt op de afdeling nucleaire geneeskunde een PET-CT scan. In deze informatie leest u waarom, waar en hoe het onderzoek gaat

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte.

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte. De droom Hassan droomt dat het sneeuwt. De sneeuw dwarrelt in het donker. Hij valt niet naar beneden, want er is geen beneden. En er is geen boven. Hij valt niet van de hemel naar de aarde, want er is

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE 17601 Inleiding In deze folder vindt u een algemeen oefenschema en beweegadvies. Deze kunt u gebruiken ter voorbereiding op de revalidatie, maar ook tijdens en na de revalidatieperiode.

Nadere informatie

De geest is goed, maar het lichaam is versleten tekst PATRICK MEERSHOEK foto s AD NUIS

De geest is goed, maar het lichaam is versleten tekst PATRICK MEERSHOEK foto s AD NUIS IK HEB EEN SCHANDELIJK HOOG IQ. Ik lees kranten in zeven talen. Ik heb vroeger veel in het buitenland gezeten. De actualiteit houd ik met hartstocht bij, maar naar de televisie kijk ik niet en naar de

Nadere informatie