De waarde van softwareproducten bepalen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De waarde van softwareproducten bepalen"

Transcriptie

1 EEN METHODISCHE AANPAK De waarde van softwareproducten bepalen SSinds de kredietcrisis in 2008 wordt scherper gekeken naar de financiële kant van IT en is er een groei- Je ende behoefte aan duidelijkheid over de waarde die IT-componenten als bezitting vertegenwoordigen. Dit artikel presenteert een methode die organisaties in staat stelt om op een systematische wijze tot een waardering van maatwerkwerksoftware te komen. JELLE DE GROOT EN JOOST VISSER kunt op twee manieren tegen de waarde van IT-componenten aankijken. De eerste manier is om de kosten van IT-componenten te zien als investeringen die gedaan worden om de prestaties van de organisatie te verbeteren. Dit is de zienswijze die ten grondslag ligt aan kosten-batenalyses in business cases bij IT-investeringsbeslissingen. Het is de gebruikelijke benadering van IT-financiën in een going concern situatie. De tweede manier is om na te gaan welke waarde IT-componenten vertegenwoordigen als bezitting van de organisatie. Deze zienswijze past bij due diligence-onderzoek in het geval van een faillissement of bedrijfsovername. In dit artikel bespreken we een waarderingsmethode die aansluit bij deze tweede zienswijze, waarbij we ons richten op software. Een veelgebruikte maat voor de waarde van software als bezitting is de aanschafwaarde ervan, dat wil zeggen de kosten die gemaakt zijn om de software te verwerven. Bij maatwerksoftware zijn dat de ontwikkelkosten. Dit bedrag is weliswaar relatief eenvoudig te bepalen, maar is eigenlijk nauwelijks relevant als we willen weten welke waarde de maatwerksoftware als bezitting van de organisatie vertegenwoordigt. In dit artikel beschrijven we een methode die organisaties in staat stelt om op een systematische wijze tot een waardering van maatwerkwerksoftware te komen die wel relevante bedragen oplevert. Deze methode is gebaseerd op meetbare eigenschappen van het softwareproduct. In de volgende paragrafen beschrijven we de meetbare eigenschappen van software waar we van uitgaan. Vervolgens schetsen we een drietal manieren om de meetwaarden te vertalen naar financiële waarden. We sluiten af met conclusies. SOFTWAREWAARDERINGS- PIRAMIDE Wil je de financiële waarde van software enigszins objectief kunnen bepalen, dan moet je een softwareproduct kunnen vergelijken met andere softwareproducten. In het geval van maatwerk lijkt dit op het eerste gezicht onmogelijk maatwerksoftware is immers uniek en dus per definitie niet vergelijkbaar met andere software. Dat is waar, maar wat uniek is aan maatsoftware is het gebouwde product zelf. De programmeertalen die gebruikt zijn om de maatwerksoftware te bouwen, zijn niet uniek. Ze worden voor uiteenlopende softwareprojecten gebruikt, 24 de IT-Auditor nummer

2 Figuur 1: De softwarewaarderingspiramide Elk van deze zes karakteristieken kunnen we meten, waarna we de meetwaarden kunnen vergelijken met een benchmark. De benchmark van SIG is gebaseerd op een database waarin de resultaten zijn opgenomen van metingen op inmiddels meer dan 600 softwareproducten. De gemeten waarde van elke eigenschap van een te waarderen softwareproduct vergelijken we met de verzameling waarden van de corresponderende eigenschap van de softwareproducten in de database. Het resultaat van de vergelijking is een score op een schaal van 1 tot 5 sterren. De laagste kwaliteitswaarde is 1 ster en het hoogste 5 sterren. In dit kwaliteitsmodel behoort een 5-sterrenproduct tot de 5% beste softwareproducten, een 4-sterrenproduct tot de 30 procent daaronder, een 3-sterrenproduct tot de 30 procent daaronder, een 2-sterrenproen het is op dit niveau dat we verschillende maatwerksoftwareproducten onderling op een zinvolle manier kunnen vergelijken. Als bijvoorbeeld een bepaald softwareproduct is gebouwd in Java, dan kunnen we het product vergelijken met andere programma s van vergelijkbare omvang die ook in Java zijn gebouwd. In dit artikel introduceren we een raamwerk dat we de softwarewaarderingspiramide noemen, die is weergegeven in figuur 1. Dit raamwerk gebruiken we om te komen tot een waardering van software op basis van programmeertaal en meetbare eigenschappen zoals omvang en technische kwaliteit van de software. Hierdoor wordt het mogelijk om vrij objectief tot een relevante schatting van de waarde van maatwerksoftware te komen. De piramide is ontwikkeld in een afstudeeronderzoek bij de Universiteit Leiden, in samenwerking met de Software Improvement Group (SIG) [GROO11]. De piramide bestaat uit drie lagen. De basis wordt gevormd door het Software-ontwikkelniveau. Op dit niveau worden meetbare eigenschappen zoals volume en compexiteit van de broncode vastgesteld. Een niveau hoger is het niveau van Applicatie-portfoliomanagement, waar de gemeten eigenschappen een bedrijfseconomische vertaling krijgen. Op dit niveau kunnen op basis van informatie uit het eerste niveau beslissingen genomen worden om bijvoorbeeld software eventueel uit te faseren, om een voorgesteld ontwikkelproject niet te starten of om bestaande software te verbeteren. Het derde en hoogste niveau is dat van Enterprisemanagement. Op dit niveau kunnen we de waarde van maatwerksoftware inschatten op basis van informatie uit de twee lagen eronder, op een wijze die financiële waarden oplevert welke relevant zijn voor de business. De waarde-indicatoren op dit niveau zijn ontworpen om verschillende maatwerkcomponenten onderling te kunnen vergelijken. Een waarde-inschatting met gebruikmaking van de softwarewaarderingspiramide geeft een degelijk onderbouwd antwoord op de vraag wat een redelijke prijs is voor een gegeven stuk maatwerksoftware. Daarmee is het een instrument voor beslissers die geen IT-specialist zijn om gevoel te krijgen voor prijzen van softwareproducten. In de volgende paragrafen lichten we elk van de bouwstenen toe en illustreren we het gebruik van de piramide aan de hand van een concrete casus. Daarbij hebben we de werkelijke getallen enigszins aangepast om de anonimiteit te waarborgen. De casus betreft een belangrijke, middelgrote maatwerk-webapplicatie, die ontwikkeld is voor een bedrijf binnen de telecommunicatiebranche. BASISNIVEAU: SOFTWARE-ONTWIKKELING De piramide omvat op het basisniveau drie bouwstenen die meetbare eigenschappen (Kwaliteit en Volume) en de onderliggende technologie (in het bijzonder de programmeertaal) beschrijven. Kwaliteit In de eerste bouwsteen op het basisniveau bepalen we de (technische) kwaliteit van softwareproducten. Dit kan op verschillende manieren gebeuren. In dit artikel gebruiken we het kwaliteitsmodel van de SIG. Dit model onderscheidt de zes volgende kwaliteitskenmerken van een softwareproduct: 1 applicatie, uitgedrukt in regels broncode, uitgesplitst naar programmeertaal. code verschillende keren voorkomt, wat vaak voortkomt uit overmatig gebruik van copy-paste. lijke paden dat de computer kan doorlopen bij het uitvoeren van een code-element zoals een functie of methode. code van een code-element. ces per code-element. de verschillende softwaremodules van elkaar afhangen, bijvoorbeeld doordat ze elkaars data gebruiken. de IT-Auditor nummer

3 duct tot de 30 procent daaronder en een 1-sterproduct tot de 5 procent slechtste producten. Meer informatie over het model is te vinden in [BAGG10]. De kwaliteit van de applicatie uit ons voorbeeld is bepaald op 2.9 sterren ( ) op de schaal van 1 tot 5. Eigenschap Waarde Java-volume regels code JSP-volume regels code JavaScript-volume regels code Herbouwinspanning 373,5 manmaanden Tabel 1: Voorbeeld van volume per programmeertaal en de daaruit afgeleide totale herbouwinspanning Volume In de tweede bouwsteen op het basisniveau meten we het volume van softwareproducten. Hieronder verstaan we de totale omvang van een softwareproduct, uitgedrukt in regels broncode. Lege regels en commentaarregels tellen we natuurlijk niet mee. Het getelde aantal regels wegen we aan de hand van de marktgemiddelde productiviteit van ontwikkelaars die een bepaalde programmeertaal gebruiken [ JONE11] ter illustratie: voor Java bedraagt de marktgemiddelde productiviteit ongeveer regels code per ontwikkelaar per jaar. Zo verkrijgen we een waarde die het volume van een applicatie uitdrukt in het aantal manmaanden ontwikkelinspanning dat gemiddeld nodig zou zijn om de applicatie opnieuw te bouwen, de zogenaamde herbouwinspanning. Technologie In de derde bouwsteen op het basisniveau splitsen we het volume van een softwareproduct uit naar gebruikte technologie, waaronder we in dit artikel de programmeertaal verstaan. Bij de bouw van vrijwel alle maatwerksoftware wordt meer dan één programmeertaal gebruikt, en de productiviteit van ontwikkelaars varieert nu eenmaal tussen programmeertalen. Het volume van een softwareproduct splitsen we daarom uit naar programmeertaal. Bij de bouw van de applicatie uit onze casus zijn drie programmeertalen gebruikt. De laag met business logica is gebouwd in Java en voor de presentatielaag zijn JSP en JavaScript gebruikt (zie tabel 1). Op basis van industrie-gemiddelde productiviteitscijfers hebben we de herbouwinspanning bepaald op 373,5 manmaanden. MIDDENNIVEAU: APPLICATIE- PORTFOLIOMANAGEMENT Het middenniveau van het model bestaat uit twee bouwstenen, te weten Reparatielast en Onderhoudslast. Deze twee bouwstenen zijn te gebruiken in berekeningen voor business cases maar vormen ook de basis voor de bepaling van de financiële waarde van maatwerksoftwareniveau op het topniveau van het model. Om deze bouwstenen uit te leggen hebben we het begrip Technische schuld nodig. Het concept Technische schuld ( Technical Debt ) is bedacht door Ward Cunningham [CUNN93]. Het idee is dat als je software oplevert die nog technische onvolkomenheden heeft, je in feite een schuld op je neemt. Deze schuld kun je eventueel later terugbetalen door dan de inspanning te leveren waarmee je het softwareproduct alsnog vervolmaakt. Het concept Technische schuld is een metafoor voor tekortschietende kwaliteit van een softwareproduct, wat allerlei oorzaken kan hebben. Een voorbeeld van een mogelijke reden waarom software met mindere kwaliteit opgeleverd wordt, is een snelle time-to-marketstrategie. Een korte oplevertermijn staat dan voorop en kwaliteitszorg is van minder belang. Maar het kan ook zijn dat de kwaliteit te lijden heeft onder slecht programmeren door onervaren ontwikkelaars. Welke oorzaken de in het ontwikkelproces opgebouwde technische schuld ook heeft, het gevolg is dat het ontwikkelen misschien goedkoper is doordat het snel en met goedkope programmeurs gebeurt, maar dat de opgeleverde software van mindere kwaliteit is. Hierdoor is het onderhoud en de eventuele doorontwikkeling van de opgeleverde software lastiger, dus duurder. Maatwerksoftware wordt doorgaans regelmatig aangepast aan veranderende situaties en nieuwe wensen. De praktijk leert dat de onderhoudslast bij software die technisch van slechte kwaliteit is, in de loop van de jaren exponentieel groeit (zie figuur 2) [NUGR10]. Deze exponentiële stijging van de onderhoudslast bij slechte software, software met een technische schuld dus, is te vergelijken met het principe van rente op rente bij een banklening. In figuur 2 zijn de exponentiële groei van de technische schuld en de onderhoudskosten weergegeven. De optimale onderhoudslast wordt weergegeven door de onderste streepjeslijn, die over de tijd constant blijft wanneer het kwaliteitsniveau van de opgeleverde software op het optimale niveau is en er dus geen sprake is van technische schuld. Wanneer er door suboptimale kwaliteit wel een technische schuld is, is er technische rente verschuldigd. Door het rente op renteprincipe stijgt de technische rente en daarmee de technische schuld exponentieel met de tijd. Dit betekent dat de inspanning die nodig is om de software alsnog op het optimale kwaliteitsniveau te krijgen, exponentieel stijgt. De optimale kwaliteit is van essentieel belang voor het bepalen van de 26 de IT-Auditor nummer

4 hoogte van de technische schuld en de daarbij horende cumulatieve rente die in de loop van de tijd betaald moet worden. Zoals gezegd, is de optimale kwaliteit de kwaliteit die correspondeert met een jaarlijkse onderhoudslast die over de jaren heen gelijk blijft. De optimale kwaliteit van softwareproducten stellen we vast per organisatie en per product. Voor de meeste software is een 4-sterrenniveau optimaal, maar voor software met zeer hoge betrouwbaarheidseisen kan het van belang zijn om naar 5 sterren te streven. Het optimale niveau van de applicatie uit ons voorbeeld hebben we bepaald op 4,0 sterren ( ). Nu deze achtergrondinformatie gegeven is, kunnen we de bouwstenen Reparatielast en Onderhoudslast bespreken. Reparatielast In de eerste bouwsteen op het middenniveau van de softwarewaarderingspiramide bepalen we de reparatielast. Deze is gelijk aan de technische schuld in figuur 2 en komt overeen met de inspanning die nodig is om de software kwalitatief te verbeteren tot het optimale niveau. De reparatielast is in het geval van ons voorbeeld het verschil tussen 2,9 sterren (het feitelijke kwaliteitsniveau) en 4,0 sterren (het optimale kwaliteitsniveau). Dit verschil bedraagt 1,1 ster. Nu de reparatielast is geïdentificeerd, kan het in een geldbedrag worden uitgedrukt. Hiervoor hebben we nog drie andere gegevens nodig, namelijk Reparatiefractie, Vervangingswaarde en Refactoring-aanpassing. Deze begrippen leggen we hierna uit. De Reparatiefractie is het percentage regels code dat veranderd moet worden om aan het optimale kwaliteitsniveau van 4 sterren te voldoen. Dit getal wordt afgeleid uit de eerste bouwsteen van het basisniveau, de bouwsteen Kwaliteit. In ons voorbeeld is de kwaliteit 2,9 sterren en de optimale kwaliteit 4 sterren. Deze Figuur 2: Technische schuld, onderhoudslast en reparatielast kwaliteitssprong van 1,1 ster vergt volgens de data in de benchmarkdatabase 2 gemiddeld een aanpassing van 39 procent van het codevolume. De Vervangingswaarde van het softwareproduct wordt berekend met de tweede en derde bouwsteen van het basisniveau (Volume en Technologie). Zoals gezegd, wordt het volume van software vastgesteld in aantallen regels code uitgesplitst naar programmeertaal, en vervolgens omgerekend naar de gemiddelde inspanning in manmaanden die nodig is om een soortgelijk softwareproduct te ontwikkelen. Ten slotte wordt deze inspanningslast in financiële termen uitgedrukt. De Vervangingswaarde bestaat dus uit de gemiddelde kosten die gemaakt moeten worden om een soortgelijk softwareproduct te ontwikkelen. In ons voorbeeld is dit een bedrag van De Refactoring-aanpassing houdt rekening met zachtere aspecten die de efficiëntie van het ontwikkelproces kunnen beïnvloeden. Zo kan de productiviteit van een ontwikkelteam naar boven of beneden afwijken van het gemiddelde, bijvoorbeeld door organisatorische en technische omgevingsfactoren, door verschillen in de omvang van teams en door de gebruikte programmeertools. Zo kunnen wij ons voorstellen dat een ervaren team, dat een bonus in het vooruitzicht gesteld heeft gekregen, productiever zal zijn dan een ongemotiveerd offshore team dat de bouw van het product ziet als de zoveelste routineklus. De Refactoring-aanpassing is een percentage dat wordt gebaseerd op een expertopinie. In ons voorbeeld werd de refactoringaanpassing op 20 procent gesteld omdat het ontwikkelteam ruime ervaring bezat. De formule voor de berekening van de reparatielast is: Reparatielast = Reparatiefractie * Vervangingswaarde * (1 Refactoring-aanpassing). Wanneer we de waarden voor Reparatiefractie, Vervangingswaarde en Refactoring-aanpassing invullen in deze formule, krijgen we: Reparatielast = 39 procent * * (1-20%) = De reparatielast voor de applicatie uit onze casus schatten we dus op ongeveer 970 duizend euro. Extra onderhoudslast In de tweede bouwsteen op het middenniveau bepalen we de extra onderhoudslast. Dit zijn extra onderhoudskosten aan een softwareproduct, als gevolg van de lagere technische kwaliteit ervan. De Extra onderhoudslast is gelijk aan de Technische rente in figuur 2. De Extra onderhoudslast wordt bepaald door de Herbouwinspanning, de Onderhoudsfractie en de Kwaliteitsfactor. De Herbouwinspanning voor onze casus is 373,5 manmaanden zoals uitgerekend in de IT-Auditor nummer

5 de bouwsteen Technologie uit het basisniveau van de piramide. De Onderhoudsfractie staat voor het volume (regels code) aan onderhoud dat per jaar voor het softwareproduct nodig is in het kader van de natuurlijke groei van het product. Dit betreft standaard onderhoud, dus zonder grote wijzigingen. Uit onderzoek blijkt dat organisaties hiervoor gemiddeld per jaar 15 procent van het totale volume aan code wijzigen. Vervolgens komt daar de Kwaliteitsfactor bij, dat is een percentage dat bovenop de natuurlijke groei van een applicatie komt doordat de software van een lagere kwaliteit is. De plausibele aanname hierbij is dat bij slechtere kwaliteit ook meer nieuwe code nodig is om nieuwe onderdelen aan de software te kunnen toevoegen. 3 Tevens wordt er in het vervolgonderhoud doorontwikkeld op een kwalitatief slechtere code, wat ook weer extra onderhoudslast met zich meebrengt. Voor onze casus is deze factor 0,97. De formule voor de berekening van de onderhoudslast is: Onderhoudslast jaar 1 = Onderhoudsfractie * Herbouwinspanning / Kwaliteitsfactor. Als we de cijfers invullen voor onze casus krijgen we: Onderhoudslast jaar 1 = 15 procent * 373,5 / 0,97 = 57,8 manmaanden. Op basis van de onderhoudslast kunnen we berekenen welke extra onderhoudslasten zullen voortvloeien uit de lagere kwaliteit van het softwareproduct. Voor de applicatie uit het voorbeeld zijn de extra onderhoudslasten weergegeven in tabel 2. Dit komt uit op een totaal van 2,2 miljoen aan extra onderhoudslasten over een levensduur van 7 jaar van onze casusapplicatie met een kwaliteit van 2,9 sterren. Zie het tekstkader voor een toelichting op de berekeningswijze. Berekening extra onderhoudslasten Als we 1 fte stellen op per jaar, bedragen de kosten van de 57,8 manmaanden van jaar Dit is de totale onderhoudslast bij een kwaliteitsniveau van 2,9 sterren. Als we dezelfde formule gebruiken bij een kwaliteitsniveau van 4-sterren zal de kwaliteitsfactor veranderen naar 1,4. Met deze hogere kwaliteitsfactor zou de onderhoudslast zijn wat betekent dat er aan extra onderhoudslast is door de lagere kwaliteit bij 2,9 sterren (dit getal vinden we terug in tabel 2 bij jaar 1). Dit is alleen nog voor het eerste jaar uitgerekend. Doordat er in de daarop volgende onderhoudsjaren op kwalitatief lagere software doorontwikkeld wordt, zal de onderhoudslast ook toenemen. Om deze lasten in te schatten, moeten we rekening houden met de groei van het totale volume van het systeem en extra opgelopen technische schuld. Zie voor verdere details [NUGR10]. TOPNIVEAU: ENTERPRISEMANAGEMENT Het model kent op het topniveau één bouwsteen: Waarde. Hiermee aggregeren we alle metingen en andere informatie uit de onderliggende niveaus tot één getal dat de financiële waarde van de maatwerksoftware Jaar Extra onderhoudslasten Totaal Tabel 2: Extra onderhoudslasten over de jaren door lagere kwaliteit voor de organisatie uitdrukt. We gebruiken hiervoor drie verschillende modellen. Uitgangspunt is steeds de vervangingswaarde, dus de gemiddelde kosten die gemaakt moeten worden om een soortgelijke applicatie te ontwikkelen. Elk model corrigeert vervolgens op een andere manier voor suboptimale kwaliteit van de software. Terwijl de informatie op het middenniveau vooral relevant is voor de CIO, ontstaat op het topniveau de financiële informatie voor de CFO. MODEL 1: CORRECTIE VOOR REPARATIELAST Het eerste model voor waardebepaling van maatwerksoftware corrigeert voor suboptimale kwaliteit door de vervangingswaarde van de software te verminderen met de Reparatielast, dat wil zeggen de reparatiekosten die gemaakt moeten worden om de kwaliteitsgebreken te verhelpen: Softwarewaarde = Vervangingswaarde Reparatielast. Wanneer we hierin de getallen voor Vervangingswaarde en Reparatielast uit het middenniveau van de softwarewaarderingspiramide invullen, krijgen we: Softwarewaarde (model 1) = = De waardebepaling volgens model 1 geeft dus een softwarewaarde van 2,1 miljoen euro, berekend als de vervangingswaarde, verminderd met de benodigde reparatiekosten om de software op het optimale niveau te krijgen. MODEL 2: CORRECTIE VOOR SLECHT GEPROGRAMMEERDE BRONCODE Wie een huis koopt met een lekkend dak zal de kosten voor reparatie van dit gebrek aftrekken van de prijs. Hetzelfde principe kan worden toegepast op software. Als software kwaliteitsgebreken vertoont, zoals hoge unitcomplexiteit of veelvuldige duplicatie van codefragmenten, dan moet de waarde van de software verminderd worden met de kosten die gemoeid zijn met het verhelpen van deze gebreken. Het tweede model 28 de IT-Auditor nummer

6 voor waardebepaling wordt daarmee: de vervangingswaarde van software, gecorrigeerd voor het percentage aan kwalitatief slecht geprogrammeerde regels code (te complex, redundant, et cetera): Softwarewaarde = Vervangingswaarde * (1 Reparatiefractie). Wanneer we hierin de getallen voor Vervangingswaarde en Reparatiefractie uit het middenniveau van de softwarewaarderingspiramide invullen, krijgen we: Softwarewaarde (model 2) = * (1 39 procent) = De waardebepaling volgens model 2 geeft dus een softwarewaarde van bijna 1,9 miljoen euro, berekend als de vervangingswaarde van de software verminderd met het percentage slecht geprogrammeerde regels code. MODEL 3: CORRECTIE VOOR VERHOOGDE ONDERHOUDSLAST In model 1 en 2 brengen we de reparatiekosten in de vorm van een bedrag of een percentage in mindering op de vervangingswaarde. Deze twee benaderingen gaan ervan uit dat de kwaliteitsproblemen verholpen moeten worden. Maar men kan er ook voor kiezen om de kwaliteitsproblemen te laten voor wat ze zijn en de bijbehorende extra onderhoudslasten op de koop toe te nemen. In onze toelichting op het begrip technische schuld hebben we laten zien dat wanneer we de kwaliteitsgebreken niet verhelpen, de kosten voor het onderhouden en verder ontwikkelen van de software hoger zullen zijn dan wanneer we dat wel doen. Ook deze verhoging van de onderhoudslast kan in financiële termen worden uitgedrukt. Hierbij zijn aannames nodig over de verwachte levensduur van de software en over de natuurlijke groei in termen van de hoeveelheid programmacode die per jaar moet worden aangepast. Bij hoge kwaliteit van de software zal de aanpassing van deze hoeveelheid code minder inspanning kosten dan bij lage kwaliteit. In de praktijk blijkt dat het productiviteitsverschil tussen lage kwaliteit (2 sterren op de schaal van 1 tot 5) en hoge kwaliteit (4 sterren) ongeveer een factor 2 bedraagt. Vermenigvuldiging van levensduur, te onderhouden codevolume en productiviteitsverschil, levert een indicatie op van de verhoogde onderhoudslast. Het derde waarderingsmodel wordt hiermee: de vervangingswaarde van de software, verminderd met de kosten van de verhoogde onderhoudslast. Dit model gaat dus niet uit van daadwerkelijke reparatie van kwaliteitsgebreken, maar van terugkerende kosten als gevolg van blijvende kwaliteitsgebreken: Softwarewaarde = Vervangingswaarde Totale extra onderhoudslast over levensduur. Wanneer we hierin de getallen voor Vervangingswaarde en Totale extra onderhoudslast over levensduur uit het middenniveau van de piramide invullen, krijgen we: Softwarewaarde (model 3) = = De waardebepaling volgens model 3 geeft dus een softwarewaarde van bijna 1 miljoen euro, berekend als de vervangingswaarde verminderd met Het is ook mogelijk om met de formule van Model 3 de technische levensduur van maatwerksoftware te bepalen op basis van de vastgestelde kwaliteit van de broncode. We illustreren dit aan de hand van figuur 3, waarin te zien is hoe de financiële waarde van een applicatie afhangt van het kwaliteitsniveau ervan bij oplevering. De lijnen geven voor een aantal kwaliteitsniveaus weer hoe de financiële waarde van de software verandert in de tijd. De bovenste lijn geldt in het geval dat de applicatie een kwaliteitsniveau van 5 sterren bezit (en behoudt). Bij dit hoogste kwaliteitsniveau is er geen sprake van technische schuld, zodat de waarde van de applicatie constant blijft. Als het kwaliteitsniveau lager is dan 5, is er wel een technische schuld en zal de waarde van de applicatie met de jaren (steeds sneller) dalen. Vroeg of laat, afhankelijk van de kwaliteit, passeren alle curves die corresponderen met een kwaliteitsniveau lager dan 5 de nullijn en wordt de waarde van de applicatie negatief. De technische levensduur is dan bereikt. De onderste lijn geeft als startpunt al een negatieve waarde voor de applicatie. Gelet op de technische kwaliteit bij oplevering zou een organisatie in dit geval de applicatie niet moeten aanvaarden. de verwachte extra onderhoudskosten doordat de software lagere kwaliteit heeft dan het optimale niveau. ONDERLINGE VERGELIJKING VAN DE MODELLEN Het derde en hoogste niveau van de piramide biedt dus verschillende waarderingsmodellen. Elk van deze modellen belicht een ander perspectief van softwarewaardering, waardoor ze elk leiden tot een ander bedrag voor de financiële waarde van een softwareproduct (zie figuur 4). Figuur 3: Softwarewaarde en resterende technische levensduur (zie tekstkader) Figuur 4: Waarde van het software product in miljoenen Euro, berekend via elk van de drie modellen de IT-Auditor nummer

7 Criteria Model 1 Model 2 Model 3 Begrijpelijkheid model Benodigde expertopinie + ++ o Hoeveelheid benodigde data o ++ o Precisie Bruikbaarheid in business case audit + o ++ Tabel 3: De drie modellen gescoord op vijf bruikbaarheidscriteria In combinatie met elkaar en door resultaten van de modellen onderling te vergelijken, ontstaat een goed inzicht in de waarde van maatwerksoftware. Welk model het meest geschikt is hangt af van de situatie. Model 1 is vooral geschikt in acquisitiescenario s, waar een transactieprijs bepaald moet worden. Dit model bevat als subjectief element de expertopinie bij het bepalen van de refactoring-aanpassing. Model 2 is eenvoudiger en maakt geen gebruik van expertopinie. Hierdoor is het model objectiever dan Model 1, maar is het ook minder verfijnd. Dit model is vooral geschikt voor een snelle waardebepaling waar minder precisie vereist is. Model 3 is geschikt bij het nemen van investeringsbeslissingen, doordat de lange termijnonderhoudslast ook in ogenschouw genomen wordt. Ook dit model bevat als subjectief element een expertopinie, namelijk de inschatting van de levensduur van de software. De geschiktheid van de modellen is geëvalueerd in interviews met acht experts, die executive posities bekleden (CIO, CFO). De resultaten zijn weergegeven in Tabel 3, waarin de bruikbaarheid van drie modellen is aangegeven op een schaal met vijf waarden van slecht (--) tot goed (++). We hebben de modellen gescoord op de volgende vijf criteria voor bruikbaarheid: het model eenvoudig uit te leggen aan verschillende stakeholders? berekening volgens het model een element waarvan de waarde moet worden ingeschat door een expert? veel variabelen bevat het model? warewaarde worden vastgesteld? audit: is het model bruikbaar om het realiteitsgehalte van business cases te toetsen? NUT VAN HET GEBRUIK VAN DE SOFTWAREWAARDERINGS- PIRAMIDE Met de voorgestelde piramide voor waardering van maatwerksoftware kunnen beleidsmakers hun voordeel doen: vormen de eigenschappen van de softwareproducten die bij die organisaties in gebruik zijn een belangrijke factor voor snelle en succesvolle integratie. Softwarewaardering op basis van vervangingswaarde en reparatiekosten die bepaald worden door metingen aan de software maakt een objectieve weging mogelijk tussen verschillende integratiescenario s. schap van softwareproducten kan waardering van software leidend zijn bij het stellen van prioriteiten en het maken van investeringsbeslissingen. In plaats van te kijken naar gemaakte ontwikkelkosten kunnen softwareproducten immers geselecteerd worden op basis van benodigde reparatiekosten en toekomstige onderhoudslast. ringspiramide leent zich uitstekend voor het vergelijken van softwareportfolio s van verschillende organisaties. Dit maakt het mogelijk voor executives om hun softwareportfolio te laten benchmarken op intrinsieke waarde in plaats van op historische kosten. instrument voor waardebepaling tijdens due diligence. De aankopende partij kan snel en op basis van betrekkelijk beperkte informatie een goede inschatting maken van de waarde van de software assets. CONCLUSIES De beschreven aanpak op basis van de softwarekwaliteitspiramide brengt organisaties een stap dichter bij een objectieve waardebepaling van software door uit te gaan van reparatiekosten, onderhoudslast en vervangingswaarde. De resultaten van deze aanpak kunnen executives gebruiken om investeringsbeslissingen en financiële rapportages over software portfolio s te onderbouwen met relevante kwantitatieve gegevens. IT-auditors kunnen de voorgestelde modellen gebruiken wanneer zij voor de taak staan om het realiteitsgehalte van business cases voor IT-investeringen te bepalen. De voorgestelde modellen nemen alleen de kwaliteit en het volume van software in beschouwing. Uit de validatie-interviews, uitgevoerd tijdens het master scriptieonderzoek waar dit artikel op gebaseerd is, blijkt dat het wenselijk is om, naast onderhoudbaarheid, ook andere aspecten in ogenschouw te nemen zoals functionaliteit, robuustheid en schaalbaarheid. Dit zijn onderwerpen voor verder onderzoek. Noten 1. Ditzelfde kwaliteitsmodel wordt gehanteerd bij de software-productcertificering door het bedrijfsonderdeel Informationstechnik van TÜV, de Duitse tegenhanger van TNO. 2. De benchmarkdatabase houdt onder meer gegevens bij over kwaliteitsverbeteringen die in het verleden zijn aangebracht op softwareproducten in de database en het aantal wijzigingen in de broncode dat 30 de IT-Auditor nummer

Beoordelen onderhoudbaarheid maatwerkapplicaties

Beoordelen onderhoudbaarheid maatwerkapplicaties DE MOGELIJKHEDEN VOOR IT-AUDITORS Beoordelen onderhoudbaarheid maatwerkapplicaties IIT-auditors zijn gewend om IT-assurance opdrachten uit te voeren met betrekking tot beheersing en beveiliging van informatietechnologie.

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

'Risico's it-investeringen doorgaans hoog'

'Risico's it-investeringen doorgaans hoog' Computable Computable In bedrijf: 07/05/04 - 'Risico's it-investeringen doorgaans hoog' It-portfoliobeheer: inzicht als eerste stap naar controle 'Risico's it-investeringen doorgaans hoog' Chris Verhoef,

Nadere informatie

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 Sparrenheuvel, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 offertebureau@mxi.nl www.mxi.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Zevende ronde ICT Benchmark Gemeenten 2011 3 1.2 Waarom

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Evo Evolutionary Project Management Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. EVO... 4 3. FASERING...

Nadere informatie

Update over Advies Commissie UFR Alleen voor professionele beleggers

Update over Advies Commissie UFR Alleen voor professionele beleggers Investment Solutions & Research Update oktober 2013 Update over Advies Commissie UFR Alleen voor professionele beleggers Door Peter van der Spek, Remmert Koekkoek, Daniel Lai - Customized Overlay Management

Nadere informatie

Clean code improves test quality

Clean code improves test quality Clean code improves test quality Michel Kroon, Senior Consultant, SIG TestNet Voorjaarsevenement 30 juni 2008 Arent Janszoon Ernststraat 595-H NL-1082 LD Amsterdam info@sig.nl www.sig.nl De Software Improvement

Nadere informatie

HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN

HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN Janssen REM Consulting INTRODUCTIE EN KENNISMAKING ONS AANBOD Uitvoeren van Levensduur analyses Het bieden van softwareoplossingen

Nadere informatie

Variabelen en statements in ActionScript

Variabelen en statements in ActionScript Ontwikkelen van Apps voor ios en Android Variabelen en statements in ActionScript 6.1 Inleiding Als we het in de informatica over variabelen hebben, bedoelen we een stukje in het geheugen van de computer

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen.

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

QSM Benchmark Project ABC

QSM Benchmark Project ABC QSM Benchmark De intelligentie Voor u ligt de QSM benchmarkrapportage over. Deze rapportage geeft antwoord op de vraag of dit project marktconform is uitgevoerd in vergelijking met projecten in bedrijfsomgevingen

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Hoe verkoop ik mijn onderneming: het verkoopproces. Whitepaper van de Jong & Laan corporate finance. Bel 038-7779807 of kijk op www.jonglaan.

Hoe verkoop ik mijn onderneming: het verkoopproces. Whitepaper van de Jong & Laan corporate finance. Bel 038-7779807 of kijk op www.jonglaan. Hoe verkoop ik mijn onderneming: het verkoopproces Whitepaper van de Jong & Laan corporate finance Inhoudsopgave Inleiding 3 Verkooptraject 4 Waardebepaling 5 Over de Jong & Laan corporate finance 6 1.

Nadere informatie

XP Extreme Programming. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

XP Extreme Programming. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. XP Extreme Programming Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING...3 2. EXTREME PROGRAMMING...4 3. FASERING...5

Nadere informatie

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA X Microsoft Excel Stap in de wereld van Visual Basic for Applications (VBA) binnen het Microsoft Office programma Excel. Leer hoe deze programmeertaal precies in elkaar zit en hoe u deze in de dagelijkse

Nadere informatie

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN 4 Soorten berekeningen 12 AUGUSTUS 2013 IR. PAUL DURLINGER Durlinger Consultancy Management Summary In dit paper worden vier methoden behandeld om veiligheidsvoorraden te

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

3 Van subjectief naar rationeel ITportfoliomanagement

3 Van subjectief naar rationeel ITportfoliomanagement sdu - dl 28 ict bibliotheek 01-02-2006 11:38 Pagina 45 3 Van subjectief naar rationeel ITportfoliomanagement Rob Peters en ChrisVerhoef IT-portfoliomanagement staat meer en meer in de belangstelling. Bij

Nadere informatie

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link)

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link) CONCENTRATIE VAN MAATSCHAPPELIJKE DIENSTEN IN GEMEENTELIJK VASTGOED NAAR AANLEIDING VAN DEMOGRAFISCHE TRANSITIE Een casestudie in landelijke gemeenten in Noord-Brabant, Nederland Afstudeeronderzoek van

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Scenario analyse ABC

Scenario analyse ABC analyse Juiste in FP huidig De intelligentie Inleiding Voor u ligt de QSM analyse voor het project (fictief project om u een indruk te geven van de toegevoegde waarde die de QSM project bieden). Project

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

TE LAAT OPGELEVERD, IS DUURDER DAN GEPLAND OF BIEDT NIET DE GEWENSTE FUNCTIONALITEIT EN KWA- VAN ZIJN TERUG TE VOEREN OP EEN ONJUISTE PLANNING

TE LAAT OPGELEVERD, IS DUURDER DAN GEPLAND OF BIEDT NIET DE GEWENSTE FUNCTIONALITEIT EN KWA- VAN ZIJN TERUG TE VOEREN OP EEN ONJUISTE PLANNING SOFTWARETOOLS VOOR PROJECTNAVIGATIE CIJFERMATIGE ONDERBOUWING NOG STEEDS ONMISBAAR IN ICT-PROJECTEN Auteur: Ernst van Waning ZO N ZEVENTIG PROCENT VAN ALLE ICT-PROJECTEN WORDT TE LAAT OPGELEVERD, IS DUURDER

Nadere informatie

Benchmarkmodel. Bedrijf XYZ. eindresultaten klanten beleid. Analyse en leggen verbanden. Kwaliteit Tevredenheid Kosten. Waardering.

Benchmarkmodel. Bedrijf XYZ. eindresultaten klanten beleid. Analyse en leggen verbanden. Kwaliteit Tevredenheid Kosten. Waardering. Benchmarken In feite is benchmarken meten, vergelijken, leren en vervolgens verbeteren. Dit kan op zeer uiteenlopende gebieden. Van de behandelresultaten van een zorgmedewerker tot de resultaten van het

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Grafieken en formules

Hoofdstuk 2: Grafieken en formules Hoofdstuk 2: Grafieken en formules Wiskunde VMBO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 2: Grafieken en formules Wiskunde 1. Basisvaardigheden 2. Grafieken en formules 3. Algebraïsche verbanden 4. Meetkunde

Nadere informatie

Detailniveau van Procesbeschrijving Handvatten voor financiële instellingen

Detailniveau van Procesbeschrijving Handvatten voor financiële instellingen Detailniveau van Procesbeschrijving Handvatten voor financiële instellingen Dus u heeft besloten om de processen in kaart te brengen. Maar welk detailniveau kiest u daarbij? Moet nu echt exact vastgelegd

Nadere informatie

Wanneer ga je Agile? Wat is Agile Project Management?

Wanneer ga je Agile? Wat is Agile Project Management? Wanneer ga je Agile? Agile Project Management 1 past goed in deze tijd. Het is snel, flexibel en leuk. Je kunt het echter niet altijd en overal gebruiken. Het werk en de organisatie moeten geschikt zijn

Nadere informatie

Hoofdstuk 7: Aggregatie. 7.1 Inleiding

Hoofdstuk 7: Aggregatie. 7.1 Inleiding oofdstuk 7: Aggregatie 7. Inleiding Zoals in de hoofdstukken 5 en 6 over risicoanalyse en sanalyse uiteen is gezet, wordt binnen FIR het oordeel van de toezichthouder vastgelegd in scores per risico- en

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen E-resultaat aanpak Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen 2010 ContentForces Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie

Project benchmark. Vaststellen van feitelijke projectresultaten. Basis voor toekomstige succesvolle projectscenario s

Project benchmark. Vaststellen van feitelijke projectresultaten. Basis voor toekomstige succesvolle projectscenario s Quantitative Software Management Project benchmark Vaststellen van feitelijke projectresultaten Basis voor toekomstige succesvolle projectscenario s Het projectresultaat in perspectief tot vergelijkbare

Nadere informatie

Lean Startup. Uittreksel Lean Startup Eric Ries. Marijn Mulders September 2015 V1.0 www.tolobranca.nl

Lean Startup. Uittreksel Lean Startup Eric Ries. Marijn Mulders September 2015 V1.0 www.tolobranca.nl Lean Startup Uittreksel Lean Startup Eric Ries Marijn Mulders September 2015 V1.0 www.tolobranca.nl Inhoudsopgave 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Deel 1 Visie... 3 Hoofdstuk 1 Start... 3 Hoofdstuk 2 Definieer...

Nadere informatie

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap 1 Rekenen met procenten, basispunten en procentpunten... 1 2 Werken met indexcijfers... 3 3 Grafieken maken en lezen... 5 4a Tweedegraads functie: de parabool...

Nadere informatie

Portfoliomanagement. Management in Motion 7 maart 2016

Portfoliomanagement. Management in Motion 7 maart 2016 Portfoliomanagement Management in Motion 7 maart 2016 PMO Institute Julianalaan 55 3761 DC Soest I: www.pmoinstitute.com I: www.thinkingportfolio.nl E: info@pmoinstitute.com Tjalling Klaucke E: tj.klaucke@pmoinstitute.com

Nadere informatie

Kwaliteitsmanagement theoretisch kader

Kwaliteitsmanagement theoretisch kader 1 Kwaliteitsmanagement theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1 1. Kwaliteitsmanagement Kwaliteitsmanagement richt zich op de kwaliteit organisaties. Eerst wordt het begrip

Nadere informatie

Bijlage 9. UNI 120621.9 REB GD. Releasebeleid

Bijlage 9. UNI 120621.9 REB GD. Releasebeleid Releasebeleid Ondanks alle aan de samenstelling van de tekst bestede zorg, kan Newway Retail Solutions bv (Newway) géén enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele directe en/of indirecte schade,

Nadere informatie

Werken met kwaliteitsindicatoren

Werken met kwaliteitsindicatoren Werken met kwaliteitsindicatoren Dag van de Kwaliteitszorg Affligem, 10 Juni 2011 Wouter Van den Berghe, Studie- en Adviesbureau Tilkon Overzicht Wat zijn indicatoren? Wanneer zijn indicatoren nuttig?

Nadere informatie

Impressie ICT Benchmark Gemeenten 2012 Inzicht in prestaties door benchmarking van ICT-kosten met andere gemeenten

Impressie ICT Benchmark Gemeenten 2012 Inzicht in prestaties door benchmarking van ICT-kosten met andere gemeenten Impressie ICT Benchmark Gemeenten 2012 Inzicht in prestaties door benchmarking van ICT-kosten met andere gemeenten Impressie ICT Benchmark Gemeenten 2012 Inzicht in prestaties door benchmarking van ICT-kosten

Nadere informatie

Rekendidactiek van ffrekenen in beeld

Rekendidactiek van ffrekenen in beeld Rekendidactiek van ffrekenen in beeld De doelgroep van ffrekenen is (jong)volwassenen die beter willen worden in functioneel rekenen. Deze (jong)volwassenen in onze maatschappij hebben een zeer diverse

Nadere informatie

Update UFR. Update UFR 17 juli 2015 For professional investors. Inleiding

Update UFR. Update UFR 17 juli 2015 For professional investors. Inleiding 1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 Zero rentes Update UFR 17 juli 2015 For professional investors Update UFR Voor een gemiddeld pensioenfonds stijgt de waardering van de verplichtingen

Nadere informatie

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 Risico s voor borgstelsel nemen toe Corporaties nemen maatregelen om de financiële conti - nuïteit te waarborgen. Dit is het gevolg van de overheidsmaatregelen

Nadere informatie

Van de wedstrijdleider wordt wel verwacht dat hij weet waar hij mee bezig is en daarom hoort hij de achterliggende ideeën wel te kennen.

Van de wedstrijdleider wordt wel verwacht dat hij weet waar hij mee bezig is en daarom hoort hij de achterliggende ideeën wel te kennen. Butlerwedstrijden 1. Inleiding Sinds de invoering van de computer bij het uitrekenen van bridgetoernooien is de Butler rekenmethode steeds populairder geworden. De Butlermethode voor het uitrekenen van

Nadere informatie

Cursus Software evolution. Dr. Bastiaan Heeren (bhr@ou.nl) Touw Symposium, 24 november 2012 Studiecentrum Amsterdam

Cursus Software evolution. Dr. Bastiaan Heeren (bhr@ou.nl) Touw Symposium, 24 november 2012 Studiecentrum Amsterdam Cursus Software evolution Dr. Bastiaan Heeren (bhr@ou.nl) Touw Symposium, 24 november 2012 Studiecentrum Amsterdam Inhoud Organisatie cursus De software vulkaan Opdracht 1: metrieken Opdracht 2: visualisatie

Nadere informatie

Uitwerkingen oefeningen hoofdstuk 2

Uitwerkingen oefeningen hoofdstuk 2 Uitwerkingen oefeningen hoofdstuk 2 2.4.1 Basis Verhoudingen 1 13 cm : 390 km, dat is 13 cm : 390.000 m. Dat komt overeen met 13 cm : 39.000.000 cm en dat is te vereenvoudigen tot 1 : 3.000.000. 2 De schaal

Nadere informatie

Daarna komen de economische levensduur en het afschrijvingsplan nog aan de orde.

Daarna komen de economische levensduur en het afschrijvingsplan nog aan de orde. 1 Kosten van duurzame productiemiddelen 1.1 Inleiding Een onderneming maakt kosten om omzet te kunnen behalen. De kosten vormen de basis voor de totstandkoming van de verkoopprijs. Een belangrijk onderdeel

Nadere informatie

Impressie Benchmark Medische Technologie 2013

Impressie Benchmark Medische Technologie 2013 Impressie Benchmark Medische Technologie 2013 Impressie Benchmark Medische Technologie 2013 Inzicht in prestaties door benchmarking van kosten en kwaliteit van medische technologie met andere ziekenhuizen.

Nadere informatie

In een keten gaat het om de verbindingen, niet om de schakels.

In een keten gaat het om de verbindingen, niet om de schakels. Verbindingsmodel IV Serviceketen Theo Thiadens en Adri Cornelissen In een keten gaat het om de verbindingen, niet om de schakels. Verbindingsmodel IV Serviceketen Theo Thiadens Alleen een organisatie die

Nadere informatie

HOE BEOORDEELT ACM DE TARIEVEN VAN EXPERIMENTEN?

HOE BEOORDEELT ACM DE TARIEVEN VAN EXPERIMENTEN? HOE BEOORDEELT ACM DE TARIEVEN VAN EXPERIMENTEN? Inleiding Op 1 mei 2015 gaat het Besluit Experimenten Decentrale Duurzame Elektriciteitsopwekking in. Coöperaties en verenigingen van eigenaren kunnen dan

Nadere informatie

Een formule is een berekening die jij zelf maakt in Excel. Een formule begint met het isgelijkteken en bevat celverwijzingen.

Een formule is een berekening die jij zelf maakt in Excel. Een formule begint met het isgelijkteken en bevat celverwijzingen. Formules Een formule is een berekening die jij zelf maakt in Excel. Een formule begint met het isgelijkteken en bevat celverwijzingen. Figuur 1. Elke formule begint met = Stappen bij het maken van een

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

T-Mobile Netherlands BV

T-Mobile Netherlands BV Juryrapport T-Mobile Netherlands BV Deelname Data Quality Award 2010 Deelnemers Naam: Jos Leber Functie: Sr. Data Manager Inleiding De case van T-Mobile is primair gericht op de kwaliteit van de master

Nadere informatie

Kennis na het volgen van de training. Na het volgen van deze training bent u in staat:

Kennis na het volgen van de training. Na het volgen van deze training bent u in staat: Training Trainingscode Duur Gepubliceerd Taal Type Leermethode Kosten SF2015V8 4 dagen 02/02/2015 Nederlands & Engels Developer, basis Invidueel & klassikaal Op aanvraag Deze training richt zich op het

Nadere informatie

Samenvatting. Analyses. Kostendekkende premie

Samenvatting. Analyses. Kostendekkende premie Samenvatting Op 14 juli 2015 heeft DNB aangekondigd dat zij de berekeningsmethodiek van de Ultimate Forward Rate (UFR), welke onderdeel vormt van de rekenrente waarmee pensioenfondsen hun verplichtingen

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Projectplan MKB Roadmaps 2.0

Projectplan MKB Roadmaps 2.0 Projectplan MKB Roadmaps 2.0 In 2013 is MKB Roadmaps voor het eerst opgestart, met als doelstelling om (aspirant) ondernemers te helpen om de zakelijke kant van hun innovatie te ontwikkelen. De eerste

Nadere informatie

Novum, wiskunde LTP leerjaar 1. Wiskunde, LTP leerjaar 1. Vak: Wiskunde Leerjaar: 1 Onderwerp: In de Ruimte H1 Kerndoel(en):

Novum, wiskunde LTP leerjaar 1. Wiskunde, LTP leerjaar 1. Vak: Wiskunde Leerjaar: 1 Onderwerp: In de Ruimte H1 Kerndoel(en): Wiskunde, LTP leerjaar 1 Onderwerp: In de Ruimte H1 26 De leerling leert te werken met platte en ruimtelijke vormen en structuren, leert daarvan afbeeldingen te maken en deze te interpreteren, en leert

Nadere informatie

FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne.

FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne. FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne. Toen het in kaart brengen van bezoekersgedrag op websites nog in de kinderschoenen stond, beperkten marketeers zich tot

Nadere informatie

Heeft IFRS 13 Fair value measurement toegevoegde waarde?

Heeft IFRS 13 Fair value measurement toegevoegde waarde? Heeft IFRS 13 Fair value measurement toegevoegde waarde? De recent gepubliceerde IFRS 13 bevat geen nieuwe voorschriften over wanneer reële waarde toegepast moet worden, maar legt uit hoe de reële waarde

Nadere informatie

Rekenkamer. rekenkameronderzoek leges Burgerzaken 8595

Rekenkamer. rekenkameronderzoek leges Burgerzaken 8595 Rekenkamer de gemeenteraad kopie aan: college van B&W directeur Algemene Zaken betrokkenen rekenkameronderzoek leges Burgerzaken 8595 rekenkamer (058) 233 8662 T. Huisink 4 28 april 2006 Geachte leden,

Nadere informatie

Beoordelingsprotocol objectkenmerken

Beoordelingsprotocol objectkenmerken WAARDERINGSKAMER NOTITIE Betreft: Beoordelingsprotocol objectkenmerken Datum: 7 februari 2014 Bijlage(n): - BEOORDELINGSPROTOCOL OBJECTKENMERKEN Inleiding De juiste registratie van alle gegevens over een

Nadere informatie

Releasen met een druk op de knop: Met behulp van Continuous Delivery sneller uw doel bereiken

Releasen met een druk op de knop: Met behulp van Continuous Delivery sneller uw doel bereiken Releasen met een druk op de knop: Met behulp van Continuous Delivery sneller uw doel bereiken De business organisatie heeft altijd stijgende verwachtingen van uw IT organisatie. Meer dan ooit is het van

Nadere informatie

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen)

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Tabel 1, schematisch overzicht van abstracte begrippen, variabelen, dimensies, indicatoren en items. (Voorbeeld is ontleend aan de masterscriptie

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A1 vwo 2004-I

Eindexamen wiskunde A1 vwo 2004-I Bevolkingsgroei Begin jaren negentig verscheen in NRC Handelsblad een artikel over de bevolkingsgroei en de gevolgen van deze groei. Bij dit artikel werden onder andere de onderstaande figuren 1A, 1B,

Nadere informatie

Professionele softwareontwikkeling PRODUCTIVITEIT EN KWALITEIT MET FOCUS OP DE GEHELE LEVENSDUUR VAN APPLICATIES

Professionele softwareontwikkeling PRODUCTIVITEIT EN KWALITEIT MET FOCUS OP DE GEHELE LEVENSDUUR VAN APPLICATIES Professionele softwareontwikkeling PRODUCTIVITEIT EN KWALITEIT MET FOCUS OP DE GEHELE LEVENSDUUR VAN APPLICATIES ONZE VISIE OP PROFESSIONEEL SOFTWARE ONTWIKKELEN Bij succesvolle softwareontwikkeling draait

Nadere informatie

Break-even analyse C2020 1. Ir. drs. M. M. J. Latten

Break-even analyse C2020 1. Ir. drs. M. M. J. Latten Break-even analyse C2020 1 Break-even analyse Ir. drs. M. M. J. Latten 1. Inleiding C2020 3 2. Principe C2020 3 2.1. Analytisch C2020 3 2.2. Grafisch C2020 4 3. Realiteitsgehalte C2020 6 3.1. Aannames

Nadere informatie

Verzamelde vragen en antwoorden Agile Applicatie ontwikkeling. Agile Methodiek en Technologie. Zest Application Professionals

Verzamelde vragen en antwoorden Agile Applicatie ontwikkeling. Agile Methodiek en Technologie. Zest Application Professionals Verzamelde vragen en antwoorden Agile Applicatie ontwikkeling Agile Methodiek en Technologie Zest Application Professionals Hoe is de aansluiting op ontwikkelmethoden voor Legacy-systemen? Out of the Box

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

Hoofdstuk 26: Modelleren in Excel

Hoofdstuk 26: Modelleren in Excel Hoofdstuk 26: Modelleren in Excel 26.0 Inleiding In dit hoofdstuk leer je een aantal technieken die je kunnen helpen bij het voorbereiden van bedrijfsmodellen in Excel (zie hoofdstuk 25 voor wat bedoeld

Nadere informatie

Research Note Prestatie-analyse met behulp van box plots

Research Note Prestatie-analyse met behulp van box plots Research Note Prestatie-analyse met behulp van box plots Inleiding Voortdurend worden er wereldwijd enorme hoeveelheden beursdata gegenereerd en verzameld. Dit is mede te danken aan de opkomst van internet

Nadere informatie

Extended ISO 9126: 2001. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Extended ISO 9126: 2001. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Extended ISO 9126: 2001 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

wiskunde A havo 2016-II

wiskunde A havo 2016-II BMI, hoger dan je denkt Jarenlang nam in Nederland de gemiddelde lengte van volwassen mannen en vrouwen toe. Ook aan het einde van de vorige eeuw was dat nog zo: op 1 januari van het jaar 1981 waren Nederlandse

Nadere informatie

M E M O R A A D. ter kennisname/ter informatie informatie (algemeen) openbaar

M E M O R A A D. ter kennisname/ter informatie informatie (algemeen) openbaar M E M O R A A D Aan: de leden van de raad Van: college van Heusden Datum: 21 december 2011 Onderwerp: Betaalgedrag gemeente Heusden Doel: Aanleiding: Aard informatie: ter kennisname/ter informatie informatie

Nadere informatie

ARUP studie Groningen 2013

ARUP studie Groningen 2013 ARUP studie Groningen 2013 Strategie voor structurele versteviging van gebouwen Nederlandse samenvatting Issue 17 januari 2014 Nederlandse samenvatting 1 Inleiding Dit rapport omvat een samenvatting van

Nadere informatie

RADIOACTIEF VERVAL. Vervalsnelheid

RADIOACTIEF VERVAL. Vervalsnelheid /stralingsbeschermingsdienst 8385-I dictaat september 2000 RADIOACTIEF VERVAL Voor een beperkt aantal van nature voorkomende kernsoorten en voor de meeste kunstmatig gevormde nucliden wijkt de neutron/proton

Nadere informatie

Testen. Presentatie. Open-i Software Services BV, Maarssen Datum : 06-07-2013 Versie : 1.2

Testen. Presentatie. Open-i Software Services BV, Maarssen Datum : 06-07-2013 Versie : 1.2 Testen Presentatie Open-i Software Services BV, Maarssen Datum : 06-07-2013 Versie : 1.2 Algemeen Tegenwoordig behoeft het belang van testen nauwelijks nog te worden uitgelegd. Binnen organisaties speelt

Nadere informatie

Capaciteitentest HBO. Denkvermogen en denkstijl

Capaciteitentest HBO. Denkvermogen en denkstijl Denkvermogen en denkstijl Naam: Ruben Smit Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. De uitslag... 4 3. Bijlage: Het lezen van de uitslag... 5 Pagina 2 van 7 1. Inleiding Op 5 april 2016 heeft Ruben Smit een

Nadere informatie

Modulewijzer InfPbs00DT

Modulewijzer InfPbs00DT Modulewijzer InfPbs00DT W. Oele 0 juli 008 Inhoudsopgave Inleiding 3 Waarom wiskunde? 3. Efficiëntie van computerprogramma s............... 3. 3D-engines en vectoranalyse................... 3.3 Bewijsvoering

Nadere informatie

Problematiek in projecten

Problematiek in projecten Problematiek in projecten Het project bouwt andere producten dan afgesproken Het project valt duurder uit dan begroot Het project loopt langer dan gepland Het product sluit niet aan bij de werksituatie

Nadere informatie

De verborgen schatten van ERP Een onderzoek naar ERP-optimalisatie bij middelgrote bedrijven. succeed IT. better results together

De verborgen schatten van ERP Een onderzoek naar ERP-optimalisatie bij middelgrote bedrijven. succeed IT. better results together De verborgen schatten van ERP Een onderzoek naar ERP-optimalisatie bij middelgrote bedrijven succeed IT better results together Een onderzoek naar ERP-optimalisatie bij middelgrote bedrijven in handel

Nadere informatie

Perceptie als gids en katalysator voor het verbeteren van ICT waarde en performance

Perceptie als gids en katalysator voor het verbeteren van ICT waarde en performance Perceptie als gids en katalysator voor het verbeteren van ICT waarde en performance 2011 Perceptie Als Leidraad Voor Verbeteringen Perceptie is realiteit. Perceptie is persoonlijk. Perceptie is leidend

Nadere informatie

Projectmanagement onderzoek. www.bitti.nl. Meest succesvolle projectmanagement methodiek is PINO. 6 december 2006 Barry Derksen MSc MMC CISA CGEIT RI

Projectmanagement onderzoek. www.bitti.nl. Meest succesvolle projectmanagement methodiek is PINO. 6 december 2006 Barry Derksen MSc MMC CISA CGEIT RI Projectmanagement onderzoek Meest succesvolle projectmanagement methodiek is PINO 6 december 2006 Barry Derksen MSc MMC CISA CGEIT RI Agenda Aanleiding & werkwijze Projecten mislukken Projectmethodieken

Nadere informatie

RUM. requirements Management. SPIder session Project. driven by requirements 25th april. Risk assessed User

RUM. requirements Management. SPIder session Project. driven by requirements 25th april. Risk assessed User RUM Risk assessed User requirements Management - SPIder session Project driven by requirements 25th april Copyright 2006 ps_testware - Gijs Kuiper Risk assessed User requirement Management Personalia Gijs

Nadere informatie

Toelichting rapportages Entreetoets 2014

Toelichting rapportages Entreetoets 2014 Toelichting rapportages Entreetoets 2014 Cito verwerkt de antwoordbladen en berekent de scores van de leerlingen. In tweevoud ontvangt u automatisch de papieren leerlingprofielen op school; één voor de

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN drs. A.L. Roode Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juni 2006 Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) Auteur: drs. A.L. Roode Project:

Nadere informatie

IP Businessmanager voor gevorderden

IP Businessmanager voor gevorderden IP Businessmanager voor gevorderden mobiel integratie total cost of ownership (tco) management rapportages netwerken en ict vm en hosted oplossingen business manager integratie bedrijfs applicaties voip

Nadere informatie

Procedure BREEAM-NL Innovatiecredits. Oktober 2013

Procedure BREEAM-NL Innovatiecredits. Oktober 2013 Procedure BREEAM-NL Innovatiecredits 28 oktober 2013 Deze procedure is onderdeel van het DGBC-certificeringsysteem Datum 1 november 2012 6 juni 2013 Oktober 2013 Wijziging(en) 1. Deze tabel toegevoegd;

Nadere informatie

CONFIDENTIEEL. EIB-RPT-880076 3 van 12. Samenvatting

CONFIDENTIEEL. EIB-RPT-880076 3 van 12. Samenvatting EIB-RPT-880076 3 van 12 Samenvatting Inleiding Dit rapport beschrijft de prototypekeuring van de SDUMJGA stemmachine RS- Vote. De RS-Vote stemmachine is bedoeld voor elektronisch gefaseerd stemmen en is

Nadere informatie

6. Raad van Commissarissen Vermindering van het aantal leden van de Raad van Commissarissen van negen naar acht (besluit)

6. Raad van Commissarissen Vermindering van het aantal leden van de Raad van Commissarissen van negen naar acht (besluit) Agenda voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van Akzo Nobel N.V. (de Vennootschap ), te houden in het Hilton hotel, Apollolaan 138 te Amsterdam, op maandag 27 april 2009, aanvang 14.00

Nadere informatie

code create Welkom! Inspiratie is de basis

code create Welkom! Inspiratie is de basis Welkom! Voor dat we beginnen over de cursus, een kort voorwoord over ons. De cursus Code Create is ontworpen en ontwikkeld door C-TEAM. Een groep experts met een gezamenlijk doel: onze skills gebruiken

Nadere informatie

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2010

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2010 IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2010 Sparrenheuvel 32, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 offertebureau@mxi.nl www.mxi.nl Inhoudsopgave 1 Stijging van ICT-kosten per medewerker 3 2 De uitkomsten van de ICT-benchmark

Nadere informatie

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Omarm de cloud Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Introductie Cloud computing symboliseert een grote verschuiving in de manier waarop ITdiensten worden geleverd binnen

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1,2. tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur

Examen VWO. wiskunde A1,2. tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur wiskunde A1,2 Dit examen bestaat uit 21 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 82 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

Kwaliteit. 1. Introductie. Deel 1. Algemene Kennis

Kwaliteit. 1. Introductie. Deel 1. Algemene Kennis 1. Introductie Kwaliteit In deze module gaan we iets verder in op het begrip "kwaliteit". Het is de bedoeling om wat achtergrondinformatie te geven die van pas kan komen bij de andere modules. Kwaliteit

Nadere informatie