Wat is biotechnologie?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wat is biotechnologie?"

Transcriptie

1 biotechnologie 2 Wat is biotechnologie? Een inforeeks van

2 VIB is een non-profit onderzoeksinstituut in de levenswetenschappen. Zo'n 1100 wetenschappers en technici verrichten basisonderzoek naar de moleculaire mechanismen die instaan voor de werking van het menselijk lichaam, planten en microorganismen. Door een hecht partnerschap met vier Vlaamse universiteiten - UGent, K.U.Leuven, Universiteit Antwerpen en Vrije Universiteit Brussel - en een stevig investeringsprogramma bundelt VIB de krachten van 65 onderzoeksgroepen in één instituut. Hun onderzoek heeft tot doel de grenzen van onze kennis fundamenteel te verleggen. Met zijn technologie transfer activiteiten beoogt VIB de omzetting van onderzoeksresultaten in producten ten dienste van de consument en de patiënt. VIB ontwikkelt en verspreidt een breed gamma aan wetenschappelijk onderbouwde informatie over alle aspecten van de biotechnologie. Meer info op , 4de druk, herziene uitgave. 2

3 Biotechnologie en zijn toepassingen In de laatste kwarteeuw is de aandacht en interesse van media, groot publiek en politiek voor biotechnologie enkel gegroeid. Vanzelfsprekend, denk je. De biotechnologie is namelijk in een buitengewone stroomversnelling geraakt, boekt met rasse schreden vooruitgang en wekt als vanzelf nieuwsgierigheid op. De oude en nieuwe ethische controverses waarop de aandacht vaak is gefocust, worden door die snelle ontwikkeling wellicht ook nijpender. Toch is dat maar het halve verhaal. Een voorname reden waarom het publieke oog zich meer op biotechnologie richt, is de vaak onzichtbare, maar zeer concrete en onophoudelijke weerslag van haar toepassingen op ons dagelijkse leven. 3

4 Een definitie Biotechnologie is de studie en het gebruik van levende organismen, of delen ervan, om planten of dieren aan te passen, micro-organismen voor specifieke doeleinden te ontwikkelen en zelfs producten te maken of te wijzigen. De klassieke biotechnologie was vooral begaan met de traditionele technieken om dieren en planten te kweken, en het gebruik van bacteriën, gisten en schimmels voor de productie van brood, bier, wijn en kaas. De moderne biotechnologie duwt deze technieken een eind verder: ze past de eigenschappen van bacteriën, planten en dieren aan door rechtstreeks in te grijpen op het DNA, de code van alle erfelijke informatie. Welke toepassingen? De mogelijkheden van de biotechnologie lijken onbeperkt. Het aantal concrete toepassingsdomeinen en -producten groeit met de dag. Enkele voorbeelden: In de geneeskunde: nieuwe medicijnen en vaccins, betere methoden om ziekten en ziekteverwekkers op te sporen. In de ecologie: technieken om het milieu beter te begrijpen, te beheren, te beschermen en te herstellen; efficiëntere productie van hernieuwbare energie, zoals bijvoorbeeld bio-ethanol. In de landbouw- en de voedingssector: gewassen die beschermd zijn tegen insecten en ziekten, of tegen extreme omstandigheden als kou en droogte. 4

5 De mogelijkheden lijken onbeperkt, vertelden we net. Maar is dat wel zo? Bacteriën, planten en dieren. Medicijnen, energieën, gewassen. Ligt de grens dan bij de mens? Of zullen we binnenkort menselijke organen en zelfs individuen klonen? Zullen we de erfelijke eigenschappen van de mens kunnen wijzigen? Komt er ooit misschien een ras van supermensen? Toekomstmuziek, zegt u. En is het ondertussen koffiedikkijken? Een kijk op biotechnologie Voor de meesten van ons blijft de biotechnologie een nieuw gegeven. We horen erover op televisie, lezen erover in de krant. Soms is het nieuws wat alarmerend, blijkt de juiste toedracht niet altijd even duidelijk. Het lijkt dus erg belangrijk om er meer over te weten, om voorbereid te zijn op de vragen die de technologie onvermijdelijk oproept en zal blijven oproepen. Biotechnologie zal het middelpunt worden van een lang en breed maatschappelijk debat. Met de inforeeks 'een kijk op...', wil VIB anticiperen op en bijdragen tot dat debat door toegankelijke, onderbouwde en genuanceerde informatie aan te bieden. In deze tweede brochure start het eigenlijke verhaal opnieuw: bij de b van begin, basis en biotechnologie, bij de c van cel en de d van DNA... 5

6 De structuur van het leven De cel als bouwsteen Cellen zijn de essentiële bouwstenen van het leven. Ze liggen aan de basis van alles wat we denken en doen. Want alles wat leeft, bestaat uit cellen: wijzelf, de dieren en planten rondom ons. Sommige organismen, zoals bacteriën, bestaan slechts uit één cel. Maar wij mensen hebben er wel meer dan tienduizend miljard ( ) in ons steken, bijna evenveel als er hemellichamen zijn in het heelal... Onze cellen zijn verspreid over weefsels en organen waarin elke cel een specifieke functie uitoefent. Cellen in je maag helpen bij de vertering, cellen in je hart zorgen voor de bloedcirculatie en dankzij de cellen in je spierweefsel kun je bewegen. cel celkern met chromosomen In en rond cellen zorgen eiwitten voor zowat alle levensprocessen en -activiteiten. Ons lichaam moet dus een groot aantal verschillende eiwitten produceren. Wanneer je bijvoorbeeld in je vinger snijdt, moet de juiste hoeveelheid van de nodige eiwitten het bloed onmiddellijk doen stollen en de wonde sluiten - anders wordt een wondje meteen fataal. Cellen staan in voor de aanmaak van eiwitten. Maar hoe weten ze wanneer ze welk eiwit moeten produceren? Die informatie halen cellen uit het DNA (DeoxyriboNucleicAcid) onder de vorm van een code, zeg maar een uniek recept voor elk eiwit. En het DNA vind je in elke cel terug. 6

7 Onze cellen kopiëren DNA Niet alleen de werking van ons lichaam, maar ook die van onze geest - waarneming, besef, intelligentie, gedrag - wordt gedeeltelijk erfelijk bepaald. Een meercellig organisme zoals de mens ontstaat uit één cel: een bevruchte eicel. Uit die eenling ontstaat finaal een organisme van miljarden cellen. Het proces is er een van opeenvolgende celdelingen. Bij een celdeling verdeelt één cel zich in twee identieke dochtercellen, een fenomeen dat zich herhaalt en herhaalt en herhaalt en... Net vóór elke celdeling wordt het DNA verdubbeld, zodat elke 'dochtercel' hetzelfde genetische materiaal heeft als de oorspronkelijke 'moedercel'. Het kopiëren in de praktijk DNA is opgebouwd als een dubbele helix: 2 strengen die rond elkaar zijn gewonden als als twee in elkaar geschroefde kurkentrekkers. Bij de verdubbeling van DNA gaan de twee strengen uit elkaar. Elke streng wordt gekopieerd door speciale eiwitten die een keurig duplicaat van de code maken, met exact dezelfde opeenvolging van bouwstenen. Vervolgens winden de oorspronkelijke streng en de kopie zich om elkaar en vormen ze samen een nieuwe dubbele helix. De cel heeft nu dus twee dubbele helixen en is klaar voor deling. De twee dochtercellen krijgen elk één dubbele helix. DNA KOPIËREN (REPLICATIE) 7

8 DNA DNA bevat de erfelijke informatie die ouders doorgeven aan hun kinderen. Een cel bezit DNA met de informatie voor de aanmaak van alle eiwitten die een organisme nodig heeft. Elke cel heeft één kern waarin zich het DNA bevindt, opgerold onder de vorm van chromosomen. Een mens heeft 46 chromosomen in elk van zijn cellen. Het DNA bestaat op zijn beurt uit bouwstenen, de nucleotiden. Vier verschillende, om precies te zijn: adenine (A), cytosine (C), guanine (G) en thymine (T). De bouwstenen volgen elkaar in een unieke volgorde op en vormen een ketting - vergelijk ze met letters die samen een (heel lang) woord vormen. Een voorbeeld van zo'n codewoord:...gaagaggacttaccggacaag Een DNA-code die instaat voor de aanmaak van één eiwit is een gen. Elke mens heeft ongeveer genen, die de codes bevatten voor verschillende eiwitten. Deze eiwitten staan in voor alle belangrijke functies en kenmerken binnen een organisme. 8

9 Enkele termen verder uitgelegd... Eiwitten Molecules die actief zijn in de vele biologische processen. Aminozuur Bouwsteen van een eiwit. Er bestaan 20 verschillende aminozuren. T AGGACTTAC Gen Een DNA-code met het recept voor één bepaald eiwit. Nucleotide Bouwsteen van DNA. In DNA vind je vier verschillende nucleotiden terug. Chromosoom DNA - dat bestaat uit duizenden genen - compact opgerold in de celkern. DNA-weetjes Iedere menselijke celkern bevat 2 meter DNA. De kern van een cel is 200 keer kleiner dan een peperbolletje. Met het DNA uit alle cellen van een mens kan men 500 keer naar de zon en terug Een mens heeft 46 chromosomen Een kip heeft 78 chromosomen Een koe heeft 60 chromosomen Een bij heeft 16 chromosomen Het DNA van twee mensen verschilt slechts voor 0,1%. DNA is uniek voor ieder van ons Men kan DNA gebruiken om misdadigers op te sporen GAAGAGG ACTTACCG GACAAT enz 9

10 Onze cellen maken eiwitten Genen zijn DNA-codes voor de aanmaak van eiwitten. Om zo'n gen te vertalen in een eiwit gebruikt de cel RNA (RiboNucleicAcid). RNA lijkt sterk op DNA, maar heeft slechts één streng in plaats van twee. In een eerste stap wordt de DNA-code overgeschreven of gekopieerd naar RNA, de zogenaamde transcriptie. Dit RNA brengt de informatie over en heeft de toepasselijke naam 'boodschapper-rna' (mrna of messenger RNA). celinhoud celkern mrna wordt dan vertaald in een eiwit, een proces dat translatie heet. Verantwoordelijk hiervoor zijn de zogenaamde ribosomen, kleine celorganellen die de bouwstenen van het mrna lezen in groepjes van drie: de codons. Elk triplet of codon komt overeen met één aminozuur. Aminozuren zijn de bouwstenen van eiwitten. In totaal zijn er 20 verschillende aminozuren. RNA De ribosomen maken vervolgens gebruik van twee nieuwe RNA-moleculen: het rrna (ribosomaal RNA) en het trna (transfer-rna). Het trna herkent de codons en brengt de juiste aminozuren aan. Het rrna plakt ze aan elkaar. Zo ontstaat aminozuur na aminozuur een eiwit dat volledig gebouwd is volgens de oorspronkelijke DNA-code. TRANSCRIPTIE DNA-helix wijkt uiteen Informatie verzamelen Terwijl de gentechnologie steeds meer toepassingen krijgt, speuren biotechnologen naar meer informatie. In eerste instantie doen ze dit om de volledige DNA-code van verschillende organismen te ontcijferen. Dat gebeurde intussen al voor honderden bacteriën, maar ook voor meercellige organismen, waaronder de mens, de muis en het fruitvliegje. De volgende uitdaging ligt in de identificatie van de genen en de functiebepaling van de corresponderende eiwitten. Het ultieme doel: het doorgronden van alle levensprocessen. 10

11 TRANSLATIE trna aminozuur ribosoom De bouwstenen van een eiwit (aminozuren) worden aaneengeregen als kralen van een ketting. DNA op maat Alle cellen van ons lichaam bevatten hetzelfde DNA en dus de code voor alle eiwitten van ons lichaam. Maar niet alle cellen produceren al deze eiwitten. Per cel wordt slechts een aantal eiwitten aangemaakt. Spiercellen produceren bijvoorbeeld geen insuline, want dit hormoon is enkel van belang in de pancreas. Om dit te realiseren, staat er in de buurt van elk gen een stukje DNA dat aangeeft welke soort cel het eiwit in kwestie moet aanmaken: de promotor. De promotor bepaalt op welk moment en in welke hoeveelheid het DNA naar mrna wordt gekopieerd. Als er veel mrna wordt aangemaakt leidt dit tot een hoge eiwitproductie. Als de promotor echter bepaalt dat er geen mrna wordt aangemaakt, zal de cel dit eiwit dan ook niet aanmaken. De activiteit van de promotor hangt op haar beurt af van een heleboel interne en externe factoren. 11

12 Biotechnologie in de praktijk Biotechnologen krijgen met elke dag die aanbreekt meer inzicht in de processen die zich afspelen in plant, mens en dier. Ook het aantal toepassingen van biotechnologie in geneeskunde, landbouw en milieubescherming neemt duidelijk toe. Neen, het is nu wel duidelijk: deze technologie is niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Knippen en plakken DNA-fragmenten kunnen met behulp van enzymen geknipt worden. Deze 'eiwitscharen' knippen de DNAhelix op een welbepaalde plaats in de code. Andere enzymen kunnen DNA-fragmenten dan weer aan elkaar lijmen. Je kan dit proces het best vergelijken met het montagewerk van een langspeelfilm: met knipen plakwerk worden stukken film verwijderd en op een andere plaats toegevoegd. Zo kan men heel nauwkeurig een DNA-fragment of gen aan een organisme toevoegen of eruit verwijderen. Zo worden bestaande DNA-technologie, gentechnologie, recombinant-dnatechnologie of genetische modificatie. Heel wat verschillende namen verwijzen allemaal naar hetzelfde: het gericht wijzigen van de genetische informatie in een organisme. Dit kan op verschillende manieren, soms door technieken die we in de natuur aantreffen te verfijnen. eigenschappen gewijzigd, fouten hersteld of een nieuw kenmerk aan een organisme gegeven. Aangezien de genetische code door alle levende organismen wordt gedeeld, kunnen genen van de ene soort naar een andere soort worden overgebracht. Zo kan je bijvoorbeeld een menselijk gen inbouwen in het DNA van een bacterie. 12

13 DNA-recombinatie in de natuur Om nieuwe eigenschappen aan een organisme toe te voegen of bestaande kenmerken aan te passen, moet men de relevante code op een efficiënte manier in het organisme binnen-brengen. Dit gebeurt ook al in de natuur. Bacteriën bijvoorbeeld gebruiken verscheidene methodes om genen uit te wisselen. Zo'n natuurlijke genentransfer kan gebeuren door plasmiden uit te wisselen. Plasmiden zijn kleine DNA-ringen die in staat zijn zichzelf te kopiëren. door te knippen en plakken wordt het gewenste stuk DNA in het plasmide gezet het gewijzigde plasmide wordt in de bacterie gebracht bacterieel DNA Van deze inventieve middelen maken ook wetenschappers graag gebruik. In het laboratorium kunnen biotechnologen plasmiden met behulp van enzymen openknippen, om er DNA naar keuze in te voegen. Ze laten de gewijzigde plasmiden weer door de bacteriën opnemen en bekomen zo genetisch gewijzigde bacteriën. Het grote verschil met de natuurlijke uitwisseling van DNA is het feit dat het proces in het laboratorium niet willekeurig verloopt. Enkel de gewenste stukjes DNA worden van het ene organisme naar het andere gebracht. 13

14 Gratis vervoer In de loop der jaren zijn er naast het gebruik van plasmiden nog andere technieken ontwikkeld om nieuw DNA in een cel binnen te smokkelen. Plasmiden: ringvormige stukjes DNA die in bacteriën zitten en makkelijk onderling uit te wisselen zijn. Men vervangt bepaalde genen op het plasmide door de gewenste DNA-code. Op maat gemaakte virussen: virusgenen worden weggeknipt en vervangen door het gewenste DNA, waarna het virus als een brave postbode de informatie in de cel aflevert. Het genenkanon: minuscule goudbolletjes, bekleed met DNA, worden in de cellen naar binnen geschoten. Injectie: met een kleine injectienaald wordt DNA ingebracht in een pas bevruchte eicel. Samen met het gewenste gen wordt een promotor aangebracht, die bepaalt waar, wanneer en in welke hoeveelheid het nieuwe eiwit wordt geproduceerd. Het eiwit is immers niet altijd in alle cellen nodig. DNA-injectie 14

15 Eén cel in de hand Het nieuwe DNA komt meestal slechts in enkele cellen terecht. De kneep bestaat erin om uit een dergelijke cel een volledig organisme te laten groeien (regeneratie), dat in alle cellen de nieuwe informatie bezit. Bij planten is dit relatief eenvoudig, omdat uit elke plantencel een nieuwe plant kan groeien. Cellen van mens en dier hebben zich echter zo gespecialiseerd dat ze niet zo makkelijk overtuigd kunnen worden om zich tot een nieuw organisme te ontwikkelen. Ondanks alles is het toch mogelijk. Dat werd bewezen toen men in 1996 erin slaagde de genetische informatie van een lichaamscel in te bouwen in een eicel en uit één cel een zoogdier te kweken: het schaap Dolly. Hierover vind je meer informatie in de VIB-brochure 'Klonen en celkerntransplantatie'. zij bijna volledig de insuline van dierlijke oorsprong. Voordelen: biotechnologische insuline vermijdt het risico op besmetting met dierlijke ziekteverwekkers en is in onuitputtelijke hoeveelheden voorradig. Ondertussen produceren genetisch gewijzigde bacteriën en gisten allerlei geneesmiddelen en vaccins. Verbeterde enzymen die in wasproducten een nog wittere was garanderen bij koudere temperaturen, zijnook het resultaat van GGO's. Genetisch gewijzigde gewassen zijn bestand tegen insecten of herbiciden. De gentechnologie kan ook dieren nieuwe kenmerken geven. Deze en andere voorbeelden van GGO's en hun toepassingen worden besproken in de andere brochures uit de VIB-inforeeks. GGO s De organismen die door middel van gentechnologie een nieuwe eigenschap hebben gekregen, noemt men transgene of genetisch gewijzigde organismen (GGO's). De eerste gentransfer werd in 1973 uitgevoerd bij bacteriën. Vijf jaar later slaagden wetenschappers erin om menselijke insuline in bacteriën aan te maken. Insuline wordt toegediend aan suikerzieke patiënten die niet in staat zijn het hormoon zelf aan te maken. Vandaag is biotechnologische insuline overal ter wereld te koop en vervangt Besluit Door de ingrijpende alomtegenwoordigheid van zijn toepassingen is de biotechnologie niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Goede informatie over wat kan en niet kan, ook vanuit een ethisch perspectief, is cruciaal. Goed geïnformeerd zijn is de boodschap. Enkel zo is een evenwichtig toekomstdebat mogelijk. VIB hoopt u met deze brochure alvast een weg naar dat debat te hebben getoond. 15

16 Wat is biotechnologie? De biotechnologie staat volop in de belangstelling. Dat komt niet alleen omdat ze zich buitengewoon snel ontwikkelt, maar ook omdat haar toepassingen een heel concrete weerslag op ons dagelijks leven hebben. Meer informatie? VIB beschikt over verschillende brochures: 1. Erfelijkheid bij de mens: aan genen zijde Biotechnologie: gezondheid 4. Biotechnologie en planten 5. Klonen en celkerntransplantatie 6. De veiligheid van genetisch gewijzigde gewassen 7. Xenotransplantatie: het beest in de mens Enzymen: in je lijf en in je leven 9. Stamcellen, cellen van de toekomst? 10. Gentherapie: genen genezen Je kan ze gratis aanvragen bij VIB op onderstaand adres of downloaden via Voor meer informatie kan je contact opnemen met VIB: Rijvisschestraat 120, 9052 Gent Tel / Fax IciLaba Gedrukt in België

Examen Voorbereiding DNA. Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016. 2016 JasperOut.nl. Thema 2 DNA

Examen Voorbereiding DNA. Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016. 2016 JasperOut.nl. Thema 2 DNA Examen Voorbereiding DNA Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 2 DNA Begrippenlijst: Begrip mtdna kerndna Plasmiden Genoom DNA-replicatie DNA-polymerase Eiwitsynthese RNA-molecuul Codon Genregulatie

Nadere informatie

Basisstof 7 Genetische variatie

Basisstof 7 Genetische variatie Afbeelding 33. RNA-interferentie.1 RNA bevat 2 complementaire sequenties die aan elkaar plakken, zodat er een haarspeld structuur ontstaat (1 van afbeelding 33). Het enzym Dicer knipt het dubbele RNA in

Nadere informatie

Hetzelfde DNA in elke cel

Hetzelfde DNA in elke cel EIWITSYNTHESE (H18) Hetzelfde DNA in elke cel 2 Structuur en functie van DNA (1) Genen bestaan uit DNA Genen worden gedragen door chromosomen Chromosomen bestaan uit DNAmoleculen samengepakt met eiwitten

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2004

Bijlage VMBO-GL en TL 2004 Bijlage VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL BIOLOGIE VBO-MAVO-D Deze bijlage bevat informatie. 400009-1-586-543b BIOTECHNOLOGIE INFORMATIE 1 OUDE TECHNIEKEN Al eeuwen gebruiken mensen organismen

Nadere informatie

1. Wat is erfelijke informatie en hoe functioneert het?

1. Wat is erfelijke informatie en hoe functioneert het? DNA IN BEWEGING DNA is vooral bekend als de drager van erfelijke informatie, maar hoe is DNA georganiseerd in de cel en hoe verandert deze organisatie in de tijd, oftewel: hoe beweegt het? Met die vragen

Nadere informatie

DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008

DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008 DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008 DNA 1. Hieronder zie je de schematische weergave van een dubbelstrengs DNA-keten. Een

Nadere informatie

Schooljaar 2015-2016. Wetenschap op Stap

Schooljaar 2015-2016. Wetenschap op Stap Schooljaar 2015-2016 Wetenschap op Stap Inhoudstafel Over VIB 7 Schoolproject Wetenschap op Stap 10 Wetenschapper in de klas 14 Test jouw brein 20 OVER VIB Vlaams Instituut voor Biotechnologie De wetenschappers

Nadere informatie

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE?

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? SPREEKBEURT OF WERKSTUK WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over genetische modificatie. De informatie is ingedeeld in stappen. Dit zijn de verschillende

Nadere informatie

BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6

BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6 BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6 Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai DOELSTELLINGEN:

Nadere informatie

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington 2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington Erfelijkheid Erfelijk materiaal in de 46 chromosomen De mens heeft in de kern van elke lichaamscel 46 chromosomen: het gaat om 22 paar lichaamsbepalende chromosomen

Nadere informatie

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA.

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA. Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou 4.1 Fenotype Genotype = waarneembare eigenschappen van een individu = de erfelijke informatie in het DNA Genotype + milieufactoren = fenotype Erfelijke

Nadere informatie

2 Leg uit hoe de verschillende subtypes van Chlamydia trachomatis zijn ontstaan. Beschrijf de rol van antibioticagebruik hierin.

2 Leg uit hoe de verschillende subtypes van Chlamydia trachomatis zijn ontstaan. Beschrijf de rol van antibioticagebruik hierin. Examentrainer Vragen Nieuwe DNA-test voor chlamydia Chlamydia is de meest voorkomende seksueel overdraagbare aandoening (soa) en kan onder meer leiden tot onvruchtbaarheid. In Nederland worden jaarlijks

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen: Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid Basisstof 1 Erfelijke eigenschappen: - Genotype: o genen liggen op de chromosomen in kernen van alle cellen o wordt bepaald op moment van de bevruchting - Fenotype: o

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

Vragen bij paragraaf 5.1 en 5.2

Vragen bij paragraaf 5.1 en 5.2 Vragen bij paragraaf 5.1 en 5.2 1. Geef van onderstaande begrippen een omschrijving. celdifferentiatie overgang van stamcellen in specifieke cellen (specialisatie) katalysator een stof die een bepaalde

Nadere informatie

Biotechnologische behandelingen in ontwikkeling

Biotechnologische behandelingen in ontwikkeling Susan Peters, MSc Biotechnologische behandelingen in ontwikkeling De gezondheidszorg zal door de medische biotechnologie ingrijpend veranderen. Kennis over DNA schept mogelijkheden om heel gericht eigenschappen

Nadere informatie

ANTWOORDEN HOOFDSTUK 6 VAN GEN TOT EIWIT

ANTWOORDEN HOOFDSTUK 6 VAN GEN TOT EIWIT ANTWOORDEN HOOFDSTUK 6 VAN GEN TOT EIWIT ANTWOORDEN 6.5 /TM 6.8 Codering 1.een juiste aanvulling van het schema : nucleotiden in mrna juist nucleotiden in DNA juist 3 kant en 5 kant bij mrna en DNA juist

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: Erfelijke informatie in de cel 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: Erfelijke informatie in de cel 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Erfelijke informatie in de cel 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum

Nadere informatie

Neanderthaler Genoom PROBUS 25 november 2015. Presentatie van Allan R. de Monchy

Neanderthaler Genoom PROBUS 25 november 2015. Presentatie van Allan R. de Monchy Neanderthaler Genoom PROBUS 25 november 2015 Presentatie van Allan R. de Monchy Onze Erfelijkheid; Genetische en cel kennis opfrissen. Als we in de eerste plaats kijken naar de mens dan bestaan wij uit

Nadere informatie

het machtigste leven op aarde erfelijkheid & ordening

het machtigste leven op aarde erfelijkheid & ordening antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal Havo/VWO 3-4 het machtigste leven op aarde erfelijkheid & ordening In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-onderwijsmateriaal voor Havo/VWO

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

Een mens is voor 50% genetisch identiek aan een banaan.

Een mens is voor 50% genetisch identiek aan een banaan. Een mens is voor 50% genetisch identiek aan een banaan. Qu3 / DNABAR Noorderlicht 2010 Voorwoord 3 Dit boekje is een initiatief van de afdeling Genetica van het Universitair Medisch Centrum Groningen.

Nadere informatie

Erfelijkheid van de ziekte van Huntington

Erfelijkheid van de ziekte van Huntington Erfelijkheid van de ziekte van Huntington In de kern van iedere cel van het menselijk lichaam is uniek erfelijk materiaal opgeslagen. Dit erfelijk materiaal wordt ook wel DNA (Desoxyribonucleïnezuur) genoemd.

Nadere informatie

Klonen en celkerntransplantatie

Klonen en celkerntransplantatie biotechnologie 5 Klonen en celkerntransplantatie Een inforeeks van Klonen en celkertransplantatie VIB is een interuniversitair non-profit-onderzoeksinstituut in de levenswetenschappen. Meer dan 1000 wetenschappers

Nadere informatie

GENOMISCH KOOKBOEK LEERLINGENHANDLEIDING

GENOMISCH KOOKBOEK LEERLINGENHANDLEIDING GENOMISCH KOOKBOEK LEERLINGENHANDLEIDING LEERLINGENHANDLEIDING GENOMISCH KOOKBOEK 1 HOOFDSTUK 1 DNA EN DE ROL VAN RNA BIJ TRANSCRIPTIE 1.1 Hieronder zie je een vak met daarin de begrippen DNA en RNA. Maak

Nadere informatie

Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct?

Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct? Biologie Vraag 1 Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct? ribosoom en synthese van eiwitten kern en fotosynthese mitochondrion en fotosynthese ribosoom

Nadere informatie

Tentamen Genetica 22-10-2004 Studentnr:

Tentamen Genetica 22-10-2004 Studentnr: CONTROLEER OF DIT TENTAMEN 11 PAGINA S BEVAT. Veel succes! Je mag de achterkant van het papier ook zo nodig gebruiken, maar beantwoord vragen 1-6 niet op blaadjes van vraag 7 en de daarop volgende. 1.

Nadere informatie

Proteomics. Waarom DNA alleen niet genoeg is

Proteomics. Waarom DNA alleen niet genoeg is Proteomics Waarom DNA alleen niet genoeg is Reinout Raijmakers Netherlands Proteomics Centre Universiteit Utrecht, Biomolecular Mass Spectrometry and Proteomics Group Van DNA naar organisme Eiwitten zijn

Nadere informatie

Biotechnologie en planten

Biotechnologie en planten een kijk op biotechnologie 4 Biotechnologie en planten Een inforeeks van een kijk op Biotechnologie en planten VIB is een non-profit onderzoeksinstituut in de levenswetenschappen. Zo'n 1100 wetenschappers

Nadere informatie

door dr. W. H. Mager Vakgroep Biochemie en Moleculaire Biologie Vrije Universiteit Amsterdam

door dr. W. H. Mager Vakgroep Biochemie en Moleculaire Biologie Vrije Universiteit Amsterdam 113 1 Biotechnologie door dr. W. H. Mager Vakgroep Biochemie en Moleculaire Biologie Vrije Universiteit Amsterdam 1. Inleiding 113 3 2. Chemische structuur van erfelijke eigenschappen. Het DNA 113 4 3.

Nadere informatie

Genetische Selectie. Eindwerk: hondenfokker 2 de jaar. Sabine Spiltijns

Genetische Selectie. Eindwerk: hondenfokker 2 de jaar. Sabine Spiltijns Genetische Selectie Eindwerk: hondenfokker 2 de jaar Sabine Spiltijns 2010-2011 0 We kunnen aan de hand van een genetische selectie ongeveer voorspellen hoe de puppy s van onze hondjes er gaan uitzien.

Nadere informatie

STEMPEL DE WEG VAN GEN NAAR EIWIT

STEMPEL DE WEG VAN GEN NAAR EIWIT A LIFE TYPEFACE STEMPEL DE WEG VAN GEN NAAR EIWIT De eiwitsynthese is één van de belangrijkste processen die zich in de cel afspelen. Eiwitten staan aan de basis van het functioneren van de cel. Wat een

Nadere informatie

BESCHERMING VAN BIOTECHNOLOGISCHE UITVINDINGEN

BESCHERMING VAN BIOTECHNOLOGISCHE UITVINDINGEN Faculteit Rechtsgeleerdheid Universiteit Gent Academiejaar 2008-2009 BESCHERMING VAN BIOTECHNOLOGISCHE UITVINDINGEN Masterproef van de opleiding Master in de rechten Ingediend door Julie Van Nieuwenhove

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

Waar leven is, zijn ook Enzymen

Waar leven is, zijn ook Enzymen Waar leven is, zijn ook Enzymen De verschillende functies van de Enzymen zijn ontelbaar veelzijdig, net zo als bij Microorganismen, maar Enzymen zijn geen Micro organismen. Het betreft hier dus geen levende

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

GOED ALS NIEUW BIOLOGIE LEERLINGENHANDLEIDING

GOED ALS NIEUW BIOLOGIE LEERLINGENHANDLEIDING ZO GOED ALS NIEUW BIOLOGIE LES 1: GEKWEEKTE WEEFSELS Als er in ons lichaam iets kapot gaat, kan dat een probleem opleveren. Sommige onderdelen zijn te vervangen, maar zo goed als het origineel wordt het

Nadere informatie

STEMPEL DE WEG VAN GEN NAAR EIWIT

STEMPEL DE WEG VAN GEN NAAR EIWIT A LIFE TYPEFACE STEMPEL DE WEG VAN GEN NAAR EIWIT De eiwitsynthese is één van de belangrijkste processen die zich in de cel afspelen. Eiwitten staan aan de basis van het functioneren van de cel. Wat een

Nadere informatie

ONTWIKKELING VAN DE BIOTECHNOLOGIE

ONTWIKKELING VAN DE BIOTECHNOLOGIE ONTWIKKELING VAN DE BIOTECHNOLOGIE Biotechnologie omvat technieken en productieprocessen waarbij gebruik wordt gemaakt van levende organismen of delen van organismen. Erfelijkheidsmateriaal Friedrich Miescher

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie

Begrippenlijst DNA adenine Eén van de nucelotidebasen die in DNA en RNA voorkomen. Adenine (A) vormt een basenpaar met thymine (T) in het DNA en met

Begrippenlijst DNA adenine Eén van de nucelotidebasen die in DNA en RNA voorkomen. Adenine (A) vormt een basenpaar met thymine (T) in het DNA en met Begrippenlijst DNA adenine Eén van de nucelotidebasen die in DNA en RNA voorkomen. Adenine (A) vormt een basenpaar met thymine (T) in het DNA en met uracil (U) in RNA. Adenine komt ook voor in AMP, ADP,

Nadere informatie

Klonen van dieren. Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Klonen van dieren. Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Klonen van dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie 2 Klonen van dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie I: Wat is klonen? Klonen is het ongeslachtelijk voortplanten

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie

Enzymen: in je lijf en in je leven

Enzymen: in je lijf en in je leven een kijk op biotechnologie 8 Enzymen: in je lijf en in je leven Een inforeeks van een kijk op Enzymen: in je lijf en in je leven. VIB is een interuniversitair non-profit-onderzoeksinstituut in de levenswetenschappen.

Nadere informatie

GENEXPRESSIE VERVOLGOPDRACHT

GENEXPRESSIE VERVOLGOPDRACHT GENEXPRESSIE VERVOLGOPDRACHT Alle organismen op aarde zijn opgebouwd uit cellen. Ook jouw eigen lichaam bestaat uit cellen. Die cellen zien er niet allemaal hetzelfde uit. Zo is een huidcel heel compact,

Nadere informatie

DNA & eiwitsynthese (Junior College Utrecht) Vragen bij COO-programma

DNA & eiwitsynthese (Junior College Utrecht) Vragen bij COO-programma DNA & eiwitsynthese (Junior College Utrecht) Vragen bij COO-programma De vragen die voorkomen in het COO-programma DNA & eiwitsynthese zijn op dit formulier weergegeven. Het is de bedoeling dat je, als

Nadere informatie

Biologie ( havo vwo )

Biologie ( havo vwo ) Tussendoelen Biologie ( havo vwo ) Biologie havo/vwo = Basis Biologische eenheid Levenskenmerk Uitleggen hoe bouw en werking van onderdelen van een organisme bijdragen aan de functies voeding, verdediging

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Introductie Zoals de titel aangeeft, gaat dit proefschrift over het bestuderen van T cel differentiatie door middel van genetische barcoding. Ik ben mij er terdege van bewust dat alleen al deze titel als

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

Schieten op de boodschapper met enkel- streng RNA gen-uitschakeling anti- sense oligonucleotides RNA interference

Schieten op de boodschapper met enkel- streng RNA gen-uitschakeling anti- sense oligonucleotides RNA interference Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Schieten op de boodschapper met enkelstreng RNA gen-uitschakeling

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. GM; waar heb je het over?

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. GM; waar heb je het over? Afsluitende les Leerlingenhandleiding GM; waar heb je het over? Genetische modificatie; waar heb je het over? Inleiding Tijdens het practicum van het Reizende DNA-lab ben je een aantal keer het begrip

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT 1.1 De tuin 1 Wat leeft er in een tuin? Organismen: dit zijn levende wezens zoals, planten, dieren, mensen, bacteriën en schimmels. Levenskenmerken:

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Erfelijkheid NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Wat voor eiwit ben jij? (Basis)

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Wat voor eiwit ben jij? (Basis) Afsluitende les Leerlingenhandleiding Wat voor eiwit ben jij? (Basis) Deel 1 In het DNA ligt het erfelijk materiaal van een organisme in code opgeslagen. Deze code is opgebouwd uit vier nucleotiden: adenosine

Nadere informatie

Computer Ondersteund Onderwijs (COO).

Computer Ondersteund Onderwijs (COO). Computer Ondersteund Onderwijs (COO). Over DNA en eiwit is er een computer praktikum. Bij dit COO leer je via een interactieve manier omgaan met de stof. Opstarten COO. Ga naar de site van het departement

Nadere informatie

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif.

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif. Samenvatting Thema 1: Organen en cellen Basisstof 1 Levenskenmerken (levensverschijnselen): - stofwisseling (ademhaling, voeding, uitscheiding) - groei - voortplanting - reageren op prikkels - ontwikkeling

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle Wereldoriëntatie - Natuur Algemene vaardigheden: 1.1 & 1.2 Levende en niet-levende natuur: 1.3 & 1.5 Wereldoriëntatie - Techniek 2.16* Geschatte lesduur 50 minuten Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt

Nadere informatie

Proefhoofdstuk Biologie TSO. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be

Proefhoofdstuk Biologie TSO. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be Proefhoofdstuk Biologie TSO Kom je cursus inkijken: Antwerpen, Frankrijklei 127, 2000 Gent, Oude Brusselseweg 125, 9050 Hasselt, Simpernelstraat 27, 3511 Brussel, Timmerhoutkaai 4, 1000 Maak van je opleiding

Nadere informatie

Ledenvergadering 2013

Ledenvergadering 2013 Ledenvergadering 2013 Stand van zaken wetenschappelijk onderzoek Em. prof. dr. J. J. Cassiman Ik wil eerst wat achtergrond geven over de ontwikkelingen in mijn domein, de genetica. Dat is belangrijk om

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18950 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18950 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18950 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Velthuis, Arend Jan Wouter te Title: A biochemical portrait of the nidovirus RNA

Nadere informatie

Vertaalproblemen? Nieuwe inzichten in de productie van het ziekte van Huntington eiwit Jij zegt tomaten huntingtine

Vertaalproblemen? Nieuwe inzichten in de productie van het ziekte van Huntington eiwit Jij zegt tomaten huntingtine Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Vertaalproblemen? Nieuwe inzichten in de productie van het ziekte

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Wanneer in een gesprek het onderwerp gentherapie wordt aangesneden, wordt vrijwel onmiddelijk stier Herman van stal gehaald. Dit gebeurt ten onrechte. Stier Herman is een kloon en kloneren is niet hetzelfde

Nadere informatie

Gebruik van planten voor de aanmaak van waardevolle producten

Gebruik van planten voor de aanmaak van waardevolle producten Gebruik van planten voor de aanmaak van waardevolle producten Waarom planten? Tal van geneesmiddelen worden al geproduceerd door transgene organismen. Eenvoudige eiwitten zoals insuline worden, bijvoorbeeld,

Nadere informatie

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Biologie. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Biologie. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo. Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland Biologie Trainingsmateriaal De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.nl Traininingsmateriaal Biologie Lyceo-trainingsdag 2015 Jij staat op het

Nadere informatie

Het menselijk genoom. Inleiding Medisch Technische Wetenschappen. Bioinformatica Deel 2. Gevouwen chromosoom. X chromosoom DNA.

Het menselijk genoom. Inleiding Medisch Technische Wetenschappen. Bioinformatica Deel 2. Gevouwen chromosoom. X chromosoom DNA. Het menselijk genoom Het menselijk genoom (DN) bestaat uit: Mega Basenparen (MB),,, C,. Inleiding Medisch echnische Wetenschappen Bioinformatica Deel Michael Egmont-Petersen Het menselijk DN is ingedeeld

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

3 Factoren die het watergehalte van organismen 40 bepalen. 3.1 Bepalende factoren voor watergehalte 40 3.2 Belang van water voor levende wezens 41

3 Factoren die het watergehalte van organismen 40 bepalen. 3.1 Bepalende factoren voor watergehalte 40 3.2 Belang van water voor levende wezens 41 3 1 Functionele morfologie van de cel 1 De cel gezien door de lichtmicroscoop 06 2 De cel gezien door de elektronenmicroscoop 09 2.1 Bouw en functie van het eenheidsmembraan 10 2.2 Overzicht van de celorganellen

Nadere informatie

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken INLEIDING De vorige les ging over verschillende vormen en soorten bacteriën. In deze les staan

Nadere informatie

28 Testkruising testkruising = een kruising om te achterhalen of een organisme homozygoot of heterozygoot is. Voorbeeld van een testkruising om te bepalen of een organisme homozygoot of heterozygoot is

Nadere informatie

naar sporen Forensisch expert worden

naar sporen Forensisch expert worden Speuren B naar sporen Forensisch expert worden 3. Vaststellen identiteit Deze les ga je je verdiepen in één specifiek forensisch onderzoeksgebied. Je wordt als het ware zelf een beetje forensisch expert.

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Lichaamscellen NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de

Nadere informatie

Biochemie van Leven college 6 uit de serie Het Levend Heelal

Biochemie van Leven college 6 uit de serie Het Levend Heelal Biochemie van Leven college 6 uit de serie Het Levend Heelal Nora Goosen Moleculaire Genetica Leids Instituut voor Chemie Universiteit Leiden 1. Introductie Elke vorm van leven op aarde is opgebouwd uit

Nadere informatie

Welke combinaties tussen een celorganel en zijn functie zijn correct?

Welke combinaties tussen een celorganel en zijn functie zijn correct? Biologie Vraag 1 Welke combinaties tussen een celorganel en zijn functie zijn correct? Lysosoom en vertering Mitochondrion en synthese van eiwitten Lysosoom en fotosynthese Mitochondrion en celademhaling

Nadere informatie

Een verhaal van twee eiwitten: de functies van YidC en YidD in de vorming van membraaneiwitten in de bacterie Escherichia coli.

Een verhaal van twee eiwitten: de functies van YidC en YidD in de vorming van membraaneiwitten in de bacterie Escherichia coli. Nederlandse samenvatting Een verhaal van twee eiwitten: de functies van YidC en YidD in de vorming van membraaneiwitten in de bacterie Escherichia coli. Inleiding Bacteriën zijn eencellige micro-organismen

Nadere informatie

Toevoeging bij hoofdstuk 10 07/05/2012 A. Het maken van een genomische bank

Toevoeging bij hoofdstuk 10 07/05/2012 A. Het maken van een genomische bank Toevoeging bij hoofdstuk 10 07/05/2012 A. Het maken van een genomische bank Wanneer men een gen wil bestuderen dat nog niet beschreven is, zal men dit gen eerst moeten kloneren. Hiertoe maakt men gebruik

Nadere informatie

Gene silencing samenvatting

Gene silencing samenvatting Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Gene silencing zet een doelgerichte stap voorwaarts Doelgerichte

Nadere informatie

Biologie (jaartal onbekend)

Biologie (jaartal onbekend) Biologie (jaartal onbekend) 1) Bijgevoegde fotografische afbeelding geeft de elektronenmicroscopische opname van een organel (P) van een cel. Wat is de belangrijkste functie van dit organel? A. Het transporteren

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 1. Algemene structuur van een nucleotide (links) en de structuren van de verschillende basen (rechts).

Samenvatting. Figuur 1. Algemene structuur van een nucleotide (links) en de structuren van de verschillende basen (rechts). DA is het molecuul dat in levende organismen alle genetische informatie bevat. et komt doorgaans voor als een dimeer van twee complementaire nucleotide-polymeren, waarbij de individuele nucleotiden in

Nadere informatie

De veiligheid van genetisch gewijzigde gewassen

De veiligheid van genetisch gewijzigde gewassen e e n kijk o p b io te chno lo gie 6 De veiligheid van genetisch gewijzigde gewassen Een inforeeks van e e n kijk o p De veiligheid van genetisch gewijzigde gewassen VIB is een non-profit onderzoeksinstituut

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Archaea en hyperthermofielen De levende organismen op onze aarde kunnen verdeeld worden in twee groepen, de prokaryoten en de eukaryoten. Eukaryote cellen hebben een celkern, een

Nadere informatie

DIABETES. Laten we ons daarom eens buigen over deze ziekte en op die manier onze alvleesklier ook beter begrijpen.

DIABETES. Laten we ons daarom eens buigen over deze ziekte en op die manier onze alvleesklier ook beter begrijpen. DIABETES In dit artikel wil ik onze pancreas of alvleesklier belichten. Wanneer ik de naam van dit orgaan hoor, komt onmiddellijk de associatie met suikerziekte of diabetes naar boven. Waar deze ziekte

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

Een totaalmodel voor Limb Girdle Spier Dystrofie gebaseerd op functionele netwerken tussen eiwitmoleculen

Een totaalmodel voor Limb Girdle Spier Dystrofie gebaseerd op functionele netwerken tussen eiwitmoleculen Een totaalmodel voor Limb Girdle Spier Dystrofie gebaseerd op functionele netwerken tussen eiwitmoleculen Spierverzwakkingsziekten (spierdystrofiën) vormen een grote groep zeer diverse ziektebeelden, die

Nadere informatie

ERFELIJKHEID. 1 N i e t a l l e m a a l h e t z e l f d e Afbeelding 17-2

ERFELIJKHEID. 1 N i e t a l l e m a a l h e t z e l f d e Afbeelding 17-2 ERFELIJKHEID 1 N i e t a l l e m a a l h e t z e l f d e Afbeelding 17-2 Afbeelding 17-1 Mensen uit elkaar houden vind je vast makkelijker. Toch hebben ook mensen veel meer overeenkomsten dan verschillen.

Nadere informatie

Knock-Out. De module is ontwikkeld door

Knock-Out. De module is ontwikkeld door 2 De module Knock-Out Muizen gebruiken voor kankeronderzoek is bestemd voor de lessen Natuur, Leven en Technologie (NLT). De module is op 24 april 2012 gecertificeerd door de Stuurgroep NLT voor gebruik

Nadere informatie

Het enzym dat verantwoordelijk is voor het vastleggen van de imprint na de DNA-replicatie is een DNA-methyltransferase.

Het enzym dat verantwoordelijk is voor het vastleggen van de imprint na de DNA-replicatie is een DNA-methyltransferase. Examentrainer Vragen Hongerwinterkinderen Gedurende de laatste winter van de Tweede Wereldoorlog stierven veel Nederlanders door barre omstandigheden: koude en voedselgebrek. Tijdens deze hongerwinter

Nadere informatie

Werkbundel DNA. Naam:...

Werkbundel DNA. Naam:... Werkbundel DNA Naam:... Annie Mozure vertelt... DNA isoleren! Beste onderzoekers, Ik ben Annie Mozure en ik ben professor in de biotechnologie. Dat wil zeggen dat ik onderzoek doe naar DNA. Misschien hebben

Nadere informatie

Een rol voor tau in de ZvH?

Een rol voor tau in de ZvH? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. In strijd met tau: nieuwe inzichten in de chemische basis van de

Nadere informatie

Sepsis en MOF. Powerpointpresentatie gemaakt door Rob Zeegers

Sepsis en MOF. Powerpointpresentatie gemaakt door Rob Zeegers Sepsis en MOF Powerpointpresentatie gemaakt door Rob Zeegers Doel Presentatie Bestaande kennis over sepsis en mof herhalen en of verder uitdiepen. De lastige materie op een begrijpelijke korte manier weergeven.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 129 In de ontwikkelde landen krijgt een op de drie mensen kanker. Ondanks betere screening en behandelingsmogelijkheden is kanker in ontwikkelde landen nog steeds de meest voorkomende

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Zelfstandige module Op zoek naar een gen in een databank Op zoek naar een gen in een databank Met behulp van databanken kun je informatie opzoeken over genen. Een databank is een

Nadere informatie