BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase"

Transcriptie

1 BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase Başak Karabulut Msc Real Estate & Housing Design & Construction Management Mastersriptie 9 november 2012 TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT

2 Copyright 2012 Karabulut, B. Overname en citeren van de inhoud is toegestaan, mits duidelijke vermelding van de bron. Afbeeldingen, citaten en informatie in dit rapport zijn voorzien van bronvermelding. Afbeeldingen zonder bronvermelding zijn eigendom van de auteur.

3 PERSONALIA Başak Karabulut Adres Balthasar van der Polweg, 2628 ZJ Delft Telefoon Technische Universiteit Delft Faculteit Bouwkunde Afdeling Real Estate & Housing Afstudeerlab Design & Construction Management Adres Julianalaan 134, 2628 BL Delft Afstudeerbegeleiders Hoofdmentor ir. A. (Alijd) van Doorn Tweede mentor dr. ir. D.J.M. (Theo) van der Voordt Gecomminiteerde dr. ir. K. (Karel) Vollers Afstudeerbedrijven 1 Bedrijf Dutch Green Building Council Adres Stationsplein 45, A6.016, 3013 AK ROTTERDAM Telefoon +31(0) Website Begeleider ing. D. (Dong) Cao 2 Bedrijf BAM HABO bv. Adres Koperwerf 31, 2544 EM Den Haag Telefoon Website Begeleider C. (Chris) Pronk 3 Bedrijf UTS Nederland Adres Wolga 2, 2491 BJ Den Haag Telefoon Website Begeleider M. (Marc) van der Heijden Afstudeerdatum: november 2012

4

5 VOORWOORD Voor u ligt het resultaat van het afstudeeronderzoek dat is uitgevoerd binnen de master Real Estate & Housing, specialisatie Design & Construction Management, aan de Faculteit Bouwkunde van de Technische Universiteit Delft. De milieuproblemen in Nederland zijn beslist niet gering. De bouwsector is daar debet aan. Hierbij valt vooral te denken aan de gevolgen van de processen van afvalverwerking, logistiek en transport. Het duurzaamheidsinstrument BREEAM-NL maakt de duurzaamheid van gebouwen meetbaar. Smart Building Logistics is eveneens een methode om de aspecten afval, logistiek en transport onder de loep te nemen en te optimaliseren. Dit onderzoek geeft inzicht in de toepassing van BREEAM-NL in de uitvoeringsfase. Tevens worden de vragen onderzocht of Smart Building Logistics een bijdrage kan leveren aan BREEAM-NL in het uitvoeringsproces en of dit proces kan worden verduurzaamd. Het afgelopen jaar heb ik met vol enthousiasme, ambitie en plezier aan dit onderzoek gewerkt. Het resultaat zou onmogelijk tot stand zijn gekomen zonder de hulp van enkele mensen, die ik hierbij in het bijzonder hartelijk zou willen dankzeggen. Allereerst gaat mijn dank uit naar mijn directe begeleiders vanuit de TU: ir. A (Alijd) van Doorn en dr.ir. D.J.M. (Theo) van der Voordt. Alijd, bedankt voor je kritische blik, vertrouwen, enthousiasme, inspiratie en vakinhoudelijke kennis. Theo, bedankt voor je tijd, steun, vertrouwen, inspiratie en je vakinhoudelijke kennis. Jullie hebben me gestimuleerd om de lat elke keer weer hoger te leggen. Ik heb dit altijd als zeer waardevol ervaren. Voorts wil ik mijn collega s van de Dutch Green Building Council bedanken voor de oprechte interesse en leuke gesprekken. Mijn speciale dank gaat uit naar mijn begeleider ing. D. (Dong) Cao, voor al zijn tijd, energie, confronterende en leerzame gesprekken. Ook wil ik mijn begeleiders vanuit BAM, C. (Chris) Pronk en vanuit UTS, M. (Marc) Van der Heijden, bedanken voor al hun energie, enthousiasme en steun tijdens mijn proces. Een woord van dank gaat verder uit naar alle respondenten die hebben meegewerkt en hun mening over BREEAM-NL en Smart Building Logistics hebben prijsgegeven. In het speciaal wil ik de mensen bedanken die me enorm hebben gesteund, te beginnen met mijn grote steun en toeverlaat Ahmet. Ondanks de aanzienlijke afstand heb je me altijd gestimuleerd om tot het uiterste te gaan. Mijn ouders Adnan en Lutfiye wil ik bedanken voor de onvoorwaardelijke steun en de goede zorgen. Mijn broer Nizam en mijn zus Nazli wil ik bedanken voor hun enthousiasme, prikkels en steun. Verder gaat mijn dank uit naar Herbert Hogendoorn en Chris Dols. Zij hebben mij enige taalkundige adviezen gegeven, ondanks hun drukke werkschema s. Rest mij u veel plezier te wensen tijdens het lezen van deze onderzoeksverslaglegging. Başak Karabulut Delft, 9 november 2012

6

7 INHOUDSOPGAVE Summary 9 Samenvatting 19 Leeswijzer 29 Begrippenlijst Onderzoeksopzet Aanleiding Probleemanalyse Onderzoeksvragen Doel onderzoek Resultaat Relevantie Onderzoeksmethoden Het Uitvoeringsproces Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en Duurzaam Bouwen voor aannemers BREEAM-NL in het uitvoeringsproces Positieve en negatieve ervaringen van aannemers met 57 BREEAM-NL Conclusie BREEAM-NL Afval, logistiek en transport vanuit het milieubeleid Afval, logistiek en transport vanuit BREEAM-NL Positieve en negatieve ervaringen van aannemers De Monarch I Conclusie Smart Building Logistics Ontwikkeling SBL Kenmerken SBL Positieve en negatieve ervaringen van aannemers met SBL Conclusie BREEAM-NL ÉN SBL Raakvlak SBL met BREEAM-NL Bijdrage SBL aan BREEAM-NL Bijdrage SBL aan gehele bouwproces Conclusie 99 7 Başak Karabulut

8 06 Nieuwe credits voor BREEAM-NL Toetsing van de producten Aanpassing credit WST 1; afvalmanagement op de bouwplaats Nieuwe credit Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen Aanbevelingen voor vervolgonderzoek Epiloog Literatuur Masterscriptie

9 SUMMARY Provocation and problem analysis Nowadays, it is impossible to imagine life without sustainability. When one looks around, one can see many organic supermarkets, organic products and electric cars. In the construction industry sustainability plays an increasingly important role too. Furthermore, there is also an increasing demand for Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility) in the construction industry. The sustainability reports of construction companies are the result of this. Every year aims such as the CO2 performance ladder and the opportunities to reduce waste are set. The current situation in the building industry in which the environmental pollution, Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen and Duurzaam Bouwen plays a key role, give rise to this dissertation. broeikasgasemissies verzurende emissies fijn stof 63 milj. afval productie Verkeer en vervoer verantwoordelijk voor: Fig. 2: Largest waste production 2008 (Agentschap, 2012) 0% 10% 20% 30% 40% Fig. 1: Responsibility transport 2009 (Compendium, 2010) 25 milj. bouw 17 milj. industrie 9 milj. consumenten Environmental problems Traffic and transport contribute significantly to a range of environmental issues in which the climate change, acidification of the environment, noise nuisance and fine material, are the most important (Compendium, 2010). The construction industry has also a contribution to this (Milieuloket, 2011a). According to Milieuloket (2011a) this contribution lies in Volatile Organic Compounds, CO2 emissions during construction, the water consumption, the generation of waste and the use of scarce material now and then. Out of the ten trucks, five have a construction site as a destination. The number of busses with personnel and material is even greater. Thus, construction logistics is the largest source of freight traffic and as a result of this air pollution in cities (Merrienboer, 2011). The study of Agentschap NL (2008) shows that in 2008 a total of 63 million tonnes of waste is produced, of which the construction of 25 million tonnes has contributed the most (figure 2). BREEAM-NL Different sustainability features currently exist in the Netherlands, such as BREEAM-NL and LEED. Since 2009 a Dutch version is available of BREEAM-NL. BREEAM-NL is adapted to the national regulations and requirements. Large contractors such as BAM, Heijmans and Boele & van Eesteren have already used BREEAM-NL in different projects. During the last years, a gradient increase is perceptible in the number of BREEAM- NL projects and it can therefore be stated that BREAAM-NL nowadays is a leading factor in many projects (DGBC, 2012). Despite being time consuming and labour intensive, it is seen as one of the most concrete and negotiable systems. Regarding the possibilities to further develop sustainability, in this dissertation it is chosen to place sustainability in BREEAM-NL in the implementation phase. Because waste, and construction-logistics and transport give a large contribution to environmental problems, BREEAM- NL is split into the aspects waste, logistics and transport. Fig. 3: Registrations BREEAM-NL new buildings (DGBC.nl, 2012) Smart Building Logistics Smart Building Logistics (SBL) is a new way of working that realizes Just In Time Delivery (JIT) at the workplace, clusters the stream of goods of building materials in a smart way, consolidated delivery and the removal of goods and provides integrations in the construction chain (TNO, 2012). In several interviews with professionals, during the initial phase of this dissertation, the question raised if SBL and BREEAM-NL have overlapping 9 Başak Karabulut

10 aspects and whether SBL can contribute to BREEAM-NL. The interest rose to conduct a scientific research focussing on the goals of BREEAM- NL, which aspects can be achieved faster and better by the application of SBL. The construction industry faces a number of clear dilemmas: logistics, transport and construction waste contribute significantly to the environmental problems. The certification system BREEAM-NL is an extension of the hand to neutralise these problems. Though, from several interviews with construction companies, it can be said that in practise it is difficult to fulfil the requirements of BREEM-NL. However, extra manpower and specific skills (BREEAM-NL expert) are needed for this. Smart Building Logistics aims to lower the threshold of BREEAM- NL for contractors, because it can offer an improvement for the current dilemmas. Goal and Result The goal of this research is developing knowledge that enables the flexibility of the BREEAM-NL building process for contractors, subcontractors and suppliers. The result of this dissertation are recommendations to the Dutch Green Building Couniol (DGBC) by rewriting an existing credit and de development of a new credit for BREEAM-NL, were the contribution of SBL is processed. The objective of this research is to develop knowledge that enables a smoother BREEAM-NL construction process for contractors, subcontractors and suppliers. And make this process more sustainable in the field of waste, logistics and transport. The result of this study s are recommendations to the Dutch Green Building Council (DGBC) by rewriting an existing credit and develop a new credit for BREEAM-NL, where the contribution of SBL is incorporated. Research questions & Methodology BREEAM-NL appears to be a threshold for contractors in the implementation phase. It must be examined whether SBL can contribute to BREEAM-NL and whether more sustainable solutions can be offered to the issues of waste, logistics and transportation. The central research question is therefore defined as follows: What are the consequences of the BREEAM-NL certification system in the implementation phase with respect to the aspects of waste, transport and logistics, and how can Smart Building Logistics optimize this phase? To answer the central research question, four research questions are defined: 1. What are the consequences of BREEAM-NL for the implementation process? 2. In what areas of waste, logistics and transportation improvements are needed to optimize the process in BREEAM-NL? 3. In what areas of waste, logistics and transportation improvements are needed to optimize the process in Smart Building Logistics? 4. How can SBL contribute to solving one or more aspects of BREEAM- NL? 10 Masterscriptie

11 A qualitative study is chosen to answer the central research question. In this case, the goal is to provide background information about BREEAM- NL and the aspects of waste, logistics and transportation in particular. The same is applicable to the method of SBL. Professionals are interviewed for both the methods; this allows confronting the background information with the practice experiences. Three cases are analysed: the first case is the Monarch I in The Hague, where only BREEAM-NL is implemented. The second and third case, Laan van Meerdervoort in The Hague and the Green Tower in The Hague are cases where only SBL is implemented. The analysis of these cases is carried out by means of structured interviews with various professionals in the implementation phase. These are professionals from different backgrounds: project managers, planners, contractors and facility managers. The project Monarch II would initially also be studied through participant observation. An interesting feature of this project is the application of SBL and BREEAM-NL together. During the study, however, it soon became clear that this project is unfortunately outside the timeframe of this dissertation. Finally, on the basis of the analyses of the three cases a credit of BREEAM-NL is adapted and also a new credit is developed for BREEAM-NL. These new credits are assessed during an expert meeting specifically for this research is invested. Research outcomes BREEAM-NL The most striking is that there is a perceptible difference between policy and practice, a gap between what the sustainability reports mention and what the people in the construction site can practically do with it. They are well aware of this, but there is a lack of experience in practically applicable tools. Based on the interviews it can be concluded that the BREEAM-NL certificate design is deemed necessary by the project, because it gives a better guarantee in gaining the credits in the implementation phase. Oddly enough is that BREEAM-NL is far too little implemented in sustainability reports of the contractors. The translation is then even harder to make. The consequence is that the construction companies during a project have to develop knowledge themselves about BREEAM-NL. This is difficult, because they start, after all, with a substantial deprivation. Furthermore, on basis of the obtained data and the majority of the interviews it can be concluded that BREEAM-NL costs extra time and energy in the implementation process. Especially the differences in interpretation of credits, collecting evidences, informing the staff and creating enthusiasm costs time and energy. The decisions taken in the design phase may change in the implementation phase. These are often changes to the building. The consequence is that the relevant BREEAM-NL credit cannot be achieved. It can even be a risk with regard to the overall score. Contractors also develop ideas to be sustainable at the construction site, outside the BREEAM-NL requirements. However, no point can be scored, since it not concerns a BREEAM-NL requirement. This results in a demotivating effect. Furthermore a BREEAM-NL expert remains necessary for a smooth construction process for coordinating, collecting evidence and materials and the expert keeps in touch with the assessor for the assessment. Enthusiasm is important to achieve the BREEAM-NL credits. The interviews showed that not every stakeholder pursues the same goals and that it takes time to develop enthusiasm. Contractors who did not developed enthusiasm for BREEAM-NL will probably drop out. Başak Karabulut 11

12 In addition, there is no common opinion on standard formats. Firstly, people find that these formats must not be interchangeable; because the risk can arise that BREEAM-NL will become a checklist where everyone will just tick off the points that they finds necessary. On the other hand, people find it especially useful to share the standard formats due to time management issues. The requirement to separate waste at the construction site, is experienced as a positive stimulant and a requirement that is well feasible for contractors. The opinions, however, on the registration of waste, mileage and transportation movements are sharply divided. Furthermore, the interviews show that the separation of vans polyurethane foam, paper and chemical waste are not included in the assessment; while these are relevant waste flows that can be introduced as a minimum standard. In addition, from the data of the DGBC, it can be concluded that the focus is more on the credit Management on construction site (MAN 2) and the Environmental Impact on construction site (MAN 3) then Waste on site (WST 1) and Secondary use of material (WST 2). It is however not clear how BREEAM-NL will judge urban projects that large construction sites do not have. The Assessment requirements have associated light requirements for this. The construction companies would like to see more clarity on this subject. Finally, it is of cardinal importance for the contractors, that all responsibilities are elaborated per credit. This provides structure and clarity. Research outcomes Smart Building Logistics The interviews allow the conclusion that SBL has a positive contribution to the logistics and organization on the construction site. The preparation of a comprehensive logistics plan in the preparation phase with the help of LEAN sessions had a positive impact on the process. All transportations went organized. Also, the consultations with the manufacturer about the recycling of the materials of the existing buildings and to capture this, was experienced as very positive. Normally this responsibility lies with the subcontractor and waste processor. The greater part of the interviewees found the construction site organized and tidy. Everything indicated that employees appreciate that they immediately get to work and do not have to drag the materials from the construction site to the workplace. Furthermore construction companies find the separation of waste as positive on de construction site. A difficult aspect was to cultivate enthusiasm by the subcontractors at the start of the project. The communication between the companies went very well. The central contact point was the planner of the main contractor. The sub contractors and the logistics service provider communicated with the planner. Furthermore, the logistics service provider communicated quite well with the suppliers. The majority of the interviewees indicated that the staff of the logistic services provider differs every time. The consequence was that the materials were placed at the wrong floor and wrong zone sometimes, which eventually led to loss of time. Furthermore the interviewees found the knowledge, of the logistic services, about building materials unsatisfactory. This resulted in, sometimes, delivering the wrong material than planned. 12 Masterscriptie

13 To conclude, opinions were divided about the fact that certain tasks by the contractor was taken from the hands of the subcontractors. This task, the purchase of materials, is normally carried out by subcontractors. SBL ensures that the contractor in consideration of the subcontractors can buy a larger amount of materials and can take over this task if the subcontractor cannot afford it. The subcontractors can then concentrate on the execution of the work. The consequence is that some subcontractors develop a certain fear for SBL and therefore can possibly choose not to go into SBL. Overlapping aspects Smart Building Logistics with BREEAM-NL In order to determine the interfaces between SBL and BREEAM-NL, there is an abstract diagram for BREEAM-NL (Fig. 5) and an abstract diagram for SBL developed (Fig. 6). The aspects that touch on both BREEAM as with SBL, is the kilometre records. BREEAM-NL asks registrations of the made kilometres in the credit Environmental impact on the construction site (MAN 3). The interface is that this registration is integrated into SBL. The logistic services and waste disposal are responsible for capturing and managing this information. Normally the waste processor and the contractor are responsible for this. The second interface is the record for the amount of waste: BREEAM- NL asks from the credit Waste on construction site (WST 1) to the total amount of waste of the respective construction project. It also raised the question whether the stated objectives have actually been achieved, with no judgement at the end of the project. The interface with SBL is that these operations are integrated into SBL. The logistic services provider and the waste processor capture and manage this information. Normally these activities belong to the responsibilities of the main contractor and waste processor. The third interface is the separation of waste on the construction site. BREEAM-NL asks for the credit Waste on construction site (WST 1) at least four waste groups on the construction site. An innovation point can be scored if there are six groups of waste on the construction site. The interface to this is that SBL ensures that waste is segregated on site and daily collection by the logistic services that deliver the materials. The waste is further separated at the HUB. This ensures that contractors and subcontractors consciously are dealing with waste. There are zones established and the construction site and it is tidy. In addition, a solution for urban projects, are not included in BREEAM-NL. The latter interface is recycling. BREEAM-NL asks for the credit Waste on site (WST 1) that eighty per cent of recyclable building materials have to be reused or recycled. It also asked to reduce waste to a minimum and recycle it. The interfaces with SBL herein are the LEAN sessions that ensure good reflection on material recycling and waste before contact with producers. In addition, the logistics service provider ensures that the waste is taken to the HUB, the waste then further separated into containers, that the components are separated and sanitary is cleaned up. After this it will be taken by a waste disposal company or by a producer for the recycling of waste. The producer may also directly take the waste from the HUB when he delivers the materials. Başak Karabulut 13

14 Fig. 5: BREEAM-NL Process Fig. 6: SBL process Conclusions The interviews show that the requirements imposed by such policies and BREEAM-NL are difficult to apply in practice. Some requirements in BREEAM-NL suggested are difficult to achieve cost and time for implementing parties. This is partly because BREEAM-NL is new and contractors are still insufficiently familiar with it. Therefore it can be concluded that there is a difference between policy and practice, and that this should be minimized in order to improve sustainability in construction. Contractors set annually new sustainability goals, such as the CO2 performance ladder and minimizing the amount of waste. Yet it appears that, despite the objectives contractors, BREEAM-NL is necessary for contractors to consistently sustainable. This means a high quality building to achieve the requirements of BREEAM-NL and to lead a sustainable process. This results in spending more time on BREEAM-NL, given the evidence requested. However the more often BREEAM-NL will be applied, the easier it will proceed in the future. There may come a time that sustainability is integrated in the executing parties that BREEAM- NL is no longer necessary. But whether this point will be reached, is a question nobody can answer yet. 14 Masterscriptie

15 In interviews with executive parties the slogan: measuring is knowing is often used. Due to the fact that BREEAM-NL have many requirements and costs time, it became clear that construction companies find BREEAM-NL pleasant to apply. And they believe that it provides a foothold throughout the project. Therefore, construction companies will be tingled to actually apply the specific requirements on waste, logistics and transport of BREEAM-NL. The threshold will reduce when BREEAM- NL will require a comprehensive logistic plan, a fit of the waste groups on the construction site to the waste groups of the waste company. So, more requirements are asked to the contractors, but the contractors already do these requirements, however not specific and accurate. It asks them to go just a little further than what they normally do and they can score points with it for BREEAM-NL. During the expert meeting it became clear that these extra requirements was not seen as an obstacle for the future. The reason behind this is that logistics and transport is seen as important and more attention to be paid. The statement that often emerged was: a building stands or falls with logistics and transport. More and more urban projects are being developed and redeveloped, with the effect of the building environment that there are smaller construction sites and possibilities that there is no construction site. This has the consequence that the waste containers cannot stand on de construction site. Therefore the waste processor incorporates the waste, this means no points can be scored for BREEAM-NL. The requirement of BREEAM-NL is namely that waste has to be separated on the construction site. The construction companies are forced, in these situations, to implement the method SBL. Logistics and transportation to, from and on the construction site are not considered important enough by BREEAM-NL. The requirements relating to logistics and transport are currently hidden in the credit Environmental impact on site (MAN 3), while logistics and transportation is an important contribution to environmental problems in the Netherlands. During the execution of a BREEAM building project the records are kept and finally compared with the objectives formulated at the start of the project. This applies to all BREEAM projects. In SBL, objectives are established for the number of transport movements and will be determined, at the end of the project, whether this objective is fulfilled, just like BREEAM-NL. It is well known that SBL provides less transport movements and also allows the use of smaller vehicles, resulting in less CO2 emissions. This is the general reasoning. However, the only data that the project Laan van Meerdervoort has is the 90 trailer loads was less than the predetermined target. This cannot be used as a quantitative data. Therefore, more data are needed, such as trailer loads of projects without the use of SBL, SBL and the application of the equations of these data. The implementation phase is the phase where all applications of BREEAM-NL already are adopted to deliver a sustainable (high quality) building. This means that many changes cannot take place. From the study it can be concluded that SBL does not contribute to a higher quality building. However, SBL provides process innovation for waste, logistics and transportation. Başak Karabulut 15

16 Notably by intensive consultation between general contractor, subcontractors and logistics service provider, the LEAN sessions, detailed plans and purchasing lists are set up. BREEAM encourages the minimisation of buying too much material, because this becomes waste eventually. SBL provides the optimal procurement of material, this means: not buy more than you need. This results in less waste. Moreover, SBL makes it possible that waste is disposed of directly by the producer for recycling, instead of first going to the waste disposal facility and then goes to the manufacturer. Therefore, it can be concluded that SBL increases the sustainability of the waste management, logistics and transportation. SBL is well applicable for renovation and new construction projects. Given the fact that there are a lot of renovation and new construction projects, it is less important that it can be widely applicable. However, in order for the applicability of SBL by other contractors it is necessary that the BAM develop a tool. Recommendations for contractors To provide BREEAM-NL process for contractors, it is important that the design certificate of BREEAM-NL will be implemented, to reduce the risks for the contractor in the implementation phase. This study shows that not all employees of the contractors are aware of BREEAM- NL, while it is currently leading on the market. A recommendation is therefore that more attention should be paid to BREEAM-NL. This can be done by a chapter on the experience of BREEAM-NL in the sustainability reports, which are prepared each year by the contractors. In addition, it is necessary to enthusiasm, share ideas and stimulate each other. This ensures good a common objective and a good cooperation to a BREEAM- NL certificate. It is also important that a contractor implements a BREEAM BREEAM-NL expert to make the process smoother. This is because it is important for the stakeholders. Finally, it is necessary for the contractors, outside the BREEAM-NL certificate, to develop a comprehensive logistic plan and pay attention to transport at the construction site. Recommendations for suppliers and producers Also suppliers and producers contribute to a BREEAM-NL process. They are mainly responsible for the development and delivery of materials. They can ensure that developing reusable packaging produces less waste in the end. Recommendations for BREEAM-NL It is normal that there is a gap between policy and practice. To reduce this gap it is recommended that adjustments are needed in BREEAM-NL. Firstly, it is important to pay more attention to logistics and transportation to, from and on the construction site. BREEAM-NL namely pays too little attention for this aspect. The BREEAM-NL process for contractors, suppliers and produces will go smoother by developing a new credit: Logistics and transport to, from and on the construction site (MAN 14). The aspects of logistics and transportation to the construction site in the current credit Environment impact on the construction site (MAN 3) has to be transferred and incorporated to the new credit. 16 Masterscriptie

17 Secondly, the credit Recommendation Waste on site (WST 1) needs to be adapted to make it user-friendly for contractors by adding the possibility to use more waste streams on the construction site. The final recommendation is to refine the definitions in de assessment of BREEAM-NL. Recommendations for Smart Building Logistics To optimize the process of SBL, there are two recommendations: First, it is recommended that the employees of the logistic service provider work in shifts. This means that fixed teams has to be placed on projects and that the morning and evening shifts are changed every two months. This allows that the alertness will be maintained. Secondly, it is recommended that an employee will be appointed with an architectural background to avoid misunderstandings due to lack of knowledge of materials. It is also important for SBL to consequently register the transport movements, mileage, type of transport and CO2 emissions consistently and on all journeys for a good cooperation with BREEAM-NL. Recommendations for further research This research is the basis for sustainability in the implementation phase. During the process it became clear that little research has been done on sustainability in the implementation phase in the Netherlands. Despite the fact that there is a great amount of international literature available regarding this subject, there is a lack of Dutch literature, which can be seen as a great loss. Furthermore, it would be good to get more attention to the implementation phase, by encouraging students to do more research in this field, from the perspective of Delft University of Technology. There are a lot of options for further research regarding the implementation phase, such as research into how contractors can be encouraged in their behaviour/ motivation to be sustainable, research into how sustainability can be integrated with contractors so that a certification system is not required and research into waste management during construction. Hopefully this research will lead to more research into sustainability in the implementation phase. Başak Karabulut 17

18

19 SAMENVATTING Aanleiding en probleemanalyse Duurzaamheid is niet meer weg te denken uit onze samenleving. Wie om zich heen kijkt, ziet talrijke biologische supermarkten, biologische producten en elektrische auto s. Ook in de bouwsector speelt duurzaamheid een steeds grotere rol. Er is een groeiende vraag naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) in de bouw. De duurzaamheidverslagen van grote uitvoerende partijen zijn hier het resultaat van. Ieder jaar worden er doelstellingen met betrekking tot duurzaamheid geformuleerd, zoals de CO 2 prestatieladder en mogelijkheden tot het verminderen van afval. De aanleiding tot dit onderzoek is de huidige situatie in de bouwsector; waarin milieuproblemen, Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en Duurzaam Bouwen een sleutelrol zijn gaan spelen. Jaar op jaar worden de doelstellingen hoger opgeschroefd. broeikasgasemissies verzurende emissies fijn stof 63 milj. afval productie Verkeer en vervoer verantwoordelijk voor: 0% 10% 20% 30% 40% Fig. 1: 2009 (Compendium, 2010) Fig. 2: Grootste bijdrage afval productie 2008 (Agentschap, 2012) 25 milj. bouw 17 milj. industrie 9 milj. consumenten Milieuproblemen Verkeer en vervoer dragen in grote mate bij aan een serie milieuproblemen waarvan klimaatverandering, verzuring, geluidhinder en fijn stof de belangrijkste zijn (Compendium, 2010). Ook de bouwsector is debet aan deze problemen (Milieuloket, 2011a). Volgens het Milieuloket (2011a) moet hierbij vooral worden gedacht aan de Vluchtige Organische Stoffen (VOS), de CO 2 -uitstoot tijdens de bouw, het waterverbruik, het vrijkomen van afval en het gebruik van soms schaarse stoffen. In steden hebben drie tot vijf van de tien vrachtwagens een bouwplaats als bestemming. Het aantal busjes met personeel en materiaal is nog groter. Daarmee is bouwlogistiek de grootste bron van vrachtvervoer en, als gevolg hiervan, van luchtverontreiniging in steden (Merrienboer, 2011). Uit de cijfers van het Agentschap NL (2008) blijkt dat er in 2008 in totaal 63 miljoen ton afval is geproduceerd, waaraan de bouw met 25 miljoen ton het meest heeft bijgedragen (figuur 2). BREEAM-NL In Nederland bestaan er verschillende duurzaamheidskeurmerken zoals BREEAM-NL en LEED. Sinds 2009 is een Nederlandse versie van BREEAM op de markt, BREEAM-NL, welke is aangepast aan de nationale regelgeving en eisen. Grote aannemers zoals BAM, Heijmans en Boele & van Eesteren hebben BREEAM-NL reeds toegepast in verschillende projecten. Tijdens de afgelopen jaren was er een sterke stijging waarneembaar in het aantal BREEAM-NL projecten en mag gesteld worden dat BREEAM-NL hedentendage leidend is (DGBC, 2012). Ondanks dat het tijdrovend en arbeidsintensief is, wordt het gezien als het meest concrete en bespreekbare systeem. Gezien de mogelijkheden om duurzaamheid in de bouw verder te ontwikkelen, is er in dit onderzoek zodoende voor gekozen om duurzaamheid in te kaderen tot BREEAM-NL in de uitvoeringsfase. Omdat afval, en bouwlogistiek en transport een grote bijdrage leveren aan milieuproblemen, is BREEAM-NL ingekaderd tot de aspecten afval, logistiek en transport. Fig. 3: Registraties BREEAM-NL Nieuwbouw (DGBC.nl, 2012) Smart Building Logistics Smart Building Logistics (SBL) is een nieuwe manier van werken die Just In Time delivery (JIT) op de werkplaats realiseert, de goederenstromen 19 Başak Karabulut

20 van bouwmaterialen op een slimme wijze bundelt, aanvoer van bouwmaterialen combineert met de afvoer van bouwafval en zorgt voor integraties in de bouwketen (TNO, 2012). Gedurende de beginfase van onderhavig onderzoek kwamen in verschillende gesprekken de vragen aan de orde of SBL en BREEAM-NL raakvlakken hebben en of SBL een bijdrage kan leveren aan BREEAM-NL. En bleek dat er vanuit de praktijk interesse is ontstaan om te onderzoeken welke doelen van BREEAM-NL voor een aantal aspecten sneller en beter bereikt kunnen worden door de toepassing van SBL. De bouwsector staat voor een aantal duidelijke dilemma s: logistiek, transport en bouw- en sloopafval dragen sterk bij aan milieuproblemen. Het certificeringssysteem BREEAM-NL is een handreiking voor de bouw om deze dilemma s te neutraliseren. Toch blijkt, uit verschillende gesprekken met uitvoerende partijen, dat het in de praktijk moeilijk is om te voldoen aan de eisen van BREEAM-NL. Extra mankracht en specifieke vaardigheden (BREEAM-NL expert) zijn hiervoor echter nodig. Smart Building Logistics pretendeert de drempel van BREEAM-NL voor aannemers te verlagen, omdat het een verbetering kan bieden aan de huidige dilemma s. Doel en resultaat De doelstelling van dit onderzoek is om kennis te ontwikkelen die het mogelijk maakt om het BREEAM-NL bouwproces voor aannemers, onderaannemers en leveranciers soepeler te laten verlopen. En dit proces te verduurzamen op het gebied van afval, logistiek en transport. Het resultaat van dit onderzoek zijn aanbevelingen aan de Dutch Green Building Council (DGBC) door middel van het herschrijven van een bestaande credit en het ontwikkelen van een nieuwe credit voor BREEAM-NL, waarin de bijdrage van SBL is verwerkt. Onderzoeksvragen en Methodologie BREEAM-NL blijkt een drempel te zijn voor aannemers in de uitvoeringsfase. Onderzocht moet worden of SBL een bijdrage kan leveren aan BREEAM-NL en of het meer duurzame oplossingen biedt voor de aspecten afval, logistiek en transport. De centrale onderzoeksvraag is daarom als volgt gedefinieerd: Wat zijn consequenties van het certificeringssysteem BREEAM-NL in de uitvoeringsfase met betrekking tot de aspecten afval, transport en logistiek, en hoe kan Smart Building Logistics deze fase optimaliseren? De centrale onderzoeksvraag wordt beantwoord aan de hand van de volgende onderzoeksvragen: 1. Wat zijn de consequenties van BREEAM-NL voor het uitvoeringsproces? 2. Op welke onderdelen van afval, logistiek en transport zijn er verbeteringen nodig om het proces in BREEAM-NL te optimaliseren? 3. Op welke onderdelen van afval, logistiek en transport zijn er verbeteringen nodig om het proces in Smart Building Logistics te optimaliseren? 4. Hoe kan SBL bijdragen aan het oplossen van één of meerdere punten van BREEAM-NL? 20 Masterscriptie

BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase. Başak Karabulut

BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase. Başak Karabulut BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase Başak Karabulut Introductie Arnold Heertje Duurzaamheid is een kwalitatief hogwaardige ontwikkeling die meer is dan economische groei. Duurzaamheid

Nadere informatie

BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase

BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase BREEAM-NL & Smart Building Logistics in de uitvoeringsfase Başak Karabulut Msc Real Estate & Housing Design & Construction Management Mastersriptie 9 november 2012 TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT Copyright

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Overview of the presentation

Overview of the presentation 1 Intercultural mediation in health care in the EU: theory and practice Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Overview of the presentation 1. Policy issues 2. Why do we need medical

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten Background and team Contest City of Antwerp design contest for parking houses (P+R

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij Mensen met een Psychiatrische Stoornis de Modererende Invloed van de Therapeutische Alliantie The Effect of Arts Therapies

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding / User manual Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding klappers bestellen Voor het bestellen van klappers via de webshop moeten de

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Guidelines for setting up a stimul lab

Guidelines for setting up a stimul lab Guidelines for setting up a stimul lab Content Chapter 1 Chapter 2 Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Pilotproject Businessplan Samenwerkingsovereenkomst met stimul Moorsele Building requirements

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers The Influence of Job Demands and Job Resources on Psychological Fatigue and Work Satisfaction

Nadere informatie

Interessegroep Critical Chain Interessegroep Critical Chain. Agenda. Richard Smal Voorzitter Critical Chain Interesse Groep

Interessegroep Critical Chain Interessegroep Critical Chain. Agenda. Richard Smal Voorzitter Critical Chain Interesse Groep IPMA Grote projecten plannen: How to plan a battleship! Aarle Rixtel, 24 april 2014 Richard Smal Voorzitter Interesse Groep 20:00 of Critical Change 1 Met dank aan onze sponsors Doelstellingen IPMA Critical

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Van ader tot ader= Een risico-analyse van de bloedtransfusieketen. Jos Hoofs

Van ader tot ader= Een risico-analyse van de bloedtransfusieketen. Jos Hoofs Van ader tot ader= Een risico-analyse van de bloedtransfusieketen Jos Hoofs Doctoraal scriptie Beleid en Beheer Faculteit der Gezondheidswetenschappen Universiteit Maastricht November, 2001 1 e beoordelaar

Nadere informatie