het fenomeen van de scha al the phenemenon of scale de kuns t van nanotechnologie the art of nanotechnology

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "het fenomeen van de scha al the phenemenon of scale de kuns t van nanotechnologie the art of nanotechnology"

Transcriptie

1 het fenomeen van de scha al the phenemenon of scale de kuns t van nanotechnologie the art of nanotechnology Uitgave in het kader van QUA ART QUA SCIENCE

2 M a r t h a J. H a v e m a n h e t f e n o m e e n v a n d e s c h a a l De werkgroep Qua Art- Qua Science heeft zich met deze uitgave laten inspireren door het landelijke project Nanopodium. De Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie, initiatiefnemer van Nanopodium, bood vier kunstenaars de gelegenheid om een aantal maanden met nanowetenschappers van gedachten te wisselen in hun laboratoria. Uit deze interactie zijn ideeën en concepten voortgekomen die uiteindelijk hebben geleid tot opmerkelijke projecten die u in het komende programma van Qua Art- Qua Science worden aangeboden. Bijzondere bijkomstigheid is dat dit project samen valt met de opening van het MESA+ NanoLab aan de Universiteit Twente. Het werd opnieuw duidelijk dat wetenschap en kunst zich dezelfde fundamentele vragen stellen maar andersoortige oplossingen zoeken. Hun verhouding tot de wereld vormt de verbindende overeenkomst. Juist in het grensgebied van die beide disciplines worden vragen over de omgang met complexiteit, de nieuwe ordening tussen natuur en cultuur, mens en technologie begrepen, verbeeld, voelbaar gemaakt en soms zelfs beantwoord. Wat is hiervan de betekenis? Is hier sprake van een oppervlakkige kennismaking tussen van oorsprong gescheiden professies of kunnen ze elkaar juist inspireren. In vorige programma s hebben wij u hopelijk al van deze inspiratie overtuigd. Echter, in de hier beschreven projecten is sprake van een gerichte samenwerking om mogelijke overeenkomstige doelen te bereiken. Vragen en antwoorden zijn bij elkaar gebracht in persoonlijke beschrijvingen van de vier betrokken kunstenaars. Het totale project is door Lucien Hanssen begeleid, hij heeft alle kunstenaars op de voet gevolgd en de processen in zijn artikel helder beschreven. Voor ons als werkgroep, was het belangrijk om dit alles inzichtelijk te maken door middel van deze uitgave. Merijn Bolink is de kunstenaar die bij MESA+ zijn project uitvoerde. Hij zal als eerste verslag doen van zijn onderzoek in een bijeenkomst van Qua Art - Qua Science. Het tweede kunstenaarsduo, Taconis Stolk en Sietske Sips (WLFR), komt eind januari met een presentatie en een tentoonstelling. Koert van Mensvoort zal eveneens zijn spraakmakende onderzoek (NOS Journaal 25 oktober 2010) naar de NANO Supermarkt presenteren. Merijn Bolink schept dingen die nog niet eerder bestonden, omdat hij ze uit een soort nieuwsgierigheid in het echt wil kunnen bekijken. Dat bekende hij mij in 2004 tijdens een tentoonstelling die plaats vond bij Art Twente. In zijn project Transcendente Nano Kandelaars -het fenomeen van de schaal- maakt hij uiteindelijk iets zichtbaar wat absoluut niet te zien is. Is dit een overstijging van zijn eigen kunnen of toont hij hiermee aan dat kunstenaars in staat zijn de wetenschap te verruimen? Dit heeft vorm gekregen in een aantal fascinerende en inspirerende trajecten van artistiek onderzoek, die hebben geleid tot de kunstwerken die in deze uitgave zijn beschreven en afgebeeld. Wij danken alle deelnemende kunstenaars, wetenschappers en schrijvers die dit in nauwe samenwerking met ons mogelijk hebben gemaakt. Martha J. Haveman 4 Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

3 M a r t h a J. H a v e m a n T h e p h e n e m e n o n o f s c a l e For this issue the Qua Art-Qua Science working group found its inspiration in the national project of Nanopodium. The Committee for Social Dialogue and Nanotechnology, initiator of Nanopodium, gave four artists the opportunity to interact for a few months with nanoscientists in their laboratories. This has led to several ideas and concepts which, in turn, have resulted in some remarkable projects that will be presented to you in the coming Qua Art-Qua Science programme. A special incidental circumstance is that this project coincides with the opening of the MESA+NanoLab at Twente University. Once again it became clear that art and science ask the same fundamental questions, but search for different solutions. Their relation to untitled 2005, window, attaché case (Grand Piano made from both ). the world forms the linking similarity. It is in that grey area between the two disciplines that questions about dealing with complexity, the new order between nature and culture, man and technology are understood, visualised, made tangible and sometimes even answered. What is the significance of this? Is it just a matter of a superficial contact between two fundamentally different professions or are they actually able to inspire each other? In our previous programmes we have, hopefully, been able to convince you of this mutual inspiration. However, in the projects described here the aim is a specific collaboration in order to achieve possibly similar goals. Questions and answers have been compiled in personal descriptions by the four artists concerned. The whole project was headed by Lucien Hanssen who followed all the artists closely and gave a clear description of the processes in his article. It was important for us as a working group to provide an insight into all this by means of this publication. Merijn Bolink is the artist who carried out his project at MESA+. He will be the first to give a report of his research during a Qua Art-Qua Science meeting. At the end of January the second pair of artists, Taconis Stolk and Sietske Sips (WLFR), will give a presentation and show their work. Koert van Mensvoort will also be presenting his speech-making research (NOS news 25 okt.2010) into the NANO Supermarkt. Merijn Bolink creates things that have never existed before because he is curious to see them in real life. He admitted this to me in 2004 during an exhibition at Art Twente. In the end, in his project of Transcendental Nano Candlesticks - the phenomenon of scale he makes something visible that cannot possibly be seen. Does he transcend himself here or is he showing us that art can broaden the outlook of science? All this has been given shape in a number of fascinating and inspiring projects of artistic research which have resulted in the works of art described and shown in this issue. We would like to thank all the participating artists, scientists and writers who, in close cooperation with us, have made this possible. Martha J. Haveman The phenemenon of scale - The art of Nanotechnology 5

4 L u c i e n H a n s s e n k i j k e n n a a r h e t o n z i c h t b a r e Nanotechnologie roept vele nieuwe vragen op over mens- en wereldbeeld, over maatschappelijke verhoudingen en over de wetenschap zelf. Vragen die niet alleen door wetenschappers en technologen kunnen worden beantwoord. Vanwege de impact die resultaten uit het nano-onderzoek gaan krijgen, is het belangrijk al in een vroeg stadium als samenleving hierover na te denken. Welke rol kan kunst hierbij vervullen? Kunst is in staat om sociale, culturele en morele dilemma s uit de taboesfeer te halen door deze op spraakmakende en zelfs confronterende wijze in beeld te brengen. Kunst kan een werkelijkheid weerspiegelen die nog maar pas werkelijkheid is geworden of nog moet worden. Kunst kan woorden vinden voor ervaringen waarvoor nog nauwelijks woorden bestaan. Artistiek onderzoek Het project De Kunst van Nanotechnologie maakt gebruik van de gezamenlijkheid van twee vormen van wereldbeschouwing: wetenschap en kunst. Deze complementariteit leidt tot een completer en rijker besef van mogelijke maatschappelijke betekenissen van innovaties uit het nano-onderzoek. De verbeelding welke voortkomt uit dit artistiek onderzoek bezit een zekere gelaagdheid die beter in staat is het dubbelfictieve karakter van een opkomende technologie uit te drukken. Veel nanotoepassingen zijn immers nog science fiction en hun maatschappelijke impact social fiction. Wetenschappers en kunstenaars werken vanuit een fundamentele nieuwsgierigheid naar het begrijpen van de wereld om ons heen. Een andere belangrijke eigenschap van beide, naast nieuwsgierigheid, is opmerkzaamheid. Zij merken dingen op die anderen niet zien of inzien. Vervolgens wordt dat inzicht gebruikt en uitgewerkt in een wetenschappelijk experiment of een concept voor een kunstwerk. In dit construeren van voorstellingsvormen trekken wetenschap en kunst meer gezamenlijk op dan dat zij uiteenlopen. Ze verschillen in hun referentiekaders, methoden en doelstellingen, maar in hun verhouding tot de wereld ligt de verbindende overeenkomst. Deze verbinding is de plaats waar vragen over een nieuwe ordening tussen natuur en technologie bij uitstek kunnen worden verbeeld, invoelbaar en verstaanbaar gemaakt. Gedurende enkele recente maanden hebben kunstenaars meegelopen in de nanolaboratoria van het Institute for Molecules and Materials in Nijmegen, het MESA+ Institute for Nanotechnology in Enschede en het Center for Nano Materials in Eindhoven. Voor het artistiek onderzoek is het belangrijk dat het onderzoekslab openstaat voor de werkwijzen van een kunstenaar. Van de kunstenaar vraagt het een open houding naar het nano-onderzoek. In het project gaat het niet om de kunst in traditionele zin die zich richt op een beeldende output of het verbeelden van nanowetenschap en nanotechnologie in kunstzinnige impressies. Het uitgangs- Onder deze daken in het centrum van Sienna gaat een wereld schuil die we wellicht kunnen bedenken, maar nooit werkelijk zullen kennen. Marieke van Katwijk Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

5 L u c i e n H a n s s e n l o o k i n g a t t h e u n s e e a b l e Nanotechnology raises many new questions about human and world concepts, about societal relationships and about science itself. Questions that can not be answered by scientists and technologists alone. Because of the impact that nanoresearch results will have, it is important as society to think about this at an early stage. Which role can art play in this respect? Art is able to draw out social, cultural and moral dilemmas from a taboo sphere and visualize these in a controversial, even confronting manner. Art can depict a reality that has just become a reality or still has to. Art can find words to experiences for which words barely exist. Artistic research The project The Art of Nanotechnology uses the togetherness of two types of world views: sciences and arts. This complementarity leads to a fuller and richer understanding of possible societal meanings of innovations from nanoresearch. The imagination which comes from artistic research has a layered configuration that is more capable to express the double fictive nature of an emerging technology. Many nano applications are still science fiction and their societal impact social fiction. Scientists and artists work from a basic curiosity to understand the world around us. Another important feature of both, in addition to curiosity, is attentiveness. They see things that others can not see or understand. This insight can be used in developing a scientific experiment or a concept for an artwork. In this representation of realities, science and art are pulling more together than they diverge. They differ in their frames of reference, methods and objectives, but there is a similarity in how they connect to the world. Science searches for the general and the understandable, art searches for aesthetic quality and general empathy. This connection is an outstanding place where questions about a new order of nature and technology can be depicted, empathized and understood. For several recent months, artists have walked around the nano laboratories of the Institute for Molecules and Materials in Nijmegen, the MESA + Institute for Nanotechnology in Enschede and the Center for Nanomaterials in Eindhoven. For artistic research it is important that the research lab is open to the practice of an artist. For the artist it asks an open attitude toward the nanoresearch. The project is not about art in the traditional sense, focusing on a visual output or the representation of nanoscience and nanotechnology into artistic impressions. The starting point is a work of art, whether or not on a nano scale, sketchy or conceptual that makes societal implications of nano applications visible and negotiable. Looking At the beginning of the artistic research two questions raised. Can anything on nano scale be manipulated to make a sensory experience on a human scale possible? And what does looking at the nano scale mean, what are we looking at? It is a mediated and controlled observation. Therefore, we should beware of a uniform interpretation of the nano scale caused by imposed conventions. Familiar habits, we must dare to let go. To get through the heart of things on a nano scale we may even need an alternative observation system than our usual senses. An artist has no proof, like a scientist, but makes a statement through a work of art. A question here is whether a work of art without textual explanation can provide a good picture of the nano scale, the leap from meters to nanometers. Partly this will depend on the stage where the work is exhibited. In addition, text can also be part of the work itself, referring to conceptual art. The phenemenon of scale - The art of Nanotechnology 7

6 L u c i e n H a n s s e n punt is om een kunstwerk te maken, al of niet op nanoschaal, schetsmatig of conceptueel dat maatschappelijke gevolgen van nanotoepassingen zichtbaar en bespreekbaar maakt. Kijken Bij de start van artistiek onderzoek rezen er voor de kunstenaars twee vragen. Is er iets op nanoschaal te manipuleren dat een sensorische waarneming op een menselijke schaal mogelijk maakt? En wat is het kijken van kunstenaars naar de nanoschaal, waar kijken zij naar? Het is immers een gestuurde waarneming. Daarbij moeten we oppassen voor een eenduidige interpretatie van de nanoschaal door opgelegde conventies. Vertrouwde gewoontes moeten we durven los te laten. Misschien hebben we zelfs een ander waarnemingssysteem nodig dan onze gebruikelijke zintuigen om tot de kern van dingen op de nanoschaal door te kunnen dringen. Kunstenaars hebben geen bewijzen, zoals wetenschappers, maar zij doen uitspraken middels het werk. Een vraag hierbij is of een kunstwerk zonder tekstuele uitleg een goed beeld kan geven van de nanoschaal, van de sprong van meter naar nanometer. Deels zal dit afhangen van het podium waar het werk wordt geëxposeerd. Daarnaast kan tekst ook een onderdeel van het kunstwerk zelf zijn, refererend naar conceptuele kunst. Conceptuele kunst gaat over poëtisering van betekenis en niet over rationalisering van kunstbegrip. De esthetiek is hier niet weg, maar de esthetiek is complexer geworden: de esthetiek van concepten. Dergelijke ideeën kunnen ook als gids worden gebruikt. En kunnen worden vertaald naar die zaken en die dingen waarin de kunstenaars eigen kennis en expertise inbrengen. Artistiek onderzoek ontwikkelt iets dat er eerst niet was, waarna het een eigen leven mag leiden los van de artistiek onderzoeker. Een kunstwerk is pas geslaagd als het op eigen benen kan staan. Magnetische geurstoffen Nanowetenschappers manipuleren op een nanoschaal zodanig dat dit fundamentele consequenties heeft op een macroschaal, voor fysische, chemische of biologische eigenschappen van het nieuwe molecuul of het nieuwe materiaal. Taco Stolk en Sietske Sips hebben het concept opgepakt van het materiaal als kunstwerk. Een andere manier van ontwerptechnisch denken als het ware. Denken over eigenschappen van materialen en achterliggende principes, kan leiden tot een nieuwe esthetische ervaring die op macroschaal is waar te nemen. Beide kunstenaars zijn met hun Nijmeegse onderzoekspartners gaan zoeken naar combinaties van twee of meer verschillende eigenschappen van materie die gezamenlijk tot een nieuwe sensorische belevenis leiden. Het nieuwe moet op een menselijke schaal verbeeldingskracht krijgen, iets vreemds doen of een onverwachte sensatie geven - los van een direct praktisch nut. Tegelijkertijd daagden zij de nano-onderzoekers uit om eigen combinaties te bedenken. De kunstenaars willen vanuit hun artistiek onderzoek magnetische geurstoffen maken. Samen met de Nijmeegse nanowetenschappers en de juiste grondstoffen, kobaltoxide waaraan geurstoffen kunnen worden gekoppeld, is hier aan gewerkt. Magnetische geurstoffen als een nieuwe tastbare sensorische ervaring. Een stukje extended reality als het ware. Met de magnetische geurstoffen willen ze laten zien wat er kan met nanotechnologie op een menselijke schaal en tegelijkertijd ons iets gewaar laten worden dat haast tegen-intuïtief is. Als er voldoende nieuwe stof klaar is, willen ze in een ruimtelijke opstelling bezoekers iets van die nieuwe sensatie laten ondergaan. Reëel surrealisme, zo kwalificeren de kunstenaars deze evaring. 8 Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

7 L u c i e n H a n s s e n Conceptual art is about poetizing meaning and not about rationalizing art. Aesthetics is not gone, but has become complex: the aesthetics of concepts. Such ideas can also be used as a guide. They can be translated into those matters and those subjects where the artist s own knowledge and expertise come in. Artistic research develops something that was not there before, after which it may have a life of its own apart from the artistic researcher. Magnetic fragrances Nanoscientists manipulate on nano scale in such a way that it has fundamental consequences on macro scale in physical, chemical or biological properties of the new molecule or the new material. Taco Stolk and Sietske Sips have picked up the concept of material as a work of art. A new way of thinking in technical design, so to speak. Thinking about underlying principles and properties of materials, can lead to a new aesthetic experience that can be observed on a macro scale. These two artists with their research partners in Nijmegen, look for combinations of two or more different properties of matter which together can lead to a new sensory experience. The new experience must have imaginative power on a human scale, do something strange or give an unexpected sensation - apart from direct practical use. At the same time they challenged the nanoresearchers to invent their own combinations. Starting from their artistic research, both artists want to make magnetic fragrances. Together with the Nijmegen nanoscientists and the right elements, cobalt oxide to which fragrances can be linked, they worked to this. Magnetic fragrances as a new tangible sensory experience. A piece of extended reality so to speak. With the magnetic fragrance they want to show us what nanotechnology can perform on a human scale and at the same time let us experience something that is almost counter-intuitive. If enough of the new material is ready, they want to let visitors undergo something of this new sensation through a spatial installation. The artists qualify this experience as real surrealism. Nano candlestick Merijn Bolink in his work focuses on the physical reality of matter and the appearance of it. And how he as an artist can change this. For the practical implementation of his work in Enschede, he took two identical copper candlesticks. One candlestick he wants to make as large as possible. From the other he sawed a tiny slice and brought it into the setup of the nanoresearchers, allowing a layer of copper atoms in the image of a nano candlestick to precipitate on a wafer. The rest of the slice was put back into the candlestick. Individual atoms belong to his working field in Enschede. Is something still what it is if you make an exposure of it? Now that he got the chance to accomplish this on a nano scale, that question gets for him a new almost transcendent dimension. For the artist the remarkable fact exits that at this level the same central question arises as in his macro sculptures: the origin of the material. Also here, he is fascinated by the temporary state of an object and the endless journey of its building blocks - now individual copper atoms. To him it is important that the work he creates gets a visually recognizable form, which is coupled to the nano scale and serves as a vehicle for the viewer to enter into the deeper meaning of the work. Besides the nano candlestick, the second one has been cut into tiny pieces and send by letter at locations around the world which link on a geographical map in a candlestick form. He surrenders to the scale, but always in combination with the actual existence of atoms. A scale as widest as possible he realizes with the world candlestick, as smallest as possible with the nano candlestick. The phenemenon of scale - The art of Nanotechnology 9

8 L u c i e n H a n s s e n Nanokandelaar Merijn Bolink richt zich in zijn werk op de fysieke werkelijkheid van materie en de verschijningsvorm ervan. En in hoeverre hij die als kunstenaar kan veranderen. Voor de praktische uitvoering van zijn werk in Enschede bij Mesa+ is hij uitgegaan van twee identieke koperen kandelaars. De éne kandelaar wil hij zo groot mogelijk maken. Van de andere zaagde hij een plakje dat in de apparatuur van de Enschedese nano-onderzoekers is gebracht, waardoor een laagje koperatomen in de afbeelding van een nanokandelaar op een wafer kon neerslaan. De rest van het plakje is weer teruggebracht in de kandelaar. Individuele atomen behoren in Enschede tot zijn werkterrein. Is iets nog wat het is als je er een afbeelding van maakt? Nu hij de kans heeft gekregen dit ook op nanoschaal te verwezenlijken, heeft deze vraag voor hem een nieuwe, haast transcendente dimensie gekregen. Opmerkelijk gegeven hierbij voor de kunstenaar is dat op dit niveau dezelfde kwestie zich voor kan doen die in zijn macrosculpturen centraal staat: de oorsprong van het materiaal. Ook hier is hij gefascineerd door de tijdelijke toestand van een object en de eindeloze reis van de bouwstenen ervan nu afzonderlijke koperatomen. Voor hem is het belangrijk dat het werk dat hij maakt een visueel herkenbare vorm heeft, waaraan de nanoschaal is gekoppeld en als vehikel dient voor de beschouwer om tot de diepere betekenis van het werk te komen. Naast de nanokandelaar is er de tweede kandelaar die in heel kleine stukjes is gezaagd en per briefpost verspreid over de wereld naar locaties waarvan de verbindingen op een geografische kaart een wereldkandelaar vormen. Hij geeft zich over aan de schaal, maar telkens in combinatie met de werkelijke aanwezigheid van atomen. Een zo groot mogelijke schaal realiseert hij met de wereldkandelaar en een zo klein mogelijke met de nanokandelaar. Nano Supermarket Kunstenaar Koert van Mensvoort is in zijn gesprekken met de Eindhovense nanowetenschappers op zoek gegaan naar edgy nanoproducten. Dagelijkse producten die geen science fiction zijn, maar wel degelijk science faction. Producten die wellicht zullen blijven, die door ons worden gedomesticeerd, en op hun beurt onze manier van leven zullen veranderen. Die gewenning kan snel gaan. Wat eerst edgy of freaky was, is morgen gewoon en vertrouwd. Met zijn werk in het Eindhovense nanolaboratorium begeeft hij zich op het tussengebied van de relatie mens en technologie. Next Nature noemt hij deze door mensen en technologie veroorzaakte nieuwe natuur. Vanuit zijn next nature concept biedt de kunstenaar een platform voor een manier van kijken naar de wereld. Kunst ziet hij als een vorm van maatschappelijk commentaar. Hij wil verbeelding geven aan die wereld waarin we morgen leven. De waarde van zijn project zit niet in het spectaculaire, maar in het uitdrukking geven aan hoe wij nu denken over onze next natures. Daarnaast werkt hij aan een podium om het geheel te presenteren: de Nano Supermarket als expositieruimte. De supermarkt is een plaats waar consumenten haast vanzelf in contact komen met nieuwe producten en trends. Samen met een aantal collega s wordt gewerkt aan een SRV-bus, waarin de nanoproducten worden tentoongesteld. In de combinatie van het nostalgische van de SRV-bus en het futuristische van de edgy producten ligt de kracht om ons te verhouden tot het nieuwe van de nanotechnologie en een mogelijkheid om deze next nature voor bezoekers aansprekend te verbeelden. Verbinden De kunstenaars hebben laten zien dat de weg naar kunst niet smaak, maar inzicht is. Nanowetenschappers doorbreken bestaande ordeningen en taboes. Kunstenaars dagen uit verder te denken, buiten de toepassingen om. Denken in toepassingen is kwetsbaar, omdat er een bedoeling achter zit die de blik vernauwt. Men kijkt niet verder en ziet wellicht belangrijke zaken 10 Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

9 L u c i e n H a n s s e n Nano Supermarket Artist Koert van Mensvoort looked in his conversations with the Eindhoven nano scientists for edgy nano products. Daily products that are not science fiction, but really science faction. Products which are likely to stay, they will get domesticated and in turn will change our way of life. Such dependence can be swift. What once was edgy or freaky, is tomorrow ordinary and familiar. With his work in the Eindhoven nano laboratory he embarks upon the intermediate area of the relationship between people and technology. Next Nature, he names this new nature created by man and technology. From his next nature concept the artist provides a platform for a way of looking at the world. He sees art as a form of societal commentary. He wants to depict that world we live in tomorrow. The value of his project lies not in spectacular imagination, but in expression of how we think about our next natures. He is also working on a stage to present the new products: the Nano Supermarket as an exhibition space. The supermarket is a place where consumers almost automatically come into contact with new products and trends. Together with some colleagues he is working on a bus, where the nano products will be on display. The combination of the nostalgia of the bus and the perspective of the edgy products, renders a strong vehicle to visitors to relate to the novelty of nanotechnology as an opportunity for appealing imagination of this next nature. Connections The artists have shown that the way to art is not appreciation, but understanding. Nanoscientists break through existing orders and taboos. Artists challenge them to think further beyond applications. Thinking in applications is vulnerable due to the intrinsic intent which narrows the gaze. One may look no further and miss important things. Many nanoscientists as do artists work at two levels: finding verity and finding beauty. Participants in the project the Art of Nanotechnology are actually the connection between those two levels. Therefore it does matter to affirm this connection and not to fall back on one of the two and again to think in the classic opposition between sciences and arts. The key question in the artistic research of Sietske Sips and Taco Stolk is about how nanotechnology implicates new forms of aesthetics. They searched for new forms, new characteristics of aesthetics which provide a sensory experience on a human scale, as they are the direct result of actions or structures on a nano scale. The Art of Nanotechnology has presented Merijn Bolink an additional almost transcendent dimension, since it was possible for him to manipulate the fundaments of matter on an atomic scale in the project. For Koert van Mensvoort the main question is not can we use technology on a nano scale, but how can we handle this new nanotechnology. In our attempts to overcome nature, we always cause a next nature which just might be as wild and unpredictable. Beginning conversations Art and science seek other types of solutions, but often draw the same questions. The project The Art of Nanotechnology has spurred a new way of cooperation between the two domains. A cooperation that is not based on differences, but on agreements. This complementarity wants to interpret the world in terms of explanation and experience. The Art of Nanotechnology reveals - and empathizes - how humans relate to the nano scale. For many of us this scale goes beyond our powers of imagination. The project will take us from this scale in a perceivable way to think about possible applications of nanotechnology in our own environment. For the artists, it is important that this occurs with an open mind and without prejudices and vested stances. The phenemenon of scale - The art of Nanotechnology 11

10 L u c i e n H a n s s e n over het hoofd. Veel nanowetenschappers werken net als kunstenaars op twee niveaus: dat van waarheidsvinding en dat van schoonheidsvinding. De deelnemers in het project de Kunst van Nanotechnologie vormen feitelijk de verbinding tussen die twee niveau s. Het is interessant om die verbinding te laten bestaan en niet terug te vallen op één van de twee en wederom te denken in de klassieke tegenstelling tussen wetenschap en kunst. De kernvraag in het artistiek onderzoek van Sietske Sips en Taco Stolk gaat over hoe nanotechnologie nieuwe vormen van esthetiek impliceert. Zij zijn op zoek gegaan naar nieuwe vormen, nieuwe karakteristieken van esthetiek die op een menselijke schaal een sensorische beleving geven, terwijl ze het directe gevolg zijn van constructies of handelingen op een nanoschaal. De Kunst van Nanotechnologie heeft voor Merijn Bolink een extra haast transcendente dimensie gekregen, omdat het voor hem in dit project mogelijk is geweest de fundamenten van de materie op atomaire schaal te manipuleren. Voor Koert van Mensvoort is de belangrijkste vraag niet het feit dat en hoe we technologie op een nanoschaal kunnen bedrijven, maar hoe wij omgaan met die nieuwe nanotechnologie. In onze pogingen de natuur te overwinnen, veroorzaken we altijd weer een next nature die misschien wel net zo wild en onvoorspelbaar is. Beginnende conversaties Kunst en wetenschap zoeken andersoortige oplossingen, maar stellen vaak dezelfde vragen. Het project De Kunst van Nanotechnologie heeft een aanzet gegeven tot een nieuwe manier van samenwerken tussen beide domeinen. Een samenwerking die niet is gebaseerd op verschillen, maar op overeenkomsten. Een complementariteit die de wereld wil duiden in termen van verklaarbaarheid en van beleefbaarheid. De Kunst van Nanotechnologie laat zien en maakt invoelbaar - hoe wij mensen ons verhouden tot de nanoschaal. Een schaal waarvan velen zich nog geen enkele voorstelling kunnen maken. Het project wil ons vanuit die schaal op een inlevende manier laten nadenken over mogelijke toepassingen van nanotechnologie in onze eigen leefwereld. Voor de kunstenaars is het belangrijk dat dit met een open blik en zonder vooroordelen en ingenomen standpunten gebeurt. Bij iedere nieuwe ontwikkeling op elk gebied zijn altijd kunstenaars betrokken. Veel van ons denken is beïnvloed door hun werk en ideeën. Artistiek onderzoek werkt vanuit een visionair concept én realiteitszin; artistiek onderzoek verbeeldt door te belichamen. Het project wil laten zien dat de samenwerking tussen kunstenaars en wetenschappers nieuwe beelden en betekenissen genereert die betekenisvol en bruikbaar zijn in de maatschappelijke dialoog over nanotechnologie. De resultaten van het artistiek onderzoek, zoals weergegeven in de volgende hoofdstukken, zijn daarmee ook te beschouwen als beginnende conversaties over de gecompliceerde en tegelijkertijd zoekende en aftastende manieren waarop een samenleving omgaat met technologische verandering. Lucien Hanssen Curriculum Vitae Lucien Hanssen (1960) studeerde biologie en wetenschapscommunicatie en is gepromoveerd in maatschappelijke sturing van technologie. In 1998 is hij Deining Maatschappelijke Communicatie & Governance gestart. Dit onderzoeksbureau houdt zich op een vernieuwende wijze bezig met communicatie over en sturing van innovaties uit wetenschap en technologie en de betekenis van dit wetenschappelijk en technologisch handelen voor mens en omgeving. Hierbij ligt de focus op het ontwikkelen van methodieken voor maatschappelijke participatie en op een taal die deze onderwerpen niet alleen bespreekbaar maar ook invoelbaar maakt. Kunst speelt hierbij een belangrijke rol. 12 Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

11 L u c i e n H a n s s e n Les Demoiselles d Avignon, oilpaint on canvas 243,9 x 233,7 cm - New York, Museum of Modern Art In 1907 Picasso painted this painting; the first cubist painting. He wanted to show more reality and with this painting he created a new way of seeing. The Cubists referred to the depiction of multiple perspectives belonging to one moment of time as the fourth dimension. Succession Picasso With each new development in any field, artists get involved. Much of our thinking is influenced by their work and ideas. Artistic research arises from a visionary concept and a sense for reality. Artistic research represents by embodying. The project has shown that cooperation between artists and scientists generates new depictions and meanings that are significant and useful in a societal dialogue on nanotechnology. The results of artistic research, as shown in the following chapters, can be regarded as beginning conversations about the complicated and messy, and at the same time searching and exploring ways in which a society deals with technological change. Lucien Hanssen Curriculum Vitae Lucien Hanssen is director of Deining Societal Communication & Governance, a research bureau which is primarily concerned with innovations in science and technology and their implications for society and the human environment. The bureau s focus is on scientific uncertainties as they affect policy decisions, and the development of methods which can promote and facilitate public consultation and participation. Alongside his work with Deining, Lucien lectures in policy strategies and communications at the universities of Twente, Wageningen and Nijmegen, where he is also engaged in various academic research projects. The phenemenon of scale - The art of Nanotechnology 13

12 M e r i j n B o l i n k T r a n s c e n d e n t e n a n o k a n d e l a a r s Ik noem mijzelf beeldhouwer, dat is een hanteerbaar begrip. Mijn beelden (sculpturen, installaties etc.) zijn meestal gemaakt van hun onderwerp zelf en zijn ondanks allerlei ingrepen in fysieke zin identiek aan hun oorsprong. Ze bestaan uit appels en schoenen, uit dieren, bloemen, boeken, auto s etc. Zelden gebruik ik standaard expressiematerialen. De uitnodiging om samen met nanowetenschappers kunst te maken op atomair niveau nam ik dankbaar aan: het stelde mij in staat echt dicht bij de bouwstenen van mijn bronnen te komen en aan de basis te sleutelen. Behalve dat is het ook fantastisch om in de voorhoede te worden opgesteld: wereldwijd zijn er nauwelijks kunstenaars met nanotechnologie bezig 1, en in Nederland zijn we mogelijk de eersten, in elk geval pioniers. Historici kunnen in de toekomst vermelden dat er in Nature Sucks, 2006, hout, 90 x 95 x 50 cm, coll. Kunstenaar 2010 in Nederland kunstenaars met nanotechnologie bezig waren. Nanokunst heeft natuurlijk vele valkuilen. Het fenomeen van de schaal zal andere betekenislagen enorm in de weg staan. Een ander lastig aspect is, dat als gevolg van de maat, elk kunstwerk onzichtbaar zal zijn, tenzij het uit grote hoeveelheden deeltjes bestaat die tegelijkertijd kunnen worden geproduceerd of tenzij het kunstwerk met een elektronenmicroscoop bekeken wordt, waardoor het resultaat zal bestaan uit een interpretatie van de atomaire werkelijkheid ervan. Beide problemen heb ik niet helemaal of zelfs helemaal niet weten op te lossen. Mijn collegakunstenaars Koert, Taco en Sietske hebben met anders gekozen uitgangspunten deze problematiek slim weten te omzeilen, waar ik natuurlijk wel een beetje jaloers op ben. Ik denk echter dat onze verschillende werkwijzen elkaar uiteindelijk heel goed konden aanvullen. Tijdens een lange brainstorm kwamen allerlei wilde en minder wilde ideeën tot stand: tot tekst gevormde DNA moleculen, nanosculpturen afkomstig van een gouden tientje, inkt met gelabelde inktbolletjes, ideeën voor nano licht- en geluidsexperimenten, Grey Goo -video s over oncontroleerbare, zelfreplicerende nanostructuren die alles afbreken, etc. 1 Op internet wordt heel veel nano-art genoemd, er zijn zelfs nano-art competities, maar doorgaans komt daar geen kunstenaar aan te pas en betreft het fraai bewerkte plaatjes van nanostructuren. 14 Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

13 M e r i j n B o l i n k T r a n s c e n d e n t a l n a n o c a n d l e s t i c k s I m an artist exploring the world in sculptures. My pieces are usually made from their own subject matter and despite various interventions they are physically identical to their origin. Pieces consist of apples and shoes, animals, flowers, books, cars, etc. I rarely use regular artists materials. The invitation to make art at the atomic level with nanoscientists, I accepted thankfully. Now I finally could approach the very building blocks of the sources and even manipulate them! It is also great to be able to operate as a pioneer pretty much: worldwide very few artists work with nanotechnology 1, let alone in the Netherlands, we might be the first. Historians in the future will state that in 2010 in the Netherlands at least some artists were working with nanotechnology. Making nano art involves a lot of risks. The phenomenon of scale could very easily overrule all other layers of content in the works. Another problem might be that due to the size each structure will be invisible, unless large quantities of particles can be produced at once, or, unless the artwork is observed with an atomic force microscope, producing an interpretation of the atomic artwork on a screen. These two problems I couldn t elimininate really. My fellow artists Koert, Taco and Sietske started from different levels and cleverly managed to exclude these problems, which I obviously am jealous of. However, I think our different approaches did complement each other very well. During the eleborate brainstorm all sorts of wild and less wild ideas evolved: text shaped DNA molecules, nano-sculptures from an antique golden coin, labeled ink balls, ideas for nano light- and sound experiments, Grey Goo videos on uncontrollable self-replicating nanostructures destroying everything, etc. After a visit to MESA+, UT s Nanolab, I decided to focus on one of the technical installations used to create and investigate new materials. It is a pretty large, very costly and complex system developped to stack and process elements in layers of only a few atoms thick. Surprisingly, I was allowed to bring my own really dirty- materials into the system. I decided to look for a pair of inseparable objects, a sort of pendant, one half of which would be the source for the nano sculpture, leaving the other half for another sculpture in a dimension far away from the lab. I also wanted my source to date from another era, long before my birth. An antique object has a kind of time depth that tells something about the temporal existence of things and the time in which we now z.t. 2004, edited prunusbranch, 50 x 25 x 5 cm 1 Lots of nano-art can be found on internet, even nano art competitions, but generally there are no artists involved. The images show beautifully decorated nano images, nano-close-ups, funny logo s in the nanoscale etc. 2 During the laser treatment atoms reach a temperature of about º C and temporarily form a plasma. The phenemenon of scale - The art of Nanotechnology 15

14 M e r i j n B o l i n k Na een bezoek aan MESA+, het nanolab van de Universiteit Twente besloot ik me te richten op één van de opstellingen waarmee nieuwe materialen gemaakt worden: een kamervullende, zeer kostbare en complexe installatie waarmee elementen in lagen van (maar) enkele atomen dikte kunnen worden gestapeld en bewerkt. Het bleek tot mijn verbazing dat ik ook mijn eigen, verre van steriele, materialen mocht introduceren in het systeem. Ik besloot twee voorwerpen te zoeken, onlosmakelijk met elkaar verbonden, een soort pendant, waarvan de ene helft de bron zou zijn voor een nanobeeld en de andere helft voor een ander beeld, in een dimensie ver buiten het lab. Ik wilde ook dat mijn bron uit een andere tijd zou stammen, van lang voor mijn geboorte. Een antiek voorwerp heeft een soort tijd-diepte die iets zegt over het tijdelijke bestaan van alles en over het tijdperk waarin we ons nu bevinden waar zoiets als een nanolab mogelijk is. De zoektocht duurde zoals gewoonlijk lang. Op een antiekmarkt vond ik uiteindelijk een paar Belgische koperen kandelaars uit Dit was de juiste bron: een als zodanig bedoeld paar, antiek, goed van vorm en kleur, van zeer geschikt materiaal en niet onbelangrijk: vervaardigd om kaarsen te dragen en daarmee als oer-lichtbron te fungeren. En licht is nu precies wat in de nanowereld ontbreekt: in de nanowereld is het altijd donker. Belgische koperen kandelaars, ca Kandelaar A belandde in het nanolab. Josée Kleibeuker, promovenda bij Dave Blank en mijn trouwe bondgenote in het hele proces, had alles onderzocht op haalbaarheid en dat zorgvuldig voorbereid. Er werd een stukje uit de kandelaar genomen, dat werd beschoten met een laserkanon² waarna de weggeschoten atomen op een plaatje silicium landden. Dat plakje atomen werd vervolgens met een ionenbeamer verder bewerkt in een steriele ruimte. Vishwas Gadgil bestuurde daar met uiterste precisie de apparatuur. Gehuld in witte pakken keken we gedrieën naar het resultaat. De fase in deze cleanroom was voor mij het hoogtepunt van dit nanokunstproject. Op een beeldscherm kon ik live zien hoe in het laagje van mijn eigen antieke kandelaar-atomen het reliëf van mijn kandelaar ontstond. Het doemde in enkele minuten op, zoals het beeld op een polaroidfoto 3. Ik meende op dit sublieme moment iets te zien wat niet voor mensen bestemd is en het deed me denken aan momenten waarop ik voor het eerst 2 Tijdens deze laserbehandeling bereiken atomen een temperatuur van ca º C waardoor ze tijdelijk een plasma vormen. 3 Het wonderlijke is dat ook het kijken zelf weer sporen achterlaat op de afbeelding: de elektronenmicroscoop vuurt continu ionen af op het te bekijken onderwerp waardoor er atomen van het object wegketsen en er een afdruk ontstaat. 16 Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

15 M e r i j n B o l i n k live where something like a nano-lab exists. On an antique market I finally found a couple of Belgian, brass candlesticks dating from This was the perfect source: two objects intended as pairs, antique, good of color and shape, made of suitable material and, in fact, made to carry candles and thereby referring to light. And light is what is missing in the nano world: it s always dark over there. Candlestick A was introduced in the Nanolab. Josée Kleibeuker, PhD student with Dave Blank and my loyal ally in the whole process, had tested everything for feasibility and carefully prepared the process. An excerpt from the candlestick was separated and shot upon with a strong laser 2 after which the atoms landed on a silicon mini wafer. The wafer with the special atoms was then further processed with an ion beamer in a sterile environment. The phase in this socalled clean room was the highlight of this nano art project to me. Vishwas Gadgil controlled the equipment with utmost precision and we were all dressed in white suits. On a screen I witnessed live images showing my own antique copper atoms being shaped into the relief of the candlestick 3. It loomed in a few minutes, like the image on a polaroid. This sublime moment I experienced as seeing something humans are not supposed to see. It reminded me of the moment when I observed the sun through a large telescope. Candlestick B we cut in 144 numbered pieces. Each piece was sent by mail to a carefully chosen address somewhere in the world, accompanied with a text and a link to a weblog: theworldasadrawingpad.blogspot. com. All 144 addresses together form the contours of the antique candlestick, but then as a huge drawing with a size of 2000 x 6000 km, seen from space. The recipients could trash the piece or keep it. In both cases each piece would stay within its 50 km radius, saving the drawing for several decades. Conclusion I would like to describe this project as a collective attempt to produce a transcendent experience. Both the nano and the giant candlestick are part of the physical world, consist of atoms, have dimensions and a place in time, but they remain invisible to us, unless they are mentally reconstructed. At times I manage to reconstruct them in mind, connecting both ends of a spectrum, something I tend to describe as Chandelier component with laser treatment marks and silicon wafer: nanochandelier support 3 Watching through an electron microscope, ironically, leaves traces on the image one observes: continuously firing electron ions on the subject will kick atoms out and leaves a trace. The phenemenon of scale - The art of Nanotechnology 17

16 M e r i j n B o l i n k door een grote telescoop naar de zon keek of voor het eerst vloeibaar stikstof zag, zo koud dat het weer leek te koken. Kandelaar B werd in 144 genummerde stukjes gezaagd. Elk stukje werd per post naar een zorgvuldig gekozen adres ergens in de wereld gestuurd met een korte begeleidende tekst en een link naar een weblog: theworldasadrawingpad.blogspot.com. De 144 adressen vormen samen weer de contouren van de antieke kandelaar met een afmeting van 2000 x 6000 kilometer: een reuzentekening. De ontvangers mochten het materiaal meteen weggooien of bewaren, in beide gevallen zal het in een straal van 50 km een eindbestemming vinden en de tekening in stand houden. Conclusie In feite zou ik dit project willen omschrijven als een poging tot het gemeenschappelijk produceren en delen van een transcendente ervaring 4. Zowel de nanokandelaar als de reuzenkandelaar maken deel uit van de fysieke wereld, bestaan uit atomen, hebben afmetingen en een plaats in de tijd, maar zijn voor ons onzichtbaar. Ze zullen telkens opnieuw in gedachten moeten worden gereconstrueerd. Soms lukt dat even en worden de beide uiteinden van een spectrum tastbaar, wat ik een transcendente observatie zou willen noemen. Ik voel me dan licht en met het universum verbonden, veroorzaakt door een paar antieke kandelaars zonder kaarsen nota bene... Met heel veel dank aan: Dave Blank, Vishwas J. Gadgil, Lucien Hanssen, Martha Haveman, Josée Kleibeuker, Gertjan Koster, Koert van Mensvoort, Sietske Sips en Taco Stolk compilatie van resultaten van de nanokandelaar sessie 4 Met het word transcendent moet ik natuurlijk oppassen omdat het allerlei spirituele aspecten raakt. Ray Kurzweil gebruikt het wanneer hij beschrijft hoe iets van de ene in de andere dimensie overgaat wat ik in dit verband een mooie definitie vind. 18 Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

17 M e r i j n B o l i n k a transcendent observation. I feel light then, and for a second deeply connected to the universe. A feeling generated by a few antique candlesticks without candles even with a lot of thanks: Dave Blank, Vishwas J. Gadgil, Lucien Hanssen, Martha Haveman, Josée Kleibeuker, Gertjan Koster, Koert van Mensvoort, Sietske Sips en Taco Stolk first version of the nanocandlestick ca. 500 x 500 x 50 nm The phenemenon of scale - The art of Nanotechnology 19

18 M e r i j n B o l i n k kandelaar in 144 stukjes, vlak voor verzending naar 144 adressen 20 Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

19 M e r i j n B o l i n k Impression of a mega-chandelier : the 144 pieces of chandelier that are subsequently spread throughout the world. photo Earth at Night by NASA The phenemenon of scale - The art of Nanotechnology 21

20 M e r i j n B o l i n k Amaryllis Dans, 2007, foto van stampers en meeldraden amaryllis op perspex in lichtkast, 43 x 63 x 14 cm, editie I/III, div. collecties 22 Het fenomeen van de schaal - De kunst van Nanotechnologie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

i29 interior architects

i29 interior architects i29 interior architects We are i29 l interior architects, a creative and versatile interior design studio. Our aim is to create intelligent designs and striking images. Space is the leitmotiv, the result

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Educational Design as Conversation

Educational Design as Conversation 1 Educational Design as Conversation Inter-professional dialogue about the teaching of academic communications skills EATAW 2011 - Jacqueline van Kruiningen, University of Groningen Grading papers collaboratively

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual www.dentwise.eu Inhoud Content NEDERLANDS... 2 1. Installatie... 2 2. Algemene Functies... 2 3. Afstanden Meten... 3 4. Doorsneden Maken... 4 5. Weergave Aanpassen...

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Guidelines for setting up a stimul lab

Guidelines for setting up a stimul lab Guidelines for setting up a stimul lab Content Chapter 1 Chapter 2 Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Pilotproject Businessplan Samenwerkingsovereenkomst met stimul Moorsele Building requirements

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Functioneel Ontwerp / Wireframes:

Functioneel Ontwerp / Wireframes: Functioneel Ontwerp / Wireframes: Het functioneel ontwerp van de ilands applicatie voor op de iphone is gebaseerd op het iphone Human Interface Guidelines handboek geschreven door Apple Inc 2007. Rounded-Rectangle

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER FREE DOCUMENTATION Promotion for the gift-wrapping service/shop was part of the XTRA Leuk Shoppen in de Marikenstraat (XTRA Great Shopping in Marikenstraat) campaign, which also communicated about Sunday

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken Whole Brain team Mentale voorkeur Facts onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken Logisch denken Mentale voorkeur Form praktijkvoorbeelden grondige planning samenhangende

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education MARK SCHEME for the May/June 2013 series 0503 FIRST LANGUAGE DUTCH 0503/01 Paper 1 (Reading), maximum raw mark

Nadere informatie

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig?

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig? Aanleverinstructies Omslag ontwerp Op basis van uw wensen kunt u een geschikte ontwerper kiezen. Op de volgende pagina s van dit document vindt u info en een klein portfolio van de ontwerpers. 1. StudioLIN

Nadere informatie

TITLE: EVA SMELTEKOP. WHAT: Seeking job! CURRENT: Event coordinator at Piet Hein Eek

TITLE: EVA SMELTEKOP. WHAT: Seeking job! CURRENT: Event coordinator at Piet Hein Eek TITLE: EVA SMELTEKOP WHAT: Seeking job! CURRENT: Event coordinator at Piet Hein Eek EDUCATION: BA Culture & Science Studies, Maastricht University BA Design, Design Academy Eindhoven EVA: Curious Analytical

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Handleiding/Manual Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Inhoudsopgave / Table of Contents 1 Verbinden met het gebruik van

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education MARK SCHEME for the May/June 2012 question paper for the guidance of teachers 0503 FIRST LANGUAGE

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

HVA CMD 2012/13 Afstudeerproject Onderzoektechnieken deel 1/2"

HVA CMD 2012/13 Afstudeerproject Onderzoektechnieken deel 1/2 HVA CMD 2012/13 Afstudeerproject Onderzoektechnieken deel 1/2" HTTP://NSE.NL/ " Zoek nog 2 afstudeerders die tegen vergoeding op open dag willen staan en voorlichting geven aan aankomende studenten" OPEN

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Tim Akkerman - Head of Mobile

Tim Akkerman - Head of Mobile Tim Akkerman - Head of Mobile Emesa is the largest e-commerce company for searching, comparing and booking travel and leisure packages in the following categories: Holidays - Other accommodations - Hotels

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming.

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming. Van: Jo Vermeulen Datum: 5 februari 2014 16:15 Onderwerp: Gebruik afbeelding reclamecampagne 'bushokje met weegschaal' Aan: receptie@nis5.nl Geachte Ik ben Jo Vermeulen, doctoraatsstudent

Nadere informatie

Afstudeerproduct Spelen in een band

Afstudeerproduct Spelen in een band Afstudeerproduct Spelenineenband PhilippeThijs DoMuIV 2009 2010 Inhoudsopgave Inleiding 3 Les1:Gewenning 6 Les2:Stopsencues 9 Les3:EenstapjeverderI 11 Les4:EenstapjeverderII 15 Les5:Uptempo 17 Les6:Fade

Nadere informatie