CO 2 TODAY. Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven. Inspiring energy and climate initiatives

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CO 2 TODAY. Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven. Inspiring energy and climate initiatives"

Transcriptie

1 TODAY Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven Inspiring energy and climate initiatives

2

3 TODAY Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven Inspiring energy and climate initiatives Almere Apeldoorn Den Haag Hamburg Heerhugowaard Hillerød Provincie Noord-Holland Provincie utrecht Rotterdam Stadsregio Arnhem Nijmegen waterschappen Zaanstad TODAY

4 voorwoord Foreword Hans van der Vlist Voormalig Secretaris-Generaal bij het ministerie van VROM Former Secretary-General at the Ministry of Housing, Spatial Planning and the Environment 2

5 Het moet anders en het kán ook anders Things must and can be done differently Klimaatverandering is een vaak besproken onderwerp. Niet zo vreemd, want het is iets dat iedereen raakt en waar iedereen mee te maken krijgt. De mooie kant van het verhaal is dat ook iedereen op zijn eigen manier een steentje kan bijdragen om de gevolgen zo beperkt mogelijk te houden. Een belangrijke boodschap: we moeten het samen doen! In Nederland is een sterke drive op gang gekomen om op lokaal niveau met energie en klimaat aan de slag te zijn. 325 gemeenten voeren energie- en klimaatbeleid uit, wat neerkomt op meer dan 80% van de Nederlandse bevolking. Uit de recente collegeakkoorden blijkt bovendien dat in 95% van de gemeenten duurzaamheid sterk verankerd is. Het gaat in het bijzonder om energiebesparing in de bouw en decentrale duurzame energie. De gestelde nationale doelstellingen zijn ambitieus, maar haalbaar, mits we nu een volgende stap voorwaarts maken. Dat vraagt om een grote inzet van alle partijen. Het moet anders en het kán ook anders. Dat is de boodschap als het gaat om de energietransitie die in Nederland gaande is. >> Climate change is a frequently discussed topic, which is not surprising because it s a subject that affects everyone and that everyone has to deal with. Fortunately, everyone can also do their bit to minimise the consequences. The important thing is we have to work together! In the Netherlands there is now a huge drive underway to tackle energy-related problems and climate-change issues at local level. A total of 325 local municipal authorities are implementing energy and climate policies, therefore affecting more than 80% of the Dutch population. The recent agreements concluded by municipal executives also show that sustainability is firmly embedded in 95% of all municipalities. The main issues covered by the agreements are energy savings in construction and decentralised sustainable energy supplies. The national objectives are ambitious but achievable, provided that we take the next step now. This will require a major commitment from all parties. Things must and can be done differently. That s the message when it comes to the energy transition that is currently underway in the Netherlands. I would like to give a special mention to those who take the initiative at the local level to save energy in existing buildings. >> TODAY 3

6 << This is an area where we want to accelerate progress in the years to come. I can also see interesting developments in area-based energy policies. An increasing number of municipal authorities aim to complete area development projects with high energy ambitions by We can see that the link between energy and spatial development needs to be strengthened even more. There are already many excellent examples of how things can be done differently. Municipal authorities, provincial authorities and water boards have already declared that they accept the challenge by committing to climate-change agreements with the national government. The situations and opportunities described in this book are a magnificent example of how different parties can work together to improve the climate and our response to climate change. The examples highlighted show just how much is possible and as a result inspire others to take part as well, therefore taking our combined efforts to a higher and broader level. I wish you every success and all of the inspiration necessary en route to climate neutrality. << Ik vraag in het bijzonder aandacht voor lokale initiatiefnemers bij energiebesparing in de bestaande bouw. Daar willen wij de komende jaren tot een versnelling komen. Daarnaast zie ik interessante ontwikkelingen bij gebiedsgericht energiebeleid. Een steeds groter aantal gemeenten wil gebiedsontwikkelingen voor 2020 al realiseren met hoge energieambities. Vanuit de Rijksoverheid zetten wij hierbij in op het versterken van de koppeling tussen energie en ruimtelijke ontwikkeling. Er zijn al vele mooie voorbeelden van hoe het anders kan. Gemeenten, provincies, stadsregio s en waterschappen hebben zich al uitgesproken om de uitdaging aan te gaan door zich aan afspraken te committeren in de klimaatakkoorden met het Rijk. Dit boek geeft een mooie afspiegeling van hoe verschillende partijen zich samen inzetten voor een beter klimaat. Door voorbeelden te etaleren, laten zij zien wat mogelijk is en inspireren daarmee anderen, met de gewenste opschaling tot gevolg. Ik wens u veel succes en inspiratie op weg naar klimaatneutraliteit. Hans van der Vlist Hans van der Vlist 4

7 We gaan de koppeling tussen energie en ruimtelijke ontwikkeling versterken The link between energy and spatial development needs to be strengthened even more TODAY 5

8 projecten projects Zaanstad Pagina 38 Provincie noord-holland Pagina 32 DEN HAAG Pagina 26 ROTTERDAM Pagina 8 waterschappen Pagina 50 6

9 Heerhugowaard Pagina 20 Apeldoorn Pagina 14 Almere Pagina 62 Provincie UTRECHT Pagina 56 Stadsregio Arnhem NIJMEGEN Pagina 44 projecten over de grens projects abroad Hamburg, Duitsland Pagina 68 Hillerød, Denemarken Pagina 74 TODAY contents 7

10 Rotterdam Rotterdam 8 Fotografie: Rotterdam Image Bank, Marc Heeman

11 Klaar voor klimaatverandering Ready for climate change Als waterkennisstad wil Rotterdam zich niet alleen voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering, maar vooral laten zien wat er allemaal mogelijk is. Met duurzame concepten als exportproduct, Home to a wealth of water management expertise, Rotterdam not only wants to prepare for the impact of climate change, (zoals drijvend bouwen), gaat de stad de (internationale) markt op. Zonder link naar economische groei kun je klimaatambities niet volhouden. it is particularly keen on demonstrating possibilities. The city is entering the national and international market with sustainable concepts as export products, such as the floating construction concept. You cannot maintain your climate ambitions without a link to economic growth. TODAY Rotterdam 9

12 10 Three large futuristic spheres floating in the Rijnhaven draw admiring looks from passers-by. This Floating Pavilion has been the high-profile symbol of the Rotterdam climate policy since May As a city situated in a river delta, we will be the first to experience the impact of climate change, including rising sea levels, explains Alexandra van Huffelen, Vice Mayor Sustainability, City Center and Public Spaces. That is why we re not only looking into the causes of climate change, i.e. mitigation, but also into the consequences, i.e. adaptation. While we will work the entire world to adapt to climate change, we do not plan to wait until it is too late. We are already preparing for severe weather conditions. Floating construction concepts, green facades/roofs and the construction of squares designed to temporarily hold excess water from heavy showers are good examples of what the city is already doing. Floating city The Floating Pavilion is the centre of expertise of Rotterdam s approach to climate change. This is where the municipal authority, housing corporations and knowledge institutes join forces to brainstorm and coordinate measures for sustainability. It also acts as the display window of the National Water Centre (Nationaal Watercentrum) and consequently also serves as a high-profile reminder of the Dutch water sector. The Pavilion s construction incorporated state of the art sustainable technology. For example, the building is heated and cooled using solar power and surface water, respectively. Wastewater is purified and recycled in a self-contained system. We want to use these spheres to highlight innovative possibilities, explains Van Huffelen. It demonstrates how you can make a city change on the water. You can make an entire city float, even using sound in terms of energy materials. Other buildings will be able to follow suit, says Van Huffelen. This is already being done, for instance, with the office units on the Heijplaat. Profitable sustainability Part of the Rotterdam Climate Initiative, Rotterdam Climate Proof is closely involved with European consultations on water management. >> Drie grote futuristische bollen in het water van de Rijnhaven trekken bewonderende blikken van voorbijgangers. Dit Drijvend Paviljoen is sinds mei 2010 het zichtbare symbool voor het Rotterdams klimaatbeleid. Als deltastad krijgen wij eerder last van klimaatveranderingen zoals zeespiegelstijging, vertelt Alexandra van Huffelen, wethouder Duurzaamheid. Wij kijken daarom niet alleen naar de oorzaken van klimaatverandering, mitigatie, maar ook naar de gevolgen, adaptatie. Voor klimaatadaptatie hebben we de hele wereld nodig. Maar wij willen niet wachten tot het te laat is. Wij bereiden ons alvast voor op heftige weersomstandigheden. Drijvend bouwen, groene gevels en daken en de aanleg van waterpleinen, met een opvangbekken voor harde regenval, zijn mooie voorbeelden van wat er in de stad al gebeurt. Drijvende stad Het Drijvend Paviljoen is het expertisecentrum van de Rotterdamse klimaataanpak. Hier komen gemeente, woningcorporaties en kennisinstellingen samen om te brainstormen en duurzame maatregelen op elkaar af te stemmen. Ook is het de etalage van het Nationaal Watercentrum en daarmee het visitekaartje van de Nederlandse watersector. Voor de bouw van het paviljoen zijn de nieuwste duurzame technologieën gebruikt. Zo wordt het gebouw verwarmd en gekoeld met zonne-energie en oppervlaktewater. Het eigen afvalwater wordt gezuiverd en hergebruikt. Met deze bollen willen we tonen wat er innovatief mogelijk is, vertelt Van Huffelen. Dit laat zien hoe je een stad kunt laten veranderen op het water. Je kunt een hele stad drijvend maken en dat ook nog eens van energetisch goed materiaal. Andere gebouwen kunnen dit voorbeeld volgen, aldus de wethouder. Dat gebeurt bijvoorbeeld al met de kantoorunits op het werkeiland Heijplaat. Verdienen aan duurzaamheid Rotterdam Climate Proof is, als onderdeel van Rotterdam Climate Initiative (RCI), nauw betrokken bij Europees overleg over watermanagement. Door zich als waterkennisstad te profileren, hoopt Rotterdam uiteindelijk ook concepten (internationaal) te vermarkten en daar geld mee te verdienen. De wethouder stelt resoluut dat ze Rotterdam graag ziet als de stad waar het meest wordt verdiend aan duurzaamheid. Er is natuurlijk al een lange geschiedenis met de haven en industrie en dus met economische groei. Bedrijven en overheid van het RCI hebben op tijd ingezien dat dit ook kansen biedt voor duurzaamheid en -besparing. Je kunt überhaupt niet meer aan het milieu werken vanuit alleen de ideologische gedachte, meent Van Huffelen. Dan beklijft het niet. Je moet het integraal aanpakken, samen met de industrie en samen met bewoners. Wij gaan pas aan de slag als we het samen kunnen doen.

13 Je kunt een hele stad drijvend maken You can make an entire city float TODAY ROTTERDAM 11

14 Met stevige ambities trek je koplopers aan High-flying ambitions draw frontrunners 12

15 Om financieel voordeel te behalen met duurzaamheid heb je volgens de wethouder in de eerste plaats stevige ambities nodig. Het Rotterdam Climate Initiative heeft als doelen de uitstoot van in 2025 met 50% te verminderen ten opzichte van 1990 en 100% klimaatbestendig te zijn. Van Huffelen: Door koploper te willen zijn, trek je ook koplopers aan. In het geval van het drijvend bouwen komen de beste architecten naar de stad, om te kunnen leren en innoveren. Met die kennis en kunde wordt het makkelijker het concept ook op andere plekken te gaan bouwen. Verder is het belangrijk dat je als gemeente de juiste faciliteiten biedt, zoals financieringsfondsen of een gezamenlijk warmtenet met bedrijven. Zodat zij investeringen willen doen, aldus Van Huffelen. Infrastructuur voor CCS Op het gebied van mitigatie speelt Rotterdam een belangrijke rol bij de ontwikkeling van afvang en ondergrondse opslag van (Carbon Capture Storage), naast energie efficiëntie en duurzame energie. In deze regio is een concentratie van industrie aanwezig, die veel energie gebruikt en -uitstoot. Alle benodigde partijen binnen het RCI werken samen aan een totale infrastructuur, of netwerk, voor afvang, transport en opslag van. Met een flink aantal industriële bedrijven in de regio wordt al samengewerkt en zij investeren zelf ook flink in die infrastructuur. Het netwerk wordt ontwikkeld voor Rotterdam, maar in de toekomst zijn er mogelijkheden voor uitbreiding naar andere gebieden in Nederland en Noordwest Europa. Zo kunnen ook andere industriële regio s met veel -uitstoot, zoals Antwerpen en het Roergebied, er belang bij hebben. Samen met marktpartijen wordt een winstgevend kostenplaatje voor de opslag bestudeerd. Want ook voor -opslag geldt dat de economische motor wel moet draaien. Alleen dan kun je ambities ook volhouden, aldus de wethouder. << By presenting itself as a city with substantial water management expertise, Rotterdam is hoping to eventually market concepts (internationally) and turn a profit in the process. Van Huffelen is unequivocal when she expresses the ambition for Rotterdam to be the city that generates the most profit from sustainability. It naturally has a long history with the port and industry, and therefore with economic growth. Businesses and authorities of the Rotterdam Climate Initiative have realised in time that this also offers opportunities for sustainability and reductions. Nowadays, it is completely impossible to work on preserving the environment from a purely ideological viewpoint, says Van Huffelen. That won t last. You must take a comprehensive approach, together with industry and local residents. We will not do anything unless we can do it together. According to her, you first need high-flying ambitions to generate financial profit from sustainability. The targets of the Rotterdam Climate Initiative are to reduce emissions by 50% in 2025 compared to 1990 and to be 100% climate proof. Van Huffelen: By striving to be a frontrunner, you also draw frontrunners. As regards the floating construction concept, leading architects visit the city to learn and innovate. This knowledge and these skills make it easier to implement the concept at other locations as well. It is also important for the municipal authorities to offer the right facilities, including financing funds or a shared heat distribution network with businesses. This will encourage them to invest, explains Van Huffelen. CCS infrastructure As regards mitigation, Rotterdam plays a key role in the development of capture and storage of (Carbon Capture and Storage), along with energy conservation and renewable energy. This region is home to a high concentration of industry that consumes a lot of energy and emits. All Rotterdam Climate Initiative stakeholders work together on a comprehensive infrastructure or CCS network. Collaboration is already underway with many manufacturing businesses in the region, which also invest heavily in this infrastructure. Although the network is being developed for Rotterdam, there are future opportunities to expand to other regions in the Netherlands and North-West Europe. In this way, other industrialised regions with high emissions, such as Antwerp and the Ruhr Region, may also benefit. A profitable cost estimate for storage is being explored together with market parties, because the economic motor will still have to run for as well. Only then will you be able to continue pursuing your ambitions, explains Van Huffelen. TODAY Rotterdam 13

16 Apeldoorn Apeldoorn 14 Fotografie: Ben Vulkers, RAU

17 Slim combineren van wensen Smart combinations of wishes Het gebouw De in Apeldoorn is een icoonproject voor -neutraal bouwen. Tegelijkertijd laat het zien hoe voor de belangen van meerdere partijen een gezamenlijke oplossing is An icon of -neutral construction, the De building in Apeldoorn also gevonden. Coen de Ruiter, directeur van Stichting Apenheul, beschrijft het proces van die samenwerking. demonstrates how a joint solution was found to meet the interests of several different parties. Coen de Ruiter, Director of the Apenheul Foundation, describes the cooperation process. TODAY Apeldoorn 15

18 De is a striking building that has fitted in completely with the natural surroundings between the trees of Berg en Bos Park in Apeldoorn since the building was finished in June The building is made of a large amount of glass and natural materials such as native and FSC wood. From above, it looks like the giant skeleton of an animal, so it s no surprise that animals in their natural habitat were the basis for the building s design. The building is used for exhibitions by the Apenheul animal park, as a conference centre for regional and national businesses, and it offers the municipal authority the space needed to provide education about the environment. It is an excellent example of how different interests can produce a common result. A number of issues came together, explains Coen de Ruiter, Director of Apenheul. As a foundation we want to instil a love for nature in the general public and encourage people in a surprising way to think about sustainability in their daily lives. We also needed more office space, but we couldn t build anything else in the park itself. We were therefore looking for a solution to build in the area. At the same time we wanted to focus on a new target group by inspiring businesses with regard to sustainability and offering a platform to bring people together, and the municipal authority wanted to increase the appeal of education about nature and the environment. So we got together to look at how we could combine all of these wishes. Freedom given The Thomas Rau architects agency was asked to draw up the design of the area. The project had to be iconic and an architectural, sustainable tour de force. RAU designs buildings that have minimal impact on the environment: they are -neutral and the building materials are recyclable or biodegradable as much as possible. Thomas Rau s projects also include a -neutral and energy-producing school in Eindhoven and a station restaurant with an energy-producing revolving door in Driebergen-Zeist. Right from the start, all of the partners were looking for an architect who was willing to listen and had an obliging attitude. The municipal authority eventually decided in favour of this building in late In uncertain times we needed that financial guarantee. The municipal authority said: The uncertainty is temporary. >> Tussen de bomen van park Berg en Bos in Apeldoorn staat sinds juni 2010 een opvallend gebouw dat helemaal past in de natuurlijke omgeving: De Het is gemaakt van veel glas en natuurlijke materialen zoals inlands en fsc-hout. Van bovenaf lijkt het gebouw op een reusachtig skelet van een dier. Dieren in hun natuurlijke omgeving zijn dan ook uitgangspunt geweest bij het ontwerp van De Het gebouw dient voor tentoonstellingen van dierenpark Apenheul, als congrescentrum voor het regionale en nationale bedrijfsleven en biedt de gemeente ruimte voor milieueducatie. Het is een prachtig voorbeeld van hoe verschillende belangen een gezamenlijke uitwerking hebben gekregen. Er kwam een aantal vraagstukken samen, vertelt Coen de Ruiter, directeur van Apenheul. Als stichting willen wij liefde voor de natuur creëren en mensen op een verrassende manier over duurzaamheid in hun dagelijks leven na laten denken. Bovendien hadden we meer kantoorruimte nodig, maar konden we in het park zelf niet verder bouwen. We zochten een oplossing om in de omgeving te bouwen. Tegelijkertijd wilden we ons richten op een nieuwe doelgroep; we wilden het bedrijfsleven inspireren op het gebied van duurzaamheid en een platform bieden om mensen bij elkaar te brengen. De gemeente wilde natuur- en milieueducatie meer allure geven. We zijn bij elkaar gaan zitten om te kijken hoe we al deze wensen konden combineren. Vrijheid gekregen Voor het ontwerp van de ruimte werd het bureau van de architect Thomas Rau gevraagd. Het moest een icoonproject en een architectonisch, duurzaam hoogstandje worden. RAU ontwerpt gebouwen die zo min mogelijk impact hebben op het milieu; ze zijn -neutraal en de bouwmaterialen zijn zo veel mogelijk herbruikbaar of biologisch afbreekbaar. Thomas Rau is ook verantwoordelijk voor onder andere een -neutrale en energieleverende school in Eindhoven en een stationsrestaurant met energieleverende draaideur in Driebergen-Zeist. Alle partners hebben vanaf het begin aangestuurd op een architect met open oor en een bereidwillige geest. De gemeente heeft uiteindelijk eind 2008 de doorslag gegeven voor dit gebouw. In een onzekere tijd hadden we die financiële garantie nodig. De gemeente zei: De onzekerheid is tijdelijk. Het was vanaf het begin duidelijk dat ze heel graag wilde dat dit gebouw er kwam. Dat wekte vertrouwen. De gemeente geeft op haar beurt aan hoe belangrijk het was dat een bekende Apeldoornse partij als Apenheul hierin het voortouw wilde nemen. Het past bij de strategie van de gemeente om het stokje van klimaatoplossingen over te dragen aan bedrijven en bewoners. Slim gebruik van deze ruimte zou een inspiratie voor andere bedrijven worden. 16

19 Partijen betrekken bij die onderdelen waar ze nodig zijn Involving parties in the parts where they are needed TODAY Apeldoorn 17

20 Municipality of Apeldoorn Turning advice into action Gemeente Apeldoorn Advies omzetten in daden The Municipality of Apeldoorn has long had the ambition of being energy-neutral by The Municipal Executive recently adopted a new roadmap for achieving this ambition. As Olaf Prinsen, Alderman for the Environment and Sustainability, comments, In recent years we have set up major projects with national and international appeal in order to put sustainability on the map. Now we need to make sure that the residents of Apeldoorn continue the good work. We have leading figures, such as a resident in the new Zuidbroek neighbourhood who built an entirely energy-neutral house for himself which he now opens to visitors. People like that are fantastic, but it s also important to convince people who don t have the same degree of passion. One of the projects aiming to convince the public as a whole is called How to Really Pamper Your Home. In this project the municipal authority wrote to 1,400 residents in the Anklaar and Sprenkelaar neighbourhoods to invite them to take part in a pilot study in which they could easily obtain Energy Performance Advice (EPA) and have the recommendations implemented. As Prinsen explains, At the municipal authority, we see our role as that of a director correcting mistakes that have been made in the past. We saw that a lot of people sought advice, but they didn t act on the advice they were given. In this project we turn the advice into action. We have signed a pact with businesses in Apeldoorn who will implement the advice given to the residents. The various businesses involved in this collective effort ranging from window cleaners to general contractors will also give people discount and extra guarantees. The provincial authority is subsidising the initiative. Another project involves resetting central-heating systems on the water side of the system. A lot of systems are not set precisely enough and unnecessary heating cycles cost enormous amounts of energy, explains Prinsen. By changing the settings on the water side of the system, residents can immediately achieve energy savings of between 15% and 25%. We will profit from the knowledge that is already available on the market, says the Alderman. Gemeente Apeldoorn heeft al lange tijd de ambitie om in 2020 energieneutraal te zijn. Onlangs stelde het college een nieuwe routekaart vast voor de weg daarnaartoe. Olaf Prinsen, wethouder Milieu en Duurzaamheid: We hebben de afgelopen jaren grote projecten opgezet met nationaal en internationaal aanzien om duurzaamheid op de kaart te krijgen. Nu moeten we ervoor zorgen dat de Apeldoorner het overneemt. We hebben koplopers, zoals een bewoner in de nieuwe wijk Zuidbroek die zijn woning helemaal energieneutraal heeft gebouwd en zijn huis openstelt voor bezoek. Dat zijn pareltjes. Maar het is ook belangrijk om mensen die niet dezelfde passie hebben te overtuigen. Eén van de projecten waarmee dat gebeurt is Uw woning in de watten. Bewoners van 1400 woningen in de buurten Anklaar en Sprenkelaar zijn door de gemeente aangeschreven om mee te doen aan een pilot om eenvoudig Energie Prestatie Advies (EPA) in te winnen en de adviezen uit te voeren. Prinsen: Wij zien onze rol van gemeente als die van regisseur daar waar het fout gaat. We zagen dat veel mensen zich wel lieten adviseren, maar dat er geen vervolg aan werd gegeven. Met dit project zetten we advies om in daden. Met Apeldoornse bedrijven hebben we een pact gesloten voor uitvoering van de adviezen. Dit collectief van betrokken partijen, van glazenwasser tot aannemer, geeft mensen bovendien korting en extra garantie. De provincie subsidieert het initiatief. Een ander project is het waterzijdig inregelen van CV-installaties. Veel installaties zijn niet nauwkeurig afgesteld. Het onnodig aanslaan kost enorm veel energie, verklaart Prinsen. Door het waterzijdig inregelen kunnen bewoners direct 15 tot 25% energie besparen. We gaan nu rendement halen uit zaken die de markt al kent en weet, aldus de wethouder. 18

21 Projectmatig heeft de gemeente een bescheiden rol gespeeld. Apenheul heeft alle vrijheid gekregen om met partners dit project te verwezenlijken. Goede samenwerking betekent niet dat iedereen overal bij betrokken moet zijn, vindt De Ruiter. Zorg dat je partijen betrekt bij die onderdelen waar ze nodig zijn en niet bij onderdelen waar dat niet relevant is. Dan gaan ze onnodig naar een rol zoeken. Hoe meer je partijen kunt terugbrengen, des te beter. Open blik Opvallend aan het gebouw is dat het geen gasaansluiting heeft. Verwarming is afkomstig van zonne- en lichaamswarmte en warmte van machines zoals computers. In plaats van radiatoren of airco wordt de massa van het gebouw gebruikt om het gebouw op temperatuur te houden. Overtollige warmte en koude wordt in de grond opgeslagen. De noordkant van het gebouw is goed geïsoleerd en de zuidkant, waar de kantoren zich bevinden, heeft veel glas om zoveel mogelijk warmte binnen te laten. De LED-verlichting wordt per werkplek automatisch geregeld. Het gebouw is -neutraal en de initiatiefnemers hopen in de toekomst ook energieneutraal (door zonnecellen op het dak). Het vele glas in de kantoorruimten geeft de medewerkers van Apenheul het gevoel midden in de natuur te werken. Ook deelnemers aan congressen worden geïnspireerd door de omgeving. Ze krijgen letterlijk een meer open blik door de open ruimte, vertelt De Ruiter. Duurzaamheid wordt een vanzelfsprekend thema, ook wanneer het niet eens op de agenda staat. << It was clear from the start that they very much wanted this building to become a reality. That created the trust we were looking for. As for the municipal authority, they indicated how important it was that a well-known party from Apeldoorn such as Apenheul wanted to take the lead. That fits in with the municipality s strategy of passing the climate-solutions baton to businesses and local residents. Smart use of this area would be an inspiration for other businesses. The municipality played a small role in the project itself. Apenheul was given total freedom to work with partners to make the project a reality. According to De Ruiter, close collaboration does not mean that everyone should be involved in everything. Make sure that parties are involved in the parts where they are needed and not where they have no real role to play, otherwise they ll only start looking for a role unnecessarily. The more you can limit the number of parties involved the better. Open view One especially striking aspect about the building is that it is not connected to the gas grid. Heating comes from solar and body heat and from warmth from machines such as computers. Instead of radiators or air conditioning, the mass of the building is used to maintain the building at the correct temperature. Surplus heat and cold are stored in the ground. The north side of the building is well-insulated and the south side, which is where the offices are located, has a lot of glass to let as much heat into the building as possible. The LED lighting is automatically controlled per workstation. The building is -neutral and the initiators are hoping it will also be energy-neutral in the future (because of the solar cells on the roof). The large amount of glass in the office part of the building gives the Apenheul staff the feeling that they re working in the middle of the countryside. Conference participants are also inspired by the surroundings. They re literally given a more open view because of the open space, explains De Ruiter. Sustainability will become an automatic theme, even if it s not explicitly on the agenda. TODAY Apeldoorn 19

22 20 Heerhugowaard Heerhugowaard

23 In beweging blijven Keep on moving Delegaties uit de hele wereld komen in Heerhugowaard kijken Delegations from all over the world are visiting Heerhugowaard to see the City of the Sun, but the municipal authority does naar Stad van de Zon. Maar de gemeente wil niet te lang op dat paradepaardje blijven leunen; er is nog zoveel meer te doen. not want to rely on that showpiece for too long. There is much more to be done. TODAY Heerhugowaard 21

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE Fred Akerboom January 29th 2014 Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Deltalinqs, DCMR Milieudienst Rijnmond en Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Guidelines for setting up a stimul lab

Guidelines for setting up a stimul lab Guidelines for setting up a stimul lab Content Chapter 1 Chapter 2 Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Pilotproject Businessplan Samenwerkingsovereenkomst met stimul Moorsele Building requirements

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN Accelerating success. COLLIERS INTERNATIONAL TE HUUR P.Czn. HOOFTLAAN 14 - EINDHOVEN OPPERVLAKTE GEBOUW Het gebouw is in totaliteit circa 2.600 m² groot. SURFACE BUILDING

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven RDM Centre of Expertise Innovatie motor voor Stad en Haven https://www.youtube.com/watch?v=ubghpqsittc RDM Centre of Expertise RDM Centre of Expertise is een broedplaats waar studenten, onderzoekers/lectoren

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

STRATEGO: Coaching session

STRATEGO: Coaching session STRATEGO: Coaching session 19-11-2014 www.warmtebedrijfrotterdam.nl Content Integrated business model al chart Heat chain Sources heating grid Rotterdam Delivery of industrial waste heat History & lessons

Nadere informatie

Duurzaamheid in Business context

Duurzaamheid in Business context Duurzaamheid in Business context 2 Voorbeelden waarde creatie (B2C & B2B) Maarten ten Houten Sustainability Manager Global Marketing Duurzaamheidsdialoog 5 maart 2014 HEINEKEN - Truly Global Presence >165

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar?

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? 1 Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? About Malala Malala Yousafzai comes from Pakistan. She was born on the 12th of July in 1997. When she was 14 years old she started a blog on the Internet.

Nadere informatie

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Heating the Flowers A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Agenda 2 FloraHolland Shareholders Project in a nutshell Coöperatie 3 Kwekerscoöperatie met als doel: Krachtenbundeling en versterking

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015 Concept development Haga Hospital 17 september 2015 Marije Talstra 2015 Healthcare consultant at fluent 2003-2015 Healthcare consultant at Twynstra Gudde TUDelft, real estate & housing, urban planning

Nadere informatie

Gerontologie Fontys / HOG Bouw en Ruimte

Gerontologie Fontys / HOG Bouw en Ruimte ! "#$%& # $ ' #!"#$% &' (() ()% *# *# +# Dort Spierings, HAN AiH 1 ((),-.% / 0'# 1/%& 2)3 ' #'#1' 234 56#' 278 97) Dort Spierings, HAN AiH 2 *+$ :+ $%;! + $% & # ), 5> "?&# /#&%# %!= &#&# # &#&#

Nadere informatie

MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget

MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget Introduction BI Team Koen Schutten, BI Specialist Jos Kee, BI Specialist + 4 other team members + Barbara Peruskovic, Consulting DW Architect A story about

Nadere informatie

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Handleiding/Manual Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Inhoudsopgave / Table of Contents 1 Verbinden met het gebruik van

Nadere informatie

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Contact opleiding: Marc Spiller (marc.spiller@wur.nl) Integrale

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY Innovatie prof.dr.ir. Han Gerrits Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory Inhoud Wat is innovatie? Waarom is innovatie zo moeilijk? Innovatie in Banking Hoe kan een organisatie innovatiever worden?

Nadere informatie

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 12 THE FUTURE PAST TENSE DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 12.1 FUTURE PAST Als je over het verleden praat, maar iets wilt vertellen over wat toen in de toekomst was, gebruik je ook de Future,

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Lelystad, Mainport Park A6

Lelystad, Mainport Park A6 Lelystad, Mainport Park A6 kavels vanaf 0,5 tot 21 hectare building plots as of 5,000 up 21 hectares 100% bebouwbaar site coverage 100% direct aan luchthaven directly linked to airport centraal in Nederland

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

2,4 million inhabitants. 178 different nationalities. Most bicycle friendly city. Schiphol Airport: 3rd in Europe. Port of Amsterdam: 4th in Europe

2,4 million inhabitants. 178 different nationalities. Most bicycle friendly city. Schiphol Airport: 3rd in Europe. Port of Amsterdam: 4th in Europe 1 2 3 2,4 million inhabitants 178 different nationalities Most bicycle friendly city Schiphol Airport: 3rd in Europe Port of Amsterdam: 4th in Europe AMS IX: one of the world s largest Internet Exchanges

Nadere informatie

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten Background and team Contest City of Antwerp design contest for parking houses (P+R

Nadere informatie

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M 09-10-2015 KPN Internet of Things LoRa en M2M The device revolution Van traditionele telefonie naar Internet of Things 50 40 20 jaar 50 miljard apparaten 30 20 10 100 jaar 1 miljard connected woningen

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI HEGRID Hybrid Energy GRID Management EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI 1 Doel en verwachte resultaten Doel: realiseren van een Open HybridEnergy

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Energie en water de circulaire economie

Energie en water de circulaire economie Energie en water de circulaire economie Prof. Dr. Ad van Wijk 4-6-2014 28-5-2014 Delft University of Technology Challenge the future Circular Economy (EMF) 2 Six principles of the Circle Economy All materials

Nadere informatie

i29 interior architects

i29 interior architects i29 interior architects We are i29 l interior architects, a creative and versatile interior design studio. Our aim is to create intelligent designs and striking images. Space is the leitmotiv, the result

Nadere informatie

Next Generation Eerstelijn If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next Generation Eerstelijn If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next Generation Eerstelijn If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer

Nadere informatie

DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS

DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS V.l.n.r. Julia Samuël, David Robertson en CEO Marc Bienemann

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Re: instruments for creating health care consumers

Re: instruments for creating health care consumers Re: instruments for creating health care consumers Seminar voice and choice in health care Kees Molenaar Market and consumer directorate Instruments were designed for blue The analysis and conclusions

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie