(Vermeende) hersenziekten Psychiatrische aandoeningen in de literatuur

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "(Vermeende) hersenziekten Psychiatrische aandoeningen in de literatuur"

Transcriptie

1 (Vermeende) hersenziekten Psychiatrische aandoeningen in de literatuur Miquel Ekkelenkamp Bulnes TRUE! nervous very, very dreadfully nervous I had been, and am; but why will you say that I am mad? The disease had sharpened my senses not destroyed not dulled them. Above all was the sense of hearing acute. I heard all things in the heaven and in the earth. I heard many things in hell. Aldus begint The Tell-Tale Heart van Edgar Allan Poe. Een man heeft zijn huisgenoot of baas vermoord en het lijk verborgen onder de vloerplanken van zijn woonvertrek. In het verhaal contrasteren vooral de waanzin die spreekt uit de handelingen van de verteller en diens pogingen de lezer te overtuigen van zijn geestelijke gezondheid. De criteria hiervoor verschillen wellicht van dan die van de lezer: If still you think me mad, you will think so no longer when I describe the wise precautions I took for the concealment of the body.( ) First of all I dismembered the corpse. I cut off the head and the arms and the legs. Hij meent de perfecte misdaad te hebben begaan en leidt politieagenten afgekomen op het nachtelijke geschreeuw van het slachtoffer uitgebreid rond in het huis. Hij vraagt ze zelfs even te gaan zitten en te rusten, zijn eigen stoel plaatsend boven het lijk. Dan wordt hij zich plotseling gewaar van een laag, dof getik: het hart van de dode buurman. Het getik wordt almaar harder en harder en gekmakender, tot de moordenaar het niet meer uithoudt en zijn misdaad uitschreeuwt: I felt that I must scream or die! ( ) Louder! louder! louder! louder! Poe, niet zelden bestempeld tot grondlegger van het horror-genre, altereerde graag de geestestoestand van zijn personages om zodoende zijn verhalen nog net iets grimmiger te 1

2 maken. In The fall of the house of Usher bezoekt de hoofdpersoon zijn vriend Roderick Usher, kasteelheer van Usher, die lijdt aan een niet geheel gedefinieerde stoornis: He suffered much from a morbid acuteness of the senses. Door deze overgevoeligheid van zijn zintuigen Roderick verdraagt geen scherp licht, sterke smaken of harde geluiden heeft hij een paranoïde angst gekregen om te overlijden van schrik. Zijn tweelingzus Madeleine lijdt intussen aan het tegenovergestelde: A settled apathy, a gradual wasting away of the person. Rodericks ziekte maakt hem kunstzinniger en creatiever, maar brengt hem er uiteindelijk ook toe zijn zieke zuster levend te begraven. Beschrijvingen van hallucinaties en wanen in verhalen bestaan al sinds de allervroegste vertelkunst. Tot relatief recent geleden ging het hierbij in de eerste plaats om goden, engelen en demonen, en her en der wat delirante profetiën. Het orakel van Delphi, de visioenen van Paulus, de schapenhoedende Mozes zoals opgetekend in het boek Exodus En de Engel des HEEREN verscheen hem in een vuurvlam uit het midden van een braambos; en hij zag het braambos branden in het vuur, en het braambos werd niet verteerd. Psychiatrische symptomen waren tot in de late middeleeuwen alleen interessant als ze een hogere betekenis omvatten. Zieken, zeker geesteszieken, werden genegeerd, weggejaagd of opgesloten; in ieder geval werd er niet over hen geschreven. Wellicht de eerste auteur die, begin 17 e eeuw, waanzin tot onderwerp van zijn boek maakte was Miguel de Cervantes in De vernuftige edelman Don Quixote van La Mancha. Don Alonso Quijano, een arme Spaanse edelman, een hidalgo, raakt geobsedeerd door ridderromans en vervalt in de waan dat hij een middeleeuws ridder zou zijn. Het bekendst is de scene uit het achtste hoofdstuk, waarin de delirante held aanbelandt bij de windmolens in het grasland van La Mancha: Zodra don Quixote ze zag, zei hij tegen zijn schildknaap: Het avontuur stuurt ons beter dan we al hoopten, vriend Sancho, want zie daar dertig reuzen, of mogelijk zelfs nog enige meer. Ik ben voornemens de strijd met ze aan te gaan en hen allen het leven te ontnemen. 2

3 Cervantes gebruikte de hallucinaties van don Quixote als metafoor van Spanjes waanidee dat het land nog steeds meespeelde op het wereldtoneel van de macht. Niet voor niets verliest de ridder het gevecht zelfs van zijn ingebeelde vijanden: ( ) goed beschermd door zijn schild, met de lans vastgezet op zijn harnas, spoorde hij zijn paard Rocinante aan tot volle galop, en viel hij de eerste molen voor zich aan. Maar toen hij zijn lans in de wiek zette, gaf de wind deze met zoveel furie een zwiep dat het wapen werd verpulverd, en paard en ruiter werden teruggeslagen, om zwaar gehavend door het veld te rollen. In de literatuur delven personages wel vaker het onderspit tegen hun hallucinaties en waanideeën. Op zich natuurlijk niet heel anders dan in het echte leven. De uitingen van waanzin psychoses, neuroses, wanen en bovenal hallucinaties zijn inmiddels geliefde verhaalelementen, thema s en motieven geworden in de literatuur. Gedeeltelijk natuurlijk omdat romanschrijvers zelf zo vaak geestelijk gestoord zijn (dat moet haast wel, gezien de verdiensten van het vak), gedeeltelijk omdat het ruimte geeft aan wilde fantasieën en aan twijfels bij de lezer: is deze hoofdpersoon of verteller wel helemaal betrouwbaar? Populair bij schrijvers zijn vooral de meer spectaculaire psychiatrische aandoeningen: depressies lenen zich matig om hoofdpersonen op te baseren. Grofweg hebben de psychiatrische ziekten op vier verschillende wijzen een plek gevonden in de literatuur, wijzen die overigens dikwijls overlappen. 1: Psychiatrie als setting Een bevriende psychiater vertelde me over twee broeders van de crisisdienst die opgeroepen waren om een psychotische oudere dame te mee te nemen. Ze zagen haar op straat pratend tegen de bosjes en namen haar mee, al stribbelde ze nogal tegen. In het ziekenhuis moest mijn kennis haar beoordelen en wat bleek: ze hadden de verkeerde persoon meegenomen. Het hondje van deze mevrouw was weggerend toen ze hem uitliet en ze was hem aan het roepen. Ik had het niet kunnen verzinnen, dus heb ik het gejat voor een roman. Of neem de man die ervan overtuigd was dat hij een hartstilstand had en die, zichzelf hartmassage gevend, de eerste hulp opliep roepend om hulp. Schreeuwend: Kan iemand het van me overnemen? Ik ga hier helemaal KAPOT! Dit gá ik nog een keer jatten. 3

4 Psychiatrie kan dus in de eerste plaats op realistische wijze worden benaderd: als thema, als setting, of als ziekte van een personage. Het bekendst is de klassieker One flew over the Cookoo s Nest, van psychotropica-grootverbruiker Ken Kesey, over een psychiatrische kliniek die wordt bestierd door een sadistische hoofdzuster. Maar ook in de Nederlandse literatuur zijn de afgelopen jaren meerdere boeken uitgekomen van vooral jonge schrijvers die putten uit hun ervaringen met of in de psychiatrie. Het succesvolst was het debuut Philip Huff: Dagen van Gras. Huff verwerkte in dit boek zijn ervaringen als voogd van een broertje dat werd opgenomen met een manische psychose. Hoofdpersoon Tim beschrijft hoe hij al op zevenjarige leeftijd de eerste symptomen van zijn ziekte ervaart: Op een avond, toen ik in bed lag, begon in het donker iemand tegen me te praten. Een mannenstem. Terwijl ik wist dat er niemand in mijn kamer was. Als hij zijn moeder hierover vertelt, betekent dat een enkele reis naar de jeugdpsychiater. Langzaam manifesteren de tekenen van schizofrenie zich bij Tim de meeste hiervan verbergt hij al zal pas achteraf blijken hoeveel ernstiger de ziekte op dat moment al is, en hoe veel van zijn onbesuisde gedrag erdoor wordt verklaard. Gedeeltelijk uitgelokt door wietgebruik, krijgt hij op zijn zeventiende een psychose en wordt hij opgenomen in een separeercel. Vanaf dat moment overheerst de machteloosheid. Hij heeft geen controle over zijn omgeving en al helemaal niet over zichzelf: Ik heb met een plastic mes in mijn arm gekrast tot ik begon te bloeden. Dat deed ik omdat ik iets nodig had om mee te kunnen schrijven. Het krijtbord kon ik daarvoor niet gebruiken, want daar zat een magneet achter die het krijtje bestuurde. ( ) Man, ik móest mezelf wel snijden, want ik moest de woorden in mijn hoofd ergens tegenaan gooien. Grotendeels schrijft Huff om de psychose heen. Tim kan zich weinig herinneren van de episode en wíl zich ook zo weinig mogelijk herinneren. Bij schrijver Sam Gerrits, daarentegen, behelzen psychotische gedachten bijna de helft van zijn verhalen in Alleen: berichten uit de isoleercel. Gerrits maakte zelf enkele psychoses door en beschreef in dit boek zijn ervaringen. Hij vertelt hoe hij in de Albert Heijn (nota bene het filiaal waar ik destijds zelf tien jaar lang boodschappen deed) het gangpad besmeurt met allerhande oranje producten, hoe hij 4

5 overal verschijningsvormen van zijn vriendin gaat zien en hoe hij een grindtegel door een ruit gooit omdat deze zich onder een oranje luifel bevindt. Meermalen wordt hij meegenomen door politie of crisisdienst: Ik klom op [de brancard], en ze duwden me achterover en snoerden me in. Ik probeerde They re coming to take me away, haha te zingen, als teken dat ik helemaal niet gek was, dat ik het allemaal door had, maar ik was de melodie kwijt, en dus riep ik het maar. Mijn stem was schor en trillerig en klonk een beetje pathetisch, dus ik hield er mee op. Net als de hoofdpersoon van The Tell-Tale Heart wil Gerrits tijdens de psychose kennelijk aantonen hoe coherent hij is. Hij wordt overgebracht naar een separeercel, waar zijn gedachtengang volledig ontspoort. Er valt daadwerkelijk geen touw meer aan vast te knopen: De opdracht is me duidelijk. Ik zoek naar instrumenten. Op het schoolbord teken ik drie assen met pijltjes om aan te geven hoe ze kunnen wisselen van oriëntatie en lengte, en een klok met een dubbele pijl die aangeeft dat de tijd ook terug mag lopen. Met de drie bekertjes (staande voor de x-, y- en z-as) begin ik mijn opdracht uit te voeren. Door minutieuze hoeveelheden uit elk bekertje te drinken en ze onderling een aantal malen te verwisselen want een hyperdimensie is een spons en het complement van een spons is water pas ik de ruimte-indicatoren zodanig aan mijn lichaam aan, en vice versa, dat ik wel als vanzelf de volgende ruimte in zal moeten glijden. Vreemd genoeg lijken zijn psychoses niet eens bijzonder onaangenaam. Vervelender, pijnlijker, en vooral beschamender is het hersteltraject, waarin hij stijf staat van de neuroleptica: [we] komen bij het Ledig Erf aan. Ik bid dat er geen vrienden van me zitten. Ik weet hoe mijn kwijlende pillengezicht eruitziet. Heb het net nog in de braakvrije spiegel staan bestuderen. Ik vraag aan de dikke [verpleger] hoe ik erbij loop. Hij glimlacht en klopt me op de schouder. Prima jongen, je ziet er prima uit. Nu weet ik zeker dat ik er als een spook bij loop. Ik veeg de spuugdraden van mijn sweatshirt en slik mijn overvloedige speeksel weg. Ik probeer rechtop te lopen, minder stram, maar het wil niet echt. 5

6 Waar Gerrits en Huff vooral de ziekte beschrijven, richt Michiel Stroink in Of ik gek ben zich in de eerste plaats op de behandeling en het instituut waar deze plaats vindt; in casu een tbskliniek. Ook Stroink put uit persoonlijke ervaringen: hij gaf meer dan vier jaar lang les in een tbs-kliniek. De hoofdpersoon uit zijn boek is veroordeeld voor de mishandeling en verkrachting van twee vrouwen. Hijzelf heeft een black-out voor het misdrijf en weigert zijn schuld te erkennen. Hij brengt zijn dagen door met tuinieren, niets-doen en groepstherapie met zijn leefgroep. De meeste patiënten in zijn leefgroep zijn niet te genezen, zoals de gedecompenseerde voormalig directeur van een koeriersdienst of de vrouw met de borderline persoonlijkheidsstoornis die alleen mag rondlopen in een papieren scheurjurk uit voorzorg dat ze zichzelf niet ophangt. Het heeft ook wel nadelen om opgenomen te zijn in een tbs-kliniek. Stond de hoofdpersoon vóór zijn opname nog volop in het leven, na drie jaar dwangverpleging is hij behoorlijk geïnstitutionaliseerd. Iets eenvoudigs als boodschappen doen is een gigantische opgave geworden: Ik probeer zo veel mogelijk met mijn rug naar de andere klanten te staan en heb de zwarte capuchon van mijn trui ver over mijn wenkbrauwen getrokken. ( ) Omdat je voor tomatensaus tegenwoordig kennelijk gestudeerd moet hebben, pak ik vier verschillende potten met de meest exotische namen. Dit moet genoeg zijn, want meer kan ik niet (ver)dragen. Bij het karretje kan ik even uithijgen. 2: Psychiatrie als plot In de tweede plaats is er de psychiatrie als plot. Is de hoofdpersoon krankzinnig aan het worden of is er echt iets vreemds aan de hand? Zijn de personages paranoide of worden ze daadwerkelijk bedreigd? Patrick Hamiltons toneelstuk Gas Light uit 1938 is het oudste stuk dat ik ken dat drijft op deze vraag. De recent getrouwde Jack en Bella Manningham hebben een Londense woning betrokken, maar met Bella gaat het niet goed: ze vergeet, misplaatst en verliest dingen, hoort voetstappen in het lege appartement boven hen en ze begrijpt niets van de mysterieuze verdwijningen van haar echtgenoot. Wanneer hij er niet is lijkt bovendien het gaslicht in hun woning zwakker te worden. Bella is er buitengewoon angstig door geworden, angstig met name dat ze gek aan het worden is. Uiteindelijk blijken haar symptomen te 6

7 berusten op manipulaties van echtgenoot Jack. Het toneelstuk was destijds enorm succesvol, werd meermalen verfilmd en introduceerde de term gaslighting in de psychiatrie, voor het trachten iemand te doen twijfelen aan zijn eigen percepties. De hoofdpersoon die meent dat hij gek wordt, maar wel degelijk iets op het spoor is: het is ook het plot van boeken als Ira Levins Rosemary s Baby en The Stepford Wifes. En het omgekeerde komt minstens zo vaak voor: het personage dat achteraf volslagen onbetrouwbaar blijkt in zijn beschrijving van de gebeurtenissen, omdat hij of zij schizofreen was of aan een dissociatieve stoornis lijdt. Denk aan American Psycho, Shutter Island, Fight Club, of Falling Angel (verfilmd als Angel Heart. 3: Psychiatrie als stijlelement of karaktertekening Dan kan, in de derde plaats, een psychiatrische aandoening, of de suggestie hiervan, nog worden gebruikt om een karakter uit te tekenen. Perfecte mensen zijn dodelijk saai en daarom wordt cursisten bij schrijfopleidingen geleerd dat ze hun hoofdpersonen onvolkomenheden, problemen en handicaps moeten toebedelen. Klassiek is de alcoholistische, getraumatiseerde en gescheiden politie-inspecteur, (er zijn weinig goede detective-romans met speurders zonder ernstige persoonlijkheidsdefecten) maar ook een psychische of psychiatrische handicap wordt door schrijvers gebruikt. Soms op een wijze die zo levensecht is dat hij ook onder categorie 1 zou kunnen vallen(: de psychiatrie als setting). Soms echter ook totaal onrealistisch, zoals de kwaadaardige psychopaat die veel mensen wil vermoorden of liever nog de wereld vernietigen; een product van de gemakszuchtige schrijver die een slechterik nodig heeft. Dan liever de prettig gestoorde hoofdpersonen die worden omringd door personages die ook niet volledig compos mentis zijn. Zeg maar: het soort boek waar geen normaal mens in voorkomt. In Nederland heeft vooral een schrijver als Arnon Grunberg daar een handje van. Zo vertelt de neurotische hoofdpersoon uit Fantoompijn: Aan een riem van krokodillenleer dacht ik, die ik eigenlijk had willen kopen, maar de prijs had me afgeschrikt. Het meisje van de winkel was onvermoeibaar geweest in haar pogingen mij te overtuigen van de onsterfelijkheid van krokodillenleer. U zult eerder sterven dan deze riem, had ze gezegd. Dat had me goed in de oren geklonken. 7

8 Een ander bekend voorbeeld is Ignatius J. Reilly uit Een samenzwering van idioten van John Kennedy Toole. Ignatius is een corpulente, onuitstaanbare, kleinzerige, zelfingenomen, thuiswonende dertiger, die iedereen in zijn omgeving het leven onmogelijk maakt, beginnend bij zijn alleenstaande moeder. Hij liegt zich een eind in de rondte, schrijft in naam van zijn werkgever brieven met een aanhef als Aan de weledele heer Abelman, mongool, en bezoekt films louter om in volle zalen luidkeels zijn walging erover kenbaar te maken: Op de voorgrond, aan een trapeze, hing de hoofdrolspeelster. ( ) Ze lachte in closeup. Ignatius inspecteerde haar gebit op gaten en vullingen. ( ) Ze begon iets te zingen met de strekking dat je steeds je best moest blijven doen, want uiteindelijk zou het je toch wel lukken. Ignatius huiverde toen de filosofie van de tekst tot hem doordrong. Quotes doen Een Samenzwering van Idioten echter geen recht, de personages worden niet geschetst in one-liners maar komen juist tot leven door hun zorgvuldig uitgewerkte karakters. Dit soort werelden is makkelijker te illustreren aan de hand van de psychiatrische patiënt annex detective uit het werk van Eduardo Mendoza. Deze naamloze man wordt aan het begin van het derde deel van de serie na jaren opname in een gesticht plotseling ontslagen, omdat de psychiater-directeur op het terrein een winkelcentrum wil laten bouwen. Dit is het certificaat dat aantoont dat u genezen bent. U moet zelf de blanco ruimten invullen: naam, leeftijd, oorzaak van uw ziekte, ontvangen behandeling. De hele mikmak. Ik zou het zelf kunnen doen, maar u weet het: het handschrift van een dokter Per direct wordt hij op straat gezet: Probeer niet weer binnen te komen: voor uw eigen bestwil hebben we het traliewerk onder stroom gezet. In Mendoza s trilogie zijn degenen buiten de kliniek niet minder gek dan degenen daarbinnen. Eigenlijk is het een raadsel waarom juist de hoofdpersoon steeds weer wordt opgenomen. Zijn excentriciteit is eerder af te lezen aan zijn interpretaties van zijn omgeving, dan aan zijn gedrag en zijn waanzin uit zich vooral in het accepteren van de gekte om hem heen. 8

9 4: Psychiatrie als moreel of existentieel vraagstuk Hetgeen ons tenslotte brengt bij de vierde manier waarop de psychiatrie een plek heeft in de literatuur: schrijvers gebruiken psychiatrische stoornissen om vragen te stellen van morele en existentiële aard. Psychiatrische stoornissen vallen en staan immers bij wat we tot een normaal denkpatroon bestempelen. In welke mate zijn wij gerechtigd af te wijken van de grote gemene deler? Wat mogen wij onszelf aandoen? Waar eindigt somberheid en begint depressie? Waar loopt de dunne lijn tussen hobby en obsessief-compulsieve stoornis? Waar eindigt infantiele verongelijktheid over de pony die je niet kreeg toen je tien was en begint gevaarlijke oedipale rancune naar je ouders? Onze interpretaties zijn plaats- en tijdsafhankelijk; laten we niet vergeten dat de DSM tot 1973 homoseksualiteit classificeerde als een geestesziekte. Ze zijn ook sterk cultuurgebonden. In sommige Afrikaanse landen gelooft men dat een amulet gemaakt van het lichaamsdeel van een albino in staat is hiv te genezen. Is dát waanzinnig? En is het dat meer dan geloven dat probiotica-yoghurt je weerstand verbetert? Of dat de hypotheekadviseur van de DSB het beste met je voor heeft? Het is wreder, zonder twijfel, maar voldoet het, sensu stricto, ook minder aan de regels van logica en gezond verstand? Zijn we zelf eigenlijk wel helemaal normaal als we onszelf van een afstand bekijken? In welke mate verschillen wij daadwerkelijk van hoofdpersonen als Jörgen Hofmeester, uit Grunbergs roman Tirza? Wanneer hij wordt afgedankt op zijn werk, houdt hij de schijn op voor de familie door de dagen op Schiphol door te brengen. Is dit onbegrijpelijk? Weinig mensen vermoorden hun dochter in de Betuwe om vervolgens in Namibië naar haar op zoek te gaan, maar hoevelen stellen niet net als hij bovenmatige verwachtingen in hun kinderen? Ligt dit aan ons of aan het systeem waarin we zijn gedwongen? Iedereen die een keer getracht heeft een probleem op te lossen bij de servicedesk van de KPN zal het beamen: onze samenleving is niet louter gebaseerd op redelijkheid en logica. We rationaliseren de regels en gewoontes voor onszelf, maar is dat terecht? Deze vraag komt herhaaldelijk aan de orde in het werk van de Amerikaanse schrijver Chuck Palahniuk. Zijn universum wordt bevolkt door godsdienstwaanzinnigen, seksverslaafden, automutilanten en profetische schizofrenen, en via hen legt hij de krankzinnigheid van onze eigen wereld bloot. Hun verwondering wordt de onze. Uit zijn debuut Fight Club: 9

10 advertising has us chasing cars and clothes, working jobs we hate so we can buy shit we don't need. The things you own end up owning you Aldus filosofeert de hoofdpersoon, die op het toilet inmiddels niet meer de Playboy doorbladert, maar de IKEA-gids. Zijn verzet manifesteert zich in de oprichting van een clandestiene vereniging van mannen die elkaar s avonds één op één met blote vuisten te lijf gaan. Na een avond op de Fight Club is de wereld om ons heen niet echt meer: Two screens into my demo to Microsoft, I taste blood and have to start swallowing. My boss doesn t know the material, but he won t let me run the demo with a black eye and half my face swollen from the stitches inside my cheek. Het incasseren blijkt even louterend als het uítdelen van klappen. I just don t want to die without a few scars, besluit de protagonist, en de personages die elkaar níet voor de kop slaan zijn plotseling vreemder dan degenen die het wél doen: In the real world, I m a recall campaign coordinator in a shirt and tie, sitting in the dark with a mouthful of blood and changing the overheads and slides as my boss tells Microsoft how he chose a particular shade of pale cornflower blue for an icon. Mannen met slechte, saaie en ondergewaardeerde banen keren zich af van de consumptiemaatschappij, onder leiding van de hoofdpersoon, die steeds verder gaat in zijn strijd met de hiertegen en tegen de bijbehorende hiërarchie. Als een soort postmoderne Rote Armee Fraktion terroriseren ze de stad vanaf een krakerswoning op een industrieterrein. De hoofdpersoon schreeuwt zijn volgelingen motiverende teksten toe: You are not special. You're not a beautiful and unique snowflake. You're the same decaying organic matter as everything else. Hij eindigt opgenomen in een inrichting, waar zijn volgelingen hem stiekem bezoeken om te vertellen hoe ze wachten op zijn terugkeer. 10

11 Schrijvers zijn geïntrigeerd door de menselijke psyche en in het bijzonder door de extreme, afwijkende, of zieke vormen ervan. De afgelopen decennia hebben ze de psychiatrische aandoeningen omarmd als uiterst aantrekkelijke onderwerpen, met alle verschillen van dien qua accuratesse, realisme en respect naar de patiënt. Andersom zijn verhalen in films en literatuur misschien wel de enige wijze waarop we inzicht en begrip kunnen krijgen voor mensen waar we normaal gesproken niet naar zouden omkijken, mensen die ons ongemakkelijk doen voelen. In de echte wereld zouden we speciale eenheden afsturen op de terroristen uit Fight Club en wensen we Michiel Stroinks tbs-er een leven achter tralies toe. Als ik Sam Gerrits tegen was gekomen in de Albert Heijn terwijl hij zijn oranje collage in het gangpad maakte, had ik hooguit van een afstand toegekeken. In een goed geschreven boek daarentegen, zou je al deze mensen bijna willen omhelzen. 11

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Spreekbeurt Dag. Oglaya Doua

Spreekbeurt Dag. Oglaya Doua Spreekbeurt Dag Oglaya Doua Ik werd wakker voordat m n wekker afging. Het was de dag van mijn spreekbeurt. Met m n ogen wijd open lag ik in bed, mezelf afvragend waarom ik in hemelsnaam bananen als onderwerp

Nadere informatie

3 I always love to do the shopping. A Yes I do! B No! I hate supermarkets. C Sometimes. When my mother lets me buy chocolate.

3 I always love to do the shopping. A Yes I do! B No! I hate supermarkets. C Sometimes. When my mother lets me buy chocolate. 1 Test yourself read a Lees de vragen van de test. Waar gaat deze test over? Flash info 1 In the morning I always make my bed. A Yes. B No. C Sometimes, when I feel like it. 2 When I see an old lady with

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Presentatie Cor Rook d.d. 7 juni 2016 in de Josefkerk te Zwolle, zelf voor 12 tot 15 uur per week werkzaam als fondsenwerver voor goede doelen,

Presentatie Cor Rook d.d. 7 juni 2016 in de Josefkerk te Zwolle, zelf voor 12 tot 15 uur per week werkzaam als fondsenwerver voor goede doelen, Presentatie Cor Rook d.d. 7 juni 2016 in de Josefkerk te Zwolle, zelf voor 12 tot 15 uur per week werkzaam als fondsenwerver voor goede doelen, over fondsenwerving (Bron The Spirituality Of Fundraising

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

ISABEL EN BAS VAN RHIENEN (6)

ISABEL EN BAS VAN RHIENEN (6) Als tweeling ben je nooit alleen. Maar je bent ook altijd de helft van iets. Vijf broers en zussen vertellen hoe ze samen zichzelf zijn. Tekst Nanneke van Drunen Foto s Edith Verhoeven ISABEL EN BAS VAN

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt. Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen.

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. Een klein gesprekje met God Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. God lachte breed. Dat is waar!, zei God. Jij bent ook het licht.

Nadere informatie

"Afraid of the Dead ( The Escape ) Hoofdstuk 5"

Afraid of the Dead ( The Escape ) Hoofdstuk 5 "Afraid of the Dead ( The Escape ) Hoofdstuk 5" Voor het eerst alleen Ik werd wakker in een kamer. Een witte kamer. Ik wist niet waar ik was, het was in ieder geval niet de Isolatieruimte. Ik keek om me

Nadere informatie

Samen eenzaam. Frida den Hollander

Samen eenzaam. Frida den Hollander Samen eenzaam Samen eenzaam Frida den Hollander Tweede editie Schrijver: Frida den Hollander Coverontwerp: Koos den Hollander Correctie: Koos den Hollander ISBN:9789402122442 Inhoud Inleiding 1 Ik ben

Nadere informatie

Beeldverslag Scholingstraject 21 januari - 5 juni 2008 in het Evean Douwes Dekkerhuis Les 1. tekenen. Leuk hoe iedereen hierin opgaat.

Beeldverslag Scholingstraject 21 januari - 5 juni 2008 in het Evean Douwes Dekkerhuis Les 1. tekenen. Leuk hoe iedereen hierin opgaat. Les 1 Direct in de creatieve activiteit en samenwerken. Vanuit de ervaring van het doen, de waarnemingen die je zelf doet en opschrijft, je vragen ontwikkelen. De waarnemingen en vragen met de anderen

Nadere informatie

De vorm van het verhaal

De vorm van het verhaal Over dit boek Het verhaal van Reinaart de vos is een van de oudste verhalen in het Nederlands. Het is geschreven in de 13 de eeuw door Willem. Wie die Willem precies was, weten we niet. Willem heeft het

Nadere informatie

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Eerste druk, 2014 2014 Emelie van Laar isbn: 9789048434497 nur: 775 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

ERVARINGSDESKUNDIGEN & HERSTELONDERSTEUNING

ERVARINGSDESKUNDIGEN & HERSTELONDERSTEUNING ERVARINGSDESKUNDIGEN & HERSTELONDERSTEUNING Samenstelling & Presentatie Menno van Veen I LL BE YOUR MIRROR I'll be your mirror Reflect what you are, in case you don't know I'll be the wind, the rain and

Nadere informatie

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 God en je naasten liefhebben LES 3 DEEL 5 DISCIPLE OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 Wat leer

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT ROOS Roos (27) is zeer slechtziend. Ze heeft een geleidehond, Noah, een leuke, zwarte labrador. Roos legt uit hoe je het beste met geleidehond en zijn baas

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

DANIËL EN DE LEEUWENKUIL

DANIËL EN DE LEEUWENKUIL Bijbel voor Kinderen presenteert DANIËL EN DE LEEUWENKUIL Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Jonathan Hay Aangepast door: Mary-Anne S. Vertaald door: Erna van Barneveld Geproduceerd door:

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

(Deel van) Zijn Lichaam

(Deel van) Zijn Lichaam (Deel van) Zijn Lichaam 1 December 2013 I. Wedergeboren Leven II. Levende stenen 1 Petrus 2:4-5 Voeg u bij hem, bij de levende steen die door de mensen werd afgekeurd maar door God werd uitgekozen om zijn

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie

De brug van Adri. Rollen: Verteller Martje Adri Wim

De brug van Adri. Rollen: Verteller Martje Adri Wim De brug van Adri Rollen: Verteller Martje Adri Wim Daar loopt een meisje. Ze heet Martje. Ze kijkt boos en loopt langzaam. Ze weet niet waarheen. Martje kent Wim. Hij woont in dezelfde straat, maar Wim

Nadere informatie

KOPIEERBLADEN. THEMA 5: Ik wil ridder worden! Plantyn - TotemTaal - Thema 5: ik wil ridder worden!

KOPIEERBLADEN. THEMA 5: Ik wil ridder worden! Plantyn - TotemTaal - Thema 5: ik wil ridder worden! KOPIEERBLADEN THEMA 5: Ik wil ridder worden! 97 97 Wat moet je doen om ridder te worden? Vind je dit goed? Moet er nog iets bij? Als je de opdrachten hier goed uitvoert, krijg je een ridderdiploma. Page

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

3e boek van Metje Blaak over Enschedese kunstenaar Rudy Klomp

3e boek van Metje Blaak over Enschedese kunstenaar Rudy Klomp 3e boek van Metje Blaak over Enschedese kunstenaar Rudy Klomp Annina Romita ENSCHEDE/AMSTERDAM - Hij heeft gebeld, vanmorgen al. Rudy Klomp en Metje Blaak hebben iedere dag wel even contact. Waar ze het

Nadere informatie

Afsluiting kinderjury 2013

Afsluiting kinderjury 2013 Afsluiting kinderjury 2013 Schrijverbezoek: Gerard van Gemert 1. Kastor en Tim Wanneer bent u begonnen met schrijven? Gerard van Gemert is in 2005 begonnen met schrijven toen hij met zijn dochters een

Nadere informatie

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al:

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al: Niet meer overgeven Vaak is de eerste zin die de klant uitspreekt een aanwijzing voor de hulpvraag. Paula zat nog maar net toen ze zei: ik ben bang om over te geven. Voor deze angst is een mooie naam:

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Johannes 5,1-18 - Ken jij Jezus? Hoe zie je Hem?

Johannes 5,1-18 - Ken jij Jezus? Hoe zie je Hem? Johannes 5,1-18 - Ken jij Jezus? Hoe zie je Hem? Gezinsdienst Liturgie Welkom Voorzang: - Gez 38 Zoek eerst het koninkrijk van God - EL 462 Maak een vrolijk geluid voor de Heer - Opw 462 Aan uw voeten

Nadere informatie

Boekverslag Big Sister Live

Boekverslag Big Sister Live Boekverslag Big Sister Live Romee Bierman klas 3.2 Samenvatting Het boek gaat over Bambi, ze is een meisje van 18 jaar. Ze voelt zich erg eenzaam omdat ze heel veel alleen thuis is. Haar vader is weg en

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4

1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4 Inhoudsopgave Pagina: 1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4 3.1. 9 september: Huisduinen, Donkere Duinen 4 3.2. 20 september: Donkere Duinen 5 3.3. 27

Nadere informatie

Het kasteel van Dracula

Het kasteel van Dracula Uit het dagboek van Jonathan Harker: Het kasteel van Dracula 4 mei Eindelijk kom ik bij het kasteel van Dracula aan. Het kasteel ligt in de bergen. Er zijn geen andere huizen in de buurt. Ik ben moe. Het

Nadere informatie

Lesbrief. Een echte man Yvonne Kroonenberg

Lesbrief. Een echte man Yvonne Kroonenberg Lesbrief Een echte man Yvonne Kroonenberg Doe meer met Leeslicht! Bij een aantal boeken in de serie Leeslicht kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan

Nadere informatie

Dit is een download bij het artikel Omdat je het kunt uit JOP COACH magazine, nr

Dit is een download bij het artikel Omdat je het kunt uit JOP COACH magazine, nr Honger! (voor jonge kinderen) Drie kinderen lopen naar school. Opeens zien ze een heel rare man in oude kleren. Hij vraagt om een beetje geld voor eten. Natuurlijk schrikken de kinderen en denken ze aan

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 2: PERSPECTIEF

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 2: PERSPECTIEF Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 2: PERSPECTIEF In vier weken krijg je inzicht in wat een verhaal goed, meeslepend, invoelbaar en prettig leesbaar maakt. Je krijgt gereedschap

Nadere informatie

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Aangepaste dienst Liturgie Voor de dienst speelt de band drie liederen Opwekking 11 Er is een Heer Opwekking 277 Machtig God, sterke Rots

Nadere informatie

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Weer een dag dat ik vroeg moet op staan, de ellende weer begint. De dagen worden steeds langer en vermoeiender. De dingen waaraan ik gedacht heb om het

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Boekverslag Sense and Sensibility (Jane Austen)

Boekverslag Sense and Sensibility (Jane Austen) Primaire gegevens van het gelezen werk Auteur: Jane Austen Titel: Sense and Sensibility Ondertitel: - Verschenen in: 1811 Aantal blz.: 322 Leestijd: 23 uur Uitgelezen op: 27 december 2001 Verantwoording

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak.

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak. Tik-tak - Lees het gedicht tik-tak voor. Doe dit in het strakke ritme van een langzaam tikkende klok: Tik - tak - tik - tak Ik tik - de tijd - op mijn - gemak. Enzovoort. - Laat de kinderen vrij op het

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Het koninkrijk van God vlakbij

Het koninkrijk van God vlakbij Het koninkrijk van God vlakbij Dit werkboek is van : Cellessen voor kinderen van 8-12 jaar Serie lessen voor kleine groepen; leeftijd 8-12 jaar Lessen zijn geschreven op basis van het boek Natuurlijk BOVENnatuurlijk

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Mag ik jou een vraag stellen?

Mag ik jou een vraag stellen? Mag ik jou een vraag stellen? Mag ik jou, die dit leest, een zeer belangrijke vraag stellen? Stel dat je vandaag zou sterven, doordat er iets verschrikkelijks gebeurt, bijvoorbeeld een auto ongeluk of

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie:

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie: 1. Beschrijvingsopdracht: Motivatie: Ik heb dit boek gelezen, omdat ik een deel van de film had gezien en nieuwsgierig was naar de rest van het verhaal. Ik was eerst begonnen aan het boek Karakter van

Nadere informatie

Refrein: Als het regent in jouw hart en je kunt alleen maar huilen, kom dan bij me, hou me vast, in mijn armen mag je schuilen.

Refrein: Als het regent in jouw hart en je kunt alleen maar huilen, kom dan bij me, hou me vast, in mijn armen mag je schuilen. Ellen en Patrick Nooit meer je stem, nooit meer je lach, Alles gaat terug, naar die éne dag. De pijn vanbinnen, het doet zo n zeer, Ze zeggen dat het mindert, maar wanneer... Intredelied: M n oma is gestorven

Nadere informatie

Preek Job 18 juni 2017

Preek Job 18 juni 2017 Lieve Gemeente, Waarschijnlijk is Job één van de figuren in de Bijbel waarmee we ons het beste kunnen identificeren. Allemaal kennen we Job en allemaal kunnen we ons af en toe als Job voelen. Want het

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks De kerker met de vijf sloten Crista Hendriks Schrijver: Crista Hendriks Coverontwerp: Pluis Tekst & Ontwerp ISBN: 9789402126112 Crista Hendriks 2014-2 - Voor Oscar... zonder jou zou dit verhaal er nooit

Nadere informatie

SLACHTOFFERSCHAP, TRAUMA EN GEWELD - EEN ONONTWARBARE KLUWEN? 25 mei 2016, Antropia, Driebergen - 25 mei 2016, gedichten Ingmar Heytze

SLACHTOFFERSCHAP, TRAUMA EN GEWELD - EEN ONONTWARBARE KLUWEN? 25 mei 2016, Antropia, Driebergen - 25 mei 2016, gedichten Ingmar Heytze SLACHTOFFERSCHAP, TRAUMA EN GEWELD - EEN ONONTWARBARE KLUWEN? 25 mei 2016, Antropia, Driebergen - 25 mei 2016, gedichten Ingmar Heytze MONITOR Dit wordt geen nieuw verhaal. We doen wat met ons werd gedaan,

Nadere informatie

Lesbrief Leeslicht Het gouden uur Karin Giphart

Lesbrief Leeslicht Het gouden uur Karin Giphart Lesbrief Leeslicht Het gouden uur Karin Giphart Over het boek Bekijk en lees de voorkant, de achterkant en de inhoud.. Hoe heet het boek?.2 Hoe heet de schrijver van het boek?. Hoeveel verhalen staan er

Nadere informatie

Flowdagboek voor de Intuïtie challenge

Flowdagboek voor de Intuïtie challenge Flowdagboek voor de Intuïtie challenge MANIFESTyourlight.nl Dit is je flowdagboek voor de Intuïtie challenge Vul het in op het moment van de dag dat je intuïtie vertelt dat je dat moet doen. Als je schrijft

Nadere informatie

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 <Katelyne> Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 Inleiding Timo is een ander mens geworden door zijn grote vriend Tommy. Toch was het niet altijd zo geweest, Timo had Tommy gekregen voor

Nadere informatie

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer Lesbrief Schuld Anne-Rose Hermer Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24.

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24. LES Sluipaanval Ben je wel eens gepest? Is er iemand die altijd vervelend tegen jou doet? Heb je ooit geprobeerd om die persoon terug te pakken? (Zie 1 Samuël 24; Patriarchen en Profeten, blz. 603-615)

Nadere informatie

In één klap. Auteur: Johanna van Caspel

In één klap. Auteur: Johanna van Caspel In één klap Auteur: Johanna van Caspel Voorwoord Beste lezer, In deze tijd zijn veel mensen bezig met allerlei dingen die er niet toe doen, we maken ons druk om van alles en nog wat maar zien niet wat

Nadere informatie

Jezus is echt opgestaan!!! Laurens Touwen Pasen 2014

Jezus is echt opgestaan!!! Laurens Touwen Pasen 2014 Jezus is echt opgestaan Laurens Touwen Pasen 2014 Lucas 24:1-12 Maar op de eerste dag van de week gingen ze bij het ochtendgloren naar het graf met de geurige olie die ze bereid hadden. Bij het graf aangekomen,

Nadere informatie

Dr House. Per groep is jullie een patiënt toegewezen. Van deze patiënt moeten jullie uitzoeken welke ziekte deze heeft en hoe dat is te behandelen.

Dr House. Per groep is jullie een patiënt toegewezen. Van deze patiënt moeten jullie uitzoeken welke ziekte deze heeft en hoe dat is te behandelen. Dr House Jullie zijn werkzaam in een ziekenhuis. Jullie zijn arts in opleiding en jullie begeleider is de bekende en beruchte Dr. House. Hij is een chagrijnige man die op medisch gebied geniaal is. Maar

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

Samenvatting Mensen ABC

Samenvatting Mensen ABC Samenvatting Mensen ABC Week 1ABC: Wie zijn wij? Info: Wie zijn wij mensen Mensen zijn verschillend. Iedereen is anders, niemand is hetzelfde. Dat noem je uniek. Een mens heeft een skelet van botten. Daarom

Nadere informatie

sarie, mijn vriend kaspar en ik

sarie, mijn vriend kaspar en ik sarie, mijn vriend kaspar en ik Leen Verheyen sarie, mijn vriend kaspar en ik is een theatertekst voor kinderen vanaf 4 jaar en ging in première op 12 september 2009 bij HETPALEIS in Antwerpen 1 ik: het

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Afgelopen maandag hebben we met de deelnemers van de kring Eigentijds Bijbellezen Paasverhalen gelezen. Vier verhalen van de opstanding, verteld door

Nadere informatie

Geloof tegenover gevoelens

Geloof tegenover gevoelens Kenneth Hagins Geloofsles nr. 7 Geloof tegenover gevoelens Centrale waarheid: Een formule voor geloof is: 1) Zoek in Gods Woord naar een belofte die betrekking heeft op wat u nodig heeft, 2) Geloof Gods

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Marcella Kleine SOUVENIR. psychologische thriller

Marcella Kleine SOUVENIR. psychologische thriller SOUVENIR Eerste druk, 2015 Marcella Kleine Coverafbeelding achterzijde: Vulkaan Tangkuban Perahu, West-Java, Indonesië Fotografie: Deborah Kleine Uitgever: Romadevi Stories ISBN: 978-90-824398-0-9 NUR:

Nadere informatie

Pasen met peuters en kleuters. Jojo is weg

Pasen met peuters en kleuters. Jojo is weg Pasen met peuters en kleuters Beertje Jojo is weg Thema Maria is verdrietig, haar beste Vriend is er niet meer. Wat is Maria blij als ze Jezus weer ziet. Hij is opgestaan uit de dood! Wat heb je nodig?

Nadere informatie

13 Jij en pesten. Ervaring

13 Jij en pesten. Ervaring 82 13 Jij en pesten Wat doe ik hier vandaag? P Ik word me ervan bewust hoe erg het is om iemand te pesten en gepest te worden. P Ik leer dat ik met anderen steeds weer respectvol moet omgaan. P Ik ken

Nadere informatie