REPORT OF. June

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "REPORT OF. June 12+13 13"

Transcriptie

1 REPORT OF Oerol Seminar Sense of Place June Cultural Landscape Development in a World Heritage Area 1

2 The real voyage of discovery consists not in seeking new landscapes, but in having new eyes. - Marcel Proust CONTENTS Preface 2 Report 3-16 Conclusion Speakers With special thanks to: Remark: The quotes are taken from the anonymous evaluations of several participants in the seminar. Photography seminar: Gerard Roos

3 INLEIDING - PREFACE Oerol en zijn Sense of Place Joop Mulder en ik delen een fascinatie voor de dubbelzinnigheid van het landschap van de Wadden. Aan de ene kant is dit gebied een symbool van puur natuur - het is immers om die reden aangewezen als UNESCO Werelderfgoed -, aan de andere kant is dit landschap grotendeels het resultaat van eeuwen van menselijk ingrijpen. Terwijl we uitkijken over de eindeloze stranden en de Noordzee hebben we het gevoel één te zijn met de natuur, maar die duinen en dijken zijn helemaal door de mens gemaakt. Als oprichter 32 jaar geleden van Oerol weet Joop Mulder beter dan de meesten van ons welke magische kracht dit landschap van wind, water en zand op ons kan uitoefenen. Oerol heeft internationaal naam gemaakt door het presenteren van locatietheater in deze tot de verbeelding sprekende natuurlijke omgeving. Dit jaar, in 2013, besloot hij een stap verder te gaan. Het was tijd om dit landschap niet alleen te ervaren, maar ook om te reflecteren op de processen - natuurlijke, sociale, economische - die het vormgeven. Hij besloot een tweedaagse seminar te houden onder de naam Sense of Place, en nodigde mij uit als gastcurator. In deze publicatie vindt u het eloquente verslag door journalist Colin van Heezik van deze twee inspirerende dagen op Terschelling. Het seminar ging over wat Joop culturele landschapsontwikkeling noemt. In de loop van die twee dagen werkten een keur aan sprekers samen met de deelnemers uit diverse Europese landen, die zelf ook over een grote kennis van zaken beschikken, om dit nieuwe begrip handen en voeten te geven. In een reeks lezingen, workshops en excursies onderzochten we wat landschapskunst en landschapsarchitectuur kunnen bijdragen aan zowel ons begrip van het landschap als, gelukkig ook, de economie van de regio. Uiteindelijk was de tijd die we samen doorbrachten, net zo belangrijk als het programma van het seminar. Bij het avondeten, in de bus, aan de bar leerden sleutelfiguren van organisaties als de gemeente en de provincie, ingenieurs en landschapsarchitecten, de Waddenvereniging en het Waddenfonds, kunstenaars en curatoren, Rijkswaterstaat en Staatsbosbeheer elkaar kennen. Wie zal zeggen wat ervan gaat komen - maar het zaadje van de culturele landschapsontwikkeling is gezaaid. Oerol and Sense of Place Joop Mulder and I share a fascination for the ambiguity of the landscape of the Wadden Sea. On the one hand, this area is a symbol of pure nature - that is why it is designated a UNESCO World Heritage site - on the other hand, this landscape is largely the result of centuries of human intervention. As we look out over the endless beaches and the North Sea, we have the feeling of being one with nature, but dunes and dikes are made entirely by man. As founder 32 years ago of Oerol Joop Mulder knows better than most of us which magical power this landscape of wind, water and sand can exert on us. Oerol acquired international reputation by presenting sitespecific theatre in this evocative natural environment. This year, in 2013, he decided to go a step further. It was time not only to experience this landscape, but also to reflect on the natural, social and economic processes that shapes it. He decided to organize a two-day seminar under the name Sense of Place and invited me as a guest curator. In this publication you will find the eloquent report by journalist Colin Heezik of these two inspiring days on Terschelling. The seminar was about what Joop calls cultural landscape development. In the course of those two days a variety of speakers worked together with participants from several European countries, who also have a great knowledge in this area, to make this new understanding tangible. In a series of lectures, workshops and excursions we investigated what landscape art and landscape architecture can contribute to both our understanding of the landscape and, fortunately, the economy of the region. Eventually the time we spent together was as important as the program of the seminar. At dinner, on the bus, at the bar, key figures from organizations such as the municipality and the province, engineers and landscape architects, the Wadden Sea Society and the Wadden Fund, artists and curators, Rijkswaterstaat and Staatsbosbeheer got to know each other. Who will say what will come of it - but the seed of the cultural landscape development is sown. Tracy Metz Tracy Metz 2

4 On the way to site visit Pannenland/Zandlab Site visit Pannenland/Zandlab Ik zie grote kansen voor culturele landschapsontwikkeling. Het is het thema om ons landschap weer op de agenda te krijgen na de politiek-maatschappelijke afrekening met natuurbehoud in de laatste jaren. Belangrijk is de verbinding tussen alle betrokkenen, inclusief bewoners. I see great opportunities for cultural landscape development. It is the theme to get our landscape back on the agenda, after the sociopolitical settlement with conservation in recent years. Important is the connection between all stakeholders, including residents.

5 REPORT OF Oerol Seminar Sense of Place - June Sense of Place: hoe we door kunst het landschap opnieuw ontdekken Elke avond zit ik op een bankje en kijk ik naar de zee, en hoe het licht verandert. Sense of Place: how art can make us see a landscape anew Each night, I sit down on a bench AT the sea-side and watch how the light changes. Hoe vertel je een landschap? Veel mensen weten hoe mooi het hier is, zegt Joop Mulder, maar weinigen beseffen dat dit gebied grotendeels het werk van mensenhanden is. Mulder, oprichter en artistiek directeur van Oerol, heeft het uiteraard over het Waddengebied, dat in 2009 door Unesco tot Werelderfgoed werd verklaard. De Wadden beslaan niet alleen acht Nederlandse eilanden, maar ook 42 die bij Duitsland en Denemarken horen. Vandaag zijn we op Terschelling, waar Mulder 33 jaar geleden een baantje kreeg als barman. Als snel begon hij muziekoptredens en straattheater te organiseren in en rondom zijn bar. Zo werd de eerste stap richting Oerol, nu een van de grootste locatietheaterfestivals ter wereld, gezet. Mulder raakte in de loop van de jaren steeds meer geïnteresseerd in het podium zelf, de plek waar de kunsten werden uitgevoerd. In zijn geval was dat het eiland Terschelling en zijn unieke landschap. Mulder vroeg zich af: wat als de locatie niet langer een decor was maar de hoofdrolspeler werd, en de kunsten een middel om op een nieuwe manier naar de natuur te kijken? Die gedachte vormde de basis van Sense of Place, het project dat Mulder de komende jaren wil ontwikkelen. Ontworpen landschap Sense of Place is een uniek project dat tot doel heeft onze relatie met de natuur opnieuw te formuleren. Kijken we wel goed naar de natuur, kennen we haar, begrijpen we haar eigenlijk wel? Welk deel van het landschap is geschapen door de natuur en welk deel door de mens? Terschelling is misschien wel de beste plek op aarde voor zo n onderzoek, want hier hebben mensenhanden flink ingegrepen met als resultaat een bijna absurde diversiteit van landschappen. Voel je je op de Noordelijke stranden nog als een Robinson Crusoe, een beetje landinwaarts, bij de duinen, waan je je weer in Zuid- Frankrijk, terwijl je even verderop tussen de weilanden en de koeien staat. Op andere delen van het eiland zit je NL opeens in de bossen, alsof je in een heel ander land terecht gekomen bent. Vooral voor buitenlanders is zoveel diversiteit op zo n klein eiland onvoorstelbaar. 4 How to tell a territory? Many people know how beautiful this area is, Joop Mulder says, but few of them realise it was created by man. Mulder, who is the founder and artistic director of the Oerol festival, is referring to the Wadden Sea in the North of the Netherlands that was declared world heritage by Unesco in The Wadden Sea comprises eight islands that belong to the Netherlands and, further eastwards, 42 others that belong to Germany and Denmark. The island where we are today, Terschelling, is the place where Mulder started as a bar man, 33 years ago, to organise music and street theatre in and around his bar it was the first step towards Oerol, now one of the leading location theatre festivals in the world. Over the years, theatre bum Mulder became more and more interested in the stage, in his case the island of Terschelling and its unique landscape. What if the location stopped being a décor and started being the main actor, the arts becoming a means for us to look at nature in a new way? This is the starting point for Sense of Place, a project that Mulder wants to develop over the next few years. Designed landscape It is a unique project that aims to redefine man s relationship with nature. Do we really look at it, do we know it, understand it? What part of the landscape was created by nature and what part by man? Terschelling is arguably the best place on earth for such an investigation, since the island was completely redesigned by man, leading to an almost absurd diversity of landscapes: walking on the beaches of the North part of the island, one feels like Robinson Crusoe, walking a little inwards towards the dunes, it feels like Southern France, walking a little further, all of a sudden, we are in the midst of blooming meadows and cows, as if the sea were miles away. A little UK further again, forests make you feel you have travelled for many hours to a whole different part of a country.

6 Bernard Renoux Site visit Nollekes /FAI-AR Site visit Nollekes /FAI-AR Via cultural landscape development kan je in een gebied uitdrukking geven aan de verbondenheid van mensen. Daarvoor moet je visie en toekomstontwikkelingen verbinden aan wat mensen beweegt en roert: waarden ontdekken en waarden blootleggen die er toe doen. Through cultural landscape development you can express the solidarity of people with a place. Vision and future developments need to be connected to what moves and stirs people: explore and reveal values that matter.

7 REPORT OF Oerol Seminar Sense of Place - June Dit jaar trekt Pannenland de aandacht van Oerol-gangers: 4000 Franse dakpannen in het zand. Ze staan rechtop in een cirkel, maar er zitten ook rechte lijnen in. Pannenland is niet alleen mooi, maar geeft ook inzicht in hoe duinen worden gevormd. Het zand rondom de pannen lijkt op een miniatuurlandschap. Als je een foto neemt van boven, ziet het eruit als een abstract schilderij. Je ziet hoe de wind lijnen en contouren vormt rondom de tegels, in oneindige variaties. Bruno Doedens, de landschapsarchitect die verantwoordelijk is voor het project, toont de foto s tijdens zijn verhaal over Pannenland: het is een van de hoogtepunten van het Sense of Place seminar, twee dagen voor Oerol Culturele interventie Architecten, kunstenaars, curatoren, acteurs, ambtenaren van Rijkswaterstaat en Staatsbosbeheer: ze zijn niet gewend naar elkaar te luisteren, maar dat is wel Mulders doel in dit seminar. Hij wil landschapsontwikkeling combineren met een cultureel besef, de dynamiek tussen natuurlijke en culturele elementen binnen een landschap zichtbaar maken voor een groot publiek, en wel door middel van beeldende en uitvoerende kunst. Het is een pioniersplan dat creatieve kortsluiting moet veroorzaken een idee dat tot nieuwe ideeën en oplossingen kan leiden. Niemand weet wat er uit gaan komen. Het is een sprong in het diepe, en dat is precies wat Mulder leuk vindt. Het idee van Sense of Place is om belangrijke investeringen in het landschap en die komen eraan, nu de Wadden Unesco-erfgoed zijn te koppelen aan een zogenaamde culturele interventie, een bijbehorend plan dat een impuls geeft aan cultuurtoerisme en daarmee de economie van de Wadden. En dat betekent niet zo maar een dijk ergens neerkwakken omdat het op die plek nodig is, maar een bijzondere dijk bouwen, en zijn innovatieve kracht laten zien aan het publiek. Over vijf jaar wil Mulder dat Sense of Place zich ontwikkeld heeft tot een openluchttentoonstelling van ongekende omvang, met de allerbeste landschapskunst, verspreid over het gehele Waddengebied en de Noordelijke kust van Friesland. Het kan een hoofdattractie worden van Leeuwarden Culturele Hoofdstad een race die in september is beslist, met Eindhoven en Maastricht als concurrenten. Sense of Place is al begonnen en Mulder gaat er sowieso mee door. Met Leeuwarden als Culturele Hoofdstad in 2018 kan dat hoogstens de schaal en snelheid van het project kunnen veranderen. Maar het begint met het verbinden van de mensen zoals die tijdens het seminar bijeen zijn. NL 6 During this year s edition of Oerol, a work of land art called Pannenland, Land of Tiles, strikes visitors: nearly French roof tiles on the beach, standing upright in the sand, in a huge formation. It is a circle, but there are many straight lines in it, too. Pannenland is not only beautiful, it also shows us how dunes are shaped by nature: the sand around the tiles is a miniature landscape. When you make a photo of it from the top, it looks like an abstract painting. You see how the wind painted with sand around the tiles, in endless variations. Bruno Doedens, the landscape architect who created the project, shows these photos during his talk on Pannenland: it is one of the highlights of the Sense of Place seminar, two days before the opening event of Oerol Cultural intervention Architects, artists, curators, actors, people working for the local and national institutions managing the landscape: they are not used to listening to each other. This, however, is Mulder s objective in his Sense of Place seminar: combining landscape development with a cultural awareness, making it visible to a large audience, using arts and performances to draw attention to the landscape. It is a pioneer project, aiming to provoke creative short-circuits and ideas for new solutions. Nobody knows what will come out. It is a bet. And that is exactly what Mulder likes about it. The idea of Sense of Place is to pair each important investment in the landscape with a cultural intervention and its implications for cultural tourism, attracting new audiences to the region and giving extra economic impulses to the area. It is a master plan : not to build a dike just because it is necessary, but to build a dike in an innovative way and show it. In five years time, Mulder wants to present an unprecedented open-air exhibition with the finest works of land art, scattered all around the Wadden Sea area and the Northern coast of Fryslân, the province that is closest to the islands. It would be a main attraction in the programme of Leeuwarden-Ljouwert 2018, Fryslân s capital that achieved the title of European Capital of Culture. Having new eyes Sense of Place has already started. And Mulder will go on with it anyway. Now that Leeuwarden 2018 achieved the title, only the scale and speed of the project might change. And no matter what, it all starts with connecting these people who are here today. UK The real voyage of discovery consists not in seeking new landscapes but in having new eyes. With this quote by Marcel Proust, curator Tracy Metz, a writer and journalist, kicks off the two-day seminar.

8 We moeten op zoek naar de koppeling tussen natuurontwikkeling, recreatie, behoud en versterking van cultuurhistorie en andere aanwezige opgaven binnen het Waddengebied: een interdisciplinaire begeleiding van ruimtelijke veranderingen. Daarmee maak je het bijzondere karakter van het gebied zichtbaar. En dat jaagt het toerisme aan! Search for the link between nature, recreation, conservation and enhancement of cultural history and other issues within the Wadden Sea area: an interdisciplinary approach to spatial changes. It visualizes the special character of the area. And that will promote tourism! Introduction Pannenland/Zandlab by Bruno Doedens Results of workshop by Dingeman Deijs and Steven Delva

9 REPORT OF Oerol Seminar Sense of Place - June Kijken met nieuwe ogen De echte ontdekkingsreis is niet de zoektocht naar nieuwe landschappen maar het vinden van nieuwe ogen. Met deze quote van Marcel Proust geeft Tracy Metz, schrijver en journalist, de aftrap voor het tweedaagse seminar. In Estuaire, Voyage à Nantes, vertelt curator David Moinard, werd kunst ingezet om het landschap rond de riviermonding tussen Nantes en Saint- Nazaire nieuw leven in te blazen. Moinard stelde zichzelf daarbij de vraag: Hoe vertel je een landschap? Het idee was niet om kunst te kopen en in het landschap neerzetten. Kunstenaars werden uitgenodigd om zich te laten inspireren door het landschap en site-specific werk te maken. Moinard laat een aantal fraaie kunstwerken en observatoria zien die inmiddels vele bezoekers trekken voor een reis langs de zestig kilometer tussen Nantes en de Atlantische kust. De promotiefilm van Estuaire is niet gemaakt door een reclamebureau maar door een kunstenaar: geen gelikte campagne dus, maar een arty filmpje van vijftien minuten over een jongeman in een wit pak met een rood surfboard die de rivier afglijdt door een surrealistisch landschap vol bizarre taferelen; een smeltende boot, een huis bovenop een brede, voormalige fabrieksschoorsteen (je kunt er slapen, maar het is altijd volgeboekt), een fontein die gaat spuiten als je op het bankje ervóór gaat zitten, en een lichtinstallatie die voorspelt welk weer het over vier uur wordt. De stad Nantes werkt nu aan permanente boottochtjes en een bijbehorende GPS voor toeristen. Uiteraard een kunstzinnige GPS, laat dat maar aan de Fransen over. Multidisciplinaire synergie Hoe inspirerend Estuaire ook mag zijn, Mulder wil wat anders: niet zomaar een mooie openluchttentoonstelling, maar een synergie tussen landschapsarchitecten, kunstenaars en instituten waarbij landschapsontwikkeling en kunst zich vermengen. Het functionele combineren met schoonheid door een interdisciplinaire methode, dat heeft hij voor ogen. Een dijk, en zelfs een snelweg, kan in de ogen van Mulder net zo interessant zijn als een standbeeld. Daan Roosegaarde is een specialist in het combineren van technologie en kunst. Hij noemt zichzelf een hippie with a business plan. Hij werkt op dit moment, vertelt hij in zijn presentatie, aan een snelwegproject met de naam the intelligent highway. Waarom zou je strepen op het asfalt niet in een verfsoort schilderen dat zich overdag met zonne-energie kan opladen, zodat die strepen s NL nachts kunnen functioneren als snelweglichten? En waarom zou je geen speciale strook kunnen maken voor elektrische auto s, die zich daar kunnen opladen terwijl ze rijden? 8 In Estuaire, Voyage à Nantes, as curator David Moinard explains, art was used to revitalise the landscape around the estuary between Nantes and Saint-Nazaire. Moinard asked himself: How to tell a territory? The concept was not to buy art and put it in the landscape, but to invite artists and have them make sitespecific work. Moinard shows some beautiful works of art and observatories that now attract many visitors to this part of the area, who make a trip along the 60 km that separate the city of Nantes from the Atlantic coast. A melting boat, a house on top of a large, old factory chimney (you can spend the night there, but it is always fully booked), a fountain that spouts when you sit down on a bench in front of it. A light installation that predicts what the weather will be like in four hours. A film was made to promote the project and this was done, also, by an artist: no cheesy promotion video, but an arty 15 m film about a guy in a white suit with a red surfboard who moves along the river in a surreal landscape full of surprises. The city now works on permanent boat trips and a creatively designed GPS for tourists. No, no normal GPS. An arty one. Of course. So French. Multidisciplinair synergy However inspiring Estuaire might be, Mulder wants something else: not just a beautiful open air art exhibition curated by a guy like Moinard, but a synergy between landscape architects, artists, institutions and so on that combines landscape interventions with art. It is an interdisciplinary approach that combines the functional with the beautiful. A dyke can be just as interesting as a sculpture, in Mulder s eyes. Perhaps even a highway? Dutch artist Daan Roosegaarde specializes in combining technology and art. He calls himself a hippie with a business plan. He is now working, as he tells in his presentation, on a highway project called the intelligent highway. Why wouldn t lines on the asphalt be painted in a material that can charge itself with solar energy during the day, so that it glows at night, making traditional highway lights superfluous? Why wouldn t you make a special lane for electric cars that charge themselves with this solar energy while driving? Roosegaarde agrees with Moinard, who stated earlier that for decades, landscape architecture was all about giving space to cars. Now it is about How can we make sustainable UK landscapes?, Roosegaarde says. But some people say Yes, but.... This is why Roosegaarde made a chair called the yes, but chair.

10 Participants of the workshop of Cees van der Veeken and Mindert de Vries (LOLA + Deltares) Het zichtbaar maken van landschappelijke processen e.d. kan de identiteit van het Waddengebied versterken. Het is onze taak als landschapsarchitect om de bezoeker uit te dagen het gebied in te trekken en het landschap te laten willen begrijpen. The visualization of landscape processes etc. can strengthen the identity of the Wadden Sea area. As landscape architects, it is our job to challenge visitors to start exploring the area and understanding the landscape.

11 REPORT OF Oerol Seminar Sense of Place - June Roosegaarde stelt dat landschapsarchitectuur vroeger vooral alle ruimte gaf aan de auto s. Maar volgens Roosegaarde is nu de vraag: hoe kunnen we landschappen duurzaam maken? Sommige mensen zullen altijd zeggen: Ja, maar.. Roosegaarde heeft daar iets op bedacht: de yes, but - stoel, die een zachte elektrische schok geeft als iemand yes, but zegt. Het is typerend voor zijn instelling: ga niet meteen barricades opwerpen als iemand een goed idee heeft. Veel van zijn werk, zegt Roosegaarde, heeft te maken met mensen uit hun comfort zone trekken. Poëzie in technologie Roosegaarde werd beroemd door zijn werk met materialen die reageren op lichaamstemperatuur. Een jurk, bijvoorbeeld, of zijn Lotus Dome, een levend object gemaakt van honderden superlichte aluminiumbloemen. Lotus Dome wierp lichtpatronen op de fresco s van een kerk in Lille, en lichtte daarmee details uit die nog nooit iemand waren opgevallen. Roosegaarde noemt dit schouwspel Hide to show. Bringing out poetry in technology is een andere scherpe zinsnede; Roosegaarde lijkt altijd een oneliner paraat te hebben voor zijn uitzonderlijke projecten. Hij maakte ook Duin4.2 in Rotterdam, een interactief kunstwerk in de publieke ruimte. Duin4.2 ziet eruit als een duinlandschap en is gemaakt van honderden ledlampen met sensoren die reageren op voorbijgangers. Dit kunstwerk aan de Maas laat mensen op een andere manier naar hun landschap kijken. Het is het bewijs van hoe kunst een plek kan veranderen. Roosegaarde wil mensen nieuwe ogen geven. We moeten achter ons scherm vandaan, opnieuw met het landschap verbonden worden. Maar hoe? Roosegaarde s suggestie: Think big start small. Nieuw leven bieden Een plek veranderen, dat heeft Ruud Reutelingsperger van het Rotterdamse Observatorium, gedaan in Vitrolles een naoorlogs stadje in de buurt van Marseille. Observatorium is gespecialiseerd in kunst in de openbare ruimte, en ging aan de slag in Vitrolles, volgens sommigen de lelijkste stad van Frankrijk en bevolkt met Front National-stemmers. De stad miste een hart, dat vond ook de burgemeester, die Observatorium daarom vroeg om culturele interventies te doen op het stadhuisplein. Want zelfs daar, waar normaal in elke Franse stad wel iets gebeurde, ontbrak elk leven. Samen met Fai-Ar, een straattheatergezelschap, maakte Observatorium mobiele tuinen. Ze sliepen op het plein, organiseerden sportieve activiteiten, ze deden ze onderzoek in de stad en maakten gekke sculpturen. Tenslotte NL presenteerde Observatorium enkele ideeën aan de burgemeester, die al die creativiteit in zijn stad geweldig vond en hen vroeg snel terug te komen. 10 It releases a small electric shock when somebody says yes, but. It is typical of his attitude, he claims: do not be reluctant when somebody has a good idea. To Roosegaarde, much of his work feels like getting people out of their comfort zone. Poetry in technology Roosegaarde is famous for his works based on material that reacts to body temperature: a dress, for example. Or his Lotus Dome, a living dome made out of hundreds of ultra-light aluminum flowers. Lotus Dome created patterns of light in a church in Lille, revealing details in the beautiful frescos that were always there but never noticed. Hide to show, says Roosegaarde, who always seems to have a one-liner at hand. Bringing out poetry in technology, is another one. He also made Duin4.2 in Rotterdam, an interactive artwork in the public space. It looks like a dune landscape and is made of hundred of led lights with sensors that react to people moving in front of it. This work along the river Maas in Rotterdam made people relate differently to their landscape. It shows how a work of art can change a place. Roosegaarde likes the idea of bringing new eyes to people. We should get away from our screen. It is important to connect people with their landscape (again). That is true. But how? Roosegaarde s suggestion: Think big start small. Offering new life Changing a place is what Ruud Reutelingsperger of Rotterdam-based artist group Observatorium (specialized in art in public space) did in Vitrolles - a small, post-war city near Marseille. Some would call Vitrolles the ugliest place in France and its inhabitants include many extreme-right voters. The city asked Observatorium to do cultural interventions in Vitrolles because, they admitted, it lacked a heart. Even the square in front of the town hall, usually the beating heart of a French city, was completely empty of life. Together with Fai-Ar, a street arts group, Observatorium made mobile gardens, slept on the square, organised sports activities, made crazy sculptures and did research in the city. Finally, they presented some ideas to the mayor, who loved all the life and creativity they brought about in his town and asked them to come back. On a different note, Cal-Earth builds houses with sand bags. A guy with a beard, Hooman Fazly Californian style, very relaxed, well-tanned explains how UK it works, standing next to a half-ready igloo of sand bags on one of Terschelling s wide beaches. Yes, of course, this feels like back to the seventies, and indeed Cal-Earth was founded by a believer,

12 Workshop by Arjan Berkhuysen (Waddenvereniging)

13 REPORT OF Oerol Seminar Sense of Place - June Een andere innovator is Cal-Earth. Deze Amerikaanse organisatie bouwt huizen met zandzakken. Hooman Fazly is een jonge vent; Californian style, relaxed, gebruind en bebaard. Hij vertelt wat Cal-Earth doet, terwijl naast hem een soort iglo van zandzakken in elkaar gezet wordt op een van Terschellings brede stranden. Ja, natuurlijk, dit voelt als back to the seventies, en inderdaad is Cal-Earth opgericht door een believer, de Iraans-Amerikaanse architect Nader Khalili ( ), in de zeventiger jaren. Maar nu zijn er technieken die van deze manier van bouwen een realistisch alternatief maken, zowel in het Westen als in landen als Sri Lanka of Bangladesh waar mensen op deze manier hun eigen huizen kunnen bouwen. Bij een ramp kan deze methode helpen, zegt de bebaarde man van Cal-Earth. Het grootste probleem in het Westen is dat het zo veel tijd kost om een huis zo te bouwen. En tijd is geld, bij ons. Voor de zandiglo op Terschelling werkt Cal-Earth samen met Rijkswaterstaat. Janneke van Berlo van Rijkswaterstaat, gespecialiseerd in kustbeleid, legt uit dat traditionele strandhuizen het strand beschadigen. Daarom is het goed over alternatieven na te denken. Ze vertelt ook welke gigantische hoeveelheden zand de overheid jaarlijks gebruikt om stranden op te hogen en te zorgen dat het land niet krimpt. Landschap zelf als kunst Landschapskunst voelt voor velen als een seventies - ding. Maakt het nu haar comeback? Ja, zegt Tracy Metz. In elk geval de landschapsarchitectuur, daar is opnieuw behoefte aan vanwege de huidige focus op het milieu en duurzaamheid, biodiversiteit en landschapsproblematiek. Hoe zal Sense of Place er uiteindelijk uitzien? Mulder: Een beetje als Estuaire maar dan anders, het landschap zelf zal ook kunst worden. Maar dat is pas over vijf jaar. We moeten hier beginnen: eerst eens kijken wat we met dat landschap kunnen doen. Ik wil de Wadden gebruiken als een voorbeeld van good practice op dit gebied. We moeten de mindset veranderen, niet alleen bij onszelf, maar in heel Nederland. En misschien ook wel in de rest van de wereld. De eerder genoemde Bruno Doedens vertelt op de tweede dag van het seminar over zijn Pannenland. Het is het tweede project in een serie: in 2006 maakte Doedens een grote zandsculptuur, de Jaarringen, die bestond uit 25 ringen die de groei van het Oerolfestival symboliseerden. Het duurde zes maanden voordat de wind de ringen had uitgewist. Dit jaar creëerde Doedens Pannenland met 3772 dakpannen. Bruno stelt dat er een gapend gat is tussen landschapsinterventies door organisaties en de reacties van de bevolking. We hebben NL nieuwe strategieën en energie nodig. Cultuur kan daarbij een rol spelen, het gat vullen door te laten zien wat er gebeurt in het landschap. 12 the Iranian-American architect Nader Khalili ( ), in the seventies. But today, new technologies are available to make this way of building a realistic alternative, both in the Western world and in places like Sri Lanka or Bangladesh where people could build their own houses like this. It can help, the Cal-Earth guy says, as a form of disaster relief. The biggest problem in the West is that it takes so much time, and time is money, here. What s the link? Well, Janneke van Berlo, beach specialist for the Dutch government explains, conventionally built beach houses damage the beach. It is good to think about alternatives. She reminds us how much sand the Dutch government supplies annually to, basically, make sure that the Netherlands don t shrink. It s a lot. Landscape itself as art So, can we speak of a come-back of land art? To many, it feels like this seventies thing, but is it coming back? Yes, Tracy Metz says. At least there is a come-back of landscape architecture. Because of the rising awareness of sustainability, biodiversity and landscape issues. And what will Sense of Place eventually look like? Mulder: It will be a little like Estuaire but different, also with the landscape itself as art. But that will be in five years. We have to start here. First see what we can do with the landscape. I want to use the Wadden as a laboratory for good practices in this field. Changing the mindset, not only for us, but for the whole of the Netherlands. And perhaps even for the world. The next day, Bruno Doedens talks about his Pannenland, Land of Tiles. It is the second project in a series: in 2006, Doedens made a huge sand sculpture inspired by a tree s growth rings. It was called Jaarringen, Growth Rings, and consisted of 25 rings symbolising the growth of the Oerol festival that celebrated its 25th anniversary that year. It took six months for the wind to erase the rings. This year, Doedens created Pannenland with 3772 roof tiles. Bruno states there is this huge gap between landscape interventions by organisations and the reactions of people. New strategies and energy are necessary. Culture can play a role, help solve this problem by showing and recognizing what is going on in a landscape. UK der Veeken of Lola landscape architects says. It is a Old functions, new ideas and forms The word landscape comes from the arts, Cees van framed landscape.

14 Freshly fried fish at dinner location Wrakkenmuseum Daan Roosegaarde and Joop Mulder

15 REPORT OF Oerol Seminar Sense of Place - June Aloude functies, nieuwe ideeën en vormen Het woord landschap stamt uit de kunsten, zegt Cees van der Veeken van Lola Landschapsarchitecten. Een landschap is geframed, gekaderd door de mens. Hij werkt momenteel aan een oesterrif als kustbescherming en een soft dyke tussen Amsterdam en Hoorn. Dit zogenaamde Oesterdam 2014 project en andere groene oplossingen hebben volgens Van der Veeken de toekomst. De middag staat in het teken van dijken. Hoe kunnen we dijken bouwen op nieuwe manieren? Er is een workshop van architect Dingeman Deijs en landschapsarchitect Steven Delva. Zij spreken graag in wilde concepten zoals een intelligente dijk (een dijk die reageert op eb en vloed), een opblaasbare dijk of balloon dyke, een waterdijk. De Nederlanders zijn beroemd om hun dijkingenieurs maar de creativiteit was met de jaren een beetje weggezakt, totdat het dijkbeheer in 2010 gedecentraliseerd werd, wat leidde tot een golf aan nieuwe dijkontwerpen, omdat nu andere soorten dijken gebouwd kunnen worden. Dingeman Deijs en Delva leggen uit hoe nieuwe soorten dijken niet alleen de golven breken, maar ook sociaal-culturele en recreatieve doeleinden hebben. Een zachte dijk, bijvoorbeeld, breekt de golven op een geleidelijke manier. Het is duurzamer en biedt betere mogelijkheden zoals recreatie en festivals. Duitsland en Denemarken hebben al zachte dijken in hun Waddengebieden, dijken van klei, maar in Nederland is het concept nieuw. De opdracht van de workshop is een nieuw kunstwerk te bedenken om een natuurlijk proces te creëren voor een duurzaam en flexibel dijksysteem. Dat leidt tot een aantal wilde ideeën. Waarom niet alle bewoners van een eiland als Terschelling eraf halen en de bewoners op pieren of steigers zetten, en de natuur zijn gang laten gaan? Of: een verplaatsbare, of een drijvende dijk? Joop Mulder vertelt de deelnemers aan de workshop over een studente van de Rietveldacademie die het plan heeft bedacht om een dijk te maken in de vorm van een vrouwenlichaam. Een dijk van een vrouw! Wie weet, misschien wordt dat over een paar jaar wel realiteit? Het doet fans van landschapskunst denken aan het werk van Robert Smithson, die in 1973 bij een vliegtuigongeluk om het leven kwam, en van wie Mulder een bewonderaar is. Tastbare verbondenheid De workshop wordt ook bijgewoond door een man van de gemeente Terschelling. Hij hoeft niet opnieuw met zijn landschap verbonden te worden. Elke avond, zegt hij, zit ik op een bankje bij de zee te kijken naar hoe het NL licht verandert. Na twee intensieve dagen nemen de deelnemers van het Sense of Place seminar de boot terug naar Harlingen. Er is iets in hun hoofd veranderd. Ze denken aan Tracy 14 He is currently working on an oyster reef as shore protection and a soft dike between Amsterdam and Hoorn. This so-called Oesterdam 2014 project and other green, soft solutions have the future, in their eyes. During the afternoon, it s about dykes. How to build dykes in new ways? A workshop is hosted by architect Dingeman Deijs and landscape architect Steven Delva. They like to speak about wild concepts such as an intelligent dyke (that reacts to sea level rise), a balloon dyke, a water dyke or even an inflatable dyke. The Dutch are famous for their dyke engineers but over the years, creativity has somewhat diminished, until three years ago the government decided to decentralize the process, which has lead to a new wave in dyke engineering, sparkling with originality. These young architects explain how new kinds of dykes can break the waves while being fully integrated in the landscape and its social, cultural and recreational uses. A soft dyke, for example, breaks the waves in a gradual way. It is more sustainable and offers better options for cultural interventions. Also, it is original. It s fun. Germany and Denmark already use soft dykes in their Wadden areas, dykes made of clay. The question for the workshop is to think of a new piece of art, to create a natural process for a flexible and sustainable dike system. Some crazy ideas are launched. Why not evacuate an island like Terschelling, have the people live on piers or floating islands around it, and let nature take its course again? Or: how about a moveable dyke, a floating dyke? Joop Mulder tells participants in the workshop he once knew this art student who had the idea to make a dyke in the shape of woman s body. Who knows, in a few years it might come true. Of course, this reminds land art fans of the work of Robert Smithson, the land artist who died in 1973 and whom Mulder highly admires. Tangible reconnection The workshop is attended by a man who works for the Terschelling municipality. He does not need to be reconnected to his landscape. Each night, he says, I sit down on a bench and watch the sea, watch how the light changes. After two intensive days, participants in the Sense of Place seminar took the boat back to Harlingen. In all UK of their heads, something had changed. They thought of Tracy Metz introductory talk, when she quoted Proust: The true voyage of discovery is finding new eyes.

16 De vraag die voor mij wel interessant blijft, is hoe je kunst en opvattingen over kunst op een goede manier kunt laten meewegen in besluitvorming bij landschapsontwikkeling/landschapsinpassing samen met factoren gericht op techniek, wetenschap etc.. The question remains interesting to me how art and ideas about art can be taken into account in a good way in decision-making in landscape development / landscape integration with factors focused on engineering, science etc. Site visit Huize Zanders/Cal-Earth Robert Gordon Bowman explaining the Cal-Earth project with Rijkswaterstaat

17 REPORT OF Oerol Seminar Sense of Place - June Metz introductie op het seminar, toen ze Proust citeerde: De echte ontdekkingsreis is het vinden van nieuwe ogen. Maar het is pas de volgende dag dat de combinatie van landschapskunst en performance art of theater echt tastbaar wordt. Tijdens de openingsavond van Oerol ziet de groep genodigden als eerste de nieuwe voorstelling van het Franse gezelschap Le Collectif Bistaki. Samen met Joop Mulder hebben ze een speciale versie van hun dakpanvoorstelling gemaakt, aangepast op het landschap van Terschelling. Het begint midden in het bos, bij een open plek, vanwaar de acteurs de duinen inlopen, de karakteristieke Franse dakpannen achter zich aan trekkend als hondjes. Het publiek volgt ze door het bos, waar Japanse bankjes, oosterse tempels en andere constructies van dakpannen en stukjes dakpan een verhaal over cultuur en beschaving vertellen. Het lijkt wel een sprookjesbos, zegt iemand. Apotheose De acteurs maken vreemde bewegingen en geluiden in het bos; ze beeldden een culturen uit waar niemand van gehoord heeft: een verhaal over cultuur, midden in de natuur. De groep loopt verder, totdat ze bij een duin komt waar een van de acteurs, met een tas op zijn hoofd, piano speelt. Drie van zijn collega s staan er majestueus bij in lange jassen. Het is raar, maar schitterend. De zon gaat onder, je kan de zachte zeewind voelen, het is vredig en vreemd. Iedereen is stil en zit op zijn knieën in het gras. En verder gaat het gezelschap, richting de zee. Vlak voor de laatste rij duinen is er een dansvoorstelling, waarbij de dakpannen in geometrische formaties met de dansers meebewegen. Ondertussen ziet het publiek in de verte een processie van andere acteurs die dakpannen rechtop in hun kraag achter hun hoofd hebben gestoken. Ze bewegen als een silhouet aan de horizon. Tenslotte lopen we over de duinen naar het strand, waar de dakpannen van Bruno Doedens nog meer indruk maken dan de dag daarvoor, toen de deelnemers van het seminar er overdag kwamen kijken. De zon is bijna onder en de lucht ziet eruit als een schilderij van Dalí, het strand lijkt op een eindeloze woestijn. Een laatste performance op het strand vormt de apotheose van een drie uur durende ervaring in situ, op de grens van kunst en natuur. Over vijf jaar komen we terug om te zien hoe Mulders plan heeft uitgepakt. En, afgaand op het enthousiasme van alle deelnemers aan het seminar: tegen die tijd is Sense of Place waarschijnlijk groot geworden. NL 16 However, it was only the next day that one could see how the combination of land art and performance really turns out. During the opening night of the Oerol festival, a group of VIPs were the first to see a new show by the French theatre group Le Collectif Bistaki. Together with Joop Mulder, they had prepared a special edition of their avant-garde roof tile performance for Oerol. The performance started in the middle of the forest, at an open spot, from where the actors walked away into the dunes, pulling the characteristic French roof tiles behind them like dogs on a string. The audience followed them through the woods, where Japanese benches, oriental temples and other constructions made of tiles and pieces of tiles told a story about civilisation. It feels like a fairy tale forest, some said. Apotheosis Actors of Bistaki did strange acts in the woods, suggesting mysterious cultures and habits. A story about culture, in the middle of nature. And on it went, until the group arrived at a small dune where one of the actors, with a handbag on his head, was playing the piano. Three of his colleagues were just standing there. It was weird but great. The sun was setting, one could feel the soft wind coming from the sea, it was peaceful and strange. Everybody was silent, sitting on their knees in the dune grass. On it went, seawards. Just behind the beach: a dance performance, in which the tiles formed geometrical compositions and moved with the dancers in rhythmic ways. Meanwhile, one could see other actors with tiles behind their heads walking in a procession on the tops of the dunes, in the background, which was even more beautiful than the show in the foreground. Then, the group moved over the dunes towards the beach, where Pannenland was even more impressive than it had been during the day, during the Sense of Place seminar. The sun had almost set and the skies were like a Dali-painting while the beach seemed like an endless desert. A last performance on the beach was the apotheosis of a three-hour experience in situ, at the intersection of arts and nature. Everybody was pretty euphoric. In five years time, we ll be back to see how Mulder s little plan has worked out. Probably, by that time, it will be big. UK

18 CONCLUSIE Dit tweedaagse seminar over culturele landschapsontwikkeling vond plaats in juni De reden voor Oerol om het seminar te organiseren was meervoudig. De Unesco heeft het Waddengebied uitgeroepen tot Werelderfgoed. Instanties als Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer en het Waterschap investeren in het Waddengebied in het kader van kustbeheer, pionieren in het landschap, natuurontwikkeling of het terugbrengen van historisch landschap. Hoe kunnen we van alle ontwikkelingen in het landschap een tocht maken, een reis door dat bijzondere Waddenlandschap? De intentie van het seminar was om alle initiatieven bij elkaar te brengen en de boodschap mee te geven elkaar op te zoeken en bij kweldervorming, terpen, zachte dijken, zandsuppletie - overal waar we de mensenhand in terug vinden - activiteiten te koppelen aan kunstenaars en landschapsarchitecten. Op die manier kunnen we het landschap versterken. En door de aantrekkingskracht die dat bewerkstelligt, zorgt dit culturele toeristisch product voor een nieuwe economische impuls. De onderlinge koppeling zorgt ervoor dat de investeringen niet alleen natuurontwikkeling en veiligheid stimuleren, maar de samenleving er een bijzondere gebeurtenis bij krijgt. En die veroorzaakt een belangrijke nieuwe economische impuls voor het Noorden, vooral ook voor de kust van Noord Fryslân en Groningen. Vanuit deze intentie waren de deelnemers een bijzonder gemixt gezelschap. Wetenschappers, ontwikkelaars, ambtenaren en politici, kunstenaars en architecten, internationale curators en organisatoren waren uitgenodigd om gezamenlijk te kijken naar de mogelijkheden van het Waddengebied om met cultuur en natuur een bijzondere toegevoegde waarde te bewerkstelligen aan het landschap. De evaluatie door de deelnemers gaf aan dat deze eerste aanzet bijzonder werd gewaardeerd en ook direct aanleiding gaf elkaar buiten het seminar om op te zoeken. De opzet om het seminar een innovatief beginpunt te laten zijn voor nieuwe samenwerkingsverbanden in de combinatie van landschapsbescherming, landschapsonderzoek, economische en culturele landschapsontwikkeling in de Wadden, is geslaagd. Een herhaling van het seminar wordt door de deelnemers op prijs gesteld, met als aanbeveling om volgende keer de focus en de doelen van het seminar aan te scherpen en verder te concretiseren. In totaal 62 professionals werkzaam op dit snijvlak namen deel aan het seminar. WHO s WHO Joop Mulder Joop Mulder is the founder and creative director of the festival Oerol. He started the festival in 1982 and developed the festival from street theatre to a multi-disciplinairy site specific festival with the island as a stage. He is the pusher of the cultural landscape development in the world heritage area the Wadden. Tracy Metz Tracy Metz, journalist and writer, was the guest curator of this first edition of the Oerol seminar Sense of Place. She writes for the newspaper NRC Handelsblad and the weekly magazine De Groene Amsterdammer (in which she also published an report on the seminar). She is an international correspondent for the American publication Architectural Record and a visiting fellow at Harvard s Graduate School of Design. Her most recent book, now in its fourth printing within a year, is Sweet&Salt: Water and the Dutch. Studio Daan Roosegaarde: Daan Roosegaarde Keynote speaker and artist-entrepreneur Daan Roosegaarde, artist, architect and social designer, has studios in Rotterdam and Shanghai. He received international acclaim for various designs that respond to human interaction. With infrastructure developer Heijmans he is now developing smart highways, interactive and sustainable roads. His lecture dealt with interactive landscapes. He pulls technology out of the screen and integrates it into the real world. He recently signed an agreement with Oerol to work together on a longterm landscape art project. David Moinard Keynote speaker David Moinard is an artistic advisor and curator and head of artistic programming for both Le Lieu Unique and Estuaire. Estuaire Nantes <>Saint-Nazaire is an artistic event which took place along the river Loire in 2007, 2009 and International artists created temporary and permanent site-specific artworks and installations along 120 kilometers of the riverbanks. This open air museum gives the estuary a striking identity. In his talk David discussed its background and process and the way the artworks have been integrated and maintained in the natural and human environment. Observatorium: Ruud Reutelingsperger A co-founder of the artists collective Observatorium for public art with a strong participatory element at urban and rural locations, based on 3 elements: learning by doing, design what is already there and building by listening. The lecture focussed on the project with FAI-AR, the Advanced Itinerant Learning Programme for Street Arts in Marseille, Cultural Capital It investigated how to bring life to a seemingly dead space on Terschelling, the Nollekes, an open-air amphitheater on top of the former trash dump, a man-made mountain in the midst of nature. Cal-Earth: Hooman Fazly and Robert Gordon Bowman with Rijkswaterstaat Cal-Earth - California Institute of Earth Art and Architecture - creates environmentally oriented arts and architecture, e.g. shelter for the world s homeless for the United Nations, based on the principle that houses are easily constructed by unskilled labor using local earth, forms and colors. The lecture gave an insight in their philosophy and was combined with a presentation by Rijkswaterstaat on dynamic coastal management and innovations in building along the Dutch beaches. It included an excursion to the sand construction on the beach.

19 CONCLUSION This two-day seminar on cultural landscape development took place in June The reason for Oerol to organize the seminar was multiple. declared the Wadden area a World Heritage site. Bodies as Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer and Waterschap are investing in the Wadden Sea area in the context of nature, coastal management, pioneering in the landscape or bringing back historic landscape. How can we make these developments in the landscape into a voyage through that particular Wadden Landscape? The intention of the seminar was to bring all the initiatives together and to give the message to look each other up, everywhere we develop activities in this landscape, to link these at artists and landscape architects. That way we can enhance the landscape. And by making this landscape more attractive, this cultural tourist product provides a new economic boost. The interconnection ensures not only to stimulate investments in safety and nature, but there is a special event to get for society. And this creates a major new economic boost for the North, especially off the coast of North Friesland and Groningen. Due to the intention of the seminar, the participants were a very mixed group. Scientists, developers, government officials and politicians, artists and architects, international curators and organizers were invited to jointly look into the possibilities of the Wadden area to bring added value to the landscape through culture. The evaluation by the participants indicated that this first step was highly appreciated and also gave reason to continue these new contacts after the seminar. The goal of the seminar - to be a starting point for innovative new partnerships in the combination of landscape protection, landscape research, economic and cultural landscape development in the Wadden Sea - was reached. A replay of the seminar is appreciated by the participants, with the recommendation next time to strengthen and further materialize the focus and goals of the seminar. A total of 62 professionals working in this cutting edge participated in the seminar. Getting a sense of the place: Jeroen van Westen Jeroen van Westen, landscape artist, has been the driving artistic force behind many projects on land transformation and rehabilitation, on sites like the highway A20 in Rotterdam, ghost town Matfield Green (Kansas, USA) and stepwells (Gujarat, India). A landscape is a web of natural, geological, historical, temporal and cultural relationships. The talk focussed on the project Tussentonen, literally In-between tones, which dealt with the transformation of 450 hectares of reclaimed agricultural land into an area for wet nature. LOLA + Deltares: Cees van der Veeken and Mindert de Vries Landscape architect Cees van der Veeken and eco-engineering specialist Minder de Vries focussed in their workshop on the future of a 9 kilometre manmade sand dike built on on Terschelling in the 1930 s in order to reclaim land. This never happened, and the site the Boschplaat - is now a famous nature area. The dike has grown since, and protects the area, however it also blocks the natural dynamics of the Boschplaat. Participants were asked to reflect and help design Terschelling s new approach to water safety and nature preservation. Dingeman Deijs and Steven Delva Architect Dingeman Deijs and landscape architect Steven Delva work on big, extreme landscapes. How can the Netherlands dikes and dunes be made more than just controlled, expandable, functional defenses against the sea? And how can the sea defenses increase our awareness of the Wadden als unique world heritage? In their workshop, participants were asked to design a new richer dike for Terschelling, coupling water safety with other urgent issue such as fish migration, sedimentation, urbanization and energy. The Monastery Project: Rieks Swarte and Sjoerd Wagenaar Rieks Swarte is a theatermaker and director based in Haarlem; Sjoerd Wagenaar is the artistic director of PeerGroup, makers of theater on location. For years Rieks has been fascinated by a 9th-century drawing of the Swiss monastery Sankt Gallen. It was actually a blueprint for all the monasteries to follow and their selfsufficient communities. Their talk was about the excavation of the archeological site of Sankt Gallen on the island of Terschelling. The actual location doesn t really matter; you can also investigate history by reflecting on how it could have been. Pannenland: Bruno Doedens and Machiel Spaan Landscape architect Bruno Doedens of SLeM (Landscape theater and More) set up Zandlab in collaboration with architect Machiel Spaan of studio M3H, also a teacher taught at the Academie van Bouwkunst in Amsterdam. Zandlab does research and experiments with cultural landscape development, in which cultural activities are used to stimulate and make visible the dynamic processes that shape the landscape, visualized at Oerol with Pannenland: a project of French roof tiles, showing the influence of 18 wind on the island. Waddenvereniging: Arjan Berkhuysen Arjan Berkhuysen is the director of the Waddenvereniging. Arjan took participants on an excursion onto the tidal flats of the Wadden Sea to tell us about sea grass, starting at the Wierschuur (Kelp shed) at Oosterend. Here the islanders used to store sea grass to use as filling in pillows and matrasses. Sea grass disappeared after the Zuiderzee was cut off from the ocean in the 30 s. Now the Waddenvereniging replants sea grass. It provides habitat and spawning grounds for marine animals and serves as a climate buffer for the Wadden islands by retaining sand.

20 Sense of Place Dit laand kent bij kommen en goan zien eigen rituelen. Zaand stöft je ien d ogen en krupt tussen de tonen. Wij ontmoeten t laandschap met n verloren blik. Wenkbraauwen fronzen boven n wegsloagen neus. De mond trekt minzoam onder n schoars begroeide lip. Vermoeid zien we de wallen onder ogen. De zee geft gien haand, de zee nemt gien òfscheid. t Laand waait dij uut. Gedicht van Groningse dichter Willem Tjebbe Oostenbrink uit: Opdreugde troanen Stichting Terschellings Oerol Festival Zuid Midslandweg GH Terschelling-Midsland The Netherlands Tel Pannenland-Zandlab Foto: Jan Karel Lameer

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Night news. Fact sheets. Worksheet

Night news. Fact sheets. Worksheet 1 Night news read Het liedje van Caro Emerald speelt zich s nachts af. Lees twee nieuwsberichten die met nacht te maken hebben. Nieuwsbericht 1 Nieuwsbericht 2 Clouds block view for meteor watchers Do

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

i29 interior architects

i29 interior architects i29 interior architects We are i29 l interior architects, a creative and versatile interior design studio. Our aim is to create intelligent designs and striking images. Space is the leitmotiv, the result

Nadere informatie

Signal from the Stream

Signal from the Stream Signal from the Stream How social technologies are changing business. Eugenie van Wiechen http://nl.linkedin.com/in/eugenievanwiechen Sanoma Uitgevers LinkedIn EMEA Eugenie van Wiechen McKinsey LinkedIn

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten?

Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten? 1 Let s celebrate! read Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten? Let s celebrate! Guy Fawkes Night People in Britain celebrate Guy Fawkes Night. It s on the 5th of November.

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

k ga naar school go to school

k ga naar school go to school Nederlandstalig onderwijs k ga naar school go to school Nederlands English k ga naar school go to school Wat heb ik goed geslapen. Mama helpt me bij het wassen en aankleden. Ze vertelt me dat ik mijn knuffel

Nadere informatie

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia www.projects-abroad.net May 2013 1 Hi all, Carmen Herbas Country Director Welcome to the May edition of our Newsletter for Projects Abroad Bolivia. This

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 12 THE FUTURE PAST TENSE DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 12.1 FUTURE PAST Als je over het verleden praat, maar iets wilt vertellen over wat toen in de toekomst was, gebruik je ook de Future,

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 Future of Innovation Ruud Smeulders, BrilliantBrains Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 1 the old future 2 But not many flying cars yet 3 only more crowded cities! 4 difficult to predict

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten Background and team Contest City of Antwerp design contest for parking houses (P+R

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2.

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2. LES Naar onze buurt verhuisd Ben je ooit verhuisd naar eenn nieuw huis? Vroeg je je af of je in de nieuwe buurt zou passen? Misschien is er een nieuw persoon in jouw buurt komen wonen. Wat heb je gedaan

Nadere informatie

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 Een bestaand kantoorgebouw op het Schinkel terrein In Amsterdam wordt nieuw leven ingeblazen als bedrijfsverzamelgebouw.

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Roemenië Romania - Rumänien

Roemenië Romania - Rumänien Roemenië Romania - Rumänien Oktober 2013 - October 2013 In oktober 2013 zijn wij voor het eerst, op eigen kosten en gelegenheid, afgereisd naar Roemenië. In October 2013, we travelled for the first time,

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Resultaten. Harm Hospers

Resultaten. Harm Hospers Resultaten Harm Hospers Doelen? Gemotiveerde en getalenteerde internationale studenten interesseren en selecteren voor LAS Studenten een breed, open curriculum bieden, met bijzondere aandacht voor academische

Nadere informatie

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Welke informatie hebben wij nodig? Let op:

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Welke informatie hebben wij nodig? Let op: Aanleverinstructies Omslag ontwerp Op basis van uw wensen kunt u een geschikte ontwerper kiezen. Op de volgende pagina s van dit document vindt u info en een klein portfolio van de ontwerpers. 1. StudioLIN

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig?

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig? Aanleverinstructies Omslag ontwerp Op basis van uw wensen kunt u een geschikte ontwerper kiezen. Op de volgende pagina s van dit document vindt u info en een klein portfolio van de ontwerpers. 1. StudioLIN

Nadere informatie

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig)

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) LEERDOELEN 1. Inzicht krijgen in de waarde van creatief ondernemerschap door de marktwaarde van je kunst te leren waarderen. 2. Het ontwikkelen van fundamentele marketing-

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs

Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs Na het winnen van een Henry Van De Velde Label, valt MIOS (Museum In Onze Straat) opnieuw in de prijzen. Ontwerpbureau Concrete, all-round creative

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS

DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS V.l.n.r. Julia Samuël, David Robertson en CEO Marc Bienemann

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

De komende weken ga je een aantal akkoorden leren spelen en je gaat daarbij ook nog leren zingen.

De komende weken ga je een aantal akkoorden leren spelen en je gaat daarbij ook nog leren zingen. Beste cursist, De komende weken ga je een aantal akkoorden leren spelen en je gaat daarbij ook nog leren zingen. Aan het eind van de cursus ga je met je groep optreden voor familie en vrienden. Iedere

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken Whole Brain team Mentale voorkeur Facts onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken Logisch denken Mentale voorkeur Form praktijkvoorbeelden grondige planning samenhangende

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar?

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? 1 Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? About Malala Malala Yousafzai comes from Pakistan. She was born on the 12th of July in 1997. When she was 14 years old she started a blog on the Internet.

Nadere informatie

Wat heeft een tester aan ASL en BiSL?

Wat heeft een tester aan ASL en BiSL? TestNet Noord, Heerenveen, 20 november 2012 Wat heeft een tester aan ASL en BiSL? Eibert Dijkgraaf Intro Wie zit er in een typische beheer omgeving? Wat is kenmerkend voor testen : IN BEHEER? IN ONDERHOUD?

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

Shopping. Questions. Worksheet. 1 read Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben?

Shopping. Questions. Worksheet. 1 read Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben? Shopping 1 Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben? I would like to have Ed Sheeran webshop Lego House hoody Jacket Cap Necklace This grey men s hooded

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

Saturday 28 June 2014

Saturday 28 June 2014 Saturday 28 June 2014 1 Sunday 29 June 2014 2 Kaart beschikbaar op: / Map is available at: https://mapsengine.google.com/map/edit?mid=zc4sjmnorfue.kqxs2oziqrgu Kaart met locaties voor "Blazen aan Zee"/

Nadere informatie

Afstudeerproduct Spelen in een band

Afstudeerproduct Spelen in een band Afstudeerproduct Spelenineenband PhilippeThijs DoMuIV 2009 2010 Inhoudsopgave Inleiding 3 Les1:Gewenning 6 Les2:Stopsencues 9 Les3:EenstapjeverderI 11 Les4:EenstapjeverderII 15 Les5:Uptempo 17 Les6:Fade

Nadere informatie

This evening on TV: Glee Lees de tekst en beantwoord de vraag. Waar speelt Glee zich af? This evening on TV: Glee. Fact sheet.

This evening on TV: Glee Lees de tekst en beantwoord de vraag. Waar speelt Glee zich af? This evening on TV: Glee. Fact sheet. 1 This evening on TV: Glee Lees de tekst en beantwoord de vraag. Waar speelt Glee zich af? This evening on TV: Glee In the Glee club, the pupils sing famous songs from Britney Spears to One Direction,

Nadere informatie

Wij ontwerpen met gamification gedrag. gamification

Wij ontwerpen met gamification gedrag. gamification AIDA Wij ontwerpen met gamification gedrag gamification GAME VS PLAY HELDERE REGELS PUNTEN SCOREN BEGIN en eind ANDERE WERELD GAME VS PLAY ONTDEKKEN REGELS VERANDEREN GROEI GAME VS PLAY KEN

Nadere informatie

In touch with the Dutch. Ghislaine Giezenaar

In touch with the Dutch. Ghislaine Giezenaar In touch with the Dutch Ghislaine Giezenaar The Dutch language What is Dutch? Some facts and figures Language and culture test Dutch = Nederlands Nederlands (Dutch) = the native language for the people

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

The 15th International Paas Pieper Tournament

The 15th International Paas Pieper Tournament The 15th International Paas Pieper Tournament 22-24 april 2011 Graspiepers en IPPT Tijdens Pasen 2011 zal DMHC de Graspiepers voor de 15e keer haar six-a-side Internationale Paas Pieper Toernooi (IPPT)

Nadere informatie

Ethiek & Testen het Debat

Ethiek & Testen het Debat Together. Free your energies Ethiek & Testen het Debat Nathalie van Delft & Budimir Hrnjak, Capgemini De hosts Nathalie van Delft Budimir Hrnjak????? 1 Ethiek & Testen het Debat ETHIEK zn v ethiek ( mv)

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Exploitant. CM-Bureau

Exploitant. CM-Bureau Van Exploitant Naar CM-Bureau You do not lead by hitting people over the head that s assault, not leadership MT MediaGroep BV 2014, Berend Jan Veldkamp Dwight D. Eisenhouwer Over MT MediaGroep boeit en

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle Handleiding The very hungry caterpillar Eric Carle In the light of the moon a little egg lay on a leaf. One Sunday morning the warm sun came up and pop! - out of the egg came a tiny and very hungry caterpillar.

Nadere informatie