UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT DIERGENEESKUNDE. Academiejaar ANESTHESIE BIJ AANDOENINGEN VAN DE HERSENEN. door. Robin VAES

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT DIERGENEESKUNDE. Academiejaar ANESTHESIE BIJ AANDOENINGEN VAN DE HERSENEN. door. Robin VAES"

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT DIERGENEESKUNDE Academiejaar ANESTHESIE BIJ AANDOENINGEN VAN DE HERSENEN door Robin VAES Promotor: Dierenarts Tim Waelbers Medepromotor: Prof. dr. Ingeborgh Polis Literatuurstudie in het kader van de Masterproef

2

3 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT DIERGENEESKUNDE Academiejaar ANESTHESIE BIJ AANDOENINGEN VAN DE HERSENEN door Robin VAES Promotor: Dierenarts Tim Waelbers Medepromotor: Prof. dr. Ingeborgh Polis Literatuurstudie in het kader van de Masterproef

4 De auteur en de promotoren geven de toelating deze studie als geheel voor consultatie beschikbaar te stellen voor persoonlijk gebruik. Elk ander gebruik valt onder de beperkingen van het auteursrecht, in het bijzonder met betrekking tot de verplichting de bron uitdrukkelijk te vermelden bij het aanhalen van gegevens uit deze studie. Het auteursrecht betreffende de gegevens vermeld in deze studie berust bij de promotoren. Het auteursrecht beperkt zich tot de wijze waarop de auteur de problematiek van het onderwerp heeft benaderd en neergeschreven. De auteur respecteert daarbij het oorspronkelijke auteursrecht van de individueel geciteerde studies en eventueel bijbehorende documentatie, zoals tabellen en figuren. De auteur en de promotoren zijn niet verantwoordelijk voor de behandeling en eventuele doseringen die in deze studie geciteerd en beschreven zijn.

5 VOORWOORD Deze literatuurstudie is geschreven in het kader van de Masterproef van de opleiding Diergeneeskunde. Vooraleer de literatuurstudie aan te vatten had ik graag enkele mensen in het bijzonder bedankt voor het mogelijk maken van deze literatuurstudie. Om te beginnen een bijzonder dankwoord aan mijn promotor dierenarts Tim Waelbers voor de goede begeleiding. Bedankt voor het in goede banen leiden van deze literatuurstudie. Een vlotte communicatie met snel antwoord op mijn vragen maakte het zeer aangenaam werken. Je raad en advies hebben me heel erg vooruitgeholpen bij het schrijven van deze literatuurstudie. Ook een bijzonder dankwoord aan mijn co-promotor professor Ingeborgh Polis voor de goede begeleiding. Bedankt voor het immer snelle antwoord op mijn vragen, het controleren van mijn werk, en aanbrengen van zeer bruikbare tips en opmerkingen. Ook zeker een speciaal dankwoord aan mijn ouders. In het bijzonder om me de mogelijkheid te geven deze opleiding waarin dit werk kadert te kunnen volgen. En meer specifiek met betrekking tot deze literatuurstudie, voor hun raad en advies bij het nalezen van dit verslag. Verder wil ik ook graag mijn broer Kristof, en mijn vriendin Marieke bedanken, mijn steun en toeverlaten.

6 INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING... 1 INLEIDING PROBLEEMSTELLING... 2 LITERATUURSTUDIE: ANESTHESIE BIJ HERSENAANDOENINGEN INTRACRANIËLE FYSIOLOGIE CEREBRALE BLOEDVLOEI (CBF = CEREBRAL BLOOD FLOW) De arterieel systemische bloeddruk (MAP = Mean Arterial Pressure) De partieel arteriële CO 2 -spanning (P a CO 2 ) De partieel arteriële O 2 -spanning (P a O 2 ) Pathologisch hersenweefsel De intracranieel extracellulaire ph Het hersenmetabolisme Innervatie van de cerebrale bloedvatwand Anesthetica INTRACRANIËLE DRUK (ICP = INTRACRANIAL PRESSURE) Fysiologisch intracraniële druk Stijgingen van de intracraniële druk door ruimte-innemende processen Specifieke invloed van de cerebrale bloedvloei op de intracraniële druk Pathologisch verhoogde intracraniële druk HERSENAANDOENINGEN TRAUMATISCHE HERSENLETSELS Invloeden op intracraniële parameters Anesthetisch protocol VERHOOGDE INTRACRANIËLE DRUK: RUIMTE-INNEMENDE PROCESSEN Invloeden op intracraniële parameters Anesthetisch protocol EPILEPSIE Invloeden op intracraniële parameters Anesthetisch protocol REDEN TOT ANESTHESIE ANESTHETICA PREMEDICATIE Fenothiazines Farmacologische situering en werkingsmechanisme Antidopaminergische werking Antinoradrenergische werking Rechtstreekse inwerking op het hersenparenchym Indirecte werking op de intracraniële fysiologie α 2 -adrenerge agonisten Farmacologische situering en werkingsmechanisme Rechtstreekse inwerking op het hersenparenchym Indirecte inwerking op de intracraniële fysiologie: cardiovasculair Indirecte inwerking op de intracraniële fysiologie: respiratoir Antidotering Benzodiazepines Farmacologische situering en werkingsmechanisme Invloed op de intracraniële fysiologie Opiaten INJECTIE-ANESTHETICA Barbituraten Propofol Alfaxalone Ketamine INHALATIE-ANESTHETICA Algemene werking Isofluraan Sevofluraan Desfluraan...32 BESPREKING...33 REFERENTIELIJST.34

7 SAMENVATTING Vooraleer te kunnen uitwijden over anesthesie bij hersenaandoeningen is het van belang een goede kennis te hebben van de normale intracraniële fysiologie. Daarom zal deze literatuurstudie aanvatten met een samenvattend overzicht van de belangrijkste aspecten van de intracraniële fysiologie. Hierbij wordt een breed scala van parameters besproken, welke allen een invloed hebben op de complexe regulatiemechanismen van de intracraniële fysiologie. Binnen deze literatuurstudie wordt het behoud van een adequate cerebrale perfusie (cerebral bloodflow = CBF) beschouwd als het belangrijkste setpoint voor de regulatiemechanismen. Veruit het belangrijkste regulatiemechanisme is de autoregulatie, hierbij wordt de cerebrale bloedvloei constant gehouden ongeacht schommelingen van de arteriële bloeddruk. Ook wordt de invloed van de P a CO 2 en de P a O 2 op de cerebrale perfusie besproken. Gezien de hoge metabolische activiteit van het hersenparenchym gaan wijzigingen van deze parameters namelijk gepaard met wijzigingen van de cerebrale perfusie. Verder wordt er ook een paragraaf gewijd aan de wijzigingen van de cerebrale bloedvloei die optreden ten gevolge van het pathologisch ontaarden van het hersenparenchym, het hersenmetabolisme, de innervatie van de cerebrale bloedvatwand en anesthetica. Een ander aspect van de intracraniële fysiologie dat in deze literatuurstudie zal worden beschreven is de intracraniële druk (intracranial pressure= ICP). Doordat de intracraniële weefsels zich in een ruimtelijk beperkte schedelholte bevinden gaat uitzetting van de intracraniële inhoud gepaard met complicaties. Een beperkte toename van het intracraniële volume is mogelijk mits verplaatsing van een hoeveelheid veneus bloed, en/of cerebrospinaal vocht. Verdere uitzetting van de intracraniële inhoud gaat gepaard met een toename van de intracraniële druk. In deze literatuurstudie zal aandacht besteed worden aan het pathologisch verhogen van de intracraniële druk. Hierbij wordt een onderdeel gewijd aan de druktoename ten gevolge van ruimte-innemende processen (zoals intracraniële tumoren). Verder wordt ook de relatie tussen de intracraniële druk en de cerebrale bloedvloei toegelicht. De intracraniële fysiologie die in het eerste deel van de literatuurstudie wordt beschreven kan door verschillende pathologische processen worden aangetast. In het tweede deel van deze literatuurstudie worden dan ook enkele van de meest courant voorkomende intracraniële pathologische processen in de diergeneeskunde toegelicht. Het gaat voornamelijk over traumatische hersenletsels (vb: na aanrijding door een auto), aandoeningen die gepaard gaan met een verhoogde intracraniële druk (vb: intracraniële tumoren, bloedingen, ontstekingen, etc.) en epilepsie. Voor elk van deze aandoeningen wordt aangehaald welke invloed ze hebben op de intracraniële fysiologie, en wordt het anesthetisch protocol voor deze patiënten besproken. In een volgend stukje wordt kort aangehaald waarom patiënten met een aandoening van de hersenen zich kunnen aanbieden voor anesthesie. Ook anesthetica kunnen een invloed uitoefenen op de intracraniële fysiologie, deze invloed verschilt van anestheticum tot anestheticum. In het laatste onderdeel van deze literatuurstudie zal daarom een overzicht gegeven worden van de meest courant gebruikte anesthetica binnen de diergeneeskunde. Dit omvat de premedicatie (fenothiazines, α 2 -adrenerge agonisten, benzodiazepines, opiaten), injectie-anesthetica (barbituraten, propofol, alfaxalone, ketamine) en inhalatie-anesthetica (isofluraan, sevofluraan, desfluraan). Van elk anestheticum wordt de invloed op de intracraniële fysiologie beschreven. Trefwoorden: Anesthesie Fysiologie Hersenen Hersenperfusie Intracraniële druk

8 INLEIDING PROBLEEMSTELLING In de diergeneeskunde presenteren zich regelmatig patiënten met aandoeningen van de hersenen. Enkele van de meest frequent voorkomende aandoeningen zijn traumatische hersenletsels (bijvoorbeeld na aanrijding door een auto), aandoeningen gepaard gaande met stijgingen van de intracraniële druk (waarbij we zeker denken aan intracraniële tumoren, bloedingen, ontstekingen, en andere ruimte-innemende processen), en epilepsie. Deze patiënten kunnen om diverse redenen aangeboden worden voor anesthesie. In enkele gevallen is dit in het kader van neurochirurgie. Meer courant gaat het echter om diagnostische redenen (beeldvorming: CT/MRI). En een enkele keer voor therapeutische redenen (controleren van een patiënt in status epilepticus). Gezien de diverse invloeden van de verschillende intracraniële aandoeningen op de intracraniële fysiologische parameters (voornamelijk op de cerebrale bloedvloei, intracraniële druk, en hersenmetabolisme) dient het anesthetisch protocol afgestemd te worden op elke specifieke neurologisch patiënt. Verschillende anesthetica oefenen namelijk eveneens een verschillende invloed uit op deze intracraniële fysiologische parameters. Op deze manier wordt door middel van een weloverwogen keuze van het anesthetisch protocol geprobeerd de pathologische wijzigingen van de intracraniële parameters te corrigeren en te normaliseren. 2

9 LITERATUURSTUDIE: ANESTHESIE BIJ AANDOENINGEN VAN DE HERSENEN 1. INTRACRANIËLE FYSIOLOGIE De intracraniële fysiologie omvat een uitgebreid scala aan parameters, welke allen een invloed op elkaar uitoefenen. Het lichaam tracht hierbij zijn homeostatisch evenwicht te behouden. Tijdens de anesthesie van een patiënt met een hersenaandoening is het van belang een goede kennis te hebben van de verschillende parameters met een invloed op de intracraniële fysiologie, alsook van hun onderlinge interacties. Het monitoren en evalueren van bepaalde parameters van zulke patiënt biedt vaak meer voordelen dan het interfereren met farmaca (Walters, 1998a). Dit complex geheel zal in onderstaande literatuurstudie benaderd worden vanuit twee belangrijke perspectieven: 1.1. In functie van het behoud van een constante cerebrale bloedvloei In functie van het behoud van een fysiologische intracerebrale druk CEREBRALE BLOEDVLOEI (CBF = CEREBRAL BLOOD FLOW) Een eerste beschouwing van de intracraniële parameters kan gebeuren in functie van het constant proberen te houden van de cerebrale bloedvloei. Daar hersenweefsel een metabolisch veeleisend weefsel is, is een optimale doorbloeding onontbeerlijk. De hersenen ontvangen onder fysiologische omstandigheden 15% van de cardiac output, en de cerebrale bloedvloei is onderhevig aan een strenge regulatie (Greene, 2010). Deze zorgt ervoor dat er ten allen tijde een constante cerebrale doorbloeding aanwezig is (Ainslie en Ogoh, 2009) en berust op alteraties in vasculaire tonus. Verschillende parameters oefenen een invloed uit op deze vasculaire tonus, en beïnvloeden hierdoor de cerebrale bloedvloei (Lassen, 1959; Ainslie en Ogoh, 2009; Greene, 2010). De belangrijkste parameters zullen in de onderstaande paragrafen nader besproken worden, namelijk: De arterieel systemische bloeddruk (MAP = Mean Arterial Pressure), De partieel arteriële CO 2 -spanning (P a CO 2 ), De partieel arteriële O 2 -spanning (P a O 2 ), Pathologisch hersenweefsel, De intracranieel extracellulaire ph, Het hersenmetabolisme, Innervatie van de cerebrale bloedvatwand, Anesthetica. Op basis van het soort inwerking dat deze parameters op de vasculaire tonus uitoefenen kan er een onderverdeling gemaakt worden in 3 types van regulatiemechanismen: 1. Een eerste regulatiemechanisme is het mechanische regulatiemechanisme. Het is gebaseerd op een mechanische inwerking op de vasculaire tonus, en berust op veranderingen in arteriële bloeddruk (MAP) (Lassen, 1959; Ainslie en Ogoh, 2009). 2. Een volgend mechanisme is het chemische regulatiemechanisme, dat voornamelijk aangedreven wordt door veranderingen in P a CO 2, en in mindere mate door de P a O 2 (Lassen, 1959; Ainslie en Ogoh, 2009). 3. Een laatste regulatoire invloed gebeurt door de vasculaire innervatie. Hieromtrent bestaat er echter enige controverse (Lassen, 1959; Greene, 2010). 3

10 Het gecombineerd effect van bovenstaande regulatiemechanismen resulteert via de inwerking op de cerebrale vasculaire tonus in een vrij strikt gereguleerde bloedvloei naar de hersenen (Ainslie en Ogoh, 2009). In het humane lichaam dat geen inspanningen levert bedraagt de cerebrale perfusie 50 tot 55 ml per 100 gram hersenweefsel per minuut (Lassen, 1959). Walters (1998a) beschouwt waarden tot 45 ml nog als fysiologisch, en vermeldt dat dalingen van de cerebrale bloedvloei tot minder dan ml per 100 gram hersenweefsel per minuut leiden tot falen van de neurologische functie De arterieel systemische bloeddruk (MAP = Mean Arterial Pressure) Een eerste belangrijke parameter voor de regulatie van de cerebrale bloedvloei is de arterieel systemische bloeddruk. Een voornaam aspect in het tot stand komen van een constante cerebrale bloedvloei is namelijk het autoregulatiemechanisme. Dit garandeert het behoud van een optimale perfusie, ongeacht wijzigingen in arteriële systemische bloeddruk (Greene, 2010). Wanneer er wijzigingen in systemische bloeddruk worden waargenomen ter hoogte van de cerebrale bloedvaten zal het autoregulatiemechanisme via mechanische controle over de cerebraal vasculaire tonus zorgen voor een constante bloedvloei naar de hersenen. Deze mechanische controle is enkel afhankelijk van bloeddrukwijzigingen, en ondervindt geen invloed van chemische en metabole factoren (Peterson et al., 2011). Het autoregulatiemechanisme representeert aldus de hoger beschreven mechanische regulatie van de cerebrale vasculaire tonus. Bayliss (1902) toonde aan dat deze directe mechanische controle bekomen wordt door inwerking op de gladde spierlaag van de bloedvatwand. Bij systemische hypotensie resulteert dit in een cerebrale vasodilatatie waardoor eenzelfde bloedvloei naar de hersenen kan behouden blijven. Omgekeerd zal hypertensie opgevangen worden door een cerebrale vasoconstrictie (Lassen, 1959; Len en Neary, 2010). Het feit dat neurale inwerkingen (zowel sympatische als parasympatische) geen invloed hebben op de relatie tussen de systemische bloeddruk en de vasculaire tonus toont aan dat het gaat om autoregulatie (Lassen, 1959). Autoregulatie is echter enkel werkzaam bij een arteriële systemische bloeddruk van 50 tot 150 mmhg (Panerai, 1998; Len en Neary, 2010). Deze beperking berust op het feit dat de wijzigingen in vasculaire tonus gelimiteerd zijn. Bij waarden lager of hoger dan 50 tot 150 mmhg zijn de cerebrale bloedvaten niet meer in staat nog verder te dilateren, respectievelijk te contraheren (Panerai, 1998). Verdere toe- of afname van de systemische bloeddruk zal dan ook snel resulteren in een sterke stijging, respectievelijk daling van de cerebrale bloedvloei (Len en Neary, 2010). De cerebrale bloedvloei is in deze situaties een volledige reflectie van de systemische bloeddruk (Walters, 1998a). Dit fenomeen is voorgesteld in figuur 1. 4

11 CBF (ml/100g/min) MAP (mmhg) Figuur 1: Verband tussen de gemiddelde arteriële systemische bloeddruk (MAP) en de cerebrale bloedvloei (CBF). Wanneer de gemiddelde bloeddruk varieert tussen 50 en 150 mmhg, is er een autoregulatiemechanisme werkzaam dat de cerebrale bloedvloei op een constant niveau handhaaft. Bij waarden buiten dit bereik wordt de CBF afhankelijk van de MAP. (Naar Len en Neary, 2010) Wanneer vasoactieve farmaca toegediend worden bereiken deze eveneens de cerebrale circulatie. Vasodilatoren (vb: acetazolamide, nitroglycerine, nitroprusside, hydralazine, calciumkanaalblokkers) werken direct in op de lokale bloedvatwand waardoor een cerebrale vasodilatatie tot stand komt, die afhankelijk van de heersende MAP een invloed zal hebben op de CBF. Vasopressoren (vb: fenylefrine, epinefrine, norepinefrine, dopamine) daarentegen hebben geen directe invloed op de bloedvatwand, maar enkel een indirecte invloed door hun systemisch effect op de MAP. Wanneer de MAP onder de waarden van autoregulatie zakt, kunnen vasopressoren de CBF weer doen toenemen door hun systemische bloeddrukstijging (Greene, 2010) De partieel arteriële CO 2 -spanning (P a CO 2 ) Daar waar de autoregulatie bloeddrukveranderingen neutraliseert op basis van een mechanische controle over de cerebrale vasculaire tonus, heeft de stijging in P a CO 2 een rechtstreekse chemische inwerking op de bloedvaten (Lassen, 1959). Deze berust op een prostaglandine- en stikstofoxide gemedieerd proces dat een vasodilatatie teweegbrengt. De CO 2 -geïnduceerde wijzigingen in cerebrale weefsel-ph liggen aan de basis van dit mechanisme (Greene, 2010). Omgekeerd zal een daling van de P a CO 2 -waarden een cerebrale vasoconstrictie tot stand brengen. Hoewel dit eveneens kan beschouwd worden als een afname van de reeds bestaande vasculaire contractie, eerder dan een actieve constrictie (Lassen, 1959). Net zoals de mechanische autoregulatie (zie paragraaf ) wordt ook de chemische regulatie niet beïnvloed door vasculaire innervatie, aangezien CO 2 een rechtstreekse inwerking heeft op de spierlaag van de bloedvatwand (Lassen, 1959). 5

12 Adaptatie van de vasculaire tonus ten gevolge wijzigingen in P a CO 2 zijn mogelijk tussen 20 en 80 mmhg P a CO 2. Binnen deze grenzen bestaat er een lineair verband tussen de wijzigingen in P a CO 2 en de overeenkomstige veranderingen in CBF (Harvey et al., 2007). Een stijging van 1 mmhg in arteriële CO 2 spanning gaat hierbij gepaard met een stijging van de cerebrale bloedvloei van 3 tot 5 procent (Akça, 2006). Deze relatie wordt voorgesteld in figuur 2. De lineaire correlatie verdwijnt wanneer de P a CO 2 -waarden onder 25 mmhg zakken, of boven 80 mmhg stijgen, dan gaat de grafiek beiderzijds over in een plateaufase en resulteren wijzigingen in P a CO 2 niet meer in scherpe wijzigingen van de bloedvloei (Akça, 2006). Deze correlatie toont aan dat de P a CO 2 een belangrijke rol heeft als gevoelige regulator van de CBF, die reeds op kleine veranderingen snel reageert (Ogoh et al., 2009; Len en Neary, 2010). De veranderingen in cerebrale bloedvloei worden bij inhalatie van hoge concentraties aan CO 2 reeds waargenomen na 6 seconden (Ogoh et al., 2009). De reactiegevoeligheid van de CBF ten gevolge wijzigingen in CO 2 -spanning ligt aldus veel hoger dan deze ten gevolge van bloeddrukwijzigingen (Len en Neary, 2010). De partieel arteriële CO 2 -spanningen worden geregistreerd door centrale chemoreceptoren die vervolgens de ademhaling regelen, om alzo de P a CO 2 -waarden op peil te houden. De ventilatie beïnvloedt op deze indirecte manier de cerebrale bloedvloei (Ogoh et al., 2009). Hypoventilatie leidt tot hypercapnie, waardoor een intracraniële vasodilatatie ontstaat. Omgekeerd zal hyperventilatie zorgen voor hypocapnie en een cerebrale vasoconstrictie (Lassen, 1959; Ogoh et al., 2009). De CO 2 weefselconcentraties in de hersenen oefenen echter ook een regulerende invloed uit op het ademhalingsstelsel. Een sterke stijging van de CO 2 -weefselconcentraties van het hersenparenchym zet hierbij aan tot hyperventilatie. Deze wisselwerking tussen de ventilatie van het ademhalingsstelsel, de P a CO 2 en de CO 2 weefselconcentraties in de hersenen resulteert in het behoud van de intracraniële homeostase. (Lassen, 1959; Ogoh et al., 2009). Omtrent de reden tot chemische regulatie van de cerebraal vasculaire tonus bestaan volgende twee hypothesen: 1. Een eerste hypothese berust op het feit dat CO 2 een toxische inwerking heeft op het hersenweefsel. Zowel verhoogde als verlaagde cerebrale concentraties aan CO 2 resulteren in een malfunctie van het weefsel en leiden snel tot neurale symptomen zoals depressie, verwarring en coma (Lassen, 1959). Om deze verschijnselen te vermijden tracht het lichaam met behulp van homeostatische controle de cerebrale CO 2 -waarden binnen fysiologische grenzen te houden (Lassen, 1959). 2. Een andere hypothese is gebaseerd op het cerebrale oxidatief metabolisme. Aangezien CO 2 hierbij het voornaamste afvalproduct is, vormt het door zijn chemische invloed op de cerebrale bloedvaten een autoregulatie voor het metabolisme (Lassen, 1959; Ogoh et al., 2009). Een metabolismestijging levert hogere concentraties aan CO 2 op, die door de vasodilatatie beter afgevoerd kunnen worden. Andersom zal een daling van het metabolisme verhinderen dat het CO 2 niveau te sterk daalt door een vasoconstrictie te veroorzaken (Lassen, 1959). 6

13 Vasoconstrictie Vasodilatatie CBF (ml/100g/min) P a CO 2 (mmhg) Figuur 2: Verband tussen de partieel arteriële CO 2-spanning en de cerebrale bloedvloei. Wijzigingen in P aco 2 tussen 20 en 80 mmhg resulteren in lineair evenredige adaptaties van de cerebrale bloedvloei ten gevolge de chemische inwerking op de cerebraal vasculaire tonus (bovenaan weergegeven in rood). Bij P aco 2-waarden buiten dit bereik stagneert de CBF op een plateaufase. (Naar Leece, 2007) De partieel arteriële O 2 -spanning (P a O 2 ) Naast CO 2 is ook O 2 een belangrijk bloedgas wanneer het op de regulatie van cerebrale bloedvloei aankomt. Zuurstof is namelijk een belangrijke nutriënt voor het neurale weefsel. De cerebraal metabolische behoefte aan zuurstof wordt als Cerebral Metabolic Requirement for Oxygen = CMRO 2 uitgedrukt (Harvey et al., 2007). Het is de cerebrale bloedvloei (CBF) die instaat voor de aanvoer van arterieel zuurstofrijk bloed. Zijn partieel arteriële zuurstofspanning (P a O 2 ) vertaalt zich intracranieel in de partiële O 2 -spanning van het hersenweefsel (P br O 2 ). Studies wijzen uit dat deze zuurstofconcentraties in het hersenweefsel een regulatiemechanisme aandrijven waardoor de cerebrale bloedvloei gecorreleerd wordt aan het cerebrale zuurstofniveau (Ogoh et al., 2009). Ernstige dalingen van de arteriële zuurstofspanning veroorzaken hierbij een intracraniële vasodilatatie, gepaard gaande met een enorme stijging van de cerebrale perfusie. Volgens Ainslie en Ogoh (2009) bedraagt de drempelwaarde waaronder dit optreedt mmhg. Greene (2010) vernoemt 60 mm Hg reeds als kritische waarde (zie figuur 3). In de meeste literatuur echter wordt 50 mm Hg als gemiddelde hypoxische grens gehanteerd (Walters, 1998a; Harvey et al., 2007). Initieel leiden milde hypoxische condities slechts tot een geringe stijging van de bloedvloei ten gevolge milde dilatatie (Greene, 2010). Het zijn voornamelijk dalingen van de P a O 2 -concentraties die van regulatoir belang zijn (Harvey et al., 2007), aangezien stijgingen slechts tot een geringe vasoconstrictie leiden (Lassen, 1959). 7

14 Onder hypoxie zal de ademhaling worden opgevoerd teneinde de fysiologische P a O 2 -concentraties te herstellen. Aangezien tijdens respiratie eveneens CO 2 wordt uitgescheiden zal dit compensatiemechanisme leiden tot hypocapnie (Ainslie en Ogoh, 2009). Onder hypoxische omstandigheden zal deze hypocapnie echter niet leiden tot een cerebrale vasoconstrictie zoals hoger werd uitgelegd in Hierdoor kan een efficiënte bloedvloeistijging naar de hersenen tot stand komen (Lassen, 1959). Dit alles treedt echter pas op wanneer de hypoxie reeds enkele dagen aanhoudt, en zal bijgevolg van geen enkel belang zijn tijdens anesthesie. Voor de chemische regulatie van de vasculaire tonus kan dus gesteld worden dat de invloed van CO 2 belangrijker is als deze van O 2 (Ainslie en Ogoh, 2009) CBF (ml/100g/min) PaO2 (mmhg) Figuur 3: Verband tussen de partieel arteriële O 2-spanning en de cerebrale bloedvloei. Vanaf zuurstofspanningen lager dan de drempelwaarde van 60 mmhg zal intracerebrale vasodilatatie leiden tot een snelle stijging van de cerebrale bloedvloei. Bij hogere waarden behoudt de CBF zijn fysiologisch niveau. (Naar Greene, 2010) Pathologisch hersenweefsel In deze literatuurstudie zal een hoofdstuk gewijd worden aan de gevolgen van intracraniële pathologische aandoeningen op de intracraniële fysiologie. Specifiek met betrekking tot de cerebrale bloedvloei kan vermeld worden dat de doorbloeding van pathologisch aangetast hersenweefsel (bijvoorbeeld neoplastisch) volledig onafhankelijk wordt van de hoger beschreven regulatiemechanismen. Hierdoor kan er in deze pathologische gebieden een volledige vasodilatatie optreden, waardoor de cerebrale bloedvloei zich preferentieel naar deze gebieden zal herverdelen (Harvey et al., 2007). Wanneer de cerebrovasculaire reactiviteit het laat afweten spreken we echter reeds van ernstige aandoeningen met gereserveerde prognose (Len en Neary, 2010). 8

15 De intracranieel extracellulaire ph Over de invloed van de ph op de vasculaire tonus bestaat enige controverse. Meest beschreven is het optreden van een matige vasoconstrictie ten gevolge van alkalose, en een vasodilatatie bij acidose (Lassen, 1959). De weefsel cerebrale concentraties aan CO 2 hebben een belangrijke invloed op de zuurtegraad (Lassen, 1959). De regulatie van de cerebrale CO 2 weefselconcentraties vormt de basis van het behoud in cerebrale ph (Ogoh et al., 2009) Het hersenmetabolisme Zoals in elk orgaan zal in de hersenen een verhoogde activiteit gepaard gaan met een toename in bloedvloei naar het weefsel (Greene, 2010). Dit gebeurt op basis van de reeds hoger beschreven invloed op de vasculaire tonus. Het metabolisme kan beschouwd worden als de drijfveer achter de chemische regulatie van de cerebraal vasculaire tonus. Het oxidatief metabolisme van het hersenweefsel vereist een continue aanvoer van verse metabolieten, en een continue afvoer van cellulaire afvalstoffen (Peterson et al., 2011). Er zijn meerdere factoren met een chemische inwerking op de cerebrale vasculaire bloedvatwand. Hieronder zullen de belangrijksten aangehaald worden: - Een belangrijke drijfveer achter dit mechanisme is de CO 2 -weefselconcentratie (Lassen, 1959). Het is echter niet de concentratie aan CO 2 zelf, maar de hierdoor opgewekte veranderingen in H + ionenconcentraties (ph) die regulerend werken op de vasculaire tonus (Peterson et al., 2011). - Hoewel hersenweefsel tot de meest zuurstof-eisende weefsels behoort is zuurstof niet de drijvende kracht achter de chemische regulatie van de cerebrale vasculaire tonus (Peterson et al., 2011). - Ook glucosetekort heeft geen directe chemische inwerking op de bloedvatwand. Zowel zuurstof, als glucose worden geacht hun invloed uit te oefenen via andere metabolieten waarvan adenosine en NO de belangrijkste zijn (Peterson et al., 2011) Innervatie van de cerebrale bloedvatwand Ook over de invloed van innervatie van de cerebrale bloedvezels bestaat er enige controverse. De aanwezigheid van zenuwvezels in de bloedvatwand suggereert enige invloed op de regulatie van de bloedvloei. Deze invloed is echter gering tot onbestaande (Lassen, 1959) Anesthetica Eén van de mogelijke effecten van anesthetica is een inwerking op de regulatiemechanismen van de cerebrale bloedvloei (Greene, 2010). Algemeen kan gesteld worden dat anesthetica een suppressief effect uitoefenen op het cerebrale metabolisme (Walters, 1998a,b). Hierdoor zal dan ook, via de regulatiemechanismen, de bloedvloei naar de hersenen gereduceerd worden (Lassen, 1959). Ook wordt de cerebrale bloedvloei beïnvloed door anesthetica door hun inwerking op de arteriële bloeddruk, de P a CO 2, en de P a O 2 (Walters, 1998a). In hoofdstuk 2 van deze literatuurstudie zal dieper ingegaan worden op de mogelijke invloeden van de verschillende klassen van anesthetica op de intracraniële fysiologie. Bepaalde anesthetica zorgen voor het onderdrukken van het autoregulatiemechanisme (opvangen van schommelingen van de MAP), anderen zorgen voor een onderdrukking van de metabole regulatiemechanismen (CBF staat niet meer in relatie met de P a O 2 en voornamelijk P a CO 2 ). 9

16 1.2. INTRACRANIËLE DRUK (ICP = INTRACRANIAL PRESSURE) Bovenstaande regulatiemechanismen beoogden allen het behoud van een constante cerebrale bloedvloei. Een tweede beschouwing van de intracraniële homeostatische regulatie is deze in functie van het constant houden van de intracraniële druk. Dit wordt in dit hoofdstuk verder toegelicht Fysiologisch intracraniële inhoud en druk De intracraniële inhoud omvat verschillende weefseltypes, welke als volgt kunnen worden onderverdeeld: - Het hersenparenchym, - De cerebrospinale vloeistof (CSF=cerebrospinal fluid), - Het arteriële bloed, - Het veneuze bloed. Het aandeel aan hersenweefsel bedraagt hierbij 80%, de cerebrospinale vloeistof vult 10%, en de bloedmassa (arterieel samen met veneus) is goed voor 10% van het totaalvolume (Greene, 2010). De schedel vormt een beenderige bescherming rondom de intracraniële weefsels (Walters, 1998a). De aanwezigheid van bovenvermelde weefsels binnenin de rigide schedelholte creëert een bepaalde druk: de intracranial pressure (ICP). Een verandering in volume van één van de verschillende weefseltypes brengt een verandering van de intracraniële druk tot stand. Onder normale fysiologische omstandigheden varieert deze intracraniële druk tussen 0 en 10 mmhg (Walters, 1998a) Stijging van de intracraniële druk door ruimte innemende processen De verschillende intracraniële pathologische processen worden in een volgend hoofdstuk besproken. Enkele van deze aandoeningen gaan echter gepaard met een stijging van de intracraniële druk en zijn dus reeds van belang voor dit hoofdstuk. Het gaat voornamelijk om neoplastische processen, oedemateuse zwellingen, haematomen, hoofdtraumata en andere ruimte innemende laesies (SOL s = space-occupying lesions) (Leece, 2007). Deze aandoeningen eisen ruimte op van de in volume beperkte schedelruimte. Initieel leidt dit tot een compensatoire weefselverplaatsing. De intracraniële inhoud kan immers opgesplitst worden in de verplaatsbare weefsels enerzijds, en de niet verplaatsbare anderzijds. Tot de niet verplaatsbare weefsels behoren het hersenparenchym en het arteriële bloedvolume. De verplaatsbare inhoud is het veneuze bloed samen met de cerebrospinale vloeistof. Laatstgenoemde fluida zijn verbonden met een extracranieel gelegen lagedruksysteem (de veneus systemische circulatie, respectievelijk het ruggenmergkanaal). Bij het optreden van ruimte innemende processen is er een verplaatsing van een gedeelte van deze weefsels vanuit de schedelholte naar het extracranieel gelegen lagedruksyteem mogelijk. Dit levert een geschikt compensatiemechanisme voor het behoud van de intracraniële druk bij ruimte innemende processen. De initieel optredende verplaatsing is echter beperkt. Na het overschrijden van de compensatielimiet zal een verdere ruimte inname gepaard gaan met een snelle stijging van de intracraniële druk (Walters, 1998a; Leece, 2007). Figuur 4 toont de relatie tussen de intracraniële druk en het intracranieel volume. Hierbij stelt fase 1 de compensatiefase voor, en fase 2 de exponentiële fase waarbij alle compensatiemechanismen zijn uitgeput. 10

17 In het onderste compartiment van de figuur wordt de intracraniële inhoud weergegeven onder fysiologische omstandigheden (links), en bij een toename van de intracraniële inhoud (rechts). ICP (mmhg) Fase 2 Fase 1 Intracranieel volume Volumetoename Figuur 4: Verband tussen het intracranieel volume en de intracraniële druk. De grafiek geeft de stijging van de intracraniële druk weer ten gevolge van de toename van de intracraniële inhoud. In een eerste fase vangen de compensatiemechanismen milde volumetoenamen op, tijdens fase 2 zijn deze mechanismen uitgeput en leidt verdere toename van intracranieel volume tot exponentiele druktoename. In de onderste figuren wordt een voorstelling gemaakt van een normale intracraniële vulling en druk (links), en een verhoogde intracraniële inhoud en druk (rechts). (Naar Walters, 1998a) Specifieke invloed van de cerebrale bloedvloei op de intracraniële druk De twee benaderingswijzen (de cerebrale bloedvloei en de intracraniële druk) van waaruit de intracraniële parameters in deze literatuurstudie beschreven worden oefenen een belangrijke invloed uit op elkaar. Wijzigingen in de ene gaat gepaard met wijzigingen in de andere. Het intracranieel bloedvolume neemt 10% van de totale intracraniële inhoud in beslag (Greene, 2010). Wijzigingen in cerebrale bloedvloei berusten op alteraties van de vasculaire tonus door middel van vasodilatatie en vasocontrictie. Dit betekent wijzigingen in volume, wat op zijn beurt veranderingen in intracraniële druk teweegbrengen. Omgekeerd zal ook de intracraniële druk de cerebrale bloedvloei beïnvloeden door compressie van de bloedvaten. 11

18 Het verband tussen de gemiddeld arteriële bloeddruk en de intracraniële druk kan aan de hand van volgende formule duidelijk gemaakt worden (Armitage-Chan et al., 2007; Leece, 2007): CPP = MAP ICP De Cerebral Perfusion Pressure (CPP) is de druk waarmee het bloed onder fysiologische omstandigheden door de intracerebrale bloedvaten voortgestuwd wordt (Walters, 1998a). Zoals uit de formule af te lezen is, is de CPP het verschil van de arterieel systemische bloeddruk (MAP) en de tegendruk die deze systemische bloeddruk ondervindt door de intracraniële druk (ICP). De CPP is een determinerende factor voor de cerebrale bloedvloei (CBF) (Shardlow en Jackson, 2008). Hun onderlinge relatie wordt hieronder besproken. Uit de formule blijkt dat bij een constante ICP wijzigingen van de MAP gepaard gaan met wijzigingen van de CPP. Dit is verklaarbaar door het autoregulatiemechanisme van de cerebrale bloedvloei, en wijst op de invloed van de vasculaire weerstand op de cerebrale bloedvloei. Autoregulatie zorgt voor het behoud van eenzelfde CBF bij fysiologische variaties van de MAP tussen 50 en 150 mmhg (zie hoger). Wanneer de MAP stijgt zal er een vasoconstrictie optreden om de CBF te behouden. Wanneer eenzelfde CBF door een nauwer bloedvat stroomt levert dit een hogere perfusiedruk op (wet van Bernouilli). Vasculaire tonus kan ook worden beschouwd als de weerstand die de bloedvloei ondervindt in de intracerebrale bloedvaten, dit noemt men de Cerebral Vascular Resistance (CVR). De cerebrale bloedvloei kan dan beschouwd worden als de verhouding van de cerebrale perfusiedruk ten opzichte van de cerebrale vasculaire weerstand. Dit wordt uitgedrukt in de volgende formule (Mishra, 2002; Leece, 2007): CBF = CPP CVR Onder normale fysiologische omstandigheden bedraagt de cerebrale perfusiedruk mm Hg. De MAP bedraagt zo n 70 à 80 mmhg, en de ICP varieert van 0 tot 10 mmhg (Walters, 1998a; Leece, 2007). Bij patiënten met een verhoogde intracraniële druk (>10 mmhg) is het raadzaam de CPP boven 70 mmhg trachten te behouden. Uit de eerste formule (CPP = MAP ICP) blijkt dat dit mogelijk is door de MAP op voldoende hoog niveau te houden (> 70 mmhg) (Leece, 2007). Dit geeft aan dat de MAP een belangrijke parameter is voor patiënten met intracranieel ruimte innemende processen. Monitoren van de bloeddruk is dan ook essentieel tijdens de anesthesie van zulke patiënten. Niet enkel wijzigingen in vasculaire tonus gaan gepaard met een verandering in de hoeveelheid intracranieel bloed. Een gehinderde veneuze afvoer vanuit de schedel veroorzaakt een intracraniële bloedopstapeling. Hierdoor treedt er een stijging van de intracraniële druk op. De veneuze retour kan onder meer gehinderd worden door een leiband die externe druk op de vena jugularis uitoefent, veneuze occlusies of door intraveneuze katheters (Leece, 2007). Bij patiënten met een risico op verhoogde intracraniële druk is het daarom raadzaam een optimale veneuze afvoer te vrijwaren door het correct positioneren van het hoofd. Deze positionering bestaat erin het hoofd steeds boven het niveau van het hart te houden, zodanig dat door zwaartekrachtwerking het bloed vlot naar het hart afvloeit (Walters, 1998a). Het opheffen van het hoofd moet echter beperkt worden tot een hoek van 30 graden die best niet overschreden wordt om veneuze luchtembolie te voorkomen (Harvey et al., 2007). 12

19 Pathologisch verhoogde intracraniële druk Patiënten met een pathologisch verhoogde ICP zullen dit tot uiting brengen in klinische tekens die beschreven zijn als: depressie, pupilveranderingen, veranderingen en abnormaliteiten in het ademhalings- en cardiovasculair patroon. Ook interne of externe herniatie van het hersenparenchym kan optreden (Walters, 1998a). Wanneer de ICP drastisch gestegen is kan dit leiden tot wat men noemt Cushing s triad waarbij een combinatie van drie zeer typische klinische verschijnselen optreden, zijnde: hypertensie, bradycardie en respiratoire veranderingen. Hypertensie is verklaarbaar aangezien het lichaam bij een verhoogde ICP de MAP zal opvoeren om zijn cerebrale perfusie (CPP) voldoende hoog te houden (zoals hoger beschreven CPP = MAP ICP). Dit gaat gepaard met secundaire cardiovasculaire problemen als hypertensie en bradycardie. Voor zulke patiënten is het belangrijk de CPP voldoende hoog trachten te houden, en de ICP proberen te doen afnemen. Daardoor zal de MAP weer kunnen afnemen, waardoor ook de secundaire cardiovasculaire klachten zullen afnemen (Mishra, 2002). Men kan de ICP op de volgende manieren trachten te verminderen (Harvey et al., 2007; Leece, 2007): - Zorgen voor een vlotte veneuze afvloei vanuit de hersenen. Hierbij speelt de vena jugularis een belangrijke rol, occlusie van deze vene dient ten allen tijde vermeden te worden (zie hoger). - Het hoofd opheffen boven het niveau van het hart (zie hoger). - Het systemisch volume beperken tot het noodzakelijke, en hypervolemie vermijden door middel van diuretica (furosemide, mannitol) (zie hoger). - Intraveneus lidocaïne. - Door middel van kunstmatige beademing (gebruikmakende van IPPV) kan de P a CO 2 -waarde laagnormaal gehouden worden. Normaalwaarde voor de hond bedraagt 37 mmhg. Lichte hyperventilatie waarbij de P a CO 2 -waarde daalt tot mmhg zijn nog aanvaardbaar, en kan wenselijk zijn voor een patiënt met verhoogde ICP gezien het vasodilaterend effect van CO 2. Sterkere hyperventilatie tracht men echter te vermijden. Zoals reeds vermeld is het essentieel het hoog metabolisch hersenweefsel steeds van voldoende zuurstof te voorzien (zie hoger). Gezien bij een patiënt met een verhoogde intracraniële druk er geen ruimte is voor een verdere stijging van de cerebrale bloedvloei, is de zuurstofsaturatie van het arteriële bloed bij zulke patiënt uitermate belangrijk. Zuurstofsupplementatie is dan ook essentieel. Voorlopig wordt de ICP niet gemonitord tijdens anesthetische ingrepen. Een hulpmiddel om een idee te krijgen over de ICP is MRI (Magnetic Resonance Imaging) (Leece, 2007). 13

20 2. AANDOENINGEN VAN DE HERSENEN Ontwikkeling van een intracraniële pathologie heeft belangrijke implicaties voor de intracraniële fysiologie. Gezien de diversiteit van de pathogenese van de aandoeningen kan elk van deze aandoeningen verschillende invloeden uitoefenen. In volgend hoofdstuk wordt een opsomming gemaakt van enkele intracraniële aandoeningen. Deze bespreking gebeurt vanuit het belang voor de anesthesie. Hierbij worden vooreerst de invloeden op de fysiologische parameters besproken. Verder wordt er aandacht besteed aan de vereisten voor een aangepast anesthetisch protocol. Dit omvat de algemene aandachtspunten voor anesthesie. In het laatste hoofdstuk van deze literatuurstudie wordt verder ingegaan op de specifieke invloeden van verschillende anesthetica TRAUMATISCHE HERSENLETSELS Externe traumata kunnen leiden tot diverse letsels al naargelang de plaats van impact. Wanneer deze zich lokaliseert ter hoogte van het hoofd zal de schedel het grootste aandeel incasseren. Dit beperkt het voorkomen van fysieke schade aan het hersenweefsel. Andere, meer voorkomende gevolgen van traumata aan het hoofd zijn intracraniële zwellingen, bloedingen, hersenoedeem Invloeden op intracraniële parameters Traumatische hersentraumata leiden tot twee verschillende soorten letsels. De primair optredende letsels omvatten fysieke weefselschade, en treden reeds op bij het moment van impact. De secundaire letsels daarentegen zijn deze te wijten aan de pathologisch gewijzigde processen, en zijn voornamelijk te wijten aan intracerebrale zwellingen, gewijzigde bloedvloei en metabolisme. Secundaire letsels zijn gevoelig aan therapeutische inwerkingen (Werner en Engelhard, 2007). Deze intracraniële wijzigingen verschillen van plaats tot plaats binnen de schedelholte. Ook in functie van de tijd kunnen ze variëren (Cunningham en Menon, 2004). Aangezien traumatische letsels eveneens aanleiding kunnen geven tot intracraniële zwellingen en/of bloedingen kunnen ze eveneens leiden tot een verhoogde intracraniële druk (dit wordt besproken als een aparte aandoening, zie 2.2. Verhoogde intracraniële druk: ruimte-innemende processen). Wijzigingen van de cerebrale perfusie treden voornamelijk op in de zones van impact. Vlak na het trauma treedt er hier een reductie van de bloedvloei op. Deze reductie is verantwoordelijk voor secundair ischemische hersenschade (Cunningham en Menon, 2004; Werner en Engelhard, 2007). Ook een verhoogde cerebrale bloedvloei kan echter waargenomen worden (> 55 ml 100 gr -1 min -1 ). Cerebrale hyperperfusie is even nefast als hypoperfusie, gezien ze leiden tot een verhoogde intracraniële druk (Kelly et al., 1997). Het is echter belangrijk te onthouden dat elk van deze wijzigingen kan variëren binnen de tijd, en naargelang de intracraniële lokalisatie. Hierdoor kunnen interventies die de cerebrale perfusie op peil houden wel de algemene doorbloeding verzekeren, terwijl de regionale bloedvloei afhankelijk blijft van het pathologisch proces (Cunningham en Menon, 2004). 14

21 Traumatische hersenletsels kunnen zeer diverse invloeden uitoefenen op het lokaal metabolisme. Enkele mogelijkheden zijn: - Wijzigingen van de P a CO 2 en/of P a O 2 gaan niet meer gepaard met evenredige wijzigingen van de cerebrale bloedvloei (Werner en Engelhard, 2007). - Verminderde autoregulatie (Cunningham en Menon, 2004; Werner en Engelhard, 2007). Hierbij zou er een verhoging optreden van de ondergrens (op de grafiek van figuur 1 een verschuiving naar rechts). Welke de optimale cerebrale perfusiedruk nu werkelijk is ligt niet vast, wel is het zo dat een perfusiedruk groter dan 60 mmhg bij de meeste patiënten een voldoende cerebrale perfusie vrijwaart (Robertson, 2001). - Optreden van ischemie en secundaire neuronale celdood (mogelijk ten gevolge van de verminderde cerebrale perfusie) (Cunningham en Menon, 2004; Werner en Engelhard, 2007) Anesthetisch protocol Gezien de daling van de cerebrale bloedvloei, en een verminderde autoregulatie is een algemeen systemische hypotensie te vermijden. Ook hypoxemie vergroot de kans op secundaire ischemische schade. Ondersteuning van de algemeen systemische bloeddruk (door middel van vloeistoftherapie), en zuurstofsupplementatie verminderen dan ook de risico s van patiënten met hersenletsels. Daarnaast zou de afgifte van zuurstof aan het hersenweefsel bevorderd worden door het instellen van een milde hemodilutie van zo n 30-35% (Leece, 2007). Hyperventilatie dient vermeden te worden aangezien de hierdoor verlaagde P a CO 2 aanleiding geeft tot cerebrale vasoconstrictie, en op deze manier de cerebrale bloedvloei verder doet afnemen. Er wordt echter gerapporteerd dat een initiële matige hyperventilatie de stabilisatie van deze patiënten zou bevorderen (Leece, 2007). Glucose is een belangrijke metaboliet voor het hersenmetabolisme, hyperglycemie verhoogt echter de neuronale schade van een patiënt met hersenletsels. Het gebruik van (cortico)steroïden is dan ook tegenaangewezen. Ook glucosebevattende vloeistoffen worden best vermeden als vloeistoftherapie (Leece, 2007). 15

22 2.2. VERHOOGDE INTRACRANIËLE DRUK: RUIMTE-INNEMENDE PROCESSEN Invloeden op intracraniële parameters Veel intracraniële aandoeningen gaan gepaard met samenhangende pathologische verschijnselen. Zo kan zoals reeds eerder vermeld een patiënt met een hersentrauma door intracraniële bloedingen of zwellingen een verhoogde intracraniële druk ontwikkelen. Ook expansief groeiende tumoren, subarachnoïdale bloedingen, en andere ruimte-innemende processen leiden tot een toename van de intracraniële druk. Aangezien een verhoogd cerebraal bloedvolume een verhoging van de intracraniële totaalinhoud betekent, hoort ook chronische hypertensie tot deze klasse. Chronische hypertensie leidt namelijk tot het insufficiënt functioneren van de autoregulatie. De cerebrale perfusiedruk wordt afhankelijk van de MAP, wat leidt tot een verhoogde ICP. Volgens Cunningham en Menon (2004) zou een chronisch verhoogde MAP leiden tot het doorbreken van de tight-junction connectie van de cerebrale bloedvaten. Hierdoor treedt er extravasatie op, met cerebraal oedeem en verhoogde ICP tot gevolg. Ruimte-innemende processen werden reeds hoger aangehaald. Voor de algemene invloeden op de fysiologie wordt daarnaar verwezen Anesthetisch protocol Patiënten met een verhoogde intracraniële druk kunnen zich in twee verschillende klinische presentaties aanbieden. Een eerste klasse van patiënten zijn deze met een acuut verhoogde intracraniële druk. Wanneer er echter een chronische verhoging van de intracraniële druk heerst zal de patiënt gebruikmaken van de compensatiemechanismen om deze drukverhoging binnen de perken te houden (verplaatsing van CSV en veneus bloed, zie hoger). Verdere drukverhogingen leiden echter snel tot ernstige klinische symptomen als herniatie van het hersenweefsel. Het is dan ook belangrijk pre-operatief uit te maken of er een potentieel risico is op een verhoogde intracraniële druk (Stone, 2000). Gezien de samenhang tussen intracraniële druk en cerebrale doorbloeding (zie hoger) dient het cardiovasculair stelsel op een adequate manier te worden gemonitord, en ondersteund. Patiënten met een verhoogde intracraniële druk hebben bovendien vaak ook een verhoogde algemeen systemische bloeddruk, dit noemt men de Cushing s response (Harvey et al., 2007). Hierbij komt dat ook de P a CO 2 waarden binnen fysiologische grenzen moeten gehouden worden, aangezien wijzigingen in P a CO 2 leiden tot wijzigingen in cerebrale bloedvloei (zie hoger). Dit betekent dat ook de P a CO 2 -waarden best worden gemonitord, en een respiratoire ondersteuning dient verzekerd te worden. (Harvey et al., 2007). Lidocaine, steroïden en het diureticum mannitol kunnen gebruikt worden om de ICP te verlagen (Bedfort et al., 1980; Leece, 2007). Toediening van deze farmaca hebben zowel pre-, peri- als postoperatief een gunstige drukverlagende werking (Harvey et al., 2007). Toediening van opiaten dient met de nodige voorzichtigheid te gebeuren. Toediening van lage dosissen kan gunstig zijn gezien hun analgetische werking. Hogere dosissen veroorzaken door onderdrukking van de ademhaling een cerbrale vasodilatatie resulterend in een verhoogde cerebrale bloedvloei en intracraniële druk (Harvey et al., 2007). In de humane geneeskunde is het beschreven dat wanneer er na een correcte anesthesie nog steeds hypertensie heerst, deze wordt tegengegaan door middel van specifieke anti-hypertensieve farmaca zoals β-blokkers (esmolol, labetalol) (Muzzi et al., 1990). 16

23 2.3. EPILEPSIE Invloeden op intracraniële parameters. De problematiek omtrent epilepsie omvat niet zozeer wijzigingen van de intracraniële fysiologische parameters, doch is een frequent voorkomende aandoening van de hersenen waarbij tijdens anesthesie speciale aandacht dient geschonken te worden aan het anesthetisch protocol Anesthetisch protocol Eerst is het noodzakelijk om na te gaan of de waargenomen aanvallen wel degelijk epileptiforme aanvallen zijn. Hierbij dienen extracraniële oorzaken uitgesloten te worden (vb: syncope, leverziekten, hypoglycemie). Wanneer een patiënt met een voorgeschiedenis van epilepsie zich aanbiedt voor anesthesie dient bij de keuze van het anesthetisch protocol hier rekening mee gehouden te worden. Hierbij worden anesthetica gekozen welke de epileptiforme drempel niet verlagen, of welke deze drempel zelfs verhogen. Onder hoofdstuk 4 zullen de in de diergeneeskunde frequent gebruikte anesthetica nader worden besproken. In dit hoofdstuk zal reeds een kort overzicht worden gegeven van de anesthetica geïndiceerd voor het gebruik bij epilepsiepatiënten (Leece, 2007) : - Acepromazine(ACP): Omtrent het gebruik van ACP bij epilepsiepatienten bestaat enige controverse. Het is niet duidelijk of het de gevoeligheid voor epileptiforme aanvallen verhoogt, dan wel verlaagt. Hiervoor wordt verwezen naar het hoofdstuk van de fenothiazines ( Rechtstreekse inwerking op het hersenparenchym). - Opioiden: Deze voorzien een goede analgesie en sedatie zonder enige wijzigingen van de epileptiforme drempel. - α 2 -adrenerge agonisten: Lage dosissen zorgen voor een goede sedatie bij geëxciteerde patiënten. - Ketamine: Omwille van zijn excitatief karakter dient ketamine vermeden te worden bij patiënten met een verhoogd risico op epileptiforme aanvallen. Daarnaast is anesthesie een interessant middel om bestaande epileptische aanvallen onder controle te krijgen (status epilepticus). Anesthesie helpt de aanvallen te onderdrukken, vermindert hun hypoxische schade aan het hersenparenchym, en verhindert zo verdere hersenschade. Bij het acuut optreden van epileptiforme aanvallen zijn diazepam en midazolam eerste keuze anesthetica. Langer aanhoudende aanvallen vereisen langdurigere suppressie. Deze kan worden bekomen door totaal intraveneuze propofol anesthesie. Ook pentobarbital is een mogelijk anestheticum voor deze indicatie (Leece, 2007). 17

Neurotraumatologie. Prof. Dr. J.G. van der Hoeven UMC ST Radboud Nijmegen 12.05-12.50

Neurotraumatologie. Prof. Dr. J.G. van der Hoeven UMC ST Radboud Nijmegen 12.05-12.50 Neurotraumatologie Prof. Dr. J.G. van der Hoeven UMC ST Radboud Nijmegen 12.05-12.50 1 Primair letsel A-B-C-D-E Uitsluiten chirurgisch letsel Voorkomen secundaire schade Beperken O2 verbruik hersenen Normo-/hypothermie

Nadere informatie

Traumatisch schedelhersenletsel

Traumatisch schedelhersenletsel Traumatisch schedelhersenletsel Arjen Slooter neuroloog intensivist Symposium Intensive Care, UMC Utrecht, 1 april 2011 Traumatisch schedelhersenletsel -Meestal combinatie van extra- en intracraniëel letsel

Nadere informatie

Fysiologie van de aortaklem. Gert Poortmans Adj-kliniekhoofd Anesthesie UZ Leuven

Fysiologie van de aortaklem. Gert Poortmans Adj-kliniekhoofd Anesthesie UZ Leuven Fysiologie van de aortaklem Gert Poortmans Adj-kliniekhoofd Anesthesie UZ Leuven Aorta = autosnelweg In geval van probleem onstaat er een file: Eigenschappen van de autosnelweg Bestaande problemen Eigenschappen

Nadere informatie

ANESTHESIE TIJDENS LACTATIE

ANESTHESIE TIJDENS LACTATIE ANESTHESIE TIJDENS LACTATIE Inleiding Borstvoeding is momenteel gouden standaard WHO en AAP bevelen borstvoeding gedurende 6 maanden aan meer en meer moeders die operatie (vb. Sterilisatie-curretage) ondergaan

Nadere informatie

bloedgassen Snelle interpretatie

bloedgassen Snelle interpretatie bloedgassen Snelle interpretatie Wat is de Ph Het aantal waterstofionen (H+) geteld per ml water. Hoeveel waterstofionen komen er bij een reactie vrij of gaan er verloren en/of hoeveel waterstofionen worden

Nadere informatie

Bloedgassen. Homeostase. Ronald Broek

Bloedgassen. Homeostase. Ronald Broek Bloedgassen Homeostase Ronald Broek Verstoring Homeostase Ziekte/Trauma/vergiftiging. Geeft zuur-base en bloedgasstoornissen. Oorzaken zuur-base verschuiving Longemfyseem. Nierinsufficientie Grote chirurgische

Nadere informatie

Zuurbase evenwicht. dr Bart Bohy http://www.medics4medics.com

Zuurbase evenwicht. dr Bart Bohy http://www.medics4medics.com Zuurbase evenwicht 1 Zuren 2 Base 3 4 5 6 7 oxygenatie / ventilatie 8 9 Arteriële bloedgaswaarden Oxygenatie PaO2: 80-100mmH2O SaO2: 95-100% Ventilatie: PaCO2: 35-45mmHg Zuur-base status ph: 7.35-7.45

Nadere informatie

Zuurstoftransport: DO2 en VO2 in balans C. Peeters

Zuurstoftransport: DO2 en VO2 in balans C. Peeters Zuurstoftransport: DO2 en VO2 in balans C. Peeters Shock is een circulatoir falen dat leidt tot hypoxie op weefselniveau. Dit is een algemene definitie die van toepassing is op elke vorm van shock, ongeacht

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

THE DARK SIDE OF THE BRAIN

THE DARK SIDE OF THE BRAIN THE DARK SIDE OF THE BRAIN >ernstig < Hedy Folkersma neurochirurg inleiding TBI belangrijkste doodsoorzaak leeftijd < 35 jaar in NL overlijden ~1000 personen per jaar hoge mate van blijvende invaliditeit

Nadere informatie

Samenvatting g ttin a v n e m a S

Samenvatting g ttin a v n e m a S Samenvatting Samenvatting Sam envatting Samenvatting Veroudering is een onvermijdelijk biologisch proces dat na de geboorte begint en onomkeerbaar doorgaat tot aan de dood. In tegensteling tot wat algemeen

Nadere informatie

Algemene principes om secondaire schade aan hersenen te voorkomen. Onderwijs Neurochirurgie UMC St Radboud, Nijmegen

Algemene principes om secondaire schade aan hersenen te voorkomen. Onderwijs Neurochirurgie UMC St Radboud, Nijmegen Algemene principes om secondaire schade aan hersenen te voorkomen Onderwijs Neurochirurgie UMC St Radboud, Nijmegen Algemene principes Fysiologie vaak gedomineerd door uitgebreide ischemie/reperfusie schade

Nadere informatie

Bloedgasanalyse. Doelstelling. Bloedgasanalyse. 4 mei 2004 Blad 1. Sacha Schellaars IC centrum UMC Utrecht. Zuur base evenwicht Oxygenatie

Bloedgasanalyse. Doelstelling. Bloedgasanalyse. 4 mei 2004 Blad 1. Sacha Schellaars IC centrum UMC Utrecht. Zuur base evenwicht Oxygenatie Bloedgasanalyse Sacha Schellaars IC centrum UMC Utrecht Doelstelling De student kan de 4 stoornissen in het zuurbase evenwicht benoemen. De student kan compensatiemechanismen herkennen en benoemen. De

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLNDSE SMENVTTING Het doel van het onderzoek dat beschreven staat in dit proefschrift, was het verkrijgen van meer inzicht in de veranderingen die optreden in de doorbloeding van de hartspier tijdens

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting hoofdstuk 1 127

Samenvatting Samenvatting hoofdstuk 1 127 125 Samenvatting Het metabool syndroom is een clustering van risicofactoren, zoals overgewicht/obesitas, verhoogd cholesterol, hoge bloeddruk (hypertensie) en metabole insulineresistentie (verminderde

Nadere informatie

Algemene principes om secondaire schade aan hersenen te voorkomen. Onderwijs Neurochirurgie UMC St Radboud, Nijmegen

Algemene principes om secondaire schade aan hersenen te voorkomen. Onderwijs Neurochirurgie UMC St Radboud, Nijmegen Algemene principes om secondaire schade aan hersenen te voorkomen Onderwijs Neurochirurgie UMC St Radboud, Nijmegen Algemene principes Fysiologie vaak gedomineerd door uitgebreide ischemie/reperfusie schade

Nadere informatie

Bij een metabole acidose is er een daling van de ph en het bicarbonaatgehalte. Compensatoir kan het CO2 gehalte in het bloed dalen.

Bij een metabole acidose is er een daling van de ph en het bicarbonaatgehalte. Compensatoir kan het CO2 gehalte in het bloed dalen. ZUUR BASE EVENWICHT Afwijkingen in het zuur base evenwicht worden onderverdeeld in respiratoire en metabole acidose, respiratoire en metabole alkalose en gemengde aandoeningen. 1.1 Respiratoire acidose

Nadere informatie

Acute neurologische problemen

Acute neurologische problemen Acute neurologische problemen Nascholing neuro-oncologie Judith de Bont Kinderneuroloog Acute neurologische problemen Neuro-oncologie Verhoogde intracraniële druk/inklemming Hydrocefalus Epilepsie Neurologische

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie Circulatie. Stellingen n.a.v. vorig college. Stellingen, vervolg. Bloeddruk

Anatomie / fysiologie Circulatie. Stellingen n.a.v. vorig college. Stellingen, vervolg. Bloeddruk Anatomie / fysiologie Circulatie Bloeddruk 1 Stellingen n.a.v. vorig college Het ventrikelseptum van het hart is dikker dan het atriumseptum van het hart. Een hart dat over de top van de Frank Starling-curve

Nadere informatie

HOOFDSTUK 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING

HOOFDSTUK 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING HOOFDSTUK 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING - 165 - Cerebral hemodynamics in normal and complicated pregnancy Tijdens de zwangerschap ontwikkelt 6-25% van de vrouwen een hoge bloeddruk. Het is een van de meest

Nadere informatie

Samenvatting. Psoas compartiment nervus ischiadicus blokkade voor. prothetische heup chirurgie. Klinische effectiviteit versus ongewenste bijwerkingen

Samenvatting. Psoas compartiment nervus ischiadicus blokkade voor. prothetische heup chirurgie. Klinische effectiviteit versus ongewenste bijwerkingen Psoas compartiment nervus ischiadicus blokkade voor prothetische heup chirurgie Klinische effectiviteit versus ongewenste bijwerkingen In dit proefschrift presenteren wij een risk / benefit analyse van

Nadere informatie

Indeling: Definitie Cardiopulmonale bypass Pathofysiologie. Risicofactoren Behandeling Conclusie

Indeling: Definitie Cardiopulmonale bypass Pathofysiologie. Risicofactoren Behandeling Conclusie Koen Bos Indeling: Definitie Cardiopulmonale bypass Pathofysiologie Verschil vasoplegie tijdens en na cardiopulmonale bypass Regulatie van de vaattonus Katp-kanalen, NO synthase, vasopressine Risicofactoren

Nadere informatie

Respiratoire complicaties bij thoraxchirurgie. Bart van Silfhout Ventilation Practitioner

Respiratoire complicaties bij thoraxchirurgie. Bart van Silfhout Ventilation Practitioner Respiratoire complicaties bij thoraxchirurgie Bart van Silfhout Ventilation Practitioner Doel & inhoud Het uitwisselen van ideeën, kennis en gedachten en vooral een leuke voordracht!!! Gasuitwisseling

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Toxische en metabole stoornissen

Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen (inclusief zuurstoftekort of hypoxie) C. Lafosse Revalidatieziekenhuis RevArte Toxische stoornissen Metabole stoornissen Inleiding Metabole

Nadere informatie

Wat is glaucoom. Oogdruk

Wat is glaucoom. Oogdruk Glaucoom Deze folder geeft in het kort weer wat glaucoom is en wat de gevolgen kunnen zijn van te hoge oogdruk. Tevens wordt aangegeven wat daaraan gedaan kan worden. Wat is glaucoom Glaucoom is een oogziekte

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Traumatic Brain Injury (PACT module)

Traumatic Brain Injury (PACT module) Traumatic Brain Injury (PACT module) Fellowonderwijs Opleiding Intensive Care Traumatic Brain Injury Incidentie 150-200/100.000 inwoners per jaar 10 à 15% met dodelijke afloop USA 52.000/jaar & 70.000-90.000

Nadere informatie

Postoperatieve complicaties. Dr.Dewinter UZ Leuven

Postoperatieve complicaties. Dr.Dewinter UZ Leuven Postoperatieve complicaties Dr.Dewinter UZ Leuven Overzicht 1. Postoperatieve pijn 2. Cardiovaculaire complicaties 3. Respiratoire complicaties 4. Renale complicaties 5. Metabole complicacties 6. andere

Nadere informatie

Afwijkingen van de bloedvaten bij of in het oog.

Afwijkingen van de bloedvaten bij of in het oog. Glaucoom De oogarts heeft bij u glaucoom vastgesteld. In deze folder leest u meer over deze ziekte en de behandeling ervan. De ziekteverschijnselen, het onderzoek en de behandeling komen aan de orde. De

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting Men schat dat in 2005 ongeveer 40.000 mensen in Nederland een nieraandoening hadden. Hiervan waren ruim 5500 patiënten afhankelijk van dialyse. Voor dialysepatiënten

Nadere informatie

Samenvatting 9 122 Chapter 9 Diabetes mellitus is geassocieerd met langzaam progressieve veranderingen in het brein, een complicatie die diabetische encefalopathie genoemd wordt. Eerdere studies laten

Nadere informatie

Oorzaken shock. Hypovolemie Compressie van hart en vaten (tamponade) Cardiogene shock (hartfalen) Sepsis Neurogeen (verlies autonome bezenuwing)

Oorzaken shock. Hypovolemie Compressie van hart en vaten (tamponade) Cardiogene shock (hartfalen) Sepsis Neurogeen (verlies autonome bezenuwing) Oorzaken shock Hypovolemie Compressie van hart en vaten (tamponade) Cardiogene shock (hartfalen) Sepsis Neurogeen (verlies autonome bezenuwing) Diagnose Klinische omstandigheden Klinisch onderzoek Hemodynamisch

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. XYLOCAINE 5 %, zalf. Lidocaïne

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. XYLOCAINE 5 %, zalf. Lidocaïne BIJSLUITER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS XYLOCAINE 5 %, zalf Lidocaïne Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift krijgen.

Nadere informatie

Nierfunctie: benazepril 186

Nierfunctie: benazepril 186 Nierfunctie: benazepril 186 Deze Medisch Farmaceutische Beslisregel (MFB) is ontwikkeld door de KNMP en Health Base, in samenwerking met de Expertgroep MFB. Datum December 2013 Doel Het voorkomen van bijwerkingen

Nadere informatie

Baxter B.V. Suprane Deel IB1 1/7 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL. Suprane. 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING

Baxter B.V. Suprane Deel IB1 1/7 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL. Suprane. 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Deel IB1 1/7 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL. 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING bevat desfluraan als zuivere substantie. 3. FARMACEUTISCHE VORM Inhalatiegas. 4. KLINISCHE GEGEVENS 4.1. Therapeutische

Nadere informatie

Vene jugularis lijn bij patiënten met risico op verhoogde ICP. Carine van Rijn

Vene jugularis lijn bij patiënten met risico op verhoogde ICP. Carine van Rijn Vene jugularis lijn bij patiënten met risico op verhoogde ICP Carine van Rijn Inleiding Verhoogde intracraniële druk zou een contra-indicatie zijn voor cannulatie van de v. jugularis interna v. subclavialijn

Nadere informatie

Reanimatie van de pasgeborene

Reanimatie van de pasgeborene Reanimatie van de pasgeborene Anne Debeer, neonatale intensieve zorgen, UZ Leuven Katleen Plaskie, neonatale intensieve zorgen, St Augustinus Wilrijk Luc Cornette, neonatale intensieve zorgen, AZ St-Jan

Nadere informatie

Nierfunctie: perindopril 174

Nierfunctie: perindopril 174 Nierfunctie: perindopril 174 Deze Medisch Farmaceutische Beslisregel (MFB) is ontwikkeld door de KNMP en Health Base, in samenwerking met de Expertgroep MFB. Datum December 2013 Doel Het voorkomen van

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

CHAPTER 9 GENERAL DISCUSSION SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING

CHAPTER 9 GENERAL DISCUSSION SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING CHAPTER 9 GENERAL DISCUSSION SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 9 HERSENEN ONDER DRUK De invloed van bloeddruk en het angiotensine-converterend enzym op de hersenen Achtergrond De ziekte van Alzheimer

Nadere informatie

DE AANPAK VAN INTRACRANIELE HYPERTENSIE

DE AANPAK VAN INTRACRANIELE HYPERTENSIE DE AANPAK VAN INTRACRANIELE HYPERTENSIE K. Gillis, I. De Mil, Odisee Hogeschool verpleegkunde, Sint-Niklaas Een ernstig verhoogde intracraniële hypertensie is een situatie die niet alleen tot blijvende

Nadere informatie

Waar was ik vorig jaar april toen LVIZ was? En bijna niet in 2016?tad Amsterdam Miami Monaco 2015

Waar was ik vorig jaar april toen LVIZ was? En bijna niet in 2016?tad Amsterdam Miami Monaco 2015 Waar was ik vorig jaar april toen LVIZ was? En bijna niet in 2016?tad Amsterdam Miami Monaco 2015 Stad Amsterdam Van Miami naar Monaco April 2015 Waar was ik vorig jaar april toen LVIZ was? En bijna niet

Nadere informatie

Apotheek Haagse Ziekenhuizen. SPC Voorraadproducten. Nitroprusside dinatrium 2H2O 50 mg = 2 ml (ZI-15901661)

Apotheek Haagse Ziekenhuizen. SPC Voorraadproducten. Nitroprusside dinatrium 2H2O 50 mg = 2 ml (ZI-15901661) 1. Naam van het geneesmiddel Nitroprusside dinatrium 2H 2 O 50 mg = 2 ml 2. Kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling Bevat per ampul van 2 ml: Nitroprussidedinatrium.2-water : 50 mg (=25 mg/ml) Voor

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Glucose 5% B. Braun, oplossing voor infusie Glucose 20% B. Braun, oplossing voor infusie Glucose 30% B. Braun, oplossing voor infusie Glucose

Nadere informatie

PPHN pathofysiologie en ontwikkelingen. Robin van der Lee Kinderarts neonatoloog AMC

PPHN pathofysiologie en ontwikkelingen. Robin van der Lee Kinderarts neonatoloog AMC PPHN pathofysiologie en ontwikkelingen Robin van der Lee Kinderarts neonatoloog AMC Q s Hoe zit de pathofysiologie in elkaar? Waarom is dit ziektebeeld zo uitdagend? Wat zijn de ontwikkelingen de laatste

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Glaucoom. Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Oogheelkunde januari 2012 pavo 0524

Glaucoom. Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Oogheelkunde januari 2012 pavo 0524 Glaucoom Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Oogheelkunde januari 2012 pavo 0524 Inleiding Uw oogarts heeft met u besproken dat u een oogaandoening heeft die glaucoom genoemd wordt. Deze folder informeert

Nadere informatie

Inhoud Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Inhoud Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 INHOUD I Inhoud Hoofdstuk 1 Klinische aspecten van hypertensie 1 1. Voorkomen en definitie 1 2. Over risico en risicoreductie 3 3. Klinische manifestaties 9 4. De bloeddrukmeting 10 A. De bloeddrukmeting

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift getiteld Relatieve bijnierschorsinsufficiëntie in ernstig zieke patiënten De rol van de ACTH-test hebben wij het concept relatieve bijnierschorsinsufficiëntie

Nadere informatie

BIJSLUITER. Sedator 1 mg/ml oplossing voor injectie voor hond en kat

BIJSLUITER. Sedator 1 mg/ml oplossing voor injectie voor hond en kat BIJSLUITER Sedator 1 mg/ml oplossing voor injectie voor hond en kat 1. NAAM EN ADRES VAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN EN DE FABRIKANT VERANTWOORDELIJK VOOR VRIJGIFTE, INDIEN

Nadere informatie

Anatomie en Fysiologie

Anatomie en Fysiologie Anatomie en Fysiologie Dolf Weller - Ventilation Practitioner Maasstad Ziekenhuis 10 februari 2017 B2B, Anatomie en Fysiologie, Dolf Weller, Ventilation Practitioner 1 Inhoud Regulatie ademhaling Anatomie

Nadere informatie

PP. overeenkomend met epinefrine 5 µg/ml. Marcaine 0,5%-Adrenaline 1: : bevat bupivacaïnehydrochloride-monohydraat,

PP. overeenkomend met epinefrine 5 µg/ml. Marcaine 0,5%-Adrenaline 1: : bevat bupivacaïnehydrochloride-monohydraat, april 26, 2001 Marca090.B1D -1- Marcaine 7 Injectievloeistof voor perineurale en epidurale toediening 4.3300.3PP Samenstelling Marcaine 0,25%: bevat bupivacaïnehydrochloride-monohydraat, overeenkomend

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting ederlandse samenvatting Het doel van het onderzoek zoals beschreven in dit proefschrift was om de mechanismen te bestuderen die ten grondslag liggen aan verstoringen in de doorbloeding van de haarvaten

Nadere informatie

nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Hartfalen is een syndroom, waarbij de pompfunctie van het hart achteruitgaat en dat onder andere gepaard kan gaan met klachten van kortademigheid

Nadere informatie

Richtlijn behandeling van ernstige sepsis en septische shock volwassenen. Medische protocollencommissie Intensive Care

Richtlijn behandeling van ernstige sepsis en septische shock volwassenen. Medische protocollencommissie Intensive Care Titel Richtlijn behandeling van ernstige sepsis en septische shock volwassenen Datum vaststelling: 02-2013 Datum revisie: 02-2015 Verantwoording: Bron document: Medische protocollencommissie Intensive

Nadere informatie

Carotischirurgie, een halszaak. BRV jaarcongres Reehorst, Ede 12-03-2016

Carotischirurgie, een halszaak. BRV jaarcongres Reehorst, Ede 12-03-2016 Carotischirurgie, een halszaak BRV jaarcongres Reehorst, Ede 12-03-2016 Anatomie Carotis pathologie Stenoserend vaatlijden Dilaterend vaatlijden Dissectie Carotis pathologie Dilaterend Zeldzaam Atherosclerose,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Ipsen Endocrinologie Increlex (injectie met mecasermine [rdna-herkomst]) Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Voorlichtingsfolder zoals beschreven

Nadere informatie

ICU - Medium Care. Type B dissectie. Ineke van de Pol Circulation practitioner i.o. Maart 2011

ICU - Medium Care. Type B dissectie. Ineke van de Pol Circulation practitioner i.o. Maart 2011 ICU - Medium Care Type B dissectie Ineke van de Pol Circulation practitioner i.o. Maart 2011 Inhoud Uitleg type B dissectie Casus Beloop Laboratotium Hemodynamiek Gebruikte medicatie Compartimentsyndroom

Nadere informatie

Richtlijn behandeling van ernstige sepsis en septische shock. Medische protocollencommissie Intensive Care

Richtlijn behandeling van ernstige sepsis en septische shock. Medische protocollencommissie Intensive Care Titel Richtlijn behandeling van ernstige sepsis en septische shock Datum vaststelling: 04-2008 Datum revisie: 04-2010 Verantwoording: Bron document: Medische protocollencommissie Intensive Care Surviving

Nadere informatie

Anatomie. Anatomie. Bloedtoevoer. Cerebrum Cerebellum Hersenstam. Schedel Hersenvliezen. Liquor cerebrospinalis Bloedvoorziening

Anatomie. Anatomie. Bloedtoevoer. Cerebrum Cerebellum Hersenstam. Schedel Hersenvliezen. Liquor cerebrospinalis Bloedvoorziening Anatomie Anatomie Cerebrum Cerebellum Hersenstam Schedel Hersenvliezen Liquor cerebrospinalis Bloedvoorziening Bloedtoevoer 1 Bewustzijnsdaling Verandering van: Bewust waarnemen van de omgeving Reactie

Nadere informatie

Fysiologie en Pathofysiologie van het cardiovasculaire systeem. Gert Poortmans

Fysiologie en Pathofysiologie van het cardiovasculaire systeem. Gert Poortmans Fysiologie en Pathofysiologie van het cardiovasculaire systeem Gert Poortmans BD = CO x SVR CO = HR x SV SV = EDV - ESV 4 determinanten van cardiovasculaire performantie Preload Afterload Contractiliteit

Nadere informatie

PDPH: overzicht en analyse van 9 maand registratie. Vrijdag 19 april 2013 Co-assistent: Astrid Barbé Promotor: Dr. Johan De Coster

PDPH: overzicht en analyse van 9 maand registratie. Vrijdag 19 april 2013 Co-assistent: Astrid Barbé Promotor: Dr. Johan De Coster PDPH: overzicht en analyse van 9 maand registratie Vrijdag 19 april 2013 Co-assistent: Astrid Barbé Promotor: Dr. Johan De Coster Definitie Pathogenese Kliniek PDPH: een overzicht Incidentie en risicofactoren

Nadere informatie

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose.

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. 1 Samenvatting Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. Zowel arteriële trombose (trombose

Nadere informatie

Glaucoom. Wat is glaucoom. Oorzaak

Glaucoom. Wat is glaucoom. Oorzaak Wat is glaucoom Glaucoom is een oogziekte waarbij de zenuwvezels van de oogzenuw geleidelijk aan verloren gaan. Deze zenuwvezels verbinden het netvlies met de hersenen. Door het verloren gaan van de zenuwvezels

Nadere informatie

Atherotrombose. Fig. 1: Vorming van de trombus op de plaque. Fig. 2: Dilatatie. Fig. 3: Stenting. Fig.

Atherotrombose.  Fig. 1: Vorming van de trombus op de plaque. Fig. 2: Dilatatie. Fig. 3: Stenting. Fig. Atherotrombose Fig. 1: Vorming van de trombus op de plaque Fig. 2: Dilatatie Fig. 3: Stenting Fig. 4: Endoprothese SABE.ENO.17.06.0273 Fig. 5: Bypass Atherotrombose Hebt u een hartaanval gehad? Heeft uw

Nadere informatie

Klinisch redeneren D. Michel van Megen

Klinisch redeneren D. Michel van Megen Klinisch redeneren D Michel van Megen SEH/IC vpk CWZ Begrippen: Intracraniële infecties» meningitis» encefalitis Ruimte innemende processen» hersenabces» hersentumoren brughoektumor astrocytomen hypofysetumor

Nadere informatie

Spinal cord injury Laura Cox Aios anesthesiologie

Spinal cord injury Laura Cox Aios anesthesiologie Spinal cord injury 26-02-2016 Laura Cox Aios anesthesiologie 5000 jaar geleden door Egyptische physicians eerste beschrijving van mogelijke neurogene shock in een patient met spinal cord injury:...he has

Nadere informatie

GLAUCOOM. Te hoge oogdruk kan ontstaan wanneer de afvoer van kamerwater wordt belemmerd.

GLAUCOOM. Te hoge oogdruk kan ontstaan wanneer de afvoer van kamerwater wordt belemmerd. GLAUCOOM Wat is glaucoom? Glaucoom is een oogziekte waarbij de zenuwvezels van de oogzenuw geleidelijk aan verloren gaan. Deze oogzenuwvezels leiden het beeld dat door het oog gevormd wordt naar de hersenen,

Nadere informatie

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1 1. NAAM VAN HET DIERGENEESMIDDEL ZOLETIL 100 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Werkzame bestanddelen: Tiletamine base... 250 mg Zolazepam base...

Nadere informatie

Hemodynamische op/malisa/e op de IC. Jasper van Bommel Intensive Care - Erasmus MC Rotterdam

Hemodynamische op/malisa/e op de IC. Jasper van Bommel Intensive Care - Erasmus MC Rotterdam Hemodynamische op/malisa/e op de IC Jasper van Bommel Intensive Care - Erasmus MC Rotterdam Circulatoir falen Definitie SHOCK! Levensbedreigende toestand waarin te weinig bloed met zuurstof naar de organen

Nadere informatie

Rechter kamer falen Beademing-circulatie JMD VAN DEN BRULE CARDIOLOOG-INTENSIVIST UMC ST. RADBOUD

Rechter kamer falen Beademing-circulatie JMD VAN DEN BRULE CARDIOLOOG-INTENSIVIST UMC ST. RADBOUD Rechter kamer falen Beademing-circulatie JMD VAN DEN BRULE CARDIOLOOG-INTENSIVIST UMC ST. RADBOUD Introductie RV falen (1) Pulmonale vasculaire dysfunctie Pulmonale endotheel dysfunctie Veranderde long

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn er miljoenen mensen met diabetes mellitus, hetgeen resulteert in aanzienlijke morbiditeit en mortaliteit. Bekende oogheelkundige complicaties

Nadere informatie

Verdrinking: oorzaken, proces en gevolgen

Verdrinking: oorzaken, proces en gevolgen Verdrinking: oorzaken, proces en gevolgen A. Oorzaken van verdrinking Primair Onderdompeling Bewustzijnsverlies Verdrinking Secundair Bewustzijnsverlies Onderdompeling Verdrinking 75 % 25% 1. Primaire

Nadere informatie

Het Fenomeen van Raynaud

Het Fenomeen van Raynaud Het Fenomeen van Raynaud Wat is het Fenomeen van Raynaud? Wij spreken van het Fenomeen van Raynaud bij het plotseling optreden van verkleuringen van vingers en/of tenen bij blootstelling aan kou of bij

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 11 Chapter 11 Traumatisch hersenletsel is de meest voorkomende oorzaak van hersenletsel in onze samenleving. Naar schatting komt traumatisch hersenletsel jaarlijks voor in 235

Nadere informatie

SAMENVATTING. 140 Samenvatting

SAMENVATTING. 140 Samenvatting Samenvatting 140 Samenvatting SAMENVATTING Diabetes mellitus, ofwel suikerziekte, is een veelvoorkomende stofwisselingsziekte die gekenmerkt wordt door hyperglykemie (verhoogde bloedsuikerspiegels) als

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35771 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Palm, Walter Miguel Title: Ventricular dilatation in aging and dementia Issue

Nadere informatie

Chapter. De Longcirculatie in Pulmonale Hypertensie. Nieuwe inzichten in Rechter Ventrikel- & Longfysiologie. Nederlandse samenvatting

Chapter. De Longcirculatie in Pulmonale Hypertensie. Nieuwe inzichten in Rechter Ventrikel- & Longfysiologie. Nederlandse samenvatting Chapter 9 Nederlandse samenvatting De Longcirculatie in Pulmonale Hypertensie Nieuwe inzichten in Rechter Ventrikel- & Longfysiologie Samenvatting Pulmonale arteriële hypertensie is een ziekte van de longvaten,

Nadere informatie

BASIS PATHOFYSIOLOGIE BIJ HERSENTRAUMATA

BASIS PATHOFYSIOLOGIE BIJ HERSENTRAUMATA VAKGROEP HEELKUNDE - NEUROCHIRURGIE BASIS PATHOFYSIOLOGIE BIJ HERSENTRAUMATA G. Hallaert, Neurochirurg UZ Gent / UGent, 22 oktober 2016 Studiedag Verzekeringsgeneeskundige aspecten bij neurotrauma Basis

Nadere informatie

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1/5 1. NAAM VAN HET DIERGENEESMIDDEL 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Werkzame bestanddelen: Per 500 ml: 95,0 g calciumgluconaat 22,5 g calciumgluceptaat

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting 175 Grote infarcten in het stroomgebied van de arteria cerebri media (ACM) kunnen gepaard gaan met oedeemvorming, die in ernstige gevallen kan leiden tot cerebrale inklemming. Patiënten met

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20616 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Lichtenbelt, Bart Jan Title: PK-PD modelling of the interaction of propofol and

Nadere informatie

Anesthesiologisch beleid bij heupfracturen. Vrijdagochtendkrans 26/09/2014 Sarah Cornelis DrP Van Loon

Anesthesiologisch beleid bij heupfracturen. Vrijdagochtendkrans 26/09/2014 Sarah Cornelis DrP Van Loon Anesthesiologisch beleid bij heupfracturen Vrijdagochtendkrans 26/09/2014 Sarah Cornelis DrP Van Loon Anesthesie en heupfracturen Inleiding Pre-operatieveaandachtspunten Pre-operatiefmanagement Intra-operatief

Nadere informatie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie 9 Samenvatting Samenvatting 3 Dit proefschrift beschrijft de invloed van dieetsamenstelling op de effecten van het dampvormige anestheticum sevofluraan op de doorbloeding en pompfunctie van het hart,

Nadere informatie

Fysiologie en Pathofysiologie van het cardiovasculaire systeem. Gert Poortmans

Fysiologie en Pathofysiologie van het cardiovasculaire systeem. Gert Poortmans Fysiologie en Pathofysiologie van het cardiovasculaire systeem Gert Poortmans BD = CO x SVR CO = HR x SV SV = EDV - ESV 4 determinanten van cardiovasculaire performantie Preload Afterload Contractiliteit

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Malou Schreurs

Nederlandse Samenvatting. Malou Schreurs Nederlandse Samenvatting Malou Schreurs Het brein is een van de meest doorbloede organen van het menselijk lichaam. De hersenen hebben, om optimaal te functioneren, een hoge metabole vraag. De brandstofvoorziening

Nadere informatie

Ongeveer een half procent van de volwassen bevolking krijgt op enig moment in zijn of haar leven een open been of ulcus cruris.

Ongeveer een half procent van de volwassen bevolking krijgt op enig moment in zijn of haar leven een open been of ulcus cruris. De Enkel-Arm index; Waarom, wanneer en hoe? Ongeveer een half procent van de volwassen bevolking krijgt op enig moment in zijn of haar leven een open been of ulcus cruris. Deze ulcera vaatlijden, andere

Nadere informatie

Anesthesiebeleid bij cerebrale embolectomie Cathelle Cornelissen Peter Hulsbosch dr. De Sloovere

Anesthesiebeleid bij cerebrale embolectomie Cathelle Cornelissen Peter Hulsbosch dr. De Sloovere Anesthesiebeleid bij cerebrale embolectomie 28-08-2015 Cathelle Cornelissen Peter Hulsbosch dr. De Sloovere Anesthesiebeleid bij cerebrale embolectomie 1. Acute Ischemische Stroke 2. Behandeling Stroke

Nadere informatie

Glaucoom. Wat is glaucoom. Oorzaak. Oogdruk

Glaucoom. Wat is glaucoom. Oorzaak. Oogdruk Wat is glaucoom Glaucoom is een oogziekte waarbij de zenuwvezels van de oogzenuw geleidelijk aan verloren gaan. Deze zenuwvezels verbinden het netvlies met de hersenen. Door het verloren gaan van de zenuwvezels

Nadere informatie

Glaucoom. Poli Oogheelkunde

Glaucoom. Poli Oogheelkunde 00 Glaucoom Poli Oogheelkunde Wat is glaucoom Glaucoom is een oogziekte waarbij de zenuwvezels van de oogzenuw geleidelijk aan verloren gaan. Deze oogzenuwvezels leiden het beeld dat door het oog gevormd

Nadere informatie

Dokter, ik heb het spaans benauwd

Dokter, ik heb het spaans benauwd Dokter, ik heb het spaans benauwd S.Gadgil, anios intensive care, Radboudumc, Nijmegen 5-3- 2015 Inhoudsopgave Introduc@e Hoe zat het ook alweer? Voor de prak@jk Take home message Introduc7e Calcium antagonisten

Nadere informatie

BIJSLUITER SEDIVET 10 mg/ml oplossing voor injectie voor paarden

BIJSLUITER SEDIVET 10 mg/ml oplossing voor injectie voor paarden BIJSLUITER SEDIVET 10 mg/ml oplossing voor injectie voor paarden 1. NAAM EN ADRES VAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN EN DE FABRIKANT VERANTWOORDELIJK VOOR VRIJGIFTE, INDIEN VERSCHILLEND

Nadere informatie

Naam procedure. Intracraniële drukmeting

Naam procedure. Intracraniële drukmeting Naam instelling: AZ KLINA Verantwoordelijke persoon : Geert Vinck Naam procedure Intracraniële drukmeting Datum: Herziening: 5/5/2010 Update: oktober 2012 Monique Van den Bulck Omschrijving Monitoring

Nadere informatie

Anesthesie voor vasculaire heelkunde

Anesthesie voor vasculaire heelkunde Anesthesie voor vasculaire heelkunde Dr. Carlo Missant Anesthesiologie UZ Leuven 1. Inleiding Het peri-operatief anesthesiologisch beleid van patiënten voor vasculaire heelkunde is een hele uitdaging door

Nadere informatie

Algemene Samenvatting

Algemene Samenvatting Algemene Samenvatting e vitamine metaboliet 1,25-dihydroxyvitamine ( ) speelt een sleutelrol bij het handhaven van de calcium homeostase door middel van effecten op de darm, het bot en de nier. e metaboliet

Nadere informatie

(Cardio- en cerebrovasculair systeem) Analyse Rapport

(Cardio- en cerebrovasculair systeem) Analyse Rapport (Cardio- en cerebrovasculair systeem) Analyse Rapport Naam: John Doe Geslacht: Mannelijk Leeftijd: 74 Lichaamsgewicht: 170cm, 90kg Test datum: 29-9-2017 09:50 Column Werkelijke testresultaten Testonderwerp

Nadere informatie