DGV FTO-module. Delier in de palliatieve fase. Werkmateriaal voor een FTO-bijeenkomst

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DGV FTO-module. Delier in de palliatieve fase. Werkmateriaal voor een FTO-bijeenkomst"

Transcriptie

1 DGV FTO-module Delier in de palliatieve fase Werkmateriaal voor een FTO-bijeenkomst

2 Colofon Auteur Marcel Stroo, apotheker Met medewerking van dr. Marjorie Nelissen-Vrancken, apotheker DTP Ellen Wiggemansen Illustratie Len Munnik herziene versie, april 2009 DGV heeft de grootst mogelijke zorg besteed aan deze uitgave. Aan de inhoud hiervan kunnen echter geen rechten worden ontleend. DGV is niet aansprakelijk voor directe of indirecte schade die het gevolg is van het gebruik van de informatie die door middel van deze uitgave is verkregen. Niets uit deze uitgave mag gebruikt worden zonder vooraf verkregen toestemming. DGV, Nederlands instituut voor verantwoord medicijngebruik Postbus 3089, 3502 GB Utrecht Churchilllaan 11, 3527 GV Utrecht tel fax

3 Inhoud Materiaal voor een FTO over delier in de palliatieve fase Inleiding Doel Toelichting Programma Uitvoering Bijlagen 1 Huiswerkopdracht huisarts 2A Kennistoets 2B Antwoorden kennistoets 3 Herbeoordelen patiënten in de palliatieve fase Literatuur FTO-module Delier in de palliatieve fase 3

4 Materiaal voor een FTO over delier in de palliatieve fase Inleiding De werkvormen in deze uitgave zijn bedoeld voor huisartsen en apothekers die een bijeenkomst willen voorbereiden over delier in de palliatieve fase. De module bevat een bijeenkomst met een duur van ongeveer anderhalf uur. Het programma richt zich op huisartsen en apothekers die zich willen verdiepen in de diagnose, oorzaken en behandeling van delier in de palliatieve fase. Het uitgangspunt is de richtlijn Delier (2005) van de Vereniging van Integrale Kankercentra (VIKC). Aan de hand van een kennistoets wordt ingegaan op de kenmerken van een delier, de factoren en geneesmiddelen die een delier kunnen veroorzaken of uitlokken, en de optimale behandeling van een delier. Met behulp van eigen casuïstiek gaan de huisartsen vervolgens na of zij een delier voldoende onderkennen en behandelen bij patiënten in de palliatieve fase. Aan het eind van het FTO kunnen afspraken worden gemaakt over het beleid bij een delier in de palliatieve fase. Voor meer inhoudelijke informatie wordt verwezen naar de literatuur zoals vermeld in de literatuurlijst achter in deze uitgave. De bijlagen bevatten de werkbladen die zonder toestemming kunnen worden gekopieerd. 4 FTO-module Delier in de palliatieve fase

5 Een FTO-bijeenkomst over delier in de palliatieve fase Doel De deelnemers kennen de prodromen en symptomen van delier in de palliatieve fase zijn in staat delier, depressie, dementie en psychose in de palliatieve fase te onderscheiden kennen de mogelijke oorzaken van delier in de palliatieve fase kennen het medicamenteuze en niet-medicamenteuze beleid bij delier in de palliatieve fase hebben inzicht in het eigen beleid bij delier in de palliatieve fase maken gezamenlijk afspraken over de medicamenteuze en nietmedicamenteuze behandeling van delier in de palliatieve fase Een delier kan voor de patiënt een uiterst beangstigende ervaring zijn. Soms is er een amnesie voor het gebeurde, maar soms herinneren patiënten zich de meest vreselijke beelden. Ook voor de omgeving is een delier een nare ervaring die de beeldvorming over het eigen ziek zijn en sterven kan beïnvloeden. Een delier is in de meeste gevallen goed te behandelen. In de praktijk blijkt echter dat er niet altijd optimaal wordt behandeld. Een verhoging van de pijnmedicatie kan het delier verergeren. Toelichting De NHG-standaard Delier bij ouderen (2003) gaat niet specifiek in op de aanpak bij terminaal zieke patiënten. De meest recente richtlijn die wel ingaat op deze categorie patiënten is de richtlijn Delier (2005) van de Vereniging van Integrale Kankercentra (VIKC). Deze richtlijn vormt het uitgangspunt van deze FTO-module. De richtlijn Delier (2005) omschrijft delier als een toestandsbeeld dat in korte tijd ontstaat, waarbij de patiënt vaak verward en angstig is. Daarnaast bestaat onrust of - in geval van een stil delier - apathie en verlies van initiatief. Het bewustzijn is vaak gestoord. Vaak zijn er hallucinaties en/of wanen. Er is per definitie een onderliggend somatisch lijden. Een delier (vooral de hypoactieve vorm) wordt vaak niet onderkend. Voor een tijdige herkenning is kennis van de prodromen en oorzaken van delier van belang. Ook is het van belang het onderscheid tussen delier en verwante aandoeningen zoals depressie, dementie, onrust en psychose goed te kunnen maken. Programma 5 minuten Inleiding en doel 40 minuten Kennistoets 20 minuten Bespreken eigen beleid 15 minuten Heroverwegen eigen beleid 10 minuten Maken van afspraken FTO-module Delier in de palliatieve fase 5

6 Uitvoering Apothekers en huisartsen die meer werk willen maken van het FTO, kunnen hierbij ondersteuning krijgen van DGV. Voor meer informatie zie onder het thema 'FTO-ondersteuning algemeen'. U vindt hier onder andere informatie over de FTO-nieuwsbrief en het handboek FTO, met tips over de agenda, voorbereiding, taakverdeling, voorzittertips en een verslagformulier. Voor de bijeenkomst Bereid de bijeenkomst circa twee à drie weken van tevoren voor (huisarts en apotheker samen). Bekijk het programma en de werkwijze van de bijeenkomst en maak afspraken over de taakverdeling tijdens de bijeenkomst. Bestudeer de materie. Bijlage 2B en de literatuurlijst bieden u daarvoor aanknopingspunten. Vraag - indien gewenst - de PowerPoint-presentatie behorende bij deze FTO-module aan bij DGV Stuur uiterlijk een week voor de FTO-bijeenkomst de huiswerkopdracht van bijlage 1 naar alle huisartsen met het verzoek de resultaten van de opdracht mee te nemen naar de FTO-bijeenkomst. Stuur tevens een uitnodiging met de agenda voor het FTO naar alle deelnemers. Kopieer bijlage 2A, 2B en 3 voor alle deelnemers. Tijdens de bijeenkomst Inleiding en doel (5 min) Leid de bijeenkomst kort in met behulp van de tekst onder 'Doel' en 'Toelichting'. En bespreek het programma. Kennistoets (40 min) Deel bijlage 2A uit en laat de deelnemers de vragen beantwoorden in circa 10 minuten. Bespreek de antwoorden aan de hand van bijlage 2B (antwoorden kennistoets). Bespreken eigen beleid (20 min) Bespreek de huiswerkopdracht. Besteed daarbij vooral aandacht aan: - de frequentie van het voorkomen van delier in de palliatieve fase - de kenmerken bij de patiënten waarbij een delier is gediagnosticeerd - de mogelijke precipiterende factoren (vooral geneesmiddelen) bij de patiënten waarbij een delier is gediagnosticeerd - het gevolgde beleid ter behandeling van het delier 6 FTO-module Delier in de palliatieve fase

7 Heroverwegen eigen beleid (15 min) Deel bijlage 3 uit en laat de deelnemers de vragen beantwoorden in vijf tot tien minuten. Bespreek vervolgens de patiënten, waarbij het beleid is heroverwogen. Laat daarbij aan bod komen: - de overwegingen, die hebben geleid tot een aanpassing van de diagnose (criteria delier, oorzakelijke en precipiterende factoren) - eventuele aanpassingen van het beleid (behandelen oorzaken, medicamenteuze en nietmedicamenteuze therapie) Afspraken (10 min) Probeer te komen tot gezamenlijke afspraken over het (medicamenteus en niet-medicamenteus) beleid bij delier. Bespreek tenslotte de persoonlijke voornemens en de leermomenten van de individuele deelnemers. Neem de gezamenlijke afspraken en persoonlijke voornemens op in het verslag. Stel een datum vast voor de evaluatie van de afspraken in dit FTO. Bedenk dat afspraken de meeste kans van slagen hebben als ze behapbaar zijn en relatief eenvoudig praktisch uitvoerbaar. Maak niet teveel afspraken en houd ze concreet. Voorbeelden van individuele voornemens of groepsafspraken Deelnemers informeren de verzorgers van de patiënt over de vroege symptomen van een delier en wijzen op hun signalerende functie. De dosering van een opiaat wordt nooit opgehoogd bij een delier in de palliatieve fase. Bij een delier in de palliatieve fase wordt nooit uitsluitend gesedeerd met een benzodiazepine. Voorbeeld evaluatieprogramma Gemaakte afspraken (10 min) Presenteer de gemaakte afspraken kort. Vraag de deelnemers naar hun ervaringen (succesfactoren en knelpunten). Knelpunten (10 min) Inventariseer de knelpunten bij niet nagekomen afspraken. Bedenk oplossingen voor de gevonden knelpunten. Bepaal of de afspraken moeten worden bijgesteld. Vaststellen nieuwe afspraken (5 min) Formuleer nieuwe afspraken. Afsluiting (5 min) Stel een datum vast voor de evaluatie van de nieuwe afspraken. Neem alle afspraken op in het verslag. FTO-module Delier in de palliatieve fase 7

8 Bijlage 1 Huiswerkopdracht huisarts Delier in de palliatieve fase kent verschillende vormen en oorzaken. In deze huiswerkopdracht wordt aan alle huisartsen die betrokken zijn bij het FTO gevraagd om in een schema drie tot vijf patiënten uit de eigen praktijk te beschrijven. Opdracht Vul het schema in voor minimaal drie en maximaal vijf patiënten die op dit moment in de palliatieve fase verkeren. Wanneer uw praktijk op dit moment minder dan drie patiënten in de palliatieve fase telt, kies dan ook patiënten die het afgelopen jaar zijn overleden aan een oncologische aandoening. In het algemeen zult u deze patiënten bij naam kennen. Indien dit niet het geval is, dan kunt een selectie maken aan de hand van uw HIS. Zie hiervoor de instructies in onderstaand kader. Via HIS Selectie van patiënten met oncologische aandoening Selecteer alle patiënten met een ICPC-code voor een maligniteit in het afgelopen jaar. Zie tabel 1 voor relevante ICPC-codes. Ga handmatig na welke patiënten van deze patiënten momenteel in de palliatieve fase zijn. Selectie van patiënten overleden aan oncologische aandoening Optie A Selecteer alle patiënten met ICPC-code A96 (dood/overlijden) en ga na welke patiënten aan een oncologische aandoening zijn overleden. Optie B Ga via uw patiëntenadministratie (in- en uitstroom patiënten) na welke patiënten het afgelopen jaar zijn uitgeschreven en bekijk bij welke van deze patiënten sprake was van overlijden door een oncologische aandoening. 8 FTO-module Delier in de palliatieve fase

9 BIJLAGE 1 HUISWERKOPDRACHT HUISARTS tabel 1 Relevante ICPC-codes van maligniteiten ICPC-code A79 B72 B73 B74 B75 D74 D75 D76 D77 Maligniteiten onbekende primaire locatie ziekte van Hodgkin leukemie bloed/lymfesysteem andere/niet gespecificeerd bloed/lymfe maag colon/rectum pancreas tractus digestivus F74.1 oog/adnexen H75.1 oor L71.1 bewegingsapparaat N74 R84 R85 S77 T71 T73 U75 U76 U77 X75 X76 X77 Y77 Y78 zenuwstelsel bronchus/long luchtwegen huid/subcutis schildklier andere/niet gespecificeerde endocriene klieren nier blaas urinewegen cervix uteri borst (vrouw) geslachtsorganen (vrouw) prostaat geslachtsorgaan/borst (man) FTO-module Delier in de palliatieve fase 9

10 BIJLAGE 1 HUISWERKOPDRACHT HUISARTS Invulschema huiswerkopdracht huisarts Patiënt 1 Patiënt 2 Patiënt 3 Patiënt 4 Patiënt 5 Is (was) er sprake van angst of onrust? Zo ja, gebruikt(e) de patiënt hiervoor geneesmiddelen (middel en dosering)? Is (was) er sprake van een delier? Zo ja, gebruikt(e) de patiënt hiervoor geneesmiddelen (middel en dosering) en wat was de oorzaak? Is (was) er sprake van een depressie? Zo ja, gebruikt(e) de patiënt hiervoor geneesmiddelen (middel en dosering)? Gebruikt(e) de patiënt geneesmiddelen ter bestrijding van pijn? Zo ja, welk middel en in welke dosering? Gebruikt(e) de patiënt een benzodiazepine? Zo ja, welk middel en in welke dosering? Gebruikt(e) de patiënt nog andere geneesmiddelen? Zo ja, welke en in welke dosering? 10 FTO-module Delier in de palliatieve fase

11 Bijlage 2A Kennistoets 1. Delier komt voor bij minder dan 25% van de patiënten met een gevorderd stadium van kanker. 2. Een van de kenmerken van een delier is dat de stoornis zich in korte tijd (uren tot dagen) ontwikkelt. 3. Een delier is in het algemeen een reversibele toestand. 4. Bij een delier is er altijd sprake van hyperactiviteit van de patiënt (rusteloosheid, plukken, draaien, wiebelen, wiegen en dergelijke). 5. Een delier gaat vaak gepaard met angst. 6. Bij een terminale patiënt met nachtmerries dient men bedacht te zijn op een delier. 7. De behandeling van een acuut heftig delier in de palliatieve fase is initieel gericht op het verminderen of wegnemen van een of meerdere oorzakelijke factoren. 8. Bij de behandeling van onrust bij delier in de palliatieve fase zijn benzodiazepinen de middelen van eerste keus. 9. Het is van belang om bij patiënten in de palliatieve fase actief te vragen naar de symptomen van een delier. 10. Tricyclische antidepressiva behoren tot de geneesmiddelen, die een delier kunnen veroorzaken. 11. Bij een suffe en onrustige terminale patiënt, die een opiaat gebruikt en nauwelijks meer plast en drinkt, kan de dosering van het opiaat worden verhoogd om de onrust tegen te gaan. 12. Een urineweginfectie kan bij een terminale patiënt van 60 jaar een delier uitlokken. 13. Bij een delirante patiënt van 74 jaar met vergevorderd mammacarcinoom en M. Parkinson is behandeling van het delier met haloperidol de eerste keus behandeling. on on on on on on on on on on on on on FTO-module Delier in de palliatieve fase 11

12 Bijlage 2B Antwoorden kennistoets De antwoorden op de kennistoets zijn gebaseerd op de richtlijn Delier (2005) van de VIKC, tenzij anders vermeld. 1. Delier komt voor bij minder dan 25% van de patiënten met een gevorderd stadium van kanker. On De incidentie van delier bij patiënten bedraagt 26-44% in een gevorderd stadium van kanker. In het allerlaatste stadium van de ziekte is 68-85% van de patiënten delirant (Wanrooij en Koelewijn, 2005). 2. Een van de kenmerken van een delier is dat de stoornis zich in korte tijd (uren tot dagen) ontwikkelt. Juist Hierin onderscheidt delier zich bijvoorbeeld van de symptomen van dementie. Een ander belangrijk kenmerk van delier is het fluctueren van de symptomen over de dag. Vaak zijn de symptomen van het delier 's avonds en 's nachts het hevigst. Hierin onderscheidt het delier zich van een depressie. Depressieve klachten zijn namelijk meestal 's ochtends het ergste. De fluctuaties over de dag bemoeilijken de diagnosestelling en de evaluatie van therapeutische interventies. Het onderscheid tussen delier en angst kan worden gemaakt doordat bij angst onder andere het bewustzijn, de oriëntatie en aandacht normaal zijn, dit in tegenstelling tot bij een delier. In tabel 2 wordt de differentiaal diagnose van delier verder uitgewerkt. tabel 2 Differentiaal diagnose van delier Bron: Wanrooij en Koelewijn (2005) Delier Dementie Psychose Depressie Begin acuut geleidelijk soms acuut, geleidelijk soms langzaam Bewustzijn wisselend helder helder helder Cognitie geheugen- geheugen- ongestoord gestoord stoornis, stoornis, desoriëntatie later agnosie, apaxie Stemming vaak angstig normaal soms angstig somber Hallucinaties, ja zelden ja geen wanen Reversibiliteit in principe nee ja ja Verloop wisselend langzaam wisselend vaak een tijdje verergerend stabiel 3. Een delier is in het algemeen een reversibele toestand. Juist Een delier is in principe omkeerbaar. De behandeling richt zich dan ook vooral op oorzakelijke factoren en leidt in 50-65% van de gevallen tot herstel. Delier is helaas niet altijd succesvol te behandelen. Vooral in de palliatieve fase kunnen causale behandelingen niet meer haalbaar zijn en kan de symptomatische behandeling tekortschieten. Het delier is dan de voorbode van een naderende dood: afdoende sedatie kan dan raadzaam zijn om de patiënt een zo waardig mogelijk sterfbed te geven. 12 FTO-module Delier in de palliatieve fase

13 BIJLAGE 2B ANTWOORDEN KENNISTOETS 4. Bij een delier is er altijd sprake van hyperactiviteit van de patiënt (rusteloosheid, plukken, draaien, wiebelen, wiegen en dergelijke). On Er bestaat een hypoactieve vorm, een hyperactieve vorm en een mengvorm van delier. Bij een hypoactieve vorm (stil delier) is de patiënt apathisch, stil, suf en teruggetrokken. Deze toestand kan gemakkelijk gemist worden of verward worden met een depressie of dementie. Bij de hyperactieve vorm is er sprake van rusteloosheid, plukken, draaien, wiebelen en/of wiegen. Het gaat vaak gepaard met kreunen en soms met myoclonus en tremor. De patiënt trekt bijvoorbeeld aan infusen en katheters. Bij een heftig hyperactief delier kan de patiënt rammelen aan bedhekken, uit bed gaan, op de muur bonzen, uit het raam klimmen et cetera. Het gaat vaak gepaard met schreeuwen, gillen of luidruchtig huilen. Er is dan sprake van een palliatief spoedgeval. Bij een mengvorm van delier is er sprake van een afwisseling van hypo- en hyperactiviteit. 5. Een delier gaat vaak gepaard met angst. Juist Voor de diagnose delier moet volgens de DSM-IV-TR aan de volgende criteria voldaan zijn: Bewustzijnsstoornis (gedaald bewustzijn of gedaald besef van de omgeving) met een verminderd vermogen om de aandacht ergens op te richten, vast te houden of te verplaatsen. Verandering in de cognitie (zoals geheugenstoornis, desoriëntatie, taalstoornis) of het optreden van een waarnemingsstoornis die niet is toe te schrijven aan een reeds aanwezige, vastgestelde of zich ontwikkelende dementie. Acuut ontstaan (meestal uren of dagen) en fluctuatie over de dag. Vermoeden - uit anamnese, lichamelijk onderzoek of laboratoriumonderzoek - dat de stoornis wordt veroorzaakt door één of meerdere lichamelijke ziekten, geneesmiddelintoxicaties of onttrekking van geneesmiddelen of alcohol. Niet noodzakelijk voor de diagnose, maar wel veel voorkomend bij een delier zijn: angst stemmingsstoornissen psychomotore veranderingen 6. Bij een terminale patiënt met nachtmerries dient men bedacht te zijn op een delier. Juist Een delier wordt vaak voorafgegaan door prodromen. In het kader van vroege herkenning en behandeling van een delier is het belangrijk actief te zoeken naar prodromen. Mogelijke prodromen zijn: nachtmerries of een toename ervan omkering van dag/nacht ritme voorbijgaande en corrigeerbare hallucinaties, illusoire vervalsingen en wanen corrigeerbare misinterpretaties moeilijkheden met concentreren en helder denken, snelle afleidbaarheid overgevoeligheid voor prikkels zoals licht en geluid rusteloosheid, angst, irritatie of teruggetrokkenheid met apathie emotionele labiliteit desoriëntatie in tijd, plaats en/of persoon FTO-module Delier in de palliatieve fase 13

14 BIJLAGE 2B ANTWOORDEN KENNISTOETS 7. De behandeling van een acuut heftig delier in de palliatieve fase is initieel gericht op het verminderen of wegnemen van één of meerdere oorzakelijke factoren. On Bij elke patiënt met een delier zal moeten worden gezocht naar de onderliggende oorzaak of oorzaken. Waar mogelijk moeten deze worden behandeld. Echter bij een patiënt met een acuut heftig delier wordt altijd direct gestart met een symptomatische medicamenteuze behandeling, aangezien een behandeling van de onderliggende oorzaak tijd nodig heeft om effect te hebben. 8. Bij de behandeling van onrust bij delier in de palliatieve fase zijn benzodiazepinen de middelen van eerste keus. On Haloperidol is het middel van eerste keus. Bij patiënten met M. Parkinson is clozapine eerste keus. Alleen bij blijvende onrust kan naast het antipsychoticum een benzodiazepine worden toegevoegd. 9. Het is van belang om bij patiënten in de palliatieve fase actief te vragen naar de symptomen van een delier. Juist Vaak doen prodromen zich vooral 's nachts voor, terwijl de behandelend arts de patiënt meestal overdag ziet. Daar komt bij dat patiënten zich de ervaringen soms later niet meer kunnen herinneren. Voor een vroege herkenning en behandeling van een delier is het daarom zinvol om de patiënt, naasten en/of betrokken hulpverleners actief te vragen naar symptomen die kunnen duiden op een delier. 10. Tricyclische antidepressiva behoren tot de geneesmiddelen, die een delier kunnen veroorzaken. Juist Bij delier is er sprake van een disbalans van neurotransmitters. Er is vooral een tekort aan acetylcholine en een overschot aan dopamine. Daarom kunnen anticholinerge geneesmiddelen, zoals antidepressiva, een delier veroorzaken. Bij een stil delier is het dus belangrijk om deze niet te verwarren met een depressie. Delier wordt in 12-39% van de gevallen veroorzaakt door geneesmiddelen. In tabel 3 worden de geneesmiddelen vermeld die een delier uit kunnen lokken. tabel 3 Geneesmiddelen die delier kunnen veroorzaken Geneesmiddelen met een anticholinerge werking antidepressiva fenothiazinen antihistaminica spasmolytica anti-parkinsonmiddelen anti-emetica anti-aritmica Overige geneesmiddelen opioïden geneesmiddelen met een sederende (bij)werking benzodiazepinen (of onttrekking ervan!) metoclopramide NSAID's claritromycine digoxine isoniazide ketamine 14 FTO-module Delier in de palliatieve fase

15 BIJLAGE 2B ANTWOORDEN KENNISTOETS 11. Bij een suffe en onrustige terminale patiënt, die een opiaat gebruikt en nauwelijks meer plast en drinkt, kan de dosering van het opiaat worden verhoogd om de onrust tegen te gaan. On Opiaten kunnen een delier veroorzaken, vooral bij overdosering. Als het delier verward wordt met pijn, dan zal de dosering van het opiaat nog verder verhoogd worden met alle gevolgen van dien. Opiaatintoxicatie treedt vooral op bij patiënten met terminale nierinsufficiëntie en bij uitdroging. U dient de dosering van het opiaat dan te verlagen. Wees ook alert op het optreden van obstipatie bij het behandelen met een opiaat. Obstipatie is namelijk een belangrijke uitlokkende factor voor een delier. 12. Een urineweginfectie kan bij een terminale patiënt van 60 jaar een delier uitlokken. Juist Er zijn predisponerende en precipiterende factoren voor een delier. Predisponerende factoren maken dat iemand gevoelig wordt voor het ontwikkelen van een delier. Precipiterende factoren veroorzaken een delier bij iemand met een of meer predisponerende factoren. Wanneer pedisponerende factoren ontbreken - zoals bij een jonge gezonde persoon - zijn zeer veel precipiterende factoren nodig om een delier te veroorzaken. Een delier wordt meestal door meerdere precipiterende factoren veroorzaakt. In een derde van de gevallen is er slechts één factor. De volgende kenmerken zijn predisponerende factoren voor een delier: leeftijd 70 jaar cognitieve stoornis (dementie) ernstige comorbiditeit gezicht- of gehoorstoornissen stoornissen in de activiteiten van het dagelijks leven (ADL) misbruik van alcohol of drugs (in het verleden) De volgende kenmerken zijn precipiterende factoren voor een delier: hersentumoren en -metastasen koorts pneumonie urineweginfectie hypoxie anemie elektrolytstoornissen hypoglykemie, hyperglykemie schildklierfunctiestoornissen leverfalen, nierfalen dehydratie, obstipatie, urineretentie laag serumalbumine geneesmiddelen onttrekking van geneesmiddelen onttrekking van nicotine of alcohol recente chirurgie verhuizing De meest voorkomende precipiterende factoren zijn in hiërarchische volgorde: opioïden, metabole afwijkingen, infecties, recente chirurgie en hersentumor of metastasen. In dit geval gaat het om een precipiterende factor (urineweginfectie) bij iemand met minimaal een predisponerende factor (ernstige comorbiditeit; palliatieve fase). FTO-module Delier in de palliatieve fase 15

16 BIJLAGE 2B ANTWOORDEN KENNISTOETS 13. Bij een delirante patiënt van 74 jaar met vergevorderd mammacarcinoom en M. Parkinson is behandeling van het delier met haloperidol de eerste keus behandeling. On Bij parkinsonisme is haloperidol gecontraïndiceerd. De richtlijn Delier (2005) van de VIKC adviseert bij delier in de palliatieve fase de volgende medicamanteuze maatregelen: a. Overweeg bij gebruik van opioïden eerst verlaging van de dosis of opioïdrotatie. b. Geef bij verwardheid haloperidol. Startdosis: 0,5-2 mg oraal (als tablet of druppelvloeistof) elk half uur tot effect optreedt Bij zeer ernstige vorm starten met 5-10 mg en zo nodig herhalen. Onderhoudsdosis: 1-5 mg/24 uur, max. 10 mg/24 uur s.c./i.v. of 20 mg/24 uur oraal. De parenterale werking van haloperidol is ongeveer tweemaal zo sterk als de orale werking. c. Geef bij M. Parkinson clozapine 2 dd 12,5 mg (bijwerking agranulocytose: controleer het bloedbeeld). Haloperidol is gecontraïndiceerd. d. Voeg een benzodiazepine toe aan antipsychotica bij blijvende onrust. Cave: bij de start van een benzodiazepine kan versterking van het delier optreden, in dat geval snel de dosering van de benzodiazepine verhogen. Diazepam: 10 mg oraal, rectaal of zeer langzaam i.v. elk uur (max. 60 mg/24 uur). Vanwege gevaar van stapeling (zeker bij leverfunctiestoornis) na twee dagen omzetten naar lorazepam (kan ook mee gestart worden). Lorazepam: 1-4 mg sublinguaal elke 4 uur of 0,5-1 mg langzaam i.v. elke 4 uur. e. Geef bij een zeer onrustig delier in de palliatieve fase: Midazolam: mg/24 uur continu s.c. infuus, zo nodig iedere 1-2 uur verdubbelen, maximale dosering 480 mg/24 uur. Indien snel effect gewenst, dan steeds eerst een bolus van 5-20 mg, dus ook bij iedere dosisverhoging van het continue infuus. Bij een zeer korte levensverwachting: 6 dd 5-20 mg s.c. in plaats van een continu infuus. Daarnaast adviseert de richtlijn de volgende niet-medicamenteuze maatregelen: Maak gebruik van de DOS (Delirium Observatie Screening) en ga na of er een behandelbare oorzaak is. Sluit een volle blaas of rectum als oorzaak van onrust uit. Geef goede uitleg aan de naasten over de oorzaak van het delier en de mogelijkheden van ondersteuning en behandeling. Creëer een rustige, vertrouwde omgeving ter verbetering van de oriëntatie: klok, nachtlampje aan, gebit in, bril op, gehoorapparaat in, enkele rustige en vertrouwde personen in de buurt etc. Ga niet mee in vreemde 'waanideeën'; probeer de patiënt niet tegen te spreken, maar maak zo mogelijk wel duidelijk dat uw waarneming anders is. Spreek rustig en duidelijk, leg uit wie u bent en leg elke handeling goed uit aan de patiënt. Neem zo nodig beschermende maatregelen (zorg dat de patiënt niet uit bed kan vallen). Probeer een gestoord dag/nacht ritme te herstellen. 16 FTO-module Delier in de palliatieve fase

17 Bijlage 3 Herbeoordelen patiënten in de palliatieve fase Beantwoord onderstaande vragen voor de patiënten van de huiswerkopdracht: a. vraag 1 t/m 3 voor patiënten, waarbij u al in een eerder stadium een delier heeft vastgesteld b. vraag 4 t/m 6 voor patiënten, waarbij u in een eerder stadium geen delier heeft vastgesteld Patiënt 1 Patiënt 2 Patiënt 3 Patiënt 4 Patiënt 5 Diagnose delier? Zie invulschema huiswerkopdracht Patiënt met gediagnosticeerd delier 1. Wat was uw beleid? 2. Zijn er predisponerende of precipiterende factoren waarmee u bij uw beleid geen rekening heeft gehouden? Zo ja, welke? 3. Dient u op grond hiervan uw beleid te heroverwegen? Zo ja, hoe? Patiënt zonder gediagnosticeerd delier 4. Zijn er aanwijzingen voor de diagnose delier? Zo ja, welke? 5. Zijn er predisponerende of precipiterende factoren? Zo ja, welke? 6. Wat is uw beleid? FTO-module Delier in de palliatieve fase 17

18 Literatuur Mast van der RC, Huyse FJ. Rosier PFWM. Richtlijn Delirium. Ned Tijdschr Geneesk 2005;149(19): Mastenboom M. Delier bij ouderen: Kort en bondig. Huisarts Wet 2003;46(8): Mastenboom M. Delier bij ouderen: Oud en in de war. Wat is er aan de hand? Huisarts Wet 2003;46(7): Van der Weele GM, Van Dijk A, Eekhof JAH, et al. NHG-standaard Delier bij ouderen. Huisarts Wet 2003;46(3): Zie Olde Rikkert MGM, Lisdonk van de EH. ABC voor analyse van acute verwardheid bij ouderen. Huisarts Wet 2001;44(7): Van Melick EJM, De Vries OJ. Geneesmiddelen en ouderen: het delirium. Geneesmiddelenbull 2002;36(7):73-8. Richtlijn Delier. Utrecht: Vereniging van Integrale Kankercentra, Zie Vollaard EJ. Probeer de medicatie te saneren. NHG-Standaard Delier bij ouderen. Pharm Weekbl 2003;138(33/34): Wanrooij B, Koelewijn M. De aanpak van het delier in de palliatieve fase. Huisarts Wet 2005;48(7): FTO-module Delier in de palliatieve fase

19

20

Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM

Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM 1. Definitie en voorkomen 2. Pathofysiologie 3. Oorzaken 4. Diagnose 5. Behandeling Definitie en voorkomen: 1.

Nadere informatie

Casuïstiek bespreking. delier

Casuïstiek bespreking. delier Casuïstiek bespreking delier Bernarda Heslinga Huisarts, kaderarts palliatieve zorg, lid consultatieteam palliatieve zorg Helma Mebius Verpleegkundige, lid consultatieteam palliatieve zorg Palliatieve

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Workshop Delier in de palliatieve fase. n droom woar ge geen sodemieter van op aan kunt. angstdroom.

Delier voor de patiënt. Workshop Delier in de palliatieve fase. n droom woar ge geen sodemieter van op aan kunt. angstdroom. Workshop Delier in de palliatieve fase 11 oktober 2012 Hedi ter Braak Monique van den Broek 1 Delier voor de patiënt n droom woar ge geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie 1 Inhoud workshop

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie Inhoud presentatie delier Wat is een delier Wat zijn de gevolgen van een delier Wat zijn risicoverhogende en

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase

Delier in de palliatieve fase Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Workshop 5: Terminaal delier

Workshop 5: Terminaal delier Workshop 5: Terminaal delier Johan Lenders specialist ouderengeneeskunde/palliatief consulent BrabantZorg Dagmar Oude Lansink klinisch geriater ziekenhuis Bernhoven Kennistoets Terminaal Delier 1. Delier

Nadere informatie

De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid

De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid Marja Jellesma-Eggenkamp Klinische geriatrie Alysis 25 mei 2010 symposium Zevenaar 1 Kwetsbare ouderen inleiding >25% opgenomen patiënten 70+ 10-40%

Nadere informatie

Voorkomen, genezen of sederen?

Voorkomen, genezen of sederen? Terminaal delier: Voorkomen, genezen of sederen? Mark Martens medisch consulent palliatieve zorg, Expertisecentrum Palliatieve Zorg MUMC+ specialist ouderengeneeskunde, Envida Maastricht Delier Bewustzijnsstoornis

Nadere informatie

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Delier, ontspoord in het verpleeghuis Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Opzet presentatie Huishoudelijke mededelingen Inleiding Stellingen invullen Uitleg rondom delier Screening delier + Delier

Nadere informatie

De 3D,s POH 02-04-2014

De 3D,s POH 02-04-2014 De 3D,s POH 02-04-2014 Doelstelling Onderscheid delier, dementie en depressie Vroegtijdig herkennen/signaleren van een delier. Behandeling delier Delier Dementie Depressie Casus Een 70-jarige vrouw wordt

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

DEMENTIEZORG. Chronische en acute verwardheid. Jan Oudenes Verpleegkundig consulent geriatrie Ede, 10 november 2015

DEMENTIEZORG. Chronische en acute verwardheid. Jan Oudenes Verpleegkundig consulent geriatrie Ede, 10 november 2015 DEMENTIEZORG Chronische en acute verwardheid Jan Oudenes Verpleegkundig consulent geriatrie Ede, 10 november 2015 Programma Acute verwardheid/delier Fragment Mieren in de thee Dementie en delier 1 Delier

Nadere informatie

Delier en Depressie in de terminale fase

Delier en Depressie in de terminale fase Delier en Depressie in de terminale fase Karel Hoffmans huisartsconsulent IKST 06- /07 DELIER in de terminale fase Casus uit de praktijk gegrepen Diagnostiek Behandeling Discussie Uit de praktijk gegrepen

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Informatiefolder delier

Informatiefolder delier Informatiefolder delier Informatiefolder delier Het gedrag en de reactie van uw partner, familielid, vriend(in) of kennis zijn anders dan u gewend bent. Hij of zij is onrustig, begrijpt u niet, geeft vreemde

Nadere informatie

ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID (DELIER) INFORMATIE VOOR PATIENT, FAMILIE EN BETROKKENEN

ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID (DELIER) INFORMATIE VOOR PATIENT, FAMILIE EN BETROKKENEN ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID (DELIER) INFORMATIE VOOR PATIENT, FAMILIE EN BETROKKENEN Inleiding Uw familielid, partner of kennis is in Franciscus Gasthuis & Vlietland opgenomen. Hij of zij is opgenomen

Nadere informatie

Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003.

Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Videofragment 4 Zorg na het verbleken van het delier 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Een delier is een ingrijpend ziektebeeld, zowel voor de

Nadere informatie

Congres Kleinschalig zorgen voor ouderen. Workshop Delier, verwardheid en onrust in de palliatieve zorg

Congres Kleinschalig zorgen voor ouderen. Workshop Delier, verwardheid en onrust in de palliatieve zorg Congres Kleinschalig zorgen voor ouderen Workshop Delier, verwardheid en onrust in de palliatieve zorg 2 Work - Shop Paul Vogelaar Verpleegkundig expert palliatieve zorg en pijn Lux Nova, palliatieve zorg

Nadere informatie

p a t i ë n t e n i n f o r m a t i e 2

p a t i ë n t e n i n f o r m a t i e 2 Delier In deze brochure leest u meer over acute verwardheid, ook wel delier genoemd. Verder krijgt u informatie over de behandeling en wat u kunt doen. Acuut optredende verwardheid Delier is een vorm van

Nadere informatie

Doel. Achtergrond. Hiernaast kunnen (paranoïde) wanen voorkomen (1).

Doel. Achtergrond. Hiernaast kunnen (paranoïde) wanen voorkomen (1). Doel Het geven van informatie over: het herkennen van een delier. het opsporen en behandelen van de lichamelijke oorzaak. medicamenteuze behandeling van de symptomen van een delier. niet-medicamenteuze

Nadere informatie

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast Palliatieve sedatie 12 november 2012 Carla Juffermans,kaderhuisarts PZ Palliatieve sedatie Proportionele toepassing van sedativa in de laatste levensfase om ondraaglijke klachten te bestrijden, waarvoor

Nadere informatie

Communicatie rond palliatieve sedatie

Communicatie rond palliatieve sedatie Communicatie rond palliatieve sedatie D A G VA N D E M E D I C AT I E V E I L I G H E I D, 2 1 M A A R T 2 0 1 7 M A R G OT V E R KU Y L E N, S P E C I A L I S T O U D E R E N G E N E E S KU N D E / K

Nadere informatie

Delier. Marie José Gijsberts Anja Flipsen Palliatieteam Midden Nederland (PTMN)

Delier. Marie José Gijsberts Anja Flipsen Palliatieteam Midden Nederland (PTMN) 1 Delier Marie José Gijsberts Anja Flipsen Palliatieteam Midden Nederland (PTMN) 3-4-2014 Diagnose delier DSM-IV-TR criteria: Bewustzijnsstoornis Verandering in cognitieve functie Stoornis ontwikkelt in

Nadere informatie

delier bij ouderen Delier bij ouderen Videofragment 1 De anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module

delier bij ouderen Delier bij ouderen Videofragment 1 De anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module Videofragment 1 De anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Om te kunnen begrijpen hoe de huisarts het beste kan omgaan

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Onderwerp: Acute verwardheid of delier

Onderwerp: Acute verwardheid of delier Onderwerp: 1 Informatie over acute verwardheid of delier Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

Workshop Delirium Symposium Palliatieve Zorg, richtlijnen voor de praktijk Utrecht, 12-01-2006

Workshop Delirium Symposium Palliatieve Zorg, richtlijnen voor de praktijk Utrecht, 12-01-2006 Workshop Delirium Symposium Palliatieve Zorg, richtlijnen voor de praktijk Utrecht, 12-01-2006 Ine Klijn, psychiater, Zorglijn Acute en Consultatieve Psychiatrie Divisie Hersenen, UMCU Rob Krol, adviseur

Nadere informatie

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen Videofragment 1 de anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77, herziene versie april 2014. Om te kunnen begrijpen hoe de huisarts het

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 20140024 Delier.indd 1 1 24-01-17 14:02 Acuut optredende verwardheid (delier) Wat is acuut optredende verwardheid

Nadere informatie

Delier, benadering vanuit het ziekenhuis. Dhr. A. Lahdidioui Internist ouderengeneeskunde i.o. Donderdag 26 januari 2017

Delier, benadering vanuit het ziekenhuis. Dhr. A. Lahdidioui Internist ouderengeneeskunde i.o. Donderdag 26 januari 2017 Delier, benadering vanuit het ziekenhuis Dhr. A. Lahdidioui Internist ouderengeneeskunde i.o. Donderdag 26 januari 2017 Diagnose DSM IV criteria: 1. Bewustzijnsstoornis met verminderde aandacht 2. Verandering

Nadere informatie

Parkinson en Psychoses

Parkinson en Psychoses Parkinson en Psychoses Inleiding Mensen met de ziekte van Parkinson kunnen last krijgen van ongewone belevingen die niet overeenkomen met de werkelijkheid. Dit zijn psychotische belevingen die de vorm

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Plotse verwardheid Delier

PATIËNTEN INFORMATIE. Plotse verwardheid Delier PATIËNTEN INFORMATIE Plotse verwardheid Delier Wat is delier? Plotse verwardheid wordt ook wel een delier genoemd. Deze verwardheid kan op enkele minuten tot dagen ontstaan (of een bestaande toestand ineens

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Is er vaker sprake van angst en depressie in de palliatieve fase?

Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Is er vaker sprake van angst en depressie in de palliatieve fase? Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij (oudere) mensen met een verstandelijke beperking Is er vaker sprake van angst en depressie in de palliatieve fase? Kennis over angst en depressie Risicofactoren

Nadere informatie

Hoe een delier herkennen?

Hoe een delier herkennen? Infobrochure Delier Inhoud Wat is een delier?. 3 Hoe een delier herkennen?. 3 Is een delier niet gewoon dementie?.4 Hoe behandelen we een delier?. 5 Wat kan u als familie doen?. 5 Meer info of vragen?.

Nadere informatie

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Op dit moment verblijft uw partner of familielid op de afdeling Intensive Care. Dit is een afdeling waar (ernstig) zieke mensen worden behandeld en verzorgd.

Nadere informatie

Misselijkheid & Braken Jan de Heer Huisartsconsulent Palliatieve Zorg

Misselijkheid & Braken Jan de Heer Huisartsconsulent Palliatieve Zorg Misselijkheid & Braken Jan de Heer Huisartsconsulent Palliatieve Zorg Vragen bij de palliatieve helpdesks? Vragen bij de palliatieve helpdesks Pijn 43.5 % Obstipatie 15.1 % Misselijkheid 14.9 % Benauwdheid

Nadere informatie

Delirium Clinical Assessment Protocol (CAP) = 0

Delirium Clinical Assessment Protocol (CAP) = 0 Delirium Clinical Assessment Protocol (CAP) = 0 De informatie over deze CAP-code wordt opgesplitst in twee delen: (I) Betekenis: De betekenis van code 0 bij de Delirium-CAP. (II) Richtlijnen: De stappen

Nadere informatie

Gebruik bedtent bij acuut optredende verwardheid

Gebruik bedtent bij acuut optredende verwardheid Gebruik bedtent bij acuut optredende verwardheid Ziekenhuis Gelderse Vallei Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk

Nadere informatie

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen Videofragment 2 het psychiatrisch onderzoek 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77, herziene versie april 2014. Om de diagnose delier te kunnen stellen dient er een

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid Delier

Acuut optredende verwardheid Delier Acuut optredende verwardheid Delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk hebt gemerkt, is zijn of haar reactie

Nadere informatie

Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase met als doel anderszins onbehandelbaar lijden te verlichten en

Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase met als doel anderszins onbehandelbaar lijden te verlichten en Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase met als doel anderszins onbehandelbaar lijden te verlichten en niet het leven te bekorten. Op verzoek van de regering

Nadere informatie

Acute verwardheid / Delier

Acute verwardheid / Delier Acute verwardheid / Delier In deze folder vindt u informatie over acute verwardheid / delier. Daarnaast staat beschreven wat u voor uw naaste kan doen. Waar "hij" staat, kunt u uiteraard ook "zij" lezen.

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 17 maart 2014

Palliatieve sedatie 17 maart 2014 Palliatieve sedatie 17 maart 2014 Palliatieve sedatie - programma Welkom De heer P. Polak, cardioloog, voorzitter MEC Presentatie Mevrouw A. Witziers, arts palliatieve zorg Bespreken casuïstiek Mevrouw

Nadere informatie

Verslag multidisciplinair overleg

Verslag multidisciplinair overleg 2012 Verslag multidisciplinair overleg Renate Agterhof S1002628 Spaarne ziekenhuis 27-5-2012 Inhoud Inhoud... 2 Inleiding... 2 1. Betrokken disciplines bij het MDO... 3 2. Belang van een MDO tussen de

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Naar het ziekenhuis? Lees eerst de informatie op www.asz.nl/brmo. Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care.

Nadere informatie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie DEMENTIE Opbouw praatje Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie Definitie dementie Dementie is een syndromale diagnose, een ziekte

Nadere informatie

Acute verwardheid of delier

Acute verwardheid of delier Acute verwardheid of delier Beter voor elkaar Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan u heeft

Nadere informatie

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn Inge van Mansom palliatief arts/specialist ouderengeneeskunde Sint Elisabeth Gasthuishof, LUMC en IKNL regio Leiden Maartje Klapwijk specialist ouderengeneeskunde en onderzoeker LUMC Introductie! 22 september

Nadere informatie

Een delier en wat nu!!! Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)? (deel 3)

Een delier en wat nu!!! Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)? (deel 3) Een delier en wat nu!!! Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)? (deel 3) In dit artikel wordt beschreven wat er gedaan moet worden wanneer er aanwijzingen zijn dat de patiënt

Nadere informatie

Acute verwardheid. Locatiegegevens. Locatie Utrecht Bosboomstraat KE Utrecht. Locatie Zeist Jagersingel HL Zeist

Acute verwardheid. Locatiegegevens. Locatie Utrecht Bosboomstraat KE Utrecht. Locatie Zeist Jagersingel HL Zeist Acute verwardheid Inleiding Acute verwardheid wordt ook wel een delirium of een delier genoemd. In deze folder kunt u lezen wat acute verwardheid is en hoe het ontstaat. Er wordt ingegaan op de verschijnselen,

Nadere informatie

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen H.40001.0915 Zorg voor kwetsbare ouderen 2 Inleiding Uw naaste is opgenomen in het ziekenhuis. Een oudere patiënt is kwetsbaar als er sprake is van een wankel evenwicht in de gezondheid en het dagelijks

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Paul Smit, Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg. 2012 ParkinsonNet congres

Palliatieve Zorg. Paul Smit, Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg. 2012 ParkinsonNet congres Palliatieve Zorg Paul Smit, Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg Palliatieve Zorg Palliatieve zorgverlening is aan de orde zodra behandelingen die op genezing gericht zijn niet of niet

Nadere informatie

Informatie over delier

Informatie over delier Algemeen Informatie over delier www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG017 / Informatie over delier / 18-10-2013 2 Informatie over delier Uw

Nadere informatie

Bijlage bij richtlijn Delier, hoofdstuk Inleiding en begripsbepaling

Bijlage bij richtlijn Delier, hoofdstuk Inleiding en begripsbepaling Bijlage bij richtlijn Delier, hoofdstuk Inleiding en begripsbepaling INLEIDING Een delier kan een uiterst beangstigende ervaring zijn, mogelijk te vergelijken met aanhoudende nachtmerries. Patiënten zullen

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en bezoekers van het Intensive Care Centrum UMC Utrecht. Afdeling Intensive Care

Acuut optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en bezoekers van het Intensive Care Centrum UMC Utrecht. Afdeling Intensive Care Acuut optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en bezoekers van het Intensive Care Centrum UMC Utrecht Afdeling Intensive Care Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid

Nadere informatie

Delier. Zwolle oktober Piet van Leeuwen. Johannes Hospitium Vleuten en Wilnis Palliatief consulent Antonius Ziekenhuis Nieuwegein en Utrecht

Delier. Zwolle oktober Piet van Leeuwen. Johannes Hospitium Vleuten en Wilnis Palliatief consulent Antonius Ziekenhuis Nieuwegein en Utrecht Delier Zwolle oktober 2014 Piet van Leeuwen Johannes Hospitium Vleuten en Wilnis Palliatief consulent Antonius Ziekenhuis Nieuwegein en Utrecht Wat is een delier? Delier komt van het Latijnse woord delirium

Nadere informatie

De patiënt met plotseling optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en betrokkenen

De patiënt met plotseling optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en betrokkenen De patiënt met plotseling optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en betrokkenen Inhoud Inleiding 3 Wat is een delier? 4 Wat zijn de verschijnselen bij een delier? 4 Wanneer treedt een

Nadere informatie

Verhoogde kans op een delier?

Verhoogde kans op een delier? Geriatrie Verhoogde kans op een delier? Maatregelen om een delier te voorkomen Inleiding U of uw naaste heeft een verhoogd risico op een delier. Dat heeft de verpleegkundige en/of uw behandelend specialist

Nadere informatie

Verhoogde kans op een delier?

Verhoogde kans op een delier? Verhoogde kans op een delier? Maatregelen om een delier te voorkomen Afdeling Geriatrie Inleiding U of uw naaste heeft een verhoogd risico op een delier. Dat heeft de verpleegkundige en/of uw behandelend

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel i Patiënteninformatie Delier of plotse verwardheid GezondheidsZorg met een Ziel DELIER OF PLOTSE VERWARDHEID Uw partner, familielid of iemand anders uit uw naaste omgeving is vanwege een ziekte, ongeval

Nadere informatie

ANGST in de PALLIATIEVE FASE, dilemma s rond de richtlijn. 11 april 2016 Tineke Vos psychiater HMC+ consulent palliatieve zorg

ANGST in de PALLIATIEVE FASE, dilemma s rond de richtlijn. 11 april 2016 Tineke Vos psychiater HMC+ consulent palliatieve zorg ANGST in de PALLIATIEVE FASE, dilemma s rond de richtlijn 11 april 2016 Tineke Vos psychiater HMC+ consulent palliatieve zorg Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Herkennen van DEPRESSIE bij ouderen

Herkennen van DEPRESSIE bij ouderen Herkennen van DEPRESSIE bij ouderen ook in relatie tot dementie en delier Congres depressie bij ouderen, workshop Utrecht, 25 november 2014 Jan Oudenes, verpleegkundig consulent geriatrie Bestaat Sinterklaas?

Nadere informatie

Stephan van den Brand Kaderarts palliatieve zorg

Stephan van den Brand Kaderarts palliatieve zorg Stephan van den Brand Kaderarts palliatieve zorg Palliatieve sedatie -Inleiding -Wat is palliatieve sedatie? -Wat is het niet? -Indicatiestelling -Procedure -Valkuilen -Complicaties Palliatieve sedatie

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid/delier

Acuut optredende verwardheid/delier Acuut optredende verwardheid/delier Klinische geriatrie alle aandacht De patiënt met acuut optredende verwardheid/ delier (informatie voor familie en betrokkenen) Wat zijn de verschijnselen van een delier/acuut

Nadere informatie

Tineke Vos, psychiater MCH-Bronovo Den Haag 21 september 2015

Tineke Vos, psychiater MCH-Bronovo Den Haag 21 september 2015 Tineke Vos, psychiater MCH-Bronovo Den Haag 21 september 2015 Vijf symptomen > 2 weken Ten minste één van de eerste twee Verandering in functioneren Angst kan symptoom zijn van depressie Verschil rouw

Nadere informatie

Acute verwardheid (delier) Informatie voor familie en bekenden

Acute verwardheid (delier) Informatie voor familie en bekenden Acute verwardheid (delier) Informatie voor familie en bekenden Verpleegafdelingen en poliklinieken Wanneer iemand bij een ongeluk, operatie of ziekenhuisopname plotseling verward reageert, kan er sprake

Nadere informatie

INTERLINE DEVENTER CASUSSCHETSEN PALLIATIEVE SEDATIE

INTERLINE DEVENTER CASUSSCHETSEN PALLIATIEVE SEDATIE INTERLINE DEVENTER CASUSSCHETSEN PALLIATIEVE SEDATIE S.V.P. hierop geen aantekeningen maken! Februari 2010 INTERLINE DEVENTER PALLIATIEVE SEDATIE 2010 Februari CASUSSCHETSEN Casus 1 Patient Hr. P., 75

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

BEHANDELPROTOCOL CONTINUE PALLIATIEVE SEDATIE tot het moment van overlijden

BEHANDELPROTOCOL CONTINUE PALLIATIEVE SEDATIE tot het moment van overlijden DEFINITIE PALLIATIEVE SEDATIE I Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase (KNMG, 2009). BEHANDELINGSCRITERIUM LEVENSVERWACHTING: het betreft een patiënt bij wie

Nadere informatie

Marijse Koelewijn huisarts

Marijse Koelewijn huisarts PIJN Marijse Koelewijn huisarts Je hoeft tegenwoordig toch geen pijn meer te lijden Moeilijk behandelbare pijn Om welke pijnen gaat het? Welke therapeutische mogelijkheden zijn er? Opzet workshop: Korte

Nadere informatie

Delirium management ICU. Zoran Trogrlic - 16 & 27 oktober 2014 Schakels in de Zorg

Delirium management ICU. Zoran Trogrlic - 16 & 27 oktober 2014 Schakels in de Zorg Delirium management ICU Zoran Trogrlic - 16 & 27 oktober 2014 Schakels in de Zorg Delierstudie meer informatie: Deze studie is mogelijk gemaakt door: Delirium guideline implemented Part I Part II Problem

Nadere informatie

In de war? Informatie voor familie van patiënten met acuut optredende verwardheid

In de war? Informatie voor familie van patiënten met acuut optredende verwardheid In de war? Informatie voor familie van patiënten met acuut optredende verwardheid Inleiding Uw familielid, partner of kennis is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen. Waarschijnlijk heeft u gemerkt

Nadere informatie

DE PATIËNT MET ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID/DELIER INFORMATIE VOOR FAMILIE EN BETROKKENEN

DE PATIËNT MET ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID/DELIER INFORMATIE VOOR FAMILIE EN BETROKKENEN DE PATIËNT MET ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID/DELIER INFORMATIE VOOR FAMILIE EN BETROKKENEN Wat is acuut optredende verwardheid/delier? Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in het ziekenhuis

Nadere informatie

BEHANDELPROTOCOL CONTINU PALLIATIEVE SEDATIE tot het moment van overlijden

BEHANDELPROTOCOL CONTINU PALLIATIEVE SEDATIE tot het moment van overlijden DEFINITIE PALLIATIEVE SEDATIE I Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase (KNMG, 2009). BEHANDELINGSCRITERIUM LEVENSVERWACHTING: het betreft een patiënt bij wie

Nadere informatie

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel Dyspnoe in palliatieve fase Marloes van Haandel Inhoud Epidemiologie Definities van dyspnoe Communicatie Utrechts Symptoom Dagboek Verpleegkundige interventies bij dyspnoe Verpleegkundige diagnoses Angst

Nadere informatie

Richtlijn delier NPZ Waardenland Doel van de transmurale multidisciplinaire richtlijn delier 1. Definitie delier 2. Ontstaanswijze / oorzaak delier

Richtlijn delier NPZ Waardenland Doel van de transmurale multidisciplinaire richtlijn delier 1. Definitie delier 2. Ontstaanswijze / oorzaak delier Richtlijn delier NPZ Waardenland Op initiatief van het Netwerk Palliatieve Zorg is in 2014 deze regionale richtlijn delier tot stand gekomen. Deze richtlijn is geschreven voor verpleegkundigen en verzorgenden

Nadere informatie

De laatste zorg H E T N A C H T C O N G R E S, J U N I

De laatste zorg H E T N A C H T C O N G R E S, J U N I De laatste zorg H E T N A C H T C O N G R E S, 1 5-1 6 J U N I 2 0 1 7 M A R G OT V E R K U Y L E N S P E C I A L I S T O U D E R E N G E N E E S K U N D E K A D E R A R T S PA L L I AT I E V E Z O R G

Nadere informatie

palliatieve sedatie gericht op het verlichten van lijden in de laatste levensfase

palliatieve sedatie gericht op het verlichten van lijden in de laatste levensfase palliatieve sedatie gericht op het verlichten van lijden in de laatste levensfase Bij mensen in de laatste levensfase zijn pijn, angst, benauwdheid en ongemak soms niet meer te behandelen. Als de levensverwachting

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid (delier)

Acuut optredende verwardheid (delier) PSYCHIATRIE & PSYCHOLOGIE Acuut optredende verwardheid (delier) Informatie voor de patiënt, partner, familie en betrokkenen Acuut optredende verwardheid (delier) Uw partner, familielid, vriend of kennis

Nadere informatie

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5.

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. Let op dit zijn voorbeelden van mogelijke vragen. Vergelijkbare vragen kunnen ook gesteld worden over de andere

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Het delier. Informatie voor familie en betrokkenen terTER_

Patiënteninformatie. Het delier. Informatie voor familie en betrokkenen terTER_ Patiënteninformatie Het delier Informatie voor familie en betrokkenen 1234567890-terTER_ Het delier Informatie voor familie en betrokkenen. U heeft een afspraak in Tergooi gehad voor een behandeling.

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid

Acuut optredende verwardheid Acuut optredende verwardheid Een delier Bij mensen met een ziekte komt acute verwardheid ofwel delirium (delier) regelmatig voor. Dit is geen onschuldig verschijnsel. Het wijst er meestal op dat er iets

Nadere informatie

Dementie, delier en depressie

Dementie, delier en depressie Dementie, delier en depressie Een uitdaging voor hulpverleners! Nursing Experience Ede, 1 & 2 december 2015 Jan Oudenes, verpleegkundig consulent geriatrie Programma Animatie dementie Dementie Dementie

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij COPD

Palliatieve zorg bij COPD Palliatieve zorg bij COPD Joke Hes Longverpleegkundige Palliatieve zorg bij COPD 26/06/2014 Joke Hes Inhoud presentatie Welkom Wat is COPD Wanneer is er sprake van palliatieve zorg bij COPD Ziektelast

Nadere informatie

Rode Kruis ziekenhuis. Patiënteninformatie. Delier (acute verwardheid) rkz.nl

Rode Kruis ziekenhuis. Patiënteninformatie. Delier (acute verwardheid) rkz.nl Patiënteninformatie Delier (acute verwardheid) rkz.nl Inleiding Uw partner, familielid of iemand uit uw naaste omgeving is opgenomen in het. Zoals u gemerkt heeft, reageert uw naaste niet zoals u gewend

Nadere informatie

08-10-13. Workshop. Ziektebeloop in palliatieve fase. Besluitvorming in de palliatieve fase. 7 oktober 2013. Karel Glastra van Loon (1962-2005)

08-10-13. Workshop. Ziektebeloop in palliatieve fase. Besluitvorming in de palliatieve fase. 7 oktober 2013. Karel Glastra van Loon (1962-2005) Congres Palliatieve zorgverlening Besluitvorming in de palliatieve fase 7 oktober 2013 Marjolein van Meggelen, RN, MZO Oncologieverpleegkundige, adviseur IKNL Karel Glastra van Loon (1962-2005) Soms gebeuren

Nadere informatie

Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003.

Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Videofragment 3. Omgaan met een delirante patiënt thuis 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Voor familieleden en andere verzorgers kan het gedrag

Nadere informatie

Acute verwardheid. Informatie voor familie en betrokkenen

Acute verwardheid. Informatie voor familie en betrokkenen HHZH_INF_114.01(0315) h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 www.hhzhlier.be Informatie voor familie en betrokkenen Acute verwardheid Voorwoord Uw partner,

Nadere informatie