KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB- STUDIE

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB- STUDIE"

Transcriptie

1 Ecofys BV P.O. Box 8408 NL-3503 RK Utrecht Kanaalweg 16-G NL-3526 KL Utrecht The Netherlands T +31 (0) F +31 (0) E KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB- STUDIE Analyse van Windenergie op de Noordzee, een maatschappelijke kosten-baten analyse, van het Centraal Planbureau (september 2005) Prof. dr. Kornelis Blok Ir. Rogier Coenraads Drs. Eric van de Grootevheen oktober 2005 Copyright Ecofys 2005

2 KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB-STUDIE II

3 Inleiding Het Centraal Planbureau (CPB) komt in het onlangs verschenen rapport Windenergie op de Noordzee: een maatschappelijke kosten-batenanalyse (KBA) tot de conclusie dat de voorgestelde aanleg van 6000 MW windenergie op zee in 2020 maatschappelijk onrendabel is. Als de capaciteitsbouw meer gefaseerd plaatsvindt tot 2030, kunnen de windparken wel rendabel zijn in een situatie met een stringent Europees klimaatbeleid, aldus het CPB. Door de grote invloed van een aantal parameters op de uitkomst van de analyse moeten de door het CPB gepresenteerde resultaten met grote voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. De gehanteerde aannames voor olieprijs, CO 2 -emissieprijzen en leereffecten beïnvloeden de resultaten in sterke mate. Onderstaand is berekend wat de uitkomsten van de studie zouden zijn geweest bij andere realistische aannames voor deze parameters. Vraagtekens omtrent gehanteerde olieprijs Het CPB komt tot haar conclusies ervan uitgaande dat de olieprijs die momenteel tussen de 60 en 65 dollar per vat ligt de komende decennia tussen de dollar per vat (Global Economy scenario) of dollar per vat (Strong Europe scenario) zal liggen. Vergeleken met recente studies en voorspellingen ten aanzien van de olieprijs is dit erg aan de lage kant. Het CPB gaat er vanuit dat de wereldwijde vraag naar olie zal verminderen door onder meer energiebesparing en substitutie door andere energiedragers 1. Dit is zeer twijfelachtig. Het huidige tempo van energiebesparing weegt zelfs in de landen met het meest succesvolle energiebesparingsbeleid niet eens op tegen de toenemende groei van het energieverbruik. Bovendien is de heersende opvatting dat de afhankelijkheid van olie van buiten de EU de komende decennia alleen maar zal toenemen. Volgens de Transport and Energy Outlook van de Europese Commissie zal de import van olie in de EU-25 in 2030 meer dan 20% hoger liggen dan in 2005, terwijl de productie van olie in de EU in dezelfde periode met meer dan 40% zal afnemen [1]. Voor Nederland wordt zelfs een afname van de binnenlandse olieproductie van 65% verwacht. Een zelfde plaatje valt te schetsen voor de andere geïndustrialiseerde grootverbruikers van olie zoals de Verenigde Staten. En dan hebben we het toenemende beslag dat opkomende economieën zoals China en India zullen doen op de wereldolievoorraden nog niet eens in beschouwing genomen. Al met al lijkt het onwaarschijnlijk dat de wereldwijde vraag naar olie zal verminderen. Recente studies bevestigen dat de huidige hoogte van de olieprijs geen tijdelijk fenomeen is, en dat een structureel hogere olieprijs op termijn waarschijnlijk is. De Amerikaanse investeringsbank Goldman Sachs waarschuwt dat olieprijzen op termijn kunnen stijgen tot 1 In het Strong Europe scenario veronderstelt het CPB bovendien dat een hoge CO 2-emissieprijs leidt tot een forse demping van de vraag naar olie. Dit vermeende omgekeerde verband tussen olieprijs en CO 2-emissieprijs strookt niet met de werkelijkheid, waar een stijging van de olieprijs heeft geleid tot een stijging van de CO 2-emissieprijs door de toenemende inzet van kolen voor elektriciteitsproductie, met meer CO 2-emissies als gevolg. KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB-STUDIE 1

4 105 dollar per vat [2]. Een grote wereldwijde vraag naar olie gecombineerd met potentiële instabiliteit in olieproducerende landen worden hiervoor als voornaamste oorzaken genoemd. Het Noors Bureau voor de Statistiek (Statistisk sentralbyrå) berekent in haar analyse van de voor OPEC optimale olieprijs dat deze minimaal 25 dollar per vat is, terwijl prijzen van dollar per vat waarschijnlijk zijn [3], verwijzend naar een groeiend marktaandeel van het OPEC kartel na Het IMF geeft aan dat in een situatie waarin OPEC naar winstmaximalisatie streeft en voldoende marktmacht heeft, de olieprijs op de lange termijn op dollar per vat zal komen te liggen [4]. Ook in Nederland worden vraagtekens gezet bij de olieprijs die het CPB hanteert. Het Milieu en Natuur Planbureau (MNP) geeft aan dat een revisie van de in de KBA gehanteerde olieprijs van dollar per vat nodig is. Klaas van Egmond, directeur van het MNP, stelt voor om gezien de ontwikkeling van de olieprijs een tweede variant met een olieprijs van circa 65 dollar per vat te hanteren voor het doorrekenen van energiescenario's [5]. De KBA geeft aan bij welke olieprijs de kosten van 6000 MW windenergie op zee opwegen tegen de baten. Uit de analyse blijkt dat bij de door het MNP geopperde olieprijs van circa 65 dollar per vat windenergie op zee rendabel is, zelfs in een situatie zonder stringent klimaatbeleid. Bij een olieprijs van meer dan 50 dollar per vat zijn namelijk alle onderzochte projectalternatieven in het Strong Europe scenario (i.e. met stringent klimaatbeleid) rendabel, inclusief de voorgestelde aanleg van 6000 MW windenergie op zee in Uit het rapport blijkt dat bij een structurele olieprijs van 45 tot 50 dollar per vat offshore windenergie ook zonder een stringent milieubeleid, i.e. het Global Economy scenario, rendabel kan zijn in een gefaseerde aanpak, waarbij 6000 MW windenergie op zee in 2030 gerealiseerd is. Zoals het CPB zelf al aangeeft, is de gehanteerde aanname voor de olieprijs van grote invloed op de uitkomsten van de KBA. Duidelijk is dat de door het CPB gebruikte olieprijs sterk aan de onderkant van het spectrum van heersende opvattingen over de structurele olieprijs zit. Samenvattend kan worden gesteld dat bij andere geldige keuzes voor de structurele olieprijs het merendeel van de onderzochte projectvarianten van windenergie op zee volgens dezelfde KBA rendabel is. Lage aanname CO 2 -emissieprijzen In het onderzochte basisscenario gaat het CPB uit van CO 2 -emissieprijzen van 5 tot 11 euro per ton voor de periode tot Dit is laag gezien het huidige niveau van de emissieprijs van euro per ton CO 2. Bovendien zou de prijs van de emissierechten nog wel eens veel verder kunnen stijgen, afhankelijk van gestelde plafonds en het aantal deelnemende landen. De CO 2 -emissieprijzen waarbij windenergie op zee rendabel wordt in de andere scenario s (40 78 euro per ton), kunnen daarbij wel degelijk in zicht komen. Aangezien de markt voor CO 2 -emissierechten nog in de groeifase zit, is het erg lastig om een adequate voorspelling te doen van de CO 2 -emissieprijzen op lange termijn. Echter, gezien de CO 2 emissieprijzen sinds de start van het Europees emissiehandelssysteem in KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB-STUDIE 2

5 januari 2005 kan worden gesteld dat de door het CPB gehanteerde aanname zeer conservatief is, waarmee ook de maatschappelijke baten van windenergie binnen de KBA laag zijn ingeschat. Leereffecten onderschat Het CPB gaat in het onderzochte basisscenario uit van een progress ratio van 93 % voor de snel lerende en 97 % voor de langzaam lerende componenten van windenergie op zee. Gezien de te verwachten steile leercurve voor een nieuwe technologie als windenergie op zee zijn dit erg conservatieve aannames. De European Wind Energy Association (EWEA) geeft aan dat progress ratio's voor turbines in de meeste publicaties op dit gebied variëren van 83% tot 91% [6]. Het recente proefschrift van Martin Junginger gaat uit van progress ratio's van 81% tot 85% voor turbines van offshore windparken [7]. Deze waarden weerspiegelen een gunstigere ontwikkeling van de leereffecten van windenergie op zee dan waar het CPB van uitgaat, zelfs vergeleken met de hogere progress ratio s die het CPB in haar gevoeligheidsanalyse gebruikt (85 % voor snel lerende en 90 % voor langzaam lerende componenten). Naast conservatieve aannames voor de progress ratio's gaat het CPB uit van een nietlerende component van maar liefst 40%, daar waar 5% gebruikelijk is. Ook deze aanname heeft een sterk nadelige invloed op de aangenomen leereffecten en daarmee op de te verwachten reductie van investerings- en onderhoudskosten van windenergie op zee. Radicaal verschillende conclusies bij andere aannames De gehanteerde aannames voor olieprijs, CO 2 -emissieprijzen en leereffecten zijn bepalend voor de resultaten van de KBA en de door het CPB daaraan verbonden conclusies. Om dit inzichtelijk te maken is voor projectalternatief 1 van de KBA, waarbij 6000 MW windenergie op zee in 2020 gereed is, een aantal varianten onderzocht. Hierbij is deels uitgegaan van andere aannames voor structurele olieprijs en leereffecten. Voor het verloop van de CO 2 -emissieprijzen in de periode is uitgegaan van dezelfde hogere CO 2 -emissieprijzen als gehanteerd door het CPB in het SE-scenario. Alle andere aannames zijn identiek aan de aannames gebruikt in de KBA. Tabel 1 geeft een overzicht van de gehanteerde olieprijs en leereffecten. Tabel 1 Gehanteerde aannames voor olieprijs en leereffecten Olieprijs Olieprijs laag: $40 in periode Olieprijs hoog: $65 in periode Leereffecten Leereffecten laag: PR 1 snel lerende component: 81% PR langzaam lerende component: 87% 40% niet-lerende component Leereffecten hoog: PR snel lerende component: 81% PR langzaam lerende component: 87% 5% niet-lerende component 1 PR = progress ratio KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB-STUDIE 3

6 Uitgaande van genoemde aannames is het saldo van de realisatie van 6000 MW windenergie op zee in 2020 onderzocht in zowel het GE-scenario als het SE-scenario. Uit tabel 2 blijkt dat het saldo voor alle onderzochte varianten positief is. Tabel 2 Saldi KBA van projectalternatief 1 in het GE- en het SE-scenario met verschillende aannames voor olieprijs en leereffecten (netto contante waarde 2005 in mln euro) Global Economy Strong Europe Leereffecten laag Leereffecten hoog Leereffecten laag Leereffecten hoog Olieprijs laag Olieprijs hoog Uitgaande van een olieprijs van 40 dollar per vat en progress ratio's van 81% en 87% voor respectievelijk snel en langzaam lerende componenten bedragen de baten van de realisatie van 6000 MW windenergie op zee in 2020 circa 180 miljoen euro in het GE-scenario en circa 1,2 miljard euro in het SE-scenario. Wordt hierbij bovendien uitgegaan van een nietlerende component van 5% in plaats van 40%, dan vallen de baten onder beide scenario's nog eens bijna 1 miljard hoger uit. Hanteert men een olieprijs van 65 dollar per vat, dan lopen de baten van windenergie op zee op tot enkele miljarden, variërend van 3,3 miljard euro in het GE-scenario tot 5,3 miljard euro in het SE-scenario. Vanzelfsprekend kent de vorm van extrapolatie zoals gehanteerd enige onzekerheden en is het niet uitgesloten dat er afwijkingen optreden door het gebruik van gegevens uit verschillende scenario's. De uitkomsten van de heranalyse met gebruik van realistische aannames voor structurele olieprijs, CO 2 -emissieprijzen en leereffecten leiden echter tot een eenduidige conclusie: de economische waarde van windenergie op zee is positief. Windenergie onontbeerlijk voor bereiken duurzame elektriciteitsdoelstellingen Het Nederlandse en Europese beleid op het gebied van duurzame elektriciteit heeft als belangrijkste doelstellingen het verhogen van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie en het leveren van een substantiële bijdrage aan de voorzieningszekerheid op lange termijn. Om dit te verwezenlijke zijn nationale streefcijfers voor het aandeel duurzame elektriciteit in het elektriciteitsverbruik in 2010 afgesproken [8]. De doelstelling voor de EU-25 bedraagt 21%, terwijl de doelstelling van Nederland een aandeel van 9% duurzame elektriciteit in 2010 is. De duurzame elektriciteitsproductie in Nederland bedroeg 4,4% van het totale elektriciteitsverbruik in 2004 [9]. Offshore windenergie biedt voor Nederland grote kansen om het aandeel duurzame energiebronnen te verhogen. Het onlangs verschenen Energierapport bevestigt dat offshore windenergie een substantiële bijdrage aan het verwezenlijken van de 2010 doelstelling zal leveren en faciliteert dit door binnen de energietransitie een nieuw transitiepad te introduceren: offshore windenergie [10]. KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB-STUDIE 4

7 In haar rapport stelt het CPB dat de duurzame elektriciteitsdoelstellingen leiden tot hoge maatschappelijke kosten en ten koste gaan van energiebesparingsopties. Dit is een misvatting aangezien de duurzame elektriciteitsdoelstellingen zijn geformuleerd als percentage van het elektriciteitsverbruik in 2010, waardoor energiebesparing een effectieve methode blijft om de doelstellingen voor duurzame elektriciteit te bereiken. Een recente studie in opdracht van de Europese Commissie over de voortgang van de duurzame energie in de EU toont aan dat energiebesparing zeer belangrijk is om de genoemde doelstelling in 2010 te halen. Voor Nederland geldt dat bij continuering van het huidige duurzame energiebeleid aandacht voor alleen energiebesparing niet voldoende is om de doelstelling voor duurzame elektriciteit te halen [11]. Nieuwe technologieën zoals windenergie op zee zijn noodzakelijk om een voldoende mate van onafhankelijkheid van import van brandstoffen te waarborgen en zodoende een substantiële bijdrage aan de voorzieningszekerheid van Nederland te leveren. Eenzijdige benadering geeft vertekend beeld Samenvattend kan worden gesteld dat de door het CPB opgestelde KBA uitgaat van een aantal zeer behouden aannames daar waar het gaat om structurele olieprijs, CO 2 - emissieprijzen en leereffecten. Deze aannames hebben een zeer groot effect op de resultaten van de analyse en hebben ertoe geleid dat het CPB tot de conclusie komt dat de voorgestelde aanleg van 6000 MW windenergie op zee in 2020 onrendabel is. Indien wordt uitgegaan van andere geldige aannames voor dezelfde parameters, vallen de conclusies echter radicaal anders uit en zijn alle onderzochte varianten van realisatie van 6000 MW windenergie op zee in 2020 rendabel. Een eenzijdige benadering met conservatieve aannames voor de resultaatbepalende parameters olieprijs, CO 2 - emissieprijzen en leereffecten heeft geleid tot het schetsen van een vertekend beeld over de maatschappelijke kosten en baten van windenergie op zee. KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB-STUDIE 5

8 Referenties [1] European Energy and Transport - Trends to 2030, European Commission, DG Transport and Energy, ISBN , Luxemburg, januari 2003 [2] "Super-spike period may be upon us: WTI could reach $105/bbl", US Energy: Oil, Goldman Sachs Global Investment Research, 30 maart 2005 [3] Aune, Glomsrød, Lindholt en Rosendahl, Are high oil prices profitable for OPEC in the long run?, discussion papers no. 416, Research Department, Statistics Norway, april 2005 [4] World Economic Outlook, Internationaal Monetair Fonds, ISBN , Washington D.C., Verenigde Staten, april 2005 [5] "Revisie energiescenario's nodig vanwege hoge oliekoers", Nieuwsblad Stromen, 23 september 2005 [6] Wind Energy - The facts, an analysis of wind energy in the EU-25, vol. 2 Costs & prices, European Wind Energy Association, Brussel, mei 2004 [7] ] Junginger, Leren in de ontwikkeling van hernieuwbare energietechnologieën, proefschrift, ISBN , Utrecht, mei 2005 [8] Richtlijn 2001/77/EG betreffende de bevordering van elektriciteitsopwekking uit hernieuwbare energiebronnen op de interne elektriciteitsmarkt, Brussel, 27 september 2001 [9] StatLine: Duurzame energie; wind, bij- en meestoken, zonthermisch, water en import, CBS, Voorburg/Heerlen, geraadpleegd 10 oktober 2005 [10] Nu voor later, Energierapport 2005, Ministerie van Economische Zaken, Den Haag, juli 2005 [11] Ragwitz, Schleich (Fraunhofer ISI), Huber, Resch (EEG), Voogt, Coenraads (Ecofys), Cleijne (KEMA) en Bodo (REC), Analyses of the EU renewable energy sources' evolution up to 2020 (FORRES 2020), ISBN , Karlsruhe, Duitsland, april 2005 KOSTEN EN BATEN VAN OFFSHORE WIND - HERANALYSE VAN DE CPB-STUDIE 6

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Macro-economie van offshore wind-energie

Macro-economie van offshore wind-energie Macro-economie van offshore wind-energie Windkracht14 World Trade Center, Rotterdam 22/01/2014 David de Jager Stelling > De (potentiële) economische waarde van de Nederlandse toeleverende economische sectoren

Nadere informatie

World oil production & peaking outlook. Bio energie in de industrie, 11 mei 2006, Eindhoven

World oil production & peaking outlook. Bio energie in de industrie, 11 mei 2006, Eindhoven World oil production & peaking outlook Bio energie in de industrie, 11 mei 2006, Eindhoven Inschattingen olievoorziening complex Gegevens OPEC & Rusland geheim Gegevens moeilijk beschikbaar ($$$) Complex

Nadere informatie

Windenergie op de Noordzee Een maatschappelijke kosten-batenanalyse. Annemiek Verrips, Hage de Vries, Ad Seebregts en Mark Lijesen

Windenergie op de Noordzee Een maatschappelijke kosten-batenanalyse. Annemiek Verrips, Hage de Vries, Ad Seebregts en Mark Lijesen Windenergie op de Noordzee Een maatschappelijke kosten-batenanalyse Annemiek Verrips, Hage de Vries, Ad Seebregts en Mark Lijesen September 2005 Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM

Nadere informatie

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers?

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers? Voorspellingen Peakoil Nederland Realisten of doemdenkers? Lievelde, Erve Kots, 27 Mei 2009 World Oil Production & Peaking Outlook *Eerste Rapportage Peakoil Nederland met analyse van de toekomstige olieproductie

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

Wind op zee en India. 11 December, 2013. Ir. Leon Wijshoff

Wind op zee en India. 11 December, 2013. Ir. Leon Wijshoff Wind op zee en India 11 December, 2013 Ir. Leon Wijshoff Programma Energie Internationaal (PEI) - Doelstelling:EZ ondersteunen bij het uitvoeren van internationale energiebeleid, op het gebied van duurzame

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven CPB Notitie Datum : 6 juli 2006 Aan : Ministerie van Economische Zaken Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven 1 Inleiding Op 5 juli 2006 heeft SEO, in opdracht van

Nadere informatie

Windenergie op de Noordzee Een maatschappelijke kosten-batenanalyse. Annemiek Verrips, Hage de Vries, Ad Seebregts en Mark Lijesen

Windenergie op de Noordzee Een maatschappelijke kosten-batenanalyse. Annemiek Verrips, Hage de Vries, Ad Seebregts en Mark Lijesen Windenergie op de Noordzee Een maatschappelijke kosten-batenanalyse Annemiek Verrips, Hage de Vries, Ad Seebregts en Mark Lijesen September 2005 Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is?

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Curaçao Carbon Footprint 2015

Curaçao Carbon Footprint 2015 Willemstad, March 2017 Inhoudsopgave Inleiding 2 Methode 2 Dataverzameling 3 Uitstoot CO2 in 2010 3 Uitstoot CO2 in 2015 4 Vergelijking met andere landen 5 Central Bureau of Statistics Curaçao 1 Inleiding

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie. Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken. Hanzehogeschool Groningen

De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie. Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken. Hanzehogeschool Groningen De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken Hanzehogeschool Groningen Hanzehogeschool Groningen (circa 30.000 studenten) Energy

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Maarten Timmerman Offshore Windenergie Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Wat doet TKI Wind op Zee? SEmuleert en faciliteert de ontwikkeling en implementaee van offshore windtechnologie voor de industrie (MKB)

Nadere informatie

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN Datum: 28januari 2015 Onze ref. NL221-30019 Deze rapportage geeft de resultaten weer van de actualisatie van de maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) daken en gevelpanelen,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 33 561 Structuurvisie Windenergie op Zee (SV WoZ) Nr. 25 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

-prijs van ongeveer 10 euro per ton CO 2

-prijs van ongeveer 10 euro per ton CO 2 H 5.6 Resultaten per thema -efficiëntieverbetering en verdienstelijking van de economie zullen het energiegebruik niet absoluut ontkoppelen van consumptie en productie. Zonder (internationaal) klimaatbeleid

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt!

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt! Vergrijzing, verkleuring en individualisering Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Conclusies Invloed Impact Bronnen Vergrijzing, verkleuring en individualisering De wereldbevolking neemt toe, waarbij

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services.

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Wie betaalt de rekening van de energietransitie?

Wie betaalt de rekening van de energietransitie? Wie betaalt de rekening van de energietransitie? Symposium KVGN 17 november 2016 Ron Wit Ron.Wit@eneco.com Overzicht presentatie 1. Ontwikkeling broeikasgassen in Nederland 2. Ontwikkeling integrale kosten

Nadere informatie

Energie en geopolitiek

Energie en geopolitiek Energie en geopolitiek Pieter Boot Groningen, 15 juni 2009 Deze presentatie Introductie Internationale energiemarkt Energie voorzieningszekerheid Energie en beleid 1 Introductie Dalende prijzen na juli

Nadere informatie

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 17 september 2007 Br-secr. 110N -

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 17 september 2007 Br-secr. 110N - Ministerie van Economische Zaken T.a.v. de heer Ir. E.C.R.H. Eijkelberg Postbus 20101 2500 EL DEN HAAG cc. Ministerie van Economische Zaken t.a.v. de heer Drs. M. Buys. Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen en gevolgen voor de haven Havendebat, 2 november 2017, Coby van der Linde

Alternatieve energiebronnen en gevolgen voor de haven Havendebat, 2 november 2017, Coby van der Linde Alternatieve energiebronnen en gevolgen voor de haven Havendebat, 2 november 2017, Coby van der Linde Plan De veranderingen in de internationale oliemarkten Gevolgen voor ARA, rol van energiehub Energietransitie,

Nadere informatie

Nut & noodzaak MIRT-projecten. Review van het gebruik van economische scenario s bij doorrekening van MIRT-projecten

Nut & noodzaak MIRT-projecten. Review van het gebruik van economische scenario s bij doorrekening van MIRT-projecten Nut & noodzaak MIRT-projecten Review van het gebruik van economische scenario s bij doorrekening van MIRT-projecten Overzicht Korte introductie CE Delft Achtergrond Aanleiding en doel van het onderzoek

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Energie efficiënte ruimtelijke ordening: hoe passen we energieopwekking uit hernieuwbare bronnen ruimtelijk in? Anders gezegd : welke plek geven we

Energie efficiënte ruimtelijke ordening: hoe passen we energieopwekking uit hernieuwbare bronnen ruimtelijk in? Anders gezegd : welke plek geven we Energie efficiënte ruimtelijke ordening: hoe passen we energieopwekking uit hernieuwbare bronnen ruimtelijk in? Anders gezegd : welke plek geven we dat en hoe doen we dat ruimtelijk zo optimaal mogelijk.

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Externe notitie. Petten, 8 juli Cees Volkers Wouter Wetzels. Afdeling Policy Studies ECN-N Van

Externe notitie. Petten, 8 juli Cees Volkers Wouter Wetzels. Afdeling Policy Studies ECN-N Van Externe notitie Petten, 8 juli 2013 Afdeling Policy Studies ECN-N--13-028 Van Cees Volkers Wouter Wetzels Onderwerp Nieuwste inzichten Nederlands gasverbruik Inleiding ECN Policy Studies voert regelmatig

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Het potentieel van zonnepanelen toegepast op geluidsschermen langs de Rijkswegen Auteur: Sander Meppelink (2015)

Het potentieel van zonnepanelen toegepast op geluidsschermen langs de Rijkswegen Auteur: Sander Meppelink (2015) Het potentieel van zonnepanelen toegepast op geluidsschermen langs de Rijkswegen Auteur: Sander Meppelink (2015) Dit document is een Nederlandstalige samenvatting van de (Engelstalige) master thesis The

Nadere informatie

Statistisch Magazine Internationale economische ontwikkelingen in de periode 2010 tot en met 2012

Statistisch Magazine Internationale economische ontwikkelingen in de periode 2010 tot en met 2012 Internationale economische ontwikkelingen in de periode 2010 tot en met 2012 Inleiding Lorette Ford De economische ontwikkeling van een land kan door middel van drie belangrijke economische indicatoren

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi Annemiek Verrips 2 Discussie windenergie op Zee Kivi Stelling in MKBA Windenergie op Zee Duurzame energiesubsidies windenergie hebben geen effect op CO2- uitstoot

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Februari 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Februari 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Februari 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

1. Inleiding. Notitie Amsterdam, 8 december 2016

1. Inleiding. Notitie Amsterdam, 8 december 2016 Notitie Amsterdam, 8 december 2016 Afdeling Policy Studies Van Aan Koen Smekens, Paul Koutstaal Gijs Zeestraten (Ministerie van Economische Zaken) Kopie Onderwerp Gevolgen van scenario s uitfasering kolencentrales

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

CO 2 -PRIJS EN VEILINGOPBRENGSTEN IN DE NATIONALE ENERGIEVERKENNING 2015

CO 2 -PRIJS EN VEILINGOPBRENGSTEN IN DE NATIONALE ENERGIEVERKENNING 2015 CO 2 -PRIJS EN VEILINGOPBRENGSTEN IN DE NATIONALE ENERGIEVERKENNING 2015 Achtergronden bij de projecties PBL-notitie Corjan Brink 6 oktober 2015 PBL-publicatienummer: 1900 Colofon CO 2 -PRIJS EN VEILINGOPBRENGSTEN

Nadere informatie

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust De impact op recreatie en toerisme -Addendum bij de studie uit 2014- Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Omvang van de impact (actualisatie) 3 3 Conclusies en aanbevelingen

Nadere informatie

Naar een 100% duurzame energievoorziening voor Flevoland?! Vera Pieterman, plv. directeur Energie & Omgeving

Naar een 100% duurzame energievoorziening voor Flevoland?! Vera Pieterman, plv. directeur Energie & Omgeving Naar een 100% duurzame energievoorziening voor Flevoland?! Vera Pieterman, plv. directeur Energie & Omgeving 6 december 2016 Hoofdpunten (Inter)nationale context van de ambitie van Flevoland De energietransitie

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

MKBA Lokaal Energiek. Frequently Asked Questions. eerste versie 29 januari 2013 tweede versie 14 februari 2013

MKBA Lokaal Energiek. Frequently Asked Questions. eerste versie 29 januari 2013 tweede versie 14 februari 2013 MKBA Lokaal Energiek Frequently Asked Questions eerste versie 29 januari 2013 tweede versie 14 februari 2013 Wat is een MKBA? Een MKBA is een methode waarmee op gestructureerde wijze de maatschappelijke

Nadere informatie

Leveranciersverplichting hernieuwbare energie

Leveranciersverplichting hernieuwbare energie De Nederlandse regering heeft zich gecommitteerd aan ambitieuze doelstellingen op het gebied van hernieuwbare energie in 2020 en verschillende beleidsinstrumenten ingezet om deze doelstellingen te behalen.

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA UPDATE 2016 SAMENVATTING STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA Opdrachtgever Gemeente Breda Afdeling Mobiliteit en Milieu Opdrachtnemer Evert

Nadere informatie

Het waterbed effect en het EU ETS

Het waterbed effect en het EU ETS Het waterbed effect en het EU ETS Een uitleg met de mogelijke uitfasering van Nederlandse kolencentrales als voorbeeld Het waterbed effect en het EU ETS Een uitleg met de mogelijke uitfasering van Nederlandse

Nadere informatie

Macro-economische impact van hernieuwbare energie productie in België

Macro-economische impact van hernieuwbare energie productie in België Macro-economische impact van hernieuwbare energie productie in België SAMENVATTING Context van het onderzoek september 2014 Hernieuwbare energie is één van de belangrijkste oplossingen die door de beleidsmakers

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Schatting van de kostenontwikkeling van offshore windenergie in Nederland en de benodigde Rijksbijdrage voor het behalen van 6.

Schatting van de kostenontwikkeling van offshore windenergie in Nederland en de benodigde Rijksbijdrage voor het behalen van 6. April 2004 ECN-C--04-045 Schatting van de kostenontwikkeling van offshore windenergie in Nederland en de benodigde Rijksbijdrage voor het behalen van 6.000 MW in 2020 H.J. de Vries E.J.W. van Sambeek Verantwoording

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Eenvoudige beschouwing over groei van duurzame energie

Eenvoudige beschouwing over groei van duurzame energie RCC Koude & luchtbehandeling Door ir. Gerrit Jan Ruijg Wetenschappelijk onderzoeker Energie in de Gebouwde Omgeving bij ECN in Petten Eenvoudige beschouwing over groei van duurzame energie Op de laatste

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

De ontwikkeling van Smart grids. Our common future. Prof.dr.ir. Han Slootweg. 30 september 2016

De ontwikkeling van Smart grids. Our common future. Prof.dr.ir. Han Slootweg. 30 september 2016 De ontwikkeling van Smart grids Our common future Prof.dr.ir. Han Slootweg 30 september 2016 Agenda Het energiesysteem Verduurzaming van het energiesysteem De energietransitie Smart Grids 2 Energievoorziening

Nadere informatie

BEDRIJFSECONOMISCHE BEOORDELING VAN TWEE CO 2 -VRIJE OPTIES VOOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE VOOR DE MIDDELLANGE TERMIJN

BEDRIJFSECONOMISCHE BEOORDELING VAN TWEE CO 2 -VRIJE OPTIES VOOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE VOOR DE MIDDELLANGE TERMIJN Januari 3 ECN-C---55A BEDRIJFSECONOMISCHE BEOORDELING VAN TWEE CO -VRIJE OPTIES VOOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE VOOR DE MIDDELLANGE TERMIJN Notitie Herziening bedrijfseconomische beoordeling offshore windenergie

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Hernieuwbare energie in Nederland

Hernieuwbare energie in Nederland Hernieuwbare energie in Nederland Nieuwe business modellen Amsterdam, 25 juni 2015 Rapport over hernieuwbare energie in Nederland Accenture en Climex onderzoeken kansen binnen het veranderende energielandschap

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Opdrogende bronnen en internationale spanning

Opdrogende bronnen en internationale spanning Opdrogende bronnen en internationale spanning NW-symposium 2008, Eindhoven, 1 November 2008 Inhoud De vraag naar energie en de menselijke natuur De beschikbaarheid van fossiele brandstoffen Energie, macht

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Wind in Arnhem. mei 2012

Wind in Arnhem. mei 2012 Wind in Arnhem mei 2012 Wind? Boreas Zephyrus Eurus Aeolus Notus Arnhem Groenste stad van Europa Electriciteits stad van NL Ontwikkeling van EMT Science park Windmolen kantoor Onderwijs Ondernemen Onderzoek

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Slimme netten voor fossiele centrales. Frans Rooijers directeur

Slimme netten voor fossiele centrales. Frans Rooijers directeur Slimme netten voor fossiele centrales Frans Rooijers directeur Inhoud Energiecentrales maken verlies Slimme netten verbeteren business case Beinvloeden gebruikersgedrag is essentieel, maar moeilijk 2 Energiecentrales

Nadere informatie

Effectieve Innovatie: push & pull. Frans Rooijers - directeur

Effectieve Innovatie: push & pull. Frans Rooijers - directeur Effectieve Innovatie: push & pull Frans Rooijers - directeur CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Hoofdstuk 14 Conjunctuur

Hoofdstuk 14 Conjunctuur Hoofdstuk 14 Conjunctuur Open vragen 14.1 CPB: groei Nederlandse economie valt terug naar 1% in 2005 In 2005 zal de economische groei in Nederland licht terugvallen naar 1% ten opzichte van een groei van

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - januari 2014

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - januari 2014 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - januari 2014 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

1 Kunt u zich de antwoorden herinneren van eerdere vragen over de import van groen gas? 1

1 Kunt u zich de antwoorden herinneren van eerdere vragen over de import van groen gas? 1 > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

CPB Notitie. Inleiding. WLO 2015 Klimaat en Energie. Jesse Klaver en Diederik Samson

CPB Notitie. Inleiding. WLO 2015 Klimaat en Energie. Jesse Klaver en Diederik Samson CPB Notitie Aan: Jesse Klaver en Diederik Samson Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon J.C. Bollen Datum: 7 maart 2016 Betreft:

Nadere informatie

Toekomstperspectief Destinatie Holland Presentatie voor Landelijk Kustdag Kees van der Most 13 november 2013

Toekomstperspectief Destinatie Holland Presentatie voor Landelijk Kustdag Kees van der Most 13 november 2013 Toekomstperspectief Destinatie Holland 2025 Presentatie voor Landelijk Kustdag Kees van der Most 13 november 2013 Vooraf Afbakening: perspectief betreft alleen inkomend verblijfstoerisme Aanpak: deskresearch,

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

CPB Notitie 8 mei 2012. Actualiteit WLO scenario s

CPB Notitie 8 mei 2012. Actualiteit WLO scenario s CPB Notitie 8 mei 2012 Actualiteit WLO scenario s. CPB Notitie Aan: De Deltacommissaris Drs. W.J. Kuijken Postbus 90653 2509 LR Den Haag Datum: 8 mei 2012 Betreft: Actualiteit WLO scenario's Centraal

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie