Officieel verenigingsblad der Studentenvereniging voor Internationale Betrekkingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Officieel verenigingsblad der Studentenvereniging voor Internationale Betrekkingen"

Transcriptie

1 Officieel verenigingsblad der Studentenvereniging voor Internationale Betrekkingen Jaargang 26 Nummer 2 Maart 2015

2 Gezondheid Inhoudsopgave Redactioneel 3 Laura van Dijk en Ype van der Meer Voorwoord Bestuur 4 Christine Boelema Robertus Interview: Vaccinontwikkeling en infectiepreventie 6 Ype van der Meer Interview: De toekomst van Malaria 8 Sammie Verbeek De toekomst van de telegeneeskunde: de voor- en nadelen 10 Charlotte de Jong De annexatie en isolatie van de Krim 12 Thijs Voets Risicovol helpen: medische aansprakelijkheid in Nederland en de Verenigde Staten 15 Ybo Buruma Yoga: Gezond en gevaarlijk? 17 Thijs van Rijn Van geniale software-entrepeneur naar hartstochtelijke filantroop 20 David Naus Een race tegen de klok - Over antibioticaresistentie 22 Laura van Dijk Anlass zur Sorge: Nederlandse en Duitse zorg over de zorgverzekering 25 Barend Bode Ebola: De wat en waarom van de epidemie 28 Tom Brinkman Supergezond met superfoods 31 Rinske Schaffers The media, disease outbreaks, and why they should not mix for the most part 33 Edwin van der Velden Lessons relearned: Healthcare in India 35 Fay Whitfield Als ellende reëel wordt 37 Jurgen Rinkel The health care marketplace is open for business! 38 Larissa Schulte Nordholt Wachten op de zorg 39 Jelena Hoorn 2 Atlas - Maart 2015

3 Colofon Atlas is het officiële verenigingsblad van de Leidse Studentenvereniging voor Internationale Betrekkingen. Hoofdredactie Laura van Dijk Ype van der Meer Eindredactie Laura van Dijk Maarten Rood Pelin Ozturk Thijs Voets Ype van der meer Vormgeving Thijs Voets Redactie Barend Bode, Charlotte de Jong, David Naus, Edwin van der Velden, Jelena Hoorn, Jurgen Rinkel, Larissa Schulte Nordholt, Laura van Dijk, Maarten Rood, Sammie Verbeek, Thijs van Rijn, Thijs Voets, Ybo Buruma, Ype van der Meer. Gastschrijvers Christine Boelema Robertus (namens Bestuur-Reches), Fay Whitfield, Rinske Schaffers, Tom Brinkman. Redactieadres SIB t.n.v. redactie Atlas Kaiserstraat 25 Postbus AK Leiden Tel.: Fax: De redactie heeft het recht ingezonden artikelen te weigeren, dan wel in te korten. De redactie stelt zich niet aansprakelijk voor de inhoud van het geschrevene. Geachte lezer, Redactioneel Voor u ligt de nieuwe uitgave van het verenigingsblad van de Leidse Studentenvereniging voor Internationale Betrekkingen. Deze editie van Atlas is gevuld met achtergrondartikelen, interviews, columns en andere analyses over allerlei gezondheidsgerelateerde onderwerpen. Dit onderwerp lijkt in de eerste instantie weinig overlap te hebben met internationale betrekkingen, maar de redactie heeft desalniettemin een zeer breed palet van invalshoeken samen weten te stellen. Zo kunt u lezen over persoonlijke ervaringen met Amerikaanse zorgverzekeringen, de rol van internationale organisaties in ziektebestrijding, de soms opmerkelijke procedures omtrent vaccinontwikkeling en over een (vermoedelijk) hoogtepunt in alternatieve geneeswijzen: de nieuwe Indiase minister van yoga. Recente ontwikkelingen op het gebied van global health wijzen ons op de dualiteit van de moderne wereld: de mens is beter dan ooit gewapend tegen infectieziekten, maar is tegelijkertijd nog nooit zo kwetsbaar geweest voor grootschalige, globale epidemieën. Door toegenomen handel en transport is het niet ondenkbaar dat een uitbraak in Centraal-Azië zich verspreidt naar de Verenigde Staten, zoals in het begin van de 21e eeuw met SARS gebeurde. Tegelijkertijd zorgt deze groeiende wereldwijde verbondenheid ervoor dat getroffen gebieden sneller en efficiënter geholpen kunnen worden: zo vertrokken er in 2014 honderden artsen vanuit Cuba naar West-Afrika om daar te helpen in de strijd tegen ebola. Menselijke keuzes liggen bijna altijd ten grondslag aan de grote problemen van onze tijd, maar tegelijkertijd ook aan haar oplossingen. Waar aan de ene kant de brandhaard in Oekraïne verder lijkt te worden opgestookt, bewaart de VN al sinds 2006 succesvol de vrede in Libanon. De uitstoot van broeikasgassen lijkt in hoeveelheid alleen maar toe te nemen, maar tegelijkertijd worden in Brazilië enorme stukken regenwoud beschermd door het Amazon Regional Protected Areas Program. De mens lijkt een dubbele rol te vervullen: hij is zowel ziekteverwekker als geneesheer. Laten wij in dat geval allemaal de doktersjas wat vaker aantrekken. Namens de gehele redactie wensen wij u veel leesplezier, Laura van Dijk Ype van der Meer De hoofdredactie Bron afbeelding omslag: Wikimedia Commons Wij streven er naar de bronnen van de in dit blad gebruikte informatie, artikelen te vermelden. U wordt verzocht contact op te nemen met de Hoofdredactie in geval u van mening bent dat uw auteursrecht geschonden is door onjuiste of gebrekkige bronvermelding.

4 Bestuur Waarde leden, Voor u ligt alweer de tweede editie van de Atlas. Er is sinds de laatste editie veel gebeurd binnen de SIB. Zo hebben wij het genoegen gehad om veel benoemingswaardige sprekers te mogen ontvangen die ons iedere woensdag weer weten te pakken met inhoudelijke en interactieve verhalen. Het is alweer enige tijd geleden maar ook de Japanse Tafeltjes Avond was dit jaar een groot succes. Met het bezoek van maar liefst 42 ambassades en meer dan honderd deelnemers is er een nieuw record vastgelegd. De avond verliep fantastisch mede dankzij de inzet van enthousiaste leden. Na twee weken welverdiende rust voor ons allemaal werden we verwelkomt door een geweldige nieuwjaarsborrel, georganiseerd door de Spaßcie. Ook in dit nieuwe jaar staan er veel sublieme SIB-activiteiten voor jullie klaar. Zo is de CIA hard bezig met het organiseren van het symposium en zal in april het Leidse SIB-gala worden gehouden. Hieronder zullen de activiteiten uitgelicht worden. SIBterklaas Op woensdag 3 december bracht Sinterklaas zijn jaarlijkse bezoek aan de SIB. Sinterklaasavond was geheel de verantwoordelijkheid van de eerstejaarscommissie en alle lof gaat naar hun voor het verzorgen van deze speciale avond. Sinterklaas was aanwezig en had een paar interessante verhalen over onze SIB ers. Wie goed is krijgt lekkers, wie stout krijgt de roe werd op een rechtvaardige manier door onze Sint toegepast. Ik wens u veel leesplezier, Christine Boelema Robertus Commissaris Intern Afgelopen activiteiten VN-Simulatie Op woensdag 26 november vond de eerste VN-simulatie van bestuur-reches plaats. Deze zeer doordachte simulatie werd gehouden in de pompomzaal van Plexus. Voor een avond was het niet zomaar een Plexuszaal, maar een ruimte gevuld met topdiplomaten die zich bezighielden met een zeer gevoelige en uitdagende kwestie: de invasie door Tsjaadse troepen in het fictieve land Siberia. Hoewel de nood erg hoog was, is het de VN-Veiligheidsraad helaas niet gelukt om in twee uur een heldere resolutie op tafel te krijgen. Lieve kinderen tijdens Sibterklaas. Forum: Poetins Rusland: Hoe koud gaat het worden? Woensdag 10 december was het tijd voor het eerste forum van de Commissie Inhoudelijke Activiteiten. Het onderwerp luidde: Poetins Rusland: hoe koud gaat het worden? en door de aanwezigheid van vier Ruslanddeskundigen konden wij zo goed mogelijk antwoord krijgen op al onze vragen. De sprekers waren dr. Henk Kern (historicus en docent Russische Studies aan de Universiteit Leiden), dr. Hans Oversloot (onderzoeker bij het Instituut voor Politieke Wetenschap), dr. Sijbren de Jong (onderzoeker bij The Hague Centre for Strategic Studies) en dr. Max Bader (historicus en onderzoeker aan de Universiteit Leiden). Met z n vieren hebben zij antwoord kunnen geven op vragen zoals: had het Westen anders moeten handelen na de annexatie van de Krim? en Is Rusland wel levensvatbaar zonder dictatoriale leider?. Het forum was een groot succes en bij deze dank ik u nogmaals voor de inspanningen die u geleverd heeft om deze avond zo succesvol te laten verlopen. Aankomende activiteiten Donderdag 15 januari gaf Dr. Jenniffer Lawless een lezing voor leden van SIB-Leiden en de Jonge Democraten. Onderwerp was vrouwenparticipatie in de Amerikaanse politiek. Lezing: De Toekomst van de Europese Unie Op woensdag 11 maart zal prof. dr. Jan Rood een lezing geven over de toekomst van de EU. De eurocrisis heeft behoorlijk wat euroscepsis veroorzaakt. Populistische partijen winnen overal stemmen, schulden worden niet afgelost en de vraag of we niet beter uit de EU kunnen stappen, komt in vele politieke discussies naar voren. 4 Atlas - Maart 2015

5 Prof. dr. Jan Rood is onder meer senior research fellow bij Instituut Clingendael, bijzonder hoogleraar Europese Integratie aan de Universiteit Leiden, voorzitter van het Nederlands Genootschap voor Internationale Zaken (NGIZ) en hoofdredacteur van de Internationale Spectator. Ledenweekend Aan het ledenweekend van maart wordt volop gewerkt. Activiteiten worden bedacht, getest en goedgekeurd of afgewezen, de biermerken worden gekozen en de hapjes voorbereid. Voor het luttele bedrag van 50 euro of minder krijg je een weekend vol plezier met de andere fantastische SIB ers, worden er onbeperkt drankjes geleverd en gaan er geweldige maaltijden op tafel staan! Wij hopen jullie allemaal daar te zien! Om je aan te melden kan je een mail schrijven naar of de leden van de commissie aanspreken op de borrels. Gala Op vrijdag 17 april vindt het SIB-Leiden gala plaats. De locatie van het gala zal Brasserie Park in Leiderdorp zijn en vooraf zal er gedineerd worden bij restaurant De Dijk. Kosten voor het gala zullen rond de 35,- liggen. Op de locatie is de drank uiteraard afgekocht, staat er een kekke DJ, en is er een fotograaf aanwezig. Het diner zal neerkomen op 20 euro er worden twee menu s aangeboden die van te voren doorgegeven moeten worden. Aanmelden kan bij de leden van de galacommissie of door een formulier in te vullen op het Hok. Symposium Op woensdag 22 april organiseert de Commissie Inhoudelijke Activiteiten een symposium met als titel De ruiters van de Apocalyps: a responsibility to protect?. Tijdens het symposium zullen we ons focussen op de veranderingen op het gebied van oorlog en ziektebestrijding en hoe de mens het ontstaan van een Apocalyps in de hand werkt. Het symposium is onderverdeeld in twee fora met ieder een eigen subthema. Het eerste forum houdt zich bezig met de verandering op het gebied van ziektes, zoals het ontstaan van resistentie bij bacteriën en virussen en de discussie of iedereen wereldwijd een behandeling zou moeten krijgen (wat is de rol van het Westen hierbij?). Het tweede forum zal zich focussen op de veranderende wijze van oorlogsvoering en de strijd tegen terrorisme. Het symposium vindt plaats in het New Babylon Meeting Center aan het Anna van Buerenplein 29 in Den Haag en opent om uur (inloop vanaf uur). De avond eindigt om uur. Deelname is gratis! Grote Reis Heb jij altijd al Turkije willen ontdekken op de SIB-manier? Dat kan dit jaar, want van 20 juni t/m 5 juli gaat de Grote Reis 2015 naar Turkije. We bezoeken Istanbul, Ankara, Bursa en Izmit en je kunt mee voor bedrag van maximaal 650 euro. Wat krijg je eigenlijk voor 650 euro? Een retourvlucht, overnachting, het proeven van de cultuur, kennis over het land en een hoop plezier. Wacht niet langer en geef je op voor de grote reis door een van de commissieleden aan te spreken of stuur een mail naar Atlas - Maart

6 Interview Interview: vaccinontwikkeling en Door Ype van der Meer Profiel Prof. Dr. Ben van der Zeijst studeerde tussen 1962 en 1968 biologie aan de Universiteit Utrecht. In 1972 behaalde hij zijn PhD aan diezelfde Universiteit met een proefschrift genaamd Protein biosynthesis in yeast; the functioning of 80 S ribosomes in vitro. Na meerdere onderwijs- en onderzoeksfuncties is de heer Van der Zeijst op dit moment emeritus professor op het gebied van vaccins en vaccinaties aan de Universiteit Leiden. infectiepreventie De heer Van der Zeijst steekt meteen enthousiast van wal: Het ontstaan van infectieziekten is direct verbonden met het ontstaan van de menselijke beschaving. Toen de mens nog jagerverzamelaar was, bestonden er geen infectieziekten die zich specifiek op mensen richtten. Als er infecties plaatsvonden, dan was dat een overdracht van mens op dier, zoals hondsdolheid of tetanus. Na de agrarische revolutie kwamen mensen in dermate dichte groepen te leven dat er een voedingsbodem voor van mens op mens-overdraagbare virussen ontstond. Voorbeelden hiervan zijn tuberculose en het herpesvirus: er bestaan aparte versies voor schildpadden en slangen, maar dus ook voor mensen. Naarmate mensen in steeds grotere gemeenschappen gingen leven werden die infectieziekten steeds lastiger: in de Gouden Eeuw stierf ongeveer vijftig procent van alle kinderen in de Republiek voor hun achttiende levensjaar, meestal door infectieziekten. Het pokkenvirus was de grootste killer: daar gingen tot 1978, toen het virus na een succesvolle campagne van de World Health Organization (WHO) was uitgeroeid, werelwijd meer dan een half miljard mensen aan dood. In de tweede helft van de twintigste eeuw werden er in veel rijke en geïndustrialiseerde landen vaccinatieprogramma s ingevoerd: zo startte in 1957 het Nederlandse Rijksvaccinatieprogramma. De derde wereld bleef enorm achter in deze ontwikkeling, totdat het Extended Program on Immunization (EPI) in 1974 werd opgestart. Middels dit programma kwam er ook voor ontwikkelingslanden een pakket aan basisvaccinaties beschikbaar. In het begin waren deze vrij duur, ongeveer drie dollar per kind, maar onder andere de Bill and Melinda Gates Foundation en de Global Alliance for Vaccines and Immunization (GAVI) hebben er toen geld in dit programma gestopt om de kosten te verlagen. Wat toen al wel te zien was, was dat de meer ingewikkeldere en duurdere vaccins ten opzichte van westerse landen pas twintig jaar later voor ontwikkelingslanden beschikbaar kwamen. Externe fondsen en programma s hebben dit weten te verkorten, mede door op bepaalde momenten de lokale vaccinproductie te ondersteunen. De vaccinproductie is echter nog steeds eigenlijk een grote oligopolie: er is nauwelijks concurrentie van (niet-westerse) bedrijven. Mede door enorme schaalvergrotingen en het onderling uitruilen van onderdelen zijn er nu nog maar vier grote producenten over: MERC, Novartis, GSK en Sanofi Pasteur. Hier is wel een kentering in ontstaan: door tendering (onderhandelingen, red.) door UNESCO zijn vaccinproducenten in niet-westerse landen tegenwoordig in staat om een redelijk grote productie van basisvaccins te onderhouden. Zo levert het Serum Institute of India Pune al negentig procent van alle mazelenvaccins wereldwijd. Dit bedrijf heeft zelfs het gehele terrein van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) opgekocht. Het RIVM is dan nu ook onderhuurder van het Indiase bedrijf. De heer Van der Zeijst haalt een klein schema over vaccinproductie tevoorschijn. Ziet u, vaccinontwikkeling verloopt in fasen. Fase een is de klinische studie, daarbij wordt het vaccin getest op mensen om te kijken of het veilig is. Het is dan in preclinical tests al getest op proefdieren. De proefpersonen in fase een zijn vaak jongvolwassenen die daar een kleine vergoeding voor krijgen. In fase twee wordt gekeken naar de aanmaak van antilichamen en de reactie van het immuunsysteem. Fase drie is een gerandomiseerde klinische trial, waarbij de ene helft van de proefpersonen het medicijn ontvangt en de andere helft iets anders dat de gezondheid wel bevordert. Vroeger gaf men de controlegroep een placebo, maar dat wordt tegenwoordig als onethisch beschouwd. Zo n klinische trial wordt namelijk gehouden onder mensen die blootstaan aan infectiegevaar. Onderzoekers hebben, in tegenstelling tot vroeger, ook de plicht om het vaccin beschikbaar te stellen aan het land waar het onderzoek gehouden wordt. 6 Atlas - Maart 2015

7 Na de testfases wordt een elektronisch dossier gemaakt dat naar een registratieautoriteit wordt gestuurd. Dit kan op nationaal niveau (zoals de Federal Drug Administration (FDA) in de Verenigde Staten), of bij het registratiebureau van de Europese Unie. Daarna kan het vaccin op de markt komen. Opmerkelijk is dat deze procedure tegenwoordig gemiddeld ruim zestien jaar duurt, terwijl de eerste pokkenvaccins in minder dan zes maanden beschikbaar kwamen. Dit komt door toegenomen bureaucratie en door een striktere veiligheidscontrole: een goed vaccin ophouden is lang niet zo gevaarlijk als een slecht vaccin doorlaten. Daarnaast zijn klinische studies heel erg duur: ruim tachtig procent van alle kosten zitten hierin. Zo is er op dit moment een potentieel vaccin voor ebola blijven steken in fase een, omdat er geen kapitaalkrachtige markt voor bestaat. Op de vraag of dergelijk economisch denken werkelijk de enige belemmering is op het verder ontwikkelen van een vaccin reageert de heer Van der Zeijst instemmend: GSK (de ontwikkelaar van het vaccin, red.) gaat daar zijn vingers niet aan branden, ondanks dat er steeds meer publiek geld beschikbaar komt. Als ik bij zo n bedrijf zou werken, zou ik precies hetzelfde doen. Anders krijg je de aandeelhouders op je dak. Vaccinprijzen zijn tegenwoordig helemaal vastgesteld: dit heet farmo-economie. De vraag is dan hoeveel het mag kosten om één levensjaar te winnen. Als dat minder dan euro kost, dan is het medicijn kosteneffectief. Daarnaast huizen ziektes als ebola in eerste instantie vaak in verre landen. Zolang het ter plaatse blijft is er weinig interesse vanuit westerse farmaceutica, maar door de toegenomen hoeveelheid intercontinentale reizen is de kans dat de ziekte zich in rijkere landen verspreidt. Onder de inwoners van deze landen treedt dan vaak attributie op: mensen maken besluiten op basis van irrationele overwegingen. Zo wilden mensen tijdens de SARS-epidemie (in 2002, red.), die in China uitbrak, lange tijd niet meer bij de Chinees eten omdat ze bang waren daar SARS te krijgen. Uiteindelijk hebben maar achtduizend mensen SARS opgelopen, maar de economische schade die ontstond door attributie was enorm, mede vanwege importrestricties van westerse landen op producten uit Azië. Ondanks het gebrek aan een vaccin wordt er wel actie ondernomen tegen ebola. Aan de heer Van der Zeijst de vraag wat precies. Men gebruikt een serum gewonnen uit het bloed van overlevenden. Dit is maar ongeveer de helft van alle geïnfecteerden, maar die hebben wel bepaalde antilichamen die zieken kunnen ondersteunen. Die overlevingskans van 50% is echter alleen te bereiken met fatsoenlijke ondersteunende zorg, zoals in westerse ziekenhuizen zeer effectief toegepast kan worden. Het gaat dan om symptomatische behandeling (geïnfecteerden selecteren op symptoomvertoon om vervolgens te isoleren), maar daar zijn intensive care-units met isolatiecapaciteit voor nodig. Die stamp je niet zomaar uit de grond. Ik weet dat het Verenigd Koninkrijk er wel een stuk of honderd hebben, maar de capaciteit is nog steeds veel te laag. De huidige omstandigheden zijn schrijnend: behandelcentra bestaan uit een compound, waar je als je daadwerkelijk ebola hebt in isolatie wordt gezet, zo goed en zo kwaad als het gaat. Die centra zijn echter overvol en mensen sterven dagelijks op het pleintje voor het centrum. Navragen leert ons dat de capaciteit van zo n centrum ook maar vijfhonderd patiënten beslaat. Ik vraag de heer van der Zeijst naar zijn mening over de westerse reactie op de uitbraak van ebola. Ja, als ik eerlijk moet zijn: zo n probleem wordt pas aangepakt als het een gevaar vormt voor inwoners van westerse landen. Er bestaan nu heel sterke protocollen voor een ebola-uitbraak in Nederland, maar dat is ook het geval voor SARS of Lassakoorts! Westerse ziekenhuizen zijn over het algemeen goed voorbereid. Een probleem is echter wel dat er te weinig wordt geoefend: zonder oefening blijft het droogzwemmen. Zo is er in Madrid enkele maanden geleden een verpleegkundige geïnfecteerd geraakt, waarschijnlijk bij het aan- en uittrekken van het beschermende pak. Dat is ook geen makkelijk karwei: er zijn eigenlijk altijd twee mensen in pak nodig om je te helpen je eigen pak uit te trekken. In ebolagebieden is dit natuurlijk helemaal zwaar: het is heel erg warm, dus je houdt het niet langer dan een uurtje vol in zo n pak. Het aan- en uitdoen is ook heel veel werk en het pak moet na gebruik worden verbrand. Het schort echter nog wel eens aan de communicatie omtrent de aanpak van ebola door westerse ziekenhuizen: het is bij ebola bijvoorbeeld zo dat de incubatietijd twee dagen tot drie weken beslaat. Gedurende die tijd hoeft de patiënt niet in isolatie geplaatst te worden. Pas als ze koortsverschijnselen ontwikkelen moeten ze zich melden, maar zelfs dan zijn kunnen ze het virus nog niet overbrengen. Toen Jaap van Dissel, de directeur van het RIVM, dit koortsregime oplegde zonder veel uitleg was er veel onbegrip onder de Nederlandse bevolking. Men vroeg zich af hoe ze nou toch zulke potentiële zieken vrij rond kunnen laten lopen. Zodra er echter en medicijn beschikbaar komt zal het wel over zijn met de paniek. Ik vraag of de hoeveelheid en de af en toe hysterische vorm van media-aandacht invloed hebben gehad op het beleid dat wordt gevoerd ten opzichte van dergelijke infectieziekten. Dat is niet het geval, volgens de heer Van der Zeijst: De dreiging is weldegelijk reëel, er duiken af en toe virussen op die een heel hoog infectiegevaar hebben. Ik krijg het echter nog steeds niet voor elkaar om bij het Ministerie voor Volksgezondheid alle handen op één buik te krijgen en één nationaal plan te maken voor zo n uitbraak. De media heeft volgens mij niet veel invloed op het beleid. Als laatste vraag ik wat zijn advies is bij een volgende epidemie. We moeten er sneller bij zijn. Wanneer de uitbraak proporties aanneemt zoals we nu zien in West-Afrika is quarantaine eigenlijk al ineffectief. In de middeleeuwen konden inwoners van steden getroffen door de pest nog de bergen invluchten om te wachten tot het over was. Dat is nu niet meer mogelijk. Atlas - Maart

8 Interview Door Sammie Verbeek De toekomst van malaria Het elimineren van malaria is een nobel streven, daar zal niemand aan twijfelen: de ziekte kost per jaar doden, waarvan 77 procent kinderen onder de vijf jaar oud zijn (Bill & Melinda Gates Foundation, 2013). Echter hebben meerdere wetenschappers hun twijfels uitgesproken over de haalbaarheid van het werkelijk elimineren van malaria. De Bill & Melinda Gates foundation heeft het elimineren van de ziekte malaria al enkele jaren op hun programma staan. Dit jaar hebben ze het budget van hun programma uitgebreid met meer dan 200 miljoen dollar per jaar (Bill & Melinda Gates Foundation, 2014). Hans Verhoef Hans Verhoef is zelfstandig onderzoeker en houdt zich voornamelijk bezig met de relatie tussen malaria en bloedarmoede: In jip-en-janneketaal is malaria een ziekte die wordt veroorzaakt door eencellige beestjes, die zich voeden met hemoglobine uit rode bloedcellen. Deze beestjes vermenigvuldigen zich in de rode bloedcellen, waardoor deze barsten. Dit veroorzaakt een ziekmakende immuunrespons van het lichaam. De beestjes worden opgepikt en overgebracht tussen mensen door een mug. Als het aan politici werd overgelaten, zou er niks gebeuren. De plannen van Melinda en Bill Gates hebben, of ze nu haalbaar zijn of niet, volgens Verhoef het onderzoek naar malaria in ieder geval veranderd: Wetenschappers die hiervoor zeiden dat je malaria niet kan uitroeien, veranderden opeens van gedachten. Er kwam natuurlijk opeens heel veel geld vrij voor onderzoek. Eerst was onderzoek vooral gericht op ziektebestrijding, nu ook op transmissiebestrijding. Maar ik vraag me af of het mogelijk is om malaria uit te roeien. Misschien als we over tien of twintig jaar terugkijken, zien we dat we met veel pijn en moeite de transmissie hebben teruggebracht. Maar of we malaria ook hebben uitgeroeid? Theoretisch is alles mogelijk. Ik weet wat ik moet doen om mijn kinderen tegen malaria te beschermen als we naar Afrika gaan. Mijn collega zei ooit dat we simpelweg alle mensen airconditioning en een televisie zouden moeten geven. Een televisie houdt de mensen binnen en airconditioning zorgt dat mensen de huizen afdichten, waardoor de muggen buitengehouden worden. In de praktijk is dit natuurlijk moeilijk. Het aantal gevallen van malaria is de laatste jaren omlaag gegaan. Waarom weten we niet precies, maar het geeft veel hoop aan de mensen die malaria willen uitroeien. Maar over een paar jaar ontwikkelt zich waarschijnlijk weer een nieuwe resistentie tegen de huidige medicijnen. Op dit moment verspreidt resistentie tegen artemisinine, het meest gebruikelijke medicijn tegen malaria, zich vanuit Cambodja. Als deze resistentie Afrika bereikt, zitten we weer diep in de problemen. Big Data Het onderzoek naar malaria en malariabestrijding is de afgelopen jaren in meerdere aspecten veranderd. Zo hebben projecten waarin gebruik wordt gemaakt van big data ook hun entree gemaakt in de gezondheidszorg. In 2012 is er in Kenia bijvoorbeeld een onderzoek uitgevoerd met behulp van mobiele data, waaruit bleek hoe malaria zich kon verspreiden. Caroline Buckee, assistant professor epidemiologie, gaf aan dat mobiele data op deze manier kon helpen met het voorkomen van verdere verspreiding van malaria. Bijvoorbeeld door sms jes te sturen om mensen te waarschuwen die op het punt staan hoge-risico gebieden te betreden (Datz, 2012). Later onderzoek van de Harvard School of Public Health wees op een andere mogelijkheid die mobiele telefonie biedt aan malariabestrijding: het sturen van sms jes om patiënten te herinneren aan het innemen van medicatie (Harvard School of Public Health, 2014). Ook Verhoef gelooft in een mogelijke positieve invloed van big data: Social media zouden zeer belangrijk kunnen zijn. Mobiele telefoons worden, ook op het platteland, veel gebruikt in de Sub- Sahara, waar negentig procent van de gevallen van malaria zich bevinden. Ik hoop op dat het kan helpen om zelf beslissingen te maken tot behandeling. Tegenwoordig nemen mensen met koorts in Sub-Saharisch Afrika al snel malariapillen. Er kunnen echter ook andere dingen aan de hand zijn, zoals een zonnesteek, wat indien niet behandeld dodelijk kan zijn. Met een test zouden mensen kunnen concluderen dat er meer aan de hand is dan slechts koorts en zelf naar het ziekenhuis gaan. Dit zou mogelijk kunnen zijn via apps, die advies geven over behandeling, maar dan heb je het wel over een ver toekomstbeeld. Social media zouden ook kunnen helpen door middel van campagnes om gezondheidsberichten de wereld in te sturen. Doelgroepen bereiken Zoals eerder genoemd is er op dit moment een werkend medicijn tegen malaria: artemisinine. Volgens Artsen zonder Grenzen is de infectieziekte makkelijk en goedkoop: voor slecht 35 cent zou een kind gered kunnen worden, zolang er op tijd wordt gediagnosticeerd en er direct wordt behandeld (Artsen zonder Grenzen, 2014). Heeft onderzoek naar het ontwikkelen van nieuwe middelen tegen malaria zin, als de doelgroep niet wordt bereikt en desondanks de bekende bestrijdingsmiddelen er nog steeds bijna een miljoen doden 8 Atlas - Maart 2015

9 Saumo Mptowile richtte haar huis speciaal in om muggen buiten te houden. (Gates Foundation) per jaar vallen? Verhoef: De prijs van 35 cent van het Rode Kruis is een zware onderschatting. Dit wordt sterk gesubsidieerd door producenten van malariamedicijnen. Als je hier naar de apotheek gaat kosten medicijnen tegen malaria algauw 40 euro. Hier verdienen de producenten groot geld met hun medicijnen. Ze subsidiëren vervolgens malariamedicijnen in Afrika, bijvoorbeeld via het Rode Kruis. Om terug te komen op de vraag: ja en nee. Het bereiken van de bewoners van hogerisico gebieden blijft een probleem. De huidige achteruitgang van incidenten met malaria is echter wel te wijten aan nieuwe middelen die uit onderzoek naar boven zijn gekomen. De drive voor de vooruitgang van de gezondheidssituatie in Sub-Saharisch Afrika komt voort uit onderzoek, niet uit beleidsinitiatieven. Achter elk middel, zoals muggennetten, zit veel onderzoek, waar ook lokale onderzoekers bij betrokken zijn. Op deze manier creëer je een kader met lokale mensen die weten wat ze doen. Als het alleen aan de politici werd overgelaten, zou er niks gebeuren. Geen kwestie van of, of, of Een ander aspect in malariabestrijding zijn de structurele problemen in de risicogebieden, zoals armoede en hygiëne. Volgens de Nederlandse organisatie Malaria No More is de grootste hindernis bij het onder controle krijgen van malaria het gebrek aan financiële mogelijkheden (Malaria No More, 2010). Waar zouden onderzoekers, beleidsmakers en ontwikkelingssamenwerkers zich in de toekomst op moeten richten: het ontwikkelen van medicijnen, het tegengaan van ziekteverspreiding of deze structurelere problemen, met name armoede? Verhoef: Ik zou niet wachten tot armoede bestreden is, dat is namelijk lang wachten. Het is natuurlijk ook de vraag wat oorzaak is en wat gevolg. Malaria veroorzaakt ook armoede in bepaalde aspecten. Ik zou het bestrijden met alle middelen die beschikbaar zijn. Het is geen kwestie van of, of, of, maar een kwestie van en, en, en. Onderzoek is hiervoor de driver, daaruit komt de capaciteit om malaria te bestrijden. Maar de primaire rol ligt bij de landen zelf, daarna pas bij de beleidsmakers in donorlanden. Bronnen: - Bill & Melinda Gates foundation (2014). Gates Foundation Commits More than $500 Million to Tackle The Burden of Infectious Disease in Developing Countries. Geraadpleegd op de datum via - Bill & Melinda Gates foundation (2013). Malaria, Strategy Overview. Geraadpleegd op de datum via www. gatesfoundation.org. - Datz, T. (2012). Using cell phone data to curb the spread of malaria. Geraadpleegd op de datum via harvard.edu. - Harvard School of Public Health (2014). Text messages effective in treating malaria. Geraadpleegd op de datum via Atlas - Maart

10 De toekomst van telegeneeskunde: Door Charlotte de Jong De voor- en nadelen Telegeneeskunde is gezondheidszorg via moderne communicatiemiddelen zoals telefoon, en internet. Via bijvoorbeeld een video kunnen artsen communiceren met patiënten die vanwege de afstand of vanwege hun gezondheid niet naar een ziekenhuis kunnen afreizen. Hoewel dit op het eerste gezicht gunstig overkomt, kleven er in de praktijk ook nadelen aan de telegeneeskunde. In Nederland komt het bijna niet voor dat patiënten geen toegang hebben tot medische voorzieningen. Op veel plekken in de wereld is dit echter wel een probleem, vooral doordat de afstanden tussen de medische voorzieningen veel groter zijn. Voor dit probleem is de telegeneeskunde ontwikkeld. Ofschoon het dus oorspronkelijk is ontstaan om mensen in afgelegen gebieden te helpen, wordt het tegenwoordig ook gebruikt om lange wachttijden in wachtruimtes tegen te gaan. Zo zou je gewoon thuis kunnen blijven en wachten totdat de dokter tijd heeft om bijvoorbeeld via Skype naar je te luisteren. Dit lijkt een geweldig idee, maar er kleven ook wat nadelen aan. In dit artikel zullen de voor- en nadelen tegen elkaar worden afgezet om te kijken of telegeneeskunde daadwerkelijk een toekomst heeft. Gezondheidszorg in afgelegen gebieden Het eerste voordeel is het meest vanzelfsprekende. Telegeneeskunde biedt uitkomst voor patiënten in afgelegen gebieden. Een voorbeeld hiervan is de staat Queensland in Australië (UQ, 2014). Veel mensen die hier wonen moeten honderden kilometers reizen om gezondheidszorg te kunnen krijgen. Daarom heeft de Universiteit van Queensland het Centre of Research Excellence in Telehealth geopend (UQ, 2014). Dit centrum gaat ervoor zorgen dat mensen die gezondheidszorg nodig hebben en in de afgelegen gebieden van Queensland wonen die hulp gaan krijgen. Dit wordt gedaan door specifieke medici te koppelen aan deze mensen. De communicatiemiddelen die gebruikt zullen worden, zijn onder andere s en videoconferenties. In het voorbeeld over Australië gaat het met name om voordelen die de inheemse bevolking, de Aboriginals, van de telegeneeskunde zal ondervinden. In het algemeen wonen inheemse bevolkingsgroepen vaak afgelegen, omdat velen nog een traditionele manier van leven hebben. In die gebieden is er vaak weinig of geen gezondheidshulp die nodig is. En de reiskosten zijn vaak erg hoog. Daarom is het gebruik van telegeneeskunde een voordeel voor deze gebieden. Een ander voorbeeld uit Australië is te vinden in Cherbourg waar controles voor het gehoor per telefoon plaatsvinden (UQ, 2014). Een paar keer per jaar komt er een chirurg langs in het afgelegen gebied die mensen kan opereren zonder dat hij van te voren ter plaatse een heel onderzoek hoeft te doen, omdat hij via telegeneeskunde al heeft vastgesteld wie deze operatie nodig zal hebben (UQ, 2014). Deze voorbeelden zijn allemaal afkomstig uit Australië, maar er zijn nog veel meer plekken op de wereld waar telegeneeskunde een uitkomst kan bieden. Denk bijvoorbeeld aan Canada en bepaalde gebieden in Scandinavië zoals het noorden van Noorwegen. Artsen kunnen via video spreken met patiënt. (flickr.com) Deze gebieden zijn vaak dunbevolkt of moeilijk te bereiken door weersomstandigheden of door het terrein. Ook in deze gebieden wonen inheemse bevolkingsgroepen op afgelegen plekken. Telegeneeskunde drukt niet alleen de kosten voor mensen die in afgelegen gebieden wonen, indirecte gezondheidszorg werkt in het algemeen kostenbesparend. Telegeneeskunde biedt namelijk ook een uitkomst als het voor patiënten wegens hun gezondheid of financiële situatie lastig is om naar een ziekenhuis te reizen. Sommige patiënten zijn erg kwetsbaar en hun huis verlaten om naar een ziekenhuis te reizen kan een grote opgave zijn. Telegeneeskunde biedt dan een uitkomst. Daarnaast kunnen kosten tegen worden gegaan die worden gemaakt tijdens een fysieke afspraak. Als men langs komt bij een ziekenhuis worden er vaak eerder onderzoeken gedaan die toch eigenlijk niet nodig blijken te zijn. Als er eerst een consult via telefoon of internet zou plaatsvinden, is het niet meteen mogelijk om een onderzoek uit te voeren en wordt dit alleen gedaan als het echt nodig is. Er worden daardoor minder kosten gemaakt (American Telemedicine Association, 2012). 10 Atlas - Maart 2015

11 Een bedrijf dat telegeneeskune programma s aanbiedt zodat dokters op afstand onderzoek kunnen doen. (flickr.com) Verdwijnen van dokter-patiënt relatie Er kleven echter ook nadelen aan telegeneeskunde. Een nadeel is het verdwijnen van de relatie tussen dokter en patiënt (Hjelm, 2005). Hoewel telegeneeskunde op sommige vlakken de communicatie tussen dokter en patiënt juist lijkt te verbeteren (bijvoorbeeld op het gebied van seksualiteit), zorgt het op andere vlakken juist voor nadelen. Bijvoorbeeld als de patiënt last heeft van het verlies van gehoor of zicht (Hjlem, 2005). Communicatie wordt dan bemoeilijkt. Een tweede en groter nadeel is de toegang tot telecommunicatie. Hierbij gaat het om de toegang tot telefonie en internet en de hoge kosten die er soms mee gepaard gaan. De kosten liggen met name bij gezondheidsdiensten die moeten zorgen voor speciale programma s waarmee telegeneeskunde mogelijk is. De patiënten moeten echter ook toegang hebben tot mogelijke communicatiemiddelen. In veel afgelegen gebieden en gebieden waar weinig mensen wonen, is het internet- en telefoonnetwerk nog niet zo ontwikkeld dat er altijd toegang tot is. Telefonie is vaak wel mogelijk, maar consults via videobeelden lukken dan niet. En hoewel telegeneeskunde mogelijk een uitkomst kan vormen voor ontwikkelingslanden waar mensen ook erg afgelegen wonen en daardoor niet de juiste hulp kunnen krijgen, zijn het vaak die gebieden die geen toegang hebben tot de juiste communicatie middelen. De kosten liggen met name bij gezondheidsdiensten die moeten zorgen voor speciale programma s die telegeneeskunde mogelijk maken. Een oplossing hiervoor zou zijn dat er één punt in het dorp of in de nabije omgeving is dat wel een communicatie punt heeft. Op die manier hoeven mensen een minder grote afstand te reizen en kunnen ze wel met een arts spreken. Tevens is de verwachting dat dit nadeel zich op de lange termijn zelf gaat oplossen, aangezien steeds meer mensen toegang krijgen tot telefonie en internet en deze netwerken op steeds meer plekken ter wereld worden versterkt. Hierdoor gaat dit nadeel zichzelf in de toekomst oplossen, samen met de komst van nieuwere en meer geavanceerde manieren van telegeneeskunde. Dit artikel heeft de grootste voordelen en nadelen van telegeneeskunde laten zien. Telegeneeskunde kan voor veel mensen een uitkomst bieden. Er zijn veel gebieden waar mensen honderden kilometers moeten reizen om zelfs maar van de meest basale vormen van gezondheidszorg gebruik te kunnen maken. Hierdoor moeten deze mensen vaak veel kosten maken. Daarnaast is het ook een uitkomst voor mensen die vanwege hun gezondheid niet goed kunnen reizen en gaat het de hoge kosten van veel verschillende onderzoeken tegen. De nadelen zoals de toegang en de kosten van communicatiesystemen zullen in de toekomst verminderen. Het enige nadeel dat niet zal veranderen, ligt in de aard van telegeneeskunde zelf, namelijk de verslechtering van de relatie tussen dokter en patiënt. Dit probleem kan nooit helemaal verdwijnen, omdat er altijd een afstand tussen beiden zal blijven. De voordelen wegen mijns inziens echter zwaarder dan de nadelen en mijn conclusie is dan ook dat telegeneeskunde een gewenste stap is in de ontwikkeling van de gezondheidszorg. Bronnen: - University of Queensland Australia. (2014). New telehealth centre a boon for rural and remote Queenslanders. Geraadpleegd op via - American Telemedicine Association. (2012). What is telemedicine? Geraadpleegd op: via www. americantelemed.org - Hjlem, N.M. (2005). Benefits and drawbacks of telemedicine. Journal of Telemedicine and Telecare, 11(2), Atlas - Maart

12 De annexatie en isolatie van de Door Thijs Voets Krim Het Kremlin stond op 18 maart 2014 geheel in teken van de Krim. Na decennia van het moederland te zijn gescheiden, werd het schiereiland eindelijk weer met de Russische Federatie herenigd. Niet alleen de loop van de Russische geweren bij de stemlokalen was een reden voor de lokale bevolking om vóór aansluiting tot Rusland te stemmen tijdens het referendum enkele dagen eerder. De bewoners van de Krim hoopten op hogere pensioenen en meer investeringen van Rusland. Nu, een jaar na de annexatie, komen ze bedrogen uit. Toen de Oekraïense politici regelmatig met elkaar op de vuist gingen en de Krim door de regering verwaarloosd werd, was het grote buurland onder president Poetin bezig orde op zaken te stellen. Het parlement was gestroomlijnd, pensioenen gingen omhoog en werkloze jongeren vonden weer banen. Nu, bijna een jaar na de annexatie, zijn sommige van deze beloftes ook voor de Krim uitgekomen. Parlementsleden die te lastig doen, zoals de Krim-Tataarse politici, moeten naar Oekraïne vluchten (Financial Times, 2014). De pensioenen werden na de annexatie vrijwel meteen omhoog gegooid maar kunnen niet bijbenen met de groeiende inflatie. Prijzen op de Krim voor huisvesting, water, elektriciteit, gas en andere brandstoffen zijn sindsdien met 26% gestegen. De prijzen voor voedselproducten stegen nog meer, met 59% voor fruit als hoogste en zuivelproducten met 29% als laagste stijging (Liga Biznes, 2014). Hier komt nog eens bij dat de Russische roebel de laatste weken drastisch is in waarde gedaald ten gevolge van de dalende olieprijs en de economische sancties. De toerist blijft weg Tegelijkertijd is de economie van de Krim afhankelijk van toerisme; vooral veel Russen bezochten ieder jaar het mediterrane schiereiland. Doordat de Oekraïense regering grotendeels toegang tot het schiereiland heeft afgesloten, kunnen toeristen alleen via het vliegtuig of de veerpont bij Kertsj de Krim bereiken. De low budget luchtvaartdienst Dobroljot vreesde Westerse sancties en annuleerde alle vluchten naar het schiereiland. Dit betekende hogere prijzen voor vliegtickets, die de modale Rus niet meer kon betalen. Russen die met de auto kwamen, wachtten 40 uur (!) om een plaats te bemachtigen op de veerpont tussen de Krim en de Krasnodar regio in Rusland (Radio Free Europe, 2014). De isolatie van het schiereiland heeft in 2014 geleid tot het meest zwakke toeristische seizoen sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie (BBC News, 2014). Oogsten mislukken Dan weer terug naar de voedselprijzen. Naast toerisme bestaat de economie van de Krim voornamelijk uit landbouw. Niet alleen de wegen naar de Krim zijn afgesloten, in april 2014 sloot de Oekraïense regering het Noord-Krimkanaal af. Dit kanaal, dat van Zuid-Oekraïne tot aan Kertsj loopt, voorziet de landbouw op de Krim van alle irrigatie. Hoewel de oogst niet mislukt is dankzij waterreserves, verwacht de Russische Minister van Landbouw Vitali Polisjoek dat in 2015 er geen rijst meer zal groeien in de Krim (Interfax, 2014). Russische landbouwexperts kijken nu naar alternatieve methodes om de Krim te bevochtigen, zoals het bouwen van ontziltingsinstallaties (AgroRus, 2014). Dit wordt prijzig, aangezien als gevolg van de dalende wereldwijde olieprijzen en de economische sancties de Russische roebel in waarde blijft dalen. Westerse technologieën worden op deze manier duurder. Daarnaast is een dergelijk groot landbouwsysteem niet in één dag te bouwen. Een gouden ram, onderdeel van de Scythische goudcollectie die nog steeds in Amsterdam te zien is (Wikicommons). Smokkelaars ruiken kansen Wat de stijging van de voedselprijzen betekent voor de lokale bevolking van de Krim laat zich raden. Of de bevolking moet hopen dat Moskou ingrijpt en genoeg schepen met voedsel naar de Krim weet te krijgen, of de illegale handel moet de Krim redden. Mogelijke leveranciers zijn er genoeg, het gebied rond Oekraïne is berucht om illegale handel. De havens van het Oekraïense Odessa en de (de facto nu Russische) havenstad Sevastopol staan erom bekend belangrijke knooppunten te zijn van Oost-Europese smokkelaars (Freeman, 2014). Sinds Oekraïne door de crisis op de afgrond van faillissement bungelt, zal het weinig moeite of geld kosten om een Oekraïense official om te kopen. Inderdaad, Kiev erkent de annexatie van de Krim niet, maar Oekraïense douanebeambten hebben weinig moeite om de in Moldavië gelegen onerkende republiek Transnistrië 12 Atlas - Maart 2015

13 De kust van Jalta, een toeristische trekpleister (Wikicommons) te gebruiken voor winstgevende smokkelpraktijken (Myers, 2006). Hetzelfde kan voor de douanebeambten bij de grens met de Krim gelden. Advocaten krijgen het druk De ellende stopt niet bij hogere prijzen en mislukte oogsten. De voorheen voornamelijk Oekraïense banksector van de Krim wordt razendsnel vervangen door een Russische. Oekraïense pinautomaten gaven geen geld meer aan rekeninghouders door de annexatie; Oekraïense geldtransporten werden niet meer toegelaten tot het schiereiland. Om de bewoners van de Krim te compenseren heeft de Russische regering 24 miljard Russische roebels (400 miljoen euro) toegezegd. Niet verrassend zijn Oekraïense banken niet meewerkend om de Russische financiële autoriteiten te assisteren in te bepalen hoeveel op welke spaarrekening of lening stond. Hoewel de Russische autoriteiten heel wat documenten hebben kunnen vinden in voormalige vestigingen van de lokale banken, is dit nog lang niet genoeg. Vele financiële zaken zullen worden aangespannen in de Oekraïense en Russische rechtbanken: goed nieuws voor de vele rechtenstudenten in beide landen (The Economist, 2014). De ellende stopt niet bij hogere prijzen en mislukte oogsten. Ook sport en cultuur zijn de dupe Wat staat er verder nog te wachten voor de Krim? De wedstrijden van de drie professionele voetbalclubs van de Krim, Simferopol, Sevastopol en Jalta, worden niet meer door de UEFA erkend, omdat deze van de Oekraïense eredivisie naar de Russische tweede divisie waren verplaatst. Dit betekent dat de clubs in feite worden verbannen van de Russische competitie, en mochten de wedstrijden wel worden gehouden, dan kan dat resulteren het aanspannen van een tuchtzaak tegen de Russische voetbalbond door UEFA. Het zou goed kunnen dat de clubs in het volgende seizoen nergens kunnen spelen (The Guardian, 2014). Voor plaatselijke museumliefhebbers wordt het ook afwachten of het Nederlandse Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen de Scythische goudcollectie teruggeeft aan vier musea in de Krim. Het Allard Pierson Museum in Amsterdam kon de collectie voor de annexatie tentoonstellen, maar weet nu niet meer aan wie het terug te geven aangezien de Verenigde Naties de Krim als illegaal bezet gebied beschouwt (Thomas, 2014; ITAR-TASS, 2014). Lichtpuntje Sluit Oekraïne dan de Krim volledig af? Moet het in het duister wachten, zonder voedsel of water? Niet helemaal. De Oekraïense regering levert nog steeds energie aan de Krim, ondanks het conflict. De reden: Oekraïne is zelf afhankelijk van Russische energie, en in ruil voor een continue toevoer van energie door Moskou zal Kiev de Krim energie blijven leveren (RIA Novosti, 2014). Conclusie Het moge duidelijk zijn dat de annexatie niet zo gezond was voor de bevolking van de Krim als aanvankelijk werd gedacht. Gouden bergen werden beloofd, maar de realiteit van isolatie begint steeds meer door te dringen op het schiereiland. De inwoner op de Krim wordt geconfronteerd met inflatie, droogte, infrastructurele problemen, een dramatische daling in toerisme en financiële problemen. Gelukkig komt de zon wel voor niets op in het mediterrane schiereiland. Atlas - Maart

14 Bronnen: - Financial Times (2014), History repeats itself as Moscow cracks down on Crimea s Tatars [online]: ( ). - Novinite.com (2014), Russia s President Signs Law on Free Economic Zone in Crimea [online]: ( ). - ITAR-TASS (2014), Crimea asks Russia for permission to import some agricultural products from Ukraine [online]: itar-tass.com ( ). - AgroRus (2014), V Krymu v blizjajshee vremja budut postroeny opresnitel nye zavody [online]: agrorus.ru ( ). - BBC News (2014), Tourism takes a nosedive in Crimea [online]: ( ). - Freeman, C. (2014), Ukraine s smugglers, the real-life Lords of War. The Telegraph [online]: ( ). - ITAR-Tass (2014), Crimean museums demand return of Scythian gold collection to Crimea [online]: ( ). - Kafa-news (2014), Sel skoe chozjajstva Kryma poloetsjit 22 mlrd. rublej [online]: ( ). - Myers, S. (2006), Ukraine Battles Smugglers as Europe Keeps Close Eye. New York Times [online]: ( ). - Pressorg24.com (2014), Sel skoe chozjajstva Kyma ne vyzjivet bez vody iz Ukrainy I.Vajl [online]: ( ). - Radio Free Europe (2014), Chaos In Kerch: Russia Struggles To Ferry Tourists To Crimea [online]: ( ). 14 Atlas - Maart 2015 De Krim als nationaal toebehoren : de Russische tsaar Nicolaas II met zijn familie in de Krim (deviantart.com) - RIA Novosti (2014), Aksenov: postavki elektroenergii RF v Kiev garantija energim Krymy [online]: ( ). - RuNews (2014), V Krymu v 2015 godu ne budut sejat ris izza problem s vodoj [online]: ( ). - The Guardian (2014), UEFA blocks Crimea clubs in Russia league [online]: ( ). - The Economist (2014), Laughing all the way to the bank [online]: ( ). - Thomas, C. (2014), Een gouden twistappel. De Groene Amsterdammer [online]: ( ).

15 Risicovol Helpen: Medische aansprakelijkheid in Nederland en de Verenigde Staten Door Ybo Buruma Twee Nederlandse doktoren zitten in een vliegtuig van New York naar Cincinnati. Tijdens de vlucht lijkt een andere passagier onwel te worden. Hij stommelt door het gangpad en kan geen adem meer krijgen. Beide huisartsen snellen naar hem toe en na de situatie te hebben bekeken, komen zij tot de conclusie dat de man stikt. De Heimlich-handgreep wordt toegepast, maar nog voordat deze succesvol is afgerond schreeuwt een Amerikaanse medepassagier dat ze dat echt niet moeten doen. Dit doet de Amerikaan niet vanwege een morele reden, niet omdat er een minder gevaarlijke oplossing was, nee, enkel en alleen omdat deze andere passagier ze er toch wel voor wilde waarschuwen dat als er iets mis zou gaan, en misschien zelfs als het wel goed zou gaan, beide Nederlandse artsen gemakkelijk aansprakelijk gesteld zouden kunnen worden en uiteindelijk gedwongen zouden kunnen worden schadevergoeding te betalen, aangezien de stikkende patiënt nergens toestemming voor had gegeven. Het advies werd in de wind geslagen en gelukkig liep het deze keer goed af: niet alleen voor de man, die door de succesvolle Heimlich zijn reis kon afmaken, maar ook voor de doktoren die niet werden aangeklaagd. Helaas zijn er ook talloze verhalen die een stuk minder rooskleurig eindigen, waarin doktoren of niet ingrijpen, of afgestraft worden voor ingrijpen, enkel en alleen door het bijzondere aansprakelijkheidsrecht in de Verenigde Staten. Nederland In Nederland zijn er drie vereisten voor medische aansprakelijkheid: 1) er moet een fout zijn gemaakt door de medicus, 2) er moet schade zijn voor de patiënt en 3) er moet een causaal verband zijn. Medische fouten leiden pas tot aansprakelijkheid wanneer deze inhouden dat een zorgvuldigheidsnorm die medici in acht dienen te nemen is geschonden en het is veroorzaakt door tekortschietend of foutief medisch handelen. Of die zorgvuldigheid niet in acht is genomen kan alleen door een andere expert worden bepaalt en zal dus erg van de zaak zelf afhangen. Er is dus niet per se sprake van een medische fout op het moment dat de doktor een verkeerde beslissing heeft genomen of als er iets misgaat en er complicaties optreden. De toetssteen bij medische aansprakelijkheid is niet of er een fout is gemaakt, maar of de arts de zorg van een redelijk bekwaam en redelijk handelend vakgenoot in dezelfde omstandigheden heeft betracht. (Hartmansadvocaten, 2014) In dit artikel bekijk ik de aansprakelijkheid van doktoren in Amerika en Nederland. Daarbij zal ik eerst naar de algemene regels voor medische aansprakelijkheid kijken en dan naar toestemming en in hoeverre dat een rol speelt. Medische aansprakelijkheid Medische aansprakelijkheid is in alle landen iets waar een hogere bewijslast voor nodig is dan voor andere persoonlijke schade. Op het moment dat jouw doktor je been afzaagt, moet je op een andere manier bewijzen dat hij jou schade heeft berokkend (bijvoorbeeld omdat je geen beenpijn had, maar alleen een kuchje, of interessanter: omdat het been ook gered had kunnen worden) dan op het moment dat een rare vent dat midden in het bos doet. Bij medische aansprakelijkheid kunnen we bijvoorbeeld denken aan doktoren die een verkeerde diagnose hebben gemaakt, terwijl andere doktoren het wel goed hadden gedaan. Of doktoren die verkeerd hebben behandeld, het verkeerde been afzagen is daarvan een klassiek voorbeeld. Medische aansprankelijkheid is een wederkerend thema in House. (flickr.com) De Verenigde Staten In de Verenigde Staten is het systeem tamelijk hetzelfde, er zijn alleen twee grote verschillen aan te merken. Het eerste verschil ligt in een vierde criterium dat wordt toegevoegd. Waar er in Nederland alleen hoeft te worden bewezen dat de doktor iets verkeerds heeft gedaan en dat jij daardoor aantoonbare schade hebt opgelopen, moet je in Amerika nog eens specifiek aantonen dat er door die aantoonbare schade meer is dan alleen Atlas - Maart

16 De hamer en de stetoscoop een verwonding of blessure. Er moet bijvoorbeeld sprake zijn van extra medische kosten of verminderd inkomen. Het tweede verschil gaat over het jurysysteem en het accepteren van bewijslast. Naast alle andere fouten van het jurysysteem levert het hier namelijk ook problemen op, omdat de jury bepaalt of de doktor aansprakelijk is en niet de rechter. Dat is een extra groot verschil omdat wij zeggen dat alleen een medische professional, als getuige deskundige, dat bewijs kan leveren. Dit zorgt er dan ook voor dat doktoren in Amerika veel vaker worden veroordeeld voor medical malpractice dan in Nederland. Jury s worden snel overtuigd op het moment dat iemand vreselijk ziek is geworden of een ledenmaat mist, zelfs als de doctor in kwestie daar helemaal niets aan kon doen. Doordat doktoren veel sneller worden veroordeeld is er helaas ook een cultuur ontstaan waardoor mensen het veel meer proberen, waar mensen in Nederland er bijna niet aan denken een doktor voor de rechter te slepen als ze niet vreselijk opgelicht of naar behandeld zijn, doen ze dat in Amerika helaas om het minste of geringste. Het feit dat het concept van een ziektekostenverzekering (tot voor kort) ook veel zeldzamer was in de Verenigde Staten dan in Nederland is natuurlijk een belangrijke factor. Toestemming Het inleidende verhaal is helaas realiteit. Dat komt omdat in de VS er voor medische aansprakelijkheid een bestaande arts-patiëntverhouding moet zijn. Op het moment dat deze er niet is, dan hoeft er ook niet naar de zwaardere bewijslast te worden gekeken, maar alleen of er iets mis is gegaan. Op het moment dat twee wildvreemde doktoren dan dus de Heimlich-handgreep uitoefenen op iemand, waardoor deze een rib breekt (een echte realiteit bij de Heimlich, soms zelfs noodzakelijk) dan zijn zij eigenlijk sowieso aansprakelijk voor het breken van die rib en kan de geredde patiënt ze ook voor de rechter slepen. Dan hoeft er niet gekeken te worden naar wat een redelijk capabele en welwillende doctor zou 16 Atlas - Maart 2015 hebben gedaan op dat moment, maar alleen nog maar naar de schade, alsof het gewoon een vent in een bos was die je ribben verbrijzelde met een houdgreep. Daarnaast wordt er in Amerika een groter probleem gemaakt van informed constent. In beide landen is het noodzakelijk dat er goed wordt uitgelegd wat er gaat gebeuren. In Nederland moet dat bij alles wat er gebeurt: onderzoek, nazorg en natuurlijk ook de behandeling zelf. Er moet altijd toegezegd worden door de patiënt, behalve als deze vanwege specifieke redenen wilsonbekwaam zijn, bijvoorbeeld bij noodsituaties of als er psychische problemen zijn. Toch moet er altijd gestreefd worden naar impliciet of expliciete toestemming. In Amerika ligt dat een fractie anders: er wordt een veel minder groot probleem gemaakt van toestemming bij onderzoek of nazorg, maar veel meer waarde gehecht aan expliciete toestemming bij de behandeling zelf. Dat gaat zelfs zo ver dat er formulieren moeten worden ondertekent, iets wat in Nederland eigenlijk niet gebeurd. Door het bestaan van een dergelijk formulier heerst er meteen ook een veel wantrouwigere sfeer, waardoor mensen eerder naar de rechter gaan. Dit wordt problematisch op het moment dat er levens verloren gaan door de angst van doktoren. Het moment dat de professional niet langer zijn of haar baan kan uitoefenen, omdat er een papiertje moet worden getekend en hij anders zijn baan en huis kan verliezen. Dit is het moment dat twee doktoren de stikkende meneer in hun vliegtuig niet meer zouden helpen omdat ze bang zijn voor de gevolgen. Bronnen: - HR, 4 April 2008, ECLI:NL:HR:2008:BC HartmansAdvocaten (2008) Medische Aansprakelijkheid [Bekeken: 9 December 2014]

17 Yoga: gezond en gevaarlijk? Door: Thijs van Rijn De Indiase president heeft een minister voor yoga benoemd, die de leefwijze (inter)nationaal beter onder de aandacht moet brengen. Yoga cum suis worden gezien als een essentieel onderdeel van de Indiase beschaving. Erachter zit de wens van de nieuwe regering om enerzijds het gezondheidspeil van de bevolking te verbeteren en anderzijds nationalistische gevoelens aan te wakkeren. Sommige nieuwsberichten zijn gemakkelijk te verwarren met De Speld-artikelen. Waar de melding van een minister van accupunctuur in China iets te flauw voor de satirische nieuwssite zou zijn, is de aanstelling van een minister voor yoga in India echt nieuws: Shripad Yesso Naik wordt verantwoordelijk voor de verspreiding van de Indiase filosofie en moet ook waken over andere traditionele geneeswijzen, van ayurveda en homeopathie tot unani. De president van India, Narendra Modi, heeft hem een eigen ministerie gegeven, losgekoppeld van het ministerie van Gezondheid (Daily News and Analysis, 2014). Een van Naiks eerste doelen is het organiseren van een internationale yoga-dag. Een van Naiks eerste doelen is het organiseren van een internationale yoga-dag Yoga als panacee De benoeming is echter een indicatie van belangwekkende tendensen binnen de Indiase politiek en samenleving. Het aanmoedigen van de beoefening van yoga wordt gebruikt om het zelfvertrouwen van het land op te vijzelen. Met een economisch en politiek gezien steeds machtiger wordend China in het noorden, etnische onlusten binnen Bangladesh en Myanmar in het oosten en een onrustig Pakistan in het westen, die de zeer gefragmenteerde Indiase bevolking elk op hun eigen wijze beïnvloeden, is het niet raar dat India een eigen verhaal probeert te (re)construeren. Om aan te tonen hoe groots en oud India wel niet is, kan prima gewezen worden naar deleefwijze: sommige onderdelen werden al een paar honderd jaar voor Christus opgetekend in de zogenaamde Upanishaden, oude hindoeïstische geschriften. Yoga is redelijk flexibel: de vele varianten versterken alle delen van de gezondheid en de leer kan ook op maatschappelijk en politiek vlak worden ingezet. Terwijl Mircea Eliade, een bekend cultureel historicus, al enkele decennia geleden in zijn Yoga: Immortality and Freedom over de mogelijkheden om de geest te bevrijden schreef, zou yoga ook kunnen helpen tegen onder veel meer artritus, pijn in de onderrug en een hoge bloeddruk (Garfinkel & Schumacher, Shripad Yesso Naik, de minister voor onder andere yoga (Wikicommons) 2000; Galantino et al., 2004; Patel & North, 1979). Het dempt ook nog eens de negatieve gevolgen van de vergrijzing in India doordat ouderen met een betere gezondheid langer in staat zijn voor zichzelf te zorgen en minder afhankelijk worden van familie. Het Indiase ministerie schrijft het nog wat mooier op: Yoga is a discipline to improve or develop one s inherent power in a balanced manner. It offers the means to attain complete selfrealisation. The literal meaning of the Sanskrit word Yoga is Yoke. Yoga can therefore be defined as a means of uniting the individual spirit with the universal spirit of God. According to Maharishi Patanjali [de grondlegger van yoga, aldus velen], Yoga is the suppression of modifications of the mind. (Ministry of Ayush, 2014). Van belang is zodoende vooral de harmonie tussen het universele en het individu, die men kan verbeteren door middel van (onder andere) oefeningen. De vaagheid is een deel van de charme van yoga. Veel mensen kunnen verschillende zaken eruit halen om het eigen welzijn te verbeteren: sommigen willen alleen hun conditie verbeteren, anderen zoeken een meer spirituele betekenis. De doelen van het ministerie, dat een voortzetting is van een departement binnen het ministerie van Gezondheid, zijn zeker niet zweverig te noemen. Het ministerie wil de kennis over de juiste toepassing van traditionele gebruiken opschroeven, de kwaliteit van de bijbehorende medicijnen controleren, de medicijnen beschikbaar stellen voor grote (arme) delen van de bevolking en het medicijngebruik standaardiseren. Onderzoeksinstituten dienen van hoger Atlas - Maart

18 Ter inspiratie (pixabay.com) niveau te worden en gegevens moeten systematisch van aard worden in tegenstelling tot de vele ad-hocstatistieken van nu.. Bewustwording van de eerdergenoemde voordelen van yoga en aanverwante praktijken moet op nationaal en internationaal niveau verspreid worden. Dit alles dient te geschieden [t]o position AYUSH systems as the preferred systems of living and practice for providing holistic healthcare [sic] for all citizens (Ministry of Ayush, 2014). Op binnenlands gebied valt er nog veel te bereiken: in tegenstelling tot andere geneeswijzen wordt yoga nergens op grote schaal ingezet in de gezondheidszorg: in slechts twee van de 29 deelstaten bieden enkele ziekenhuizen dit aan en gespecialiseerde apotheken zijn te vinden in maar zes deelstaten (Ministry of Ayush, 2014). Ayurveda daarentegen, een aan yoga verwante discipline die zich meer richt op het individu dan op diens relatie met het universele, is in alle deelstaten op de een of andere manier aanwezig. Unani, een afgeleide van Griekse methoden waarin ziekte wordt verklaard door de disbalans tussen lichaamssappen, is ook goed verspreid, evenals de in het Westen bekendere homeopathie en naturopathie. Yoga wordt wel aangemoedigd door vrijwilligersorganisaties, al dan niet gesteund door de regeringspartij en al dan niet met een hindoestaans-nationalistische achtergrond, die trainingen organiseren. De vooruitzichten zijn gunstig, doordat enerzijds het ministerie een systematischer beleid wil voeren en anderzijds de bevolking zelf geïnteresseerd is in het verdere gebruik van yoga. Op internationaal terrein groeit de vraag naar traditionele geneeswijzen ook. Het ministerie speelt hierop in door medewerkers te sturen die trainingen kunnengeven en projecten kunnen opzetten. Verder richt het zich voornamelijk op het verbeteren van de uitwisseling van informatie: informatiecentra zijn de afgelopen jaren onder andere opgericht in Cuba, Hongarije, Indonesië, Mauritius en Rusland. Daarnaast waren er bij de laatste internationale toppen vertegenwoordigingen uit tientallen landen. De bijbehorende verklaringen laten zien dat er samengewerkt wordt op internationaal niveau om de World Health Organization het belang van traditionele geneeswijzen te doen inzien en dat landen hun bestaande nationale beleid willen harmoniseren. Yoga als politiek middel? De toegenomen belangstelling in de politiek voor yoga komt deels doordat de Bharatiya Janata Party (BJP, de Indiase Volkspartij) de parlementsverkiezingen in april en mei van dit jaar heeft gewonnen. Met een ruime meerderheid in de Indiase Tweede Kamer is ze veruit de grootste partij in de huidige regeringscoalitie. De partij is gestoeld op de gedachte van hindutva, wat door de partij wordt vertaald als cultureel nationalisme (BJP, 2014). De partij stelt expliciet dat hindutva niet een religieus concept is, maar dat het woord meer cultureel, geografisch en historisch begrepen moet worden. Men dient bovendien te leven volgens deze Indiase (lees: hindoeïstische) regels. Wanneer hindutva wordt gecombineerd met het begrip integrale humanisme, een concept waardoor nationalisme, democratie, socialisme, wereldvrede te verzoenen zijn met de traditionele waarden van de Indiase cultuur (BJP, 2014), is het te begrijpen waarom sommige minderheden binnen India de BJP enigszins vrezen. Het wordt immers lastig het 18 Atlas - Maart 2015

19 BJP-vlaggen tijdens een partijbijeenkomst. (Wikicommons) eigen geloof te praktiseren als men zich moet conformeren aan andermans systeem; de onmogelijkheid om hieraan te voldoen leidt tot een duidelijker scheiding tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Als men dan niet genoeg vaderlandsliefde lijkt te tonen, worden de verhoudingen tussen groepen op de proef gesteld. Narendra Modi, de BJP-president van India sinds mei 2014, heeft vriend en vijand verbaasd met zijn tot nu toe gematigde optreden. Voor zijn presidentschap was hij voornamelijk bekend door zijn houding als chief minister van Gujarat, een Indiaanse deelstaat, tijdens de rellen in Hij wist zich destijds geen houding te geven: in de strijd tussen moslims en hindoes stierven aan beide kanten honderden mensen en vielen er duizenden gewonden. Vooral de moslims moesten het ontgelden. Modi werd verdacht van het op zijn minst goedkeuren van de activiteiten, hoewel hij ondanks formele onderzoeken niet veroordeeld is (Lobo, 2002). Als president slaat Modi over het algemeen een toon van verzoening aan. Als president slaat Modi over het algemeen een toon van verzoening aan: bij zijn aanstelling was zelfs de premier van Pakistan aanwezig. Hij richt zich voornamelijk op het herstel van de stagnerende economie en spreekt van het voortbouwen op de rijke Indiase sociale en culturele diversiteit (BJP, 2014). Van een opkomend hindoenationalisme valt nog niet veel te merken. Niettemin zijn er wel aanwijzingen dat BJP het nationalisme wil bevorderen. Onder het veelzeggende kopje Nation First legt de partij uit dat India optimaal verenigd is wanneer zijn volk voorrang geeft aan zijn identiteit als Indiërs voor al het andere, ongeacht kaste of religie. Dit zal leiden tot de terugkeer van India als een culturele en economische supermacht. De BJP weet dat de Indiase cultuur al millennia bestaat en de partij neemt daarom alle tijd om yoga en haar eigen ideologie te verspreiden door het land. Het aanbieden van yoga en aanverwante traditionele geneeskunde kan de Indiase bevolking helpen met hun gezondheid, maar belangrijker is het gemeenschapsaspect: Indiërs leren trots te zijn op hun eigen geneeswijzen. Zolang dat niet ten koste gaat van (leefwijzen van) andere bevolkingsgroepen, is dat een positieve tendens. India kan zich ook in de internationale gemeenschap profileren als land met een waardevolle bijdrage aan de gezondheidszorg; ook westerse landen kunnen van yoga profiteren. Misschien dat het China met diens accupunctuur echt de loef af kan steken. Bronnen: - BJP (2014). Verscheidene webpagina s. Geraadpleegd op via - Daily News and Analysis (2014). Shripad Naik takes charge as Minister for Yoga and Traditional Medicine Galantino, M.L., Bzdewka T.M., Eissler-Russo, J.L., Holbrook, M.L., Mogck, E.P., Geigle, P. & Farrar, J.T. (2004). The Impact of Modified Hatha Yoga on Chronic Low Back Pain: A Pilot Study. Alternative Therapies in Health and Medicine, 10(2): Garfinkel, M. & Schumacher, H.R. (2000). Yoga. Rheumatic Disease Clinics, 26(1), Lobo, L. (2002). Adivasis, Hindutva and Post-Godhra Riots in Gujarat. Economic and Political Weekly, 37(48): Ministry of Ayush (2014). Verscheidene webpagina s. Geraadpleegd op via - Patel, C. & North, W.R.S. (1979). Randomized Controlled Trial of Yoga and Biofeedback in Management of Hypertension. In E. Peper et al. (Red.), Mind/Body Integration (pp ). New York: Plenum Press. Atlas - Maart

20 Van geniale software entrepreneur naar hartstochtelijke filantroop Door: David Naus Vanuit een filantropisch gedachtegoed probeert Bill Gates, samen met zijn vrouw Melinda, de derde wereld een gezondere plek te maken. Met zijn miljardenmultinational Microsoft financiert hij de Bill & Melinda Gates Foundation met Melinda als co-voorzitter en als trustee de heer Warren Buffet. Naast het helpen van boeren in Afrika en scholieren in de Verenigde Staten streven Bill en Melinda naar nieuwe effectieve middelen om dodelijke ziektes te voorkomen en te genezen. Bill Gates komt naar Nederland Donderdag 13 november was Bill Gates te gast bij het programma College Tour in het AFAS Circustheater te Den Haag. Een uur later was hij in gesprek met Mark Rutte in het Torentje en sprak daarna nog met enkele Kamerleden. Gates zal het met Rutte onder andere hebben gehad over de vermindering van de hoeveelheid ontwikkelingshulp die Nederland dit jaar gaat investeren in derdewereldlanden. Gates is een man van weinig woorden; hij is erg technisch, afstandelijk, bedachtzaam en buitengewoon intelligent. Hij is een reus op de softwaremarkt die altijd korte metten maak met de concurrentie. Volgens critici is dit ook zijn handelswijze bij de Bill & Melinda Gates Foundation. Voor hem is het van belang dat de stichting winst blijft maken, maar ik vraag mij af: gaat hij met dit winstbejag niet te ver? Het is een privilege. Als je over een enorm kapitaal bezit heb je de mogelijkheid om veel filantropisch werk te verrichten. In een interview van Omroep Gelderland met de Wageningse docente die Bill Gates naar Nederland heeft gehaald vertelt zij over het hoe en waarom van zijn project. De docente, Gerlinde de Deyn, laat weten dat de Bill & Melinda Gates Foundation Wageningse projecten steunt, waaronder het malariabestrijdingsproject SolarMal (Omroep Gelderland, 2014). Met behulp van de reputatie die het programma College Tour geniet kon zij Bill Gates overhalen om Nederland te bezoeken. Zelf was ik ook aanwezig tijdens het interview in het Circustheater. Het uur tijd dat Gates had voor het interview werd voor de helft ingevuld met vragen over zijn bedrijf Microsoft en de andere helft over zijn stichting en de projecten die het steunt. Wat mij het meest is bijgebleven was de vraag van presentator Twan Huys of Gates zijn rijkdom als een last beschouwde. Gates antwoordde resoluut van niet. Het is een privilege. Als je over een enorm kapitaal bezit heb je de mogelijkheid om veel filantropisch werk te verrichten, zo vond Gates. Bills vermogen van 82 miljard dollar, omgerekend 66,7 miljard euro (Forbes, 2014) geeft hem hier ongelimiteerde middelen toe. Wat ik me daarbij afvraag is hoe je hiermee om gaat. Hartstochtelijke filantroop In de jaren negentig raakten Bill & Melinda geïnspireerd door artikelen over kinderen in ontwikkelingslanden. Deze kinderen stierven aan ziektes die al uitgeroeid waren in de Verenigde Staten. Bevlogen door deze inspiratie reisde het echtpaar in 1997 naar India. Daar zag Bill hoe het werk van zijn net opgerichte organisatie genaamd Bill and Melinda Gates Children s Vaccine Program wortel schoot. In 2000 trad deze organisatie toe tot GAVI, een publiek-private organisatie die door contributies en samenwerking van VN-organisaties, hulporganisaties en grote stichtingen de vaccinaties in derdewereldlanden faciliteert (Bill & Melinda Gates Foundation, 2014). In ditzelfde jaar richtten Bill en Melinda de Bill & Melinda Gates Foundation op. In 2008 besluit Bill om niet meer fulltime bij Microsoft te werken, maar zich volledig te concentreren op zijn stichting. Hierbij dient opgemerkt te worden dat hij recent meer tijd in Microsoft is gaan steken in verband met het aantreden van de nieuwe CEO Satya Nadella en door problemen met Windows 8 en Nokia. De Bill & Melinda Gates Foundation is de grootste private filantropische organisatie ter wereld (Bates, 2011). Elk jaar besteedt zij rond de drie á vier miljard dollar aan goede doelen, maar de Foundation verdient ook enkele miljarden per jaar door o.a. contributies en giften. Volgens de 940 pagina s tellende jaaropgave heeft de stichting in 2013 Nederlands onderzoek gesteund met ruim 61 miljoen dollar. Dit werd geïnvesteerd op het gebied van educatie, vaccinaties, sanitair en landbouwprojecten van de Universiteit Wageningen. De stichting ontvangt het meeste geld vanuit Microsoft en aandelen gedoneerd door Warren Buffet. Naar eigen zeggen heeft het filantropisch werk van Bill Gates al de levens van miljoenen mensen gered, vooral in de armste landen waar 5% van de kinderen onder de vijf jaar sterft. 20 Atlas - Maart 2015

Datum 19 september 2014 Betreft Beantwoording vragen van de leden van Laar en Sjoerdsma over de strijd tegen Ebola

Datum 19 september 2014 Betreft Beantwoording vragen van de leden van Laar en Sjoerdsma over de strijd tegen Ebola Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl DSH-2014.500215 Datum 19 september 2014

Nadere informatie

Drive Against Malaria - Newsflash - April 2012

Drive Against Malaria - Newsflash - April 2012 Drive Against Malaria - Newsflash - April 2012 Vandaag is het Wereld Malaria Dag. Een dag om bij stil te staan: de ziekte veroorzaakt meer dan 1.24 miljoen doden per jaar. Dit is gebleken uit het meest

Nadere informatie

Belangen: Rusland versus de EU

Belangen: Rusland versus de EU Belangen: Rusland versus de EU Korte omschrijving werkvorm Leerlingen denken na over de redenen waarom Rusland en de EU zich met het conflict in Oekraïne bemoeien. Dit doen zij door eerst een tekst te

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Kinderrechtenverdrag voor kinderen en jongeren Waarom? Alle kinderen in de hele

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Waarom? Alle kinderen in de hele wereld hebben rechten. Jij dus ook. Omdat jij

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Vragen en antwoorden over ebola

Vragen en antwoorden over ebola Vragen en antwoorden over ebola 2 oktober 2014 Wat is ebola? Het ebolavirus veroorzaakt een zeldzame maar zeer ernstige infectieziekte die in Afrika voorkomt. De ziekteverschijnselen zijn: hoge koorts,

Nadere informatie

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE.

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE. MILLENNIUMDOEL 1 MINDER ARMOEDE kaart MINDER ARMOEDE. 1. Wat betekent de extreme armoedegrens? 2. In welk werelddeel liggen de meeste landen waar mensen onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag leven?

Nadere informatie

Doorbraak in onderzoek naar ME

Doorbraak in onderzoek naar ME Doorbraak in onderzoek naar ME Gezaghebbende Amerikaanse overheidsinstanties hebben opnieuw bij MEpatiënten een virus aangetroffen. Al eerder berichtte EenVandaag over de ontdekking van het XMRV-virus

Nadere informatie

Welkom in een wereld zonder grenzen

Welkom in een wereld zonder grenzen Welkom in een wereld zonder grenzen Truphone is het eerste bedrijf dat daadwerkelijk één wereldwijd communicatiesysteem aanbiedt. Daarnaast bespaart het ons meer kosten dan welk ander bedrijf ook zou kunnen.

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Ambient Intelligence in de zorg Matthijs Oosterbos Gezondheidszorg Technologie

Ambient Intelligence in de zorg Matthijs Oosterbos Gezondheidszorg Technologie Januari 12 Ambient Intelligence in de zorg Matthijs Oosterbos Gezondheidszorg Technologie Avans Hogeschool Tilburg Prof. Cobbenhagenlaan 13 5037 DA Tilburg Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding... 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

Business Continuity en Crisis Management

Business Continuity en Crisis Management Gezond weer thuis! www.klmhealthservices.nl Business Continuity en Crisis Management MANAGING PUBLIC HEALTH CRISES IN DE LUCHTVAART PUBLIC HEALTH CRISES Infectieziekten met ernstig beloop Besmettelijk

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Waarom is Click to Call de ontbrekende link voor online succes

Waarom is Click to Call de ontbrekende link voor online succes Waarom is Click to Call de ontbrekende link voor online succes Oktober 2013 ONDERWERPEN Managementsamenvatting 2 Introductie 3 Online blijft 4 Waarom is Click-to-Call vandaag de dag relevant? De nieuwe

Nadere informatie

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen Rol als voorzitter Elke werkgroep heeft een voorzitter. Als voorzitter ben je partijdig voor de EU en VS en laat je de inbreng/mening van de ontwikkelingslanden niet zo erg mee tellen. Jouw voorbereiding

Nadere informatie

Speech. Dames en heren, excellenties,

Speech. Dames en heren, excellenties, Speech Door minister Schippers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, op de conferentie over antimicrobiële resistentie op 9 en 10 februari in Amsterdam. Dames en heren, excellenties, Welkom in onze hoofdstad

Nadere informatie

TIKO Project Bamukong

TIKO Project Bamukong TIKO Project Bamukong STICHTING DRIVE AGAINST MALARIA Land: Kameroen Dorp: Bamukong Drive Against Malaria - BAMUKONG Kameroen Verspreiding muskietennetten werpt vruchten af! START PROJECT BAMUKONG: 2009

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

filosofie havo 2016-I

filosofie havo 2016-I Opgave 1 Ebola 1 maximumscore 2 een uitleg dat er in tekst 1 geen sprake is van gelijke kansen voor de ebolapatiënten, omdat de farmaceutische industrie alleen medicijnen ontwikkelt waarop winst gemaakt

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

E-PAPER. Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken!

E-PAPER. Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken! Dé expert in praktische apotheektrainingen E-PAPER Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken! 1 Inhoudsopgave De cliënt en ik 3 Weet jij nog waarom je in de apotheek wilde

Nadere informatie

Factsheet De aansprakelijkheid van de arts

Factsheet De aansprakelijkheid van de arts Factsheet De aansprakelijkheid van de arts Algemeen Als u vermoedt dat een beroepsbeoefenaar uw rechten heeft geschonden, kunt u hem of de zorginstelling waarbinnen hij werkt aansprakelijk stellen. Volgens

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Tegengestelde berichten op de oliemarkt. Afgelopen week Tegengestelde berichten op de oliemarkt deze week zorgen dat de prijs nauwelijks is veranderd. De topman van Schlumberger (een grote partij voor

Nadere informatie

Platform Mensenrechteneducatie WERKBLADEN - 2

Platform Mensenrechteneducatie WERKBLADEN - 2 INTRODUCTIELES OP MIJN RECHTEN = JOUW RECHTEN De snelle mensenrechtenquiz Vul de vragen snel in zonder al te lang na te denken. Je krijgt er maar drie minuten voor! 1) Geef je eigen definitie van een mensenrecht.

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

ZEG NEE TEGEN EBOLA. KOM IN ACTIE!

ZEG NEE TEGEN EBOLA. KOM IN ACTIE! ZEG NEE TEGEN EBOLA. KOM IN ACTIE! SCHOLEN IN ACTIE TEGEN DE EBOLA-RAMP! INSTRUCTIE LESMATERIAAL U heeft het vast al voorbij zien komen op het nieuws: ebola. Het raakt zoveel mensen in West-Afrika. Zoveel

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Onderzoek werknemers met kanker

Onderzoek werknemers met kanker Onderzoek werknemers met kanker Dinsdag 15 april 2013 Over dit onderzoek Dit onderzoek is gehouden in samenwerking met de Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Aan het onderzoek

Nadere informatie

Toeristen in Nederland

Toeristen in Nederland Toeristen in Nederland Het is bijna zomer. Veel Nederlanders gaan lekker op vakantie naar het buitenland. Maar er komen ook heel veel buitenlandse toeristen naar Nederland. Hoeveel zijn dat er eigenlijk?

Nadere informatie

Vluchtelingen(asielzoekers) overspoelen ons land, en zetten eigen leven daarbij op het spel.

Vluchtelingen(asielzoekers) overspoelen ons land, en zetten eigen leven daarbij op het spel. Vluchtelingen(asielzoekers) overspoelen ons land, en zetten eigen leven daarbij op het spel. Het kon niet uitblijven dat er reuring ontstaat over de komst van duizenden asielzoekers (vluchtelingen) die

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Met hart voor ouderen

Met hart voor ouderen Met hart voor ouderen Met hart voor ouderen Nederland telt steeds meer ouderen. Daar moeten we voor alles blij mee zijn. Het is een grote, sociale verworvenheid dat steeds meer mensen een hoge leeftijd

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 augustus 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 augustus 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

PROJECT BABONGO. Centraal Afrika Afrika

PROJECT BABONGO. Centraal Afrika Afrika PROJECT BABONGO Centraal Afrika Afrika ZORGEN VOOR BABONGO Het dorp Babongo ligt in de Dzanga Sangha regio van de Centraal Afrikaanse Republiek. Door de ligging in het tropische regenwoud is het dorp vrij

Nadere informatie

Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar

Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar Micro endoscopische operatie (buisjesmethode) voor lage rughernia minder effectief U doet mee aan de Sciatica MED Trial, het doelmatigheidsonderzoek naar de behandeling

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug, want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

No show in de zorg. Voorstel om verspilling in de gezondheidszorg aan te pakken. Pia Dijkstra Tweede Kamerlid D66.

No show in de zorg. Voorstel om verspilling in de gezondheidszorg aan te pakken. Pia Dijkstra Tweede Kamerlid D66. No show in de zorg Voorstel om verspilling in de gezondheidszorg aan te pakken. Notitie Juli 2012 Pia Dijkstra Tweede Kamerlid D66 Inleiding De kosten van de gezondheidzorg stijgen hard. Dat komt voornamelijk

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU Simulatiespel: Bron: The Economist Crisisoverleg Rusland en de EU Inleiding: Simulatiespel: crisisoverleg EU en Rusland Dit simulatiespel is gebaseerd op realistische veronderstellingen. Rusland heeft

Nadere informatie

Onderzoek Wereldproblemen en Seks

Onderzoek Wereldproblemen en Seks Onderzoek Wereldproblemen en Seks 1V Jongerenpanel 24 oktober 2014 Over dit onderzoek Aan dit online onderzoek in samenwerking met dance4life, gehouden van 15 tot en met 23 oktober 2014, deden 1641 jongeren

Nadere informatie

Handleiding Veiligheidsrondes

Handleiding Veiligheidsrondes Utrecht, maart 2006 Handleiding Veiligheidsrondes Project Veiligheidsmanagement Bouwen aan Veiligheid in de Zorg Auteurs: drs. I. van der Veeken, drs B. Heemskerk, E. Nap Inleiding Niet alleen de Raad

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

Handleiding Veiligheidsrondes

Handleiding Veiligheidsrondes Utrecht, maart 2006 Handleiding Veiligheidsrondes Project Veiligheidsmanagement Bouwen aan Veiligheid in de Zorg Auteurs: drs. I. van der Veeken, drs B. Heemskerk, E. Nap Inleiding Niet alleen de Raad

Nadere informatie

Grieppandemie. Wat moet u weten over een grieppandemie (wereldgriep)?

Grieppandemie. Wat moet u weten over een grieppandemie (wereldgriep)? Grieppandemie Wat moet u weten over een grieppandemie (wereldgriep)? Grieppandemie 2 Wat leest u in deze folder? Deze folder gaat over een grieppandemie (wereldgriep). U leest de antwoorden op 10 belangrijke

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador. UNHCR / S. Aguilar

Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador. UNHCR / S. Aguilar Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador UNHCR / S. Aguilar UNHCR / S.Aguilar Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador UNHCR, Europese vertegenwoordiging,

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Naam : Klas : Datum :

Naam : Klas : Datum : Duurzame ontwikkeling Over duurzame ontwikkeling circuleren inmiddels honderden definities. Vaak wordt de internationaal aanvaarde definitie uit het rapport "Our Common Future" (Brundtland-rapport, 1987)

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw Werk van iedereen Democratisering en vredesopbouw Foto: Rebke Klokke Werk van Gladys Haar man werd vermoord. Haar broer ontvoerd. En zelf raakte Gladys getraumatiseerd door wat ze meemaakte tijdens de

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 5 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 6 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Wie

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Stichting AZIZ (Asielzoekers Zichtbaar In Zorgen)

Stichting AZIZ (Asielzoekers Zichtbaar In Zorgen) Jaarverslag stichting AZIZ 2013 Stichting AZIZ (Asielzoekers Zichtbaar In Zorgen) Waarom stichting AZIZ? De stichting Aziz is vorig jaar, in december 2012, opgericht. De aanleiding daarvoor was dat we

Nadere informatie

www.virology-education.nl

www.virology-education.nl VACCINATIE MASTERCLASS VOOR REIZIGERSVERPLEEGKUNDIGEN UTRECHT 2015-2016 MEETING PROSPECTUS www.virology-education.nl INHOUD Introductie... 3 Beschrijving masterclass... 4 Achtergrond... 4 Leerdoelen...

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

Prostaatkanker Hoe ontdek je het en dan?

Prostaatkanker Hoe ontdek je het en dan? Prostaatkanker Hoe ontdek je het en dan? Eerste druk, 2014 2014 Henri Pieter www.henripieter.nl Schilderij cover: Irma Boogh-van der Burg isbn: 9789048433735 nur: 860 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang In samenwerking met het Big History Project, een initiatief van historicus David Christian en Bill Gates, begint

Nadere informatie

Homeopathie voor paarden

Homeopathie voor paarden Artikel: http://horsefulness.be/homeopathie-voor-paarden/ site van Horsefulness van Karine Vanderborre Homeopathie voor paarden Homeopathie, niet iedereen heeft er vertrouwen in Ikzelf sta er volledig

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera MIJNBOUW AKKOORD OF NIET AKKOORD? STELLING 1 Bodemrijkdommen moeten ingezet worden voor de ontwikkeling van het land De overheid in de Cordillera:

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel SP

Initiatiefvoorstel SP Initiatiefvoorstel SP Open brief Stichting Drugsbeleid Bijlagen/nummer Dienst/afdeling/sector Raad/Raadsgriffie Aan de raad, Aanleiding De Stichting Drugsbeleid heeft een open brief opgesteld inzake het

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen Samenvatting Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen In Nederland bestaat al decennia een succesvol programma voor bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker. Daarmee

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

Medisch-wetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon

Medisch-wetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Uitgave Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postadres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag Telefoon (070) 340 79 11 Informatie Voor informatie en vragen

Nadere informatie

Elk kind heeft het recht om...

Elk kind heeft het recht om... Elk kind heeft het recht om... Rechten is hetgeen je mag doen en mag hebben. Je hoeft er niet eerst iets anders voor te doen. Rechten heb je gewoon. Ook jij hebt rechten. Iedereen heeft ze. Kinderrechten

Nadere informatie

Project AIDS-preventie en zorg in samenwerking met 8 UNI-vakbonden van Zuid-Afrika

Project AIDS-preventie en zorg in samenwerking met 8 UNI-vakbonden van Zuid-Afrika Project AIDS-preventie en zorg in samenwerking met 8 UNI-vakbonden van Zuid-Afrika Aidsvirus Een HIV-besmetting verzwakt geleidelijk het immuunsysteem zodat je sneller vatbaar bent voor opportunistische

Nadere informatie

www.virology-education.nl

www.virology-education.nl MASTERCLASS VOOR REIZIGERS- VERPLEEGKUNDIGEN UTRECHT SEPT 2016 - JAN 2017 MEETING PROSPECTUS www.virology-education.nl INHOUD Introductie... 3 Meeting beschrijving... 4 Achtergrond... 4 Leerdoelen... 4

Nadere informatie

Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, een belangrijke stap voorwaarts en toch veel verzet. Jaarcongres MPA Alumni, 15 april 2011, Den Haag

Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, een belangrijke stap voorwaarts en toch veel verzet. Jaarcongres MPA Alumni, 15 april 2011, Den Haag Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, een belangrijke stap voorwaarts en toch veel verzet Jaarcongres MPA Alumni,, Den Haag Roel A. Coutinho 1 Center for Infectious Disease Control National Institute

Nadere informatie

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. temperatuur is er min twintig. De harde wind maakt het nog kouder. Daardoor voelt het als min vijftig.

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. temperatuur is er min twintig. De harde wind maakt het nog kouder. Daardoor voelt het als min vijftig. PrO -weekkrant Week 02 januari 2014 Voor jongeren in het praktijkonderwijs 6-12 januari 2014 Eenvoudig Communiceren Winterweer in Amerika Foto: Shutterstock Foto: Shutterstock In grote delen van Amerika

Nadere informatie

Prod. oktober 2014, NL/TRIM/0001/14, Exp. oktober 2016. Triumeq. Starten met. Patiënteninformatie

Prod. oktober 2014, NL/TRIM/0001/14, Exp. oktober 2016. Triumeq. Starten met. Patiënteninformatie Prod. oktober 2014, NL/TRIM/0001/14, Exp. oktober 2016 Starten met Triumeq Patiënteninformatie Vooraf U krijgt deze folder omdat u Triumeq gaat gebruiken om hiv te remmen. In deze folder vindt u de belangrijkste

Nadere informatie

1,5 miljoen Fout. Dit is het aantal dierproeven dat in 1978 werd gedaan. In 2008 is het aantal dierproeven gehalveerd naar 580.000.

1,5 miljoen Fout. Dit is het aantal dierproeven dat in 1978 werd gedaan. In 2008 is het aantal dierproeven gehalveerd naar 580.000. Quiz over dierproeven Hier kun je alle vragen en antwoorden van de quiz nalezen. Stel de vragen ook eens aan je klasgenoten na afloop van een spreekbeurt of presentatie over dierproeven. Hoe ga je te werk?

Nadere informatie

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews WWViews C/o The Danish Board of Technology Antonigade 4 DK-1106 Copenhagen K Denemarken Tel +45 3332 0503 Fax +45 3391 0509 wwviews@wwviews.org www.wwviews.org

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 De kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 waarom deze campagne? zit er een luchtje aan uw bedrijfskleding? Met deze campagne willen wij u de werknemers

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 13.3 16.3 uur 2 2 Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen; het examen bestaat uit 32

Nadere informatie

Niet elke patiënt kan en wil de regie nemen, maar een patiënt moet wel de keuze hebben

Niet elke patiënt kan en wil de regie nemen, maar een patiënt moet wel de keuze hebben Tekst: Annemaret Bouwman Fotografie: Ingrid Alberti NPCF beschrijft visie op persoonlijk gezondheidsdossier Niet elke patiënt kan en wil de regie nemen, maar een patiënt moet wel de keuze hebben Patiëntenfederatie

Nadere informatie

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Bertha Middendorp MIGRAINE De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Inhoud Deel 1 12 Inleiding 15 Mijn migraine 21 Hypnose 26 Verhalen uit de praktijk Deel

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A Naast deze infokaart over hepatitis zijn er ook infokaarten beschikbaar over: infectieziekten algemeen, tuberculose, seksueel overdraagbare aandoeningen, jeugd en onveilig vrijen en jeugd en vaccinatie.

Nadere informatie

Stichting Bocas Sanas gaat naar de Dominicaanse Republiek om kinderen te helpen met gebitsproblemen.

Stichting Bocas Sanas gaat naar de Dominicaanse Republiek om kinderen te helpen met gebitsproblemen. Cristina Vasquez-Doorman is de oprichtster van Bocas Sanas, zij is op het idee gekomen om een stichting op te richten voor kinderen die last van gebitsproblemen. Cristina komt zelf uit de Dominicaanse

Nadere informatie