C.A. de Kam en J.H.M. Donders. Onzekere zekerheden. De Nederlandse verzorgingsstaat op weg naar Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "C.A. de Kam en J.H.M. Donders. Onzekere zekerheden. De Nederlandse verzorgingsstaat op weg naar 2025. Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën"

Transcriptie

1 C.A. de Kam en J.H.M. Donders Onzekere zekerheden De Nederlandse verzorgingsstaat op weg naar 2025 Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën

2 DREESFORUM 6

3 Onzekere zekerheden De Nederlandse verzorgingsstaat op weg naar 2025 C.A. de Kam en J.H.M. Donders Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën, 2014

4 Meer informatie over deze uitgave kunt u krijgen bij: Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën Postbus CH Den Haag tel Copyright 2014 Flip de Kam en Jan Donders Boekverzorging Huug Schipper, Studio Tint Productie Wilco ISBN NUR 825

5 Inhoud Woord vooraf 9 Afkortingen 15 1 Sociale bescherming onder druk Samenleven De sturende rol van de overheid Drie pijlers van de verzorgingsstaat Crisis en hervorming van de sociale zekerheid Op weg naar houdbare sociale zekerheid Uitverdieneffecten en vertrouwenseffecten Vier budgettaire mega-operaties op rij Sociale zekerheid in Fundamenten Verzorgingsstaat Verzorgingsstaten in drie smaken Betalen voor anderen Verzekeringsmarkt met tekortkomingen Het paternalisme van de overheid Terreinafbakening van de sociale zekerheid 53 3 Het financiële draagvlak van de verzorgingsstaat Gouden jaren na de wederopbouw, Afwenteling van collectieve lasten knakt de economie, Herstelbeleid, Economisch herstel en de grote recessie, Beleid tot 2017: andere uitgavenmix? Beleid tot 2017: collectieve lasten verzwaren? Beleid tot 2017: hogere begrotingstekorten? 73 4 De verzorgingsstaat als herverdelingsmachinerie Leefsituatie en verzorgingsstaat Inkomensherverdeling Armoede Herverdeling tussen generaties 90

6 5 Geen gratis lunch Prestaties van de verzorgingsstaat Maakt geld gelukkig? De prijskaart Overheidsfalen Drie valkuilen De januskop van de verzorgingsstaat Inkomensbescherming Inkomensoverdrachten Motieven voor overheidsingrijpen Sociale inkomensverzekeringen Sociale voorzieningen Inkomenstoeslagen Financieel totaalbeeld Smeermiddel en herverdelingsmachinerie Gezondheidszorg De zorgsector Motieven voor overheidsingrijpen Zorgstelsel Solidariteit bij de zorgverzekering Financieel totaalbeeld Vooruitzichten Aanvullende pensioenen De pensioensector Motieven voor overheidsingrijpen Kapitaaldekking Solidariteit via de doorsneepremie De pensioencrisis Witte vlekken op de pensioenkaart Genoeg ouderdomspensioen? Toekomstbeelden Kennis en koffiedik Scenario s van het Centraal Planbureau Sociale zekerheid: twee toekomstbeelden Sociale zekerheid in Bevolkingsgroei tot en met 2025: één prognose Economische groei tot en met 2025: twee scenario s Naar hogere economische groei Slotsom Inkomensbescherming op weg naar het jaar Van akkoord naar akkoord Decentralisaties als wonderolie 218

7 10.3 Inkomensbescherming na Volumebeleid Prijsbeleid Alternatieven voor de financiering Een andere opzet voor de AOW Een groene kaart voor de verzorgingsstaat? Zorgen voor elkaar in Een koekoeksjong in het begrotingsnest Zorguitgaven, Zorguitgaven na Besparingsmogelijkheden Alternatieven voor de financiering Zorgsparen en eigen betalingen De toekomst van het aanvullende pensioen Magere jaren voor pensioenbeleggers Een demografische tijdbom Noodgrepen Op weg naar een vernieuwd pensioenstelsel Naar hogere dekkingsgraden Pensioenleeftijd verder verhogen Toekomstbeelden De toekomst van de tweede pijler Pensioen uit stenen? Van collectieve naar private sociale zekerheid Versteend vermogen Belastingsteun voor eigen stenen Versteend vermogen verzilveren Stenen voor zorg Je huis of geen zorg? Sociale zekerheid in De uitdaging Drie voorwaarden voor een florerende verzorgingsstaat Een basispad voor de economie Twee toekomstscenario s voor de economie De toekomst van de solidariteit Besluit 337 Literatuur 339 Zaakregister 347 Dreesforum 351

8

9 Woord vooraf De sociale zekerheid in Nederland staat nog altijd als een huis, al is in de afgelopen dertig jaar heel veel aan het stelsel vertimmerd. Recent is het tempo van afbraak en vernieuwbouw nogal drastisch versneld. Voor het eerst sinds de invoering van het staatspensioen (in 1957) gaat de AOW-leeftijd omhoog, op termijn fors. Verder doet de overheid een hernieuwde poging om de sterke groei van de collectief gefinancierde zorguitgaven te beteugelen. Aanspraken verschralen, eigen bijdragen van zorggebruikers zijn verhoogd. Pensioen, dat de AOW-uitkering aanvult, is in 2013 in veel gevallen gekort. Is de dekkingsgraad van de pensioenfondsen daarna nog steeds onvoldoende, dan zijn nieuwe kortingen volgens de geldende regels onvermijdelijk. Het gehele pensioenstelsel gaat de komende anderhalf jaar op de helling. Veel uitkeringsontvangers, zorggebruikers en gepensioneerden voelen zich overweldigd door de vloedgolf maatregelen, die de regering verdedigt met het argument dat zij onvermijdelijk zijn om het stelsel van sociale zekerheid financieel overeind te houden. Op handen zijnde wijzigingen van bestaande regels scheppen grote onzekerheid in het land. Voor zover mensen geld opzij kunnen leggen, stellen velen van hen veiligheidshalve een deel van hun bestedingen uit. Langs deze weg zet de lopende hervorming van de sociale zekerheid een rem op het dringend gewenste herstel van de economische bedrijvigheid. De lawine van al ingediende en aangekondigde wetsvoorstellen roept een simpele vraag op. Wordt bij de lopende verbouwing van het sociale stelsel gewerkt op basis van een duidelijke blauwdruk? Of serveren regering en parlement hapsnapmaaltijden, waarbij de gangen van het nationale vermageringsdieet mogelijk onvoldoende op elkaar zijn afgestemd? Doordachte besluitvorming over aanpassingen van het stelsel van sociale zekerheid vergt een inspirerende toekomstvisie. Bij hun zoektocht naar maatregelen om het stelsel houdbaar te maken, mag de agenda van politici en bureaucraten niet uitsluitend worden gedicteerd door kortetermijnproblemen de snel gestegen werkloosheid, het grote aantal arbeidsongeschikt verklaarde mensen. Ook op langere termijn staat de sociale zekerheid namelijk aanhoudend onder druk, niet alleen door de vergrijzing van de bevolking, maar ook doordat de kans reëel is dat de Nederlandse economie blijvend vaart verliest. Daarom was het een gelukkig initiatief van de Stichting Instituut Gak om eind 2010 onderzoek uit te zetten, dat zou moeten uitmonden in toekomstperspectieven voor de sociale zekerheid. Als eindjaar bij deze vooruitblik is destijds voor 2025 gekozen. De vruchten van de inspanningen van de bij dit project ingeschakelde wetenschappelijke onderzoekers zijn sinds de zomer van 2013 beschikbaar. Om de gedachten te bepalen over gevolgen voor de sociale zekerheid van fundamentele economische en maatschappelijke ontwikkelingen, schildert het onderzoeksteam van Engelen vier toekomstbeelden. 1 Cruciaal in hun scenario s zijn veronderstelde bewegingen op markten voor arbeid 2 en kapitaal, 3 onder invloed van uiteenlopende economische, 1 Engelen et al. (2013). De uitkomsten van hun onderzoek zijn samengevat in onderdeel Kremer (2013). Zie onderdeel 10.5 voor een samenvatting van haar analyse. 3 Fernandez (2013). WOORD VOORAF 9

10 politieke en demografische trends (immigratie en vergrijzing). Vanzelfsprekend wordt de toekomst van het stelsel niet uitsluitend bepaald door zulke van buiten komende oorzaken. De overheid kan maatschappelijke ontwikkelingen tot op zekere hoogte bijsturen, bijvoorbeeld door de officiële pensioenleeftijd te verhogen. Een tweede door het Instituut Gak gesubsidieerd onderzoek vergelijkt de socialezekerheidsstelsels in een aantal landen, met als doel factoren op te sporen die van invloed zijn op de arbeidsparticipatie van in het bijzonder vrouwen en ouderen. 4 De uitkomsten kunnen voor beleidsmakers vingerwijzingen opleveren in welke richting bestaande regelingen voor heroverweging in aanmerking komen. Een derde project, ten slotte, beschrijft ontwikkelingen van het stelsel van sociale zekerheid uit de afgelopen twintig jaar en trekt lijnen door naar de toekomst. 5 Daarbij is als originele invalshoek een drieslag gekozen: preventie: voorkomen dat mensen een beroep op sociale zekerheid moeten doen; provisie: de geboden zekerheid; participatie: versterking van de betrokkenheid van premiebetalers en uitkeringsontvangers bij het stelsel. Het boek dat de lezer nu in handen heeft, beschrijft gedetailleerd hoe het stelsel van sociale bescherming in Nederland in elkaar steekt, op welke fundamenten het is gebouwd, en hoe het zich in de komende tien tot vijftien jaar zou kunnen ontwikkelen. De inleidende hoofdstukken schetsen achtereenvolgens de benarde toestand van de overheidsfinanciën, die de bestaande sociale bescherming onder druk zet (hoofdstuk 1), de bestaansgronden (hoofdstuk 2) en het financiële draagvlak (hoofdstuk 3) van de verzorgingsstaat, de door het stelsel van sociale zekerheid teweeggebrachte inkomensherverdeling tussen personen en generaties (hoofdstuk 4) en de successen, de hoge prijs en de beperkingen van de verzorgingsstaat (hoofdstuk 5). De beschrijvende hoofdstukken 6 (inkomensbescherming), 7 (zorg) en 8 (aanvullend pensioen) zijn opgenomen om geïnteresseerden door de doolhof van de Nederlandse verzorgingsstaat te leiden. Voor insiders bevatten zij over hun eigen sector wellicht weinig of geen nieuws. Maar voor uitvoerders van een of meer van de inkomensverzekeringen kan het bijvoorbeeld nuttig zijn eens over de heg te kijken, door kennis te nemen van feiten en cijfers over de hen minder vertrouwde terreinen van zorg en aanvullend pensioen. Met name partijen die actief zijn in de gezondheidszorg krijgen door kennis te nemen van de hoofdstukken over de eigen sector bovendien mogelijk meer begrip voor pogingen die de overheid in het werk stelt om de collectief gefinancierde zorguitgaven te beteugelen. Binnen het budget van de overheid moet immers ook ruimte blijven voor de sociale uitkeringen en de inkomenstoeslagen. Om aanpassingen van en eventueel fundamentele alternatieven voor het bestaande stelsel te kunnen beoordelen, is basiskennis uit de beschrijvende hoofdstukken onontbeerlijk. Nederland kent een langjarige traditie, waarbij de toekomst van de verzorgingsstaat onder zeer uiteenlopende veronderstellingen wordt beschreven aan de hand van diverse scenario s. Een overzicht van een aantal van zulke scenario s is te vinden in hoofdstuk 9. Dit vormt de opmaat voor de hoofdstukken 10, 11 en 12. Hierin passeren denkbare hervormingen van de sociale zekerheid de revue. Daarbij ligt de nadruk op mogelijkheden om op de collectief gefinancierde uitgaven voor inkomensbescherming en zorg te besparen. Dat ligt voor 4 Fokkema en Dykstra (2013); Münderlein et al. (2013a), Münderlein et al. (2013b); Schenk (2013); Schenk en Dykstra (2013); Schenk et al. (2013); Schippers (2013); Schippers et al. (2013). De uitkomsten van deze onderzoekprojecten zijn verwerkt in diverse hoofdstukken. 5 Van Gestel et al. (2013). Uitkomsten van hun onderzoek zijn verwerkt in hoofdstuk 10 en hoofdstuk ONZEKERE ZEKERHEDEN

11 de hand, nu de overheidsfinanciën uit het lood zijn geslagen en sociale uitkeringen plus collectief gefinancierde gezondheidszorg samen nagenoeg de helft van het overheidsbudget opslokken. Ook bij de bespreking van denkbare aanpassingen van het pensioenstelsel ligt het accent op versoberingen, die zijn aangewezen om deze verzekering levensvatbaar te houden nu we gemiddeld steeds langer leven. De voornemens van het kabinet-rutte II krijgen in deze hoofdstukken veel aandacht. Dat ligt voor de hand, omdat deze plannen een belangrijke bijdrage leveren aan het houdbaar maken van de overheidsfinanciën. Daarmee vermindert het overige gelijk zijnde de noodzaak van nieuwe aanpassingen van het stelsel in de verder weg gelegen toekomst. Bovendien reiken sommige van de bedoelde maatregelen tot in het begin van de jaren twintig zoals de stapsgewijze verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd. De focus op het kabinetsbeleid maakt het boek actueel, maar hij kent ook een belangrijk bezwaar. Veel van de besproken plannen uit het regeerakkoord zijn nog in de maak. Zij worden soms grondig aangepast, op basis van akkoorden die het kabinet sluit met belanghebbenden. Bij het afronden van de tekst zijn sommige belangrijke wetsontwerpen nog niet eens bij de Tweede Kamer ingediend. Het Centraal Planbureau publiceert regelmatig nieuwe ramingen van de vooruitzichten voor de Nederlandse economie. Die cijfers zijn voortdurend in beweging. Bij ramingen van komende ontwikkelingen spreekt dat vanzelf niemand kent de toekomst, maar ook de cijfers voor al verstreken jaren worden regelmatig bijgesteld, soms zelfs jaren nadien, na een revisie van de Nationale rekeningen. Door aanpassingen van het regeerakkoord, nog ontbrekende wetgeving en nieuwe cijfers over de economie en de overheidsfinanciën schiet dit boek op een snel bewegend doel, dat soms wordt gemist. Wachten tot alle in het geldende regeerakkoord aangekondigde wijzigingen in de sociale wetgeving het Staatsblad hebben bereikt en zijn uitgekristalliseerd via rechterlijke uitspraken is evenwel geen optie. Daarvoor is en blijft de dynamiek van het stelsel van sociale zekerheid te groot. En dat cijfers over de economische ontwikkeling niet in steen zijn gebeiteld is een gegeven. Gemeenschappelijk kenmerk van bezuinigingen en versoberingen in de sfeer van de sociale zekerheid is dat mensen sterker worden teruggeworpen op te treffen private arrangementen. Om financiële tegenslagen op te vangen kunnen zij sparen of zich particulier verzekeren. Door de aankoop van een eigen huis en geleidelijke aflossing van de hypotheek bouwen zij een financiële reserve voor de oude dag op (hoofdstuk 13). Waar de overheid zich terugtrekt, zullen hulpbehoevende ouderen en gehandicapten in voorkomende gevallen ook een groter beroep op mantelzorgers en vrijwilligers moeten doen. Het slothoofdstuk constateert dat de toekomst van de sociale zekerheid van twee dingen afhangt: de economische groei en de onderlinge solidariteit die inwoners van Nederland bereid zijn voor elkaar op te brengen. Twee scenario s voor de houdbaarheid van de sociale zekerheid tot en met het jaar 2025 worden gepresenteerd. Inhoudelijke ondersteuning De directie van het Centraal Planbureau verklaarde zich medio 2012 bereid om enige tijd van CPB-medewerkers vrij te maken voor het berekenen van beide in het slothoofdstuk gepresenteerde scenario s. Wij zijn drs. Bert Smid (contactpersoon) en zijn collega s drs. Krista Hoekstra, drs. André Nibbelink en drs. Harry ter Rele dankbaar voor de verleende assistentie. Verder kregen wij bij het zoeken naar en de interpretatie van bepaalde cijfers hulp van drs. Miriam Gielen (tabel 4-1), dr. Peter Hein van Mulligen (Centraal Bureau voor de Statistiek), dr. Arjan Soede (tabel 1-2) en drs. Evert Pommer (tabel 4-2) van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Ir. Marc WOORD VOORAF 11

12 Heemskerk AAG European partner retirement bij Mercer gaf nuttige vingerwijzingen voor de twee hoofdstukken over het aanvullend pensioen. Drs. E.G.A. Vroombout (De Nederlandsche Bank) hielp bij achtergrondcijfers voor hoofdstuk 8. De gebruikelijke disclaimer geldt: geen van de genoemden kan op de inhoud van dit boek worden aangesproken. Zelfplagiaat Voor dit boek hebben wij mede geput uit eerder gepubliceerd eigen werk. In die gevallen hebben wij de bronvermelding in de regel achterwege gelaten. Peildata Wettelijke regelingen, uitkeringsbedragen en belastingtarieven zijn zoals in 2013 van kracht, tenzij anders aangegeven. Het regeerakkoord van het kabinet-rutte II voorziet in de aanpassing van tal van regelingen. In de aanloop naar nieuwe wetgeving heeft het kabinet de plannen op belangrijke deelterreinen met name: wonen, zorg en sociale zekerheid aangepast. Dat proces liep nog bij het afsluiten van de tekst. Ontwikkelingen van na 1 januari 2014 konden in het algemeen niet meer worden verwerkt. Cijfers over uitgaven en ontvangsten van de overheid zijn doorgaans ontleend aan de rijksbegroting voor 2014, tenzij anders aangegeven. De verwachtingen voor de Nederlandse economie zijn conform het Centraal Economisch Plan Voetnoten en kaders Geraadpleegde literatuur en verwijzingen naar relevante andere onderdelen zijn opgenomen in voetnoten. Daar zijn ook toelichtingen opgenomen, die de hoofdtekst te veel zouden belasten. Kaders bevatten een uitwerking van technische details. Afrondingen en periode-aanduiding Door afrondingen tellen cijfers in tabelkolommen en op tabelregels niet altijd op tot het bijbehorende totaalcijfer. Bij mutaties in een bepaalde periode wordt de stand in het eindjaar van die periode vergeleken met de stand in het beginjaar van die periode. De mutatie van een bepaalde variabele in de periode is dus gelijk aan het verschil tussen het niveau in 2013 en het niveau in De gemiddelde groeivoet in een bepaalde periode is gelijk aan het gemiddelde van de groeivoeten in de periode die begint met het eerstgenoemde jaar en eindigt met het laatstgenoemde jaar. De gemiddelde groeivoet van een bepaalde variabele in de periode is dus gelijk aan de gemiddelde groeivoet in 2011, 2012 en Deadline De tekst van dit boek is op 31 maart 2014 ingeleverd bij vormgever Huug Schipper (Studio Tint). Wij danken hem dat hij de productie van deze monografie in goede banen heeft geleid. 6 Centraal Planbureau (2014). 12 ONZEKERE ZEKERHEDEN

13 Rest ons, mede namens het Algemeen bestuur van de Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën, het Instituut Gak te danken voor de financiële steun die het verschijnen van deze monografie mogelijk heeft gemaakt. Flip de Kam Honorair hoogleraar Economie van de Publieke Sector, Rijksuniversiteit Groningen Jan Donders Directeur BoFEB (een traineeship voor economen die bij de overheid gaan werken), programmamanager Economie bij de Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering, en directeur van de Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën WOORD VOORAF 13

14 14 ONZEKERE ZEKERHEDEN

15 Afkortingen * ABP AEX AIO Anw AOW APG atv AWBZ AWf AWW bbp BCG BIKK BIS BKZ btw bv cao CAK CBS CDA CER COELO CPB Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds Amsterdam Exchange Index Aanvullende Inkomensvoorziening Ouderen Algemene nabestaandenwet Algemene Ouderdomswet Algemene Pensioen Groep arbeidstijdverkorting Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten Algemeen Werkloosheidsfonds Algemene Weduwen- en Wezenwet bruto binnenlands product Boston Consulting Group Bijdrage in de kosten van kortingen (regeling) Bank for International Settlements Budgettair Kader Zorg belasting over de toegevoegde waarde (de omzetbelasting) besloten vennootschap collectieve arbeidsovereenkomst Centraal Administratiekantoor Bijzondere Ziektekosten Centraal Bureau voor de Statistiek Christen Democratisch Appèl Compensatie Eigen Risico (regeling) Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden Centraal Planbureau D66 Democraten 66 dga directeur-grootaandeelhouder EC EMU EU FNV Europese Commissie Economische en Monetaire Unie Europese Unie Federatie Nederlandse Vakbeweging * Afkortingen van CPB-scenario s zijn niet opgenomen. AFKORTINGEN 15

16 ggz geestelijke gezondheidszorg hbo hoger beroepsonderwijs Hof Houdbare overheidsfinanciën (Wet -) IAB i/a-ratio ict IVA KNVG mbi mbo MIMIC mkb MKOB NAVO NDC NIBUD nni NR nugger NRC OESO OPEC pgb PGGM PPI PvdA PVV RMO inkomensafhankelijke bijdrage (voor de Zvw) inactieven/actieven-ratio informatie- en communicatietechnologie Inkomensverzekering voor volledig en duurzaam arbeidsongeschikten Koepel van Nederlandse Verenigingen van Gepensioneerden macrobeheersingsinstrument middelbaar beroepsonderwijs MIcro Macro model to analyze the Institutional Context (model van het CPB) midden- en kleinbedrijf Wet mogelijkheid koopkrachttegemoetkoming oudere belastingplichtigen Noord-Atlantische Verdragsorganisatie notional defined contribution Nederlands Instituut voor Budgetbewaking netto nationaal inkomen Nationale rekeningen niet-uitkeringsgerechtigde Nieuwe Rotterdamsche Courant Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling Organisation of Petroleum Exporting Countries persoonsgebonden budget Pensioenfonds voor Geestelijke Gezondheid en Maatschappelijke belangen premiepensioeninstelling Partij van de Arbeid Partij Voor de Vrijheid Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling SCP Sociaal en Cultureel Planbureau SDAP Sociaal Democratische Arbeiders Partij SER Sociaal-Economische Raad SNS Samenwerkende Nederlandse Spaarbanken SP Socialistische Partij SZW Sociale Zaken en Werkgelegenheid (Ministerie van -) ufr UWV ultimate forward rate Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen 16 ONZEKERE ZEKERHEDEN

17 vmbo voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs vut vervroegde uittreding (regeling voor -) VVD Volkspartij voor Vrijheid en Democratie VWS Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Ministerie van -) Wajong werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (Wet -) WAM Wet aanpassingsmechanismen WAO Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering WAZ Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen WAZO Wet arbeid en zorg WGA werkhervatting gedeeltelijk arbeidsgeschikten (Regeling -) WIA werk en inkomen naar arbeidsvermogen (Wet -) WKA Wet koppeling met afwijkingsmogelijkheid Wlz Wet langdurige zorg WML wettelijk minimumloon Wmo Wet maatschappelijke ondersteuning WNT Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector wo wetenschappelijk onderwijs WOZ Wet waardering onroerende zaken WW Werkloosheidswet WSW Wet sociale werkvoorziening Wwb Wet werk en bijstand Zvw ZW zzp Zorgverzekeringswet Ziektewet zelfstandige zonder personeel AFKORTINGEN 17

18 18 ONZEKERE ZEKERHEDEN

19 1 Sociale bescherming onder druk 1.1 Samenleven Amerikanen bowlen tegenwoordig vaker in hun eentje, veel minder vaak nog samen met anderen. Dus verschralen sociale contacten en vermindert de gemeenschapszin. Met dit voorbeeld wil de socioloog Putnam aantonen dat zijn landgenoten steeds minder op elkaar betrokken zijn. 1 Die trend gaat niet aan Nederland voorbij. Mensen zijn minder vaak dan vroeger lid van een kerk, een politieke partij of aangesloten bij een vakbond. 2 De stille uittocht uit grote organisaties betekent niet dat iedereen zich op zijn of haar eigen eilandje terugtrekt. Integendeel. Aan informele contacten met anderen besteden mensen tegenwoordig juist een groter deel van hun tijd dan vroeger het geval was. 3 Toch onderstreept het dalende ledental van maatschappelijke organisaties een onmiskenbare trend. Bij veel activiteiten die zij ontplooien, stellen mensen hun eigen belangen kennelijk nadrukkelijker voorop. Wat doet de vakbond voor mij, wat heb ik persoonlijk aan de bescherming van bedreigde natuur? Mensen lijken minder dan vroeger bereid te zijn om zich belangeloos voor zaken van algemeen belang in te zetten. Rechten worden gemakkelijker geclaimd, verplichtingen worden al gauw ervaren als ongewenste inbreuken op de vrijheid om je leven naar eigen inzichten in te richten. De oprukkende individualisering kan het besef ondersneeuwen hoe sterk iedereen van anderen afhankelijk is en blijft, zowel in tijden van voorspoed als bij tegenslag. Zit het tegen, dan bieden naaste familieleden, oude vrienden, betrouwbare buren en goede bekenden vaak nog altijd hulp en troost. In aanvulling daarop helpt de overheid mensen die kampen met financiële, emotionele en gezondheidsproblemen. Die steun loopt via sociale uitkeringen, schuldsanering, geestelijke gezondheidszorg, slachtofferhulp en ga zo maar door. De kosten van al die vormen van ondersteuning komen nagenoeg volledig voor rekening van anderen, de belastingbetalers. Bovendien verknoopt de geldeconomie ons persoonlijk bestaan met dat van vele tienduizenden volstrekt onbekenden. Denk alleen maar aan iedereen die betrokken was bij de productie en het vervoer van goederen die we in de supermarkt gedachteloos uit het schap pakken. Nog zoiets. De meeste mensen mijden risico s. Vooruitziende individuen leggen met het oog op de onzekere toekomst een deel van hun inkomsten opzij, of zij proberen bepaalde risico s te verzekeren. Daarbij kunnen ze het niet stellen zonder de dienstverlening van banken en verzekeraars. Banken lenen het aan hun zorgen toevertrouwde spaargeld weer uit, onder anderen aan mensen die consumptief krediet of een hypotheek nodig hebben. Bij een levensverzekering beleggen verzekeraars de gestorte premie in obligaties en andere assets om op een later tijdstip de toegezegde uitkeringen te kunnen doen. Via zulke economische banden is het bestaan van elk individu onlosmakelijk met dat van talloos veel miljoenen verweven. 1 Putnam (2000). 2 De Hart (2005). 3 Van Ingen en Dekker (2011). 1 SOCIALE BESCHERMING ONDER DRUK 19

20 1.2 De sturende rol van de overheid Hoezeer mensen op elkaar zijn aangewezen, blijkt dagelijks in winkels en bedrijven, op scholen en in ziekenhuizen. Om de samenleving goed te laten functioneren is bovendien een instantie nodig die de samenleving doeltreffend en efficiënt aanstuurt. Dat is als het goed is de overheid. Zij handhaaft de openbare orde en beschermt leven en eigendommen van de burgers. In Nederland is ook de strijd tegen het water vanouds een kerntaak van de overheid. Sinds het einde van de negentiende eeuw heeft zij in aanvulling op deze klassieke taken steeds meer nieuwe taken opgepakt. Veel van die latere activiteiten zijn gericht op sociale bescherming van de burgers. Want niet iedereen kan bij problemen op zijn omgeving terugvallen. Niet alle mensen zijn bovendien prudent. Ook wie wel de nodige voorzorgsmaatregelen willen treffen, zijn soms niet in staat uit eigen middelen voldoende opzij te leggen voor minder goede tijden. Wie van een klein inkomen moeten rondkomen, hebben nu eenmaal niet de financiële armslag om veel te sparen voor hun oude dag, of zich goed tegen ziektekosten te verzekeren. Daar komt bij dat niet elk risico verzekerbaar is. Soms faalt de markt voor verzekeringen. Door al deze oorzaken vallen grote gaten in de sociale bescherming. Gaten, die particuliere liefdadigheid onverplicht geld geven aan de armen niet kan stoppen. Domme pech die mensen treft, hun kortzichtigheid soms, de ongelijke verdeling van inkomens en vermogens en tekortkomingen van de verzekeringsmarkt, het kunnen stuk voor stuk motieven voor overheidsingrijpen zijn. Overheidsbemoeienis, voor zover die is gericht op het garanderen van een minimaal bestaan voor iedereen, vormt de spil waar het stelsel van sociale bescherming in Nederland en in andere economisch hoogontwikkelde landen om draait. Zo n stelsel moet financieel houdbaar zijn en brede maatschappelijke steun genieten. Wanneer sociale regelingen onbetaalbaar dreigen te worden, doordat een te hoge belastingdruk de economie forse schade berokkent, dan breekt ooit een moment aan waarop politici zich gedwongen zien de tering naar de nering te zetten. Afgezien van de basisvoorwaarde dat het stelsel betaalbaar is en blijft, ademt zijn vormgeving mee met veranderende opvattingen over de taken van de overheid. In de loop van de tijd is heel verschillend gedacht over de vraag welke voorzieningen burgers voor hun eigen verantwoordelijkheid kunnen en moeten nemen, en wanneer en hoe de overheid in de kosten van het bestaan behoort bij te springen. 4 Opeenvolgende wijzigingen in de regeling van het collectieve pensioen voor nabestaanden laten dat prachtig zien. In de jaren vijftig werken gehuwde vrouwen nog zelden buiten de deur. Na het overlijden van de kostwinner leven zij vaak in bittere armoede. Vanaf 1959 krijgen weduwen en wezen daarom recht op een uitkering. Tegen het midden van de jaren zeventig is de netto-aww-uitkering 5 voor een weduwe met kinderen opgetrokken tot negentig procent van het netto wettelijk minimumloon. Vanaf het midden van de jaren tachtig kunnen ook weduwnaren dit nabestaandenpensioen claimen, als uitvloeisel van het streven naar gelijke behandeling van vrouwen en mannen. Langzamerhand hebben heel wat gehuwde vrouwen dan al een plaats op de arbeidsmarkt veroverd en verdienen zij hun eigen inkomen. Daarmee staat het traditionele kostwinnersmodel de man onderhoudt de vrouw met wie hij getrouwd is op losse schroeven. In het midden van de jaren negentig gaat de regeling daarom opnieuw op de schop. Volgens de Algemene nabestaandenwet (Anw) heeft de achterblijvende partner uitsluitend recht op pensioen, wanneer hij arbeidsongeschikt is, of jonge kinderen verzorgt. Heeft de nagelaten partner eigen inkomsten, dan wordt het pensioen vanaf nu gekort. Deze versobering is duidelijk 4 Sociaal en Cultureel Planbureau (2012a). 5 AWW = Algemene Weduwen- en Wezenwet. 20 ONZEKERE ZEKERHEDEN

21 mede geïnspireerd door de wens te bezuinigen op de collectieve uitgaven, om zodoende de financiële houdbaarheid van de sociale zekerheid te versterken. Het is niet moeilijk ook voorbeelden te vinden waar de overheid juist steeds sterker betrokken is geraakt bij het financiële wel en wee van gezinnen. Vroeger werd het regelen van kinderoppas uitsluitend als verantwoordelijkheid van de ouders gezien. Vooral om het voor vrouwen eenvoudiger te maken buitenshuis te gaan werken, kwam er subsidie voor buitenschoolse kinderopvang. Die kinderopvangtoeslag is rond het midden van de jaren nul van deze eeuw zeer fors verhoogd. Om de noden van de schatkist te lenigen is de financiële tegemoetkoming voor de kinderopvang recent weer voor een stukje teruggeschroefd. Behalve het nabestaandenpensioen en subsidies voor kinderopvang kent Nederland tal van andere regelingen die huishoudens financieel ondersteunen, zoals de kinderbijslag, de zorgtoeslag en de bijstand. Daar staat tegenover dat huishoudens een fors bedrag aan belasting en sociale premies moeten afstaan voor de financiering van de uitkeringen en de overige overheidsuitgaven. 1.3 Drie pijlers van de verzorgingsstaat In het rijke Westen is de rol van de overheid bij de organisatie van de sociale bescherming al langer dan een halve eeuw zo groot, dat landen uit deze regio als verzorgingsstaten bekendstaan. De structuur van de sociale bescherming in verzorgingsstaten is vergelijkbaar met die van een bouwwerk dat op drie pijlers rust. 6 De eerste pijler bestaat uit door de overheid verplicht gestelde regelingen, die de gehele bevolking of grote delen daarvan bestrijken. In Nederland omvat de eerste pijler een aantal sociale verzekeringen. Voorbeelden zijn het staatspensioen, dat is geregeld in de Algemene Ouderdomswet (AOW), en de uitkering volgens de Werkloosheidswet (WW) voor ex-werknemers die hun baan hebben verloren. Andere geldstromen uit de eerste pijler, die naar alleenstaanden en gezinnen vloeien, hebben de vorm van inkomenstoeslagen, bepaalde belastingvoordelen en diverse sociale voorzieningen. De zonder twijfel belangrijkste sociale voorziening is geregeld in de Wet werk en bijstand, die een sociaal vangnet spant voor iedereen met onvoldoende eigen middelen van bestaan. De tweede pijler omvat collectieve regelingen die dienen als aanvulling op de inkomensbescherming uit de eerste pijler. Deelname is in de regel verplicht. In Nederland gaat het vooral om het ouderdomspensioen van mensen in loondienst, dat een aanvulling vormt op de AOWuitkering. Wanneer die in hun bedrijf van kracht is, zijn werknemers verplicht aan zo n regeling voor aanvullend pensioen deel te nemen, ook als zij liever in eigen beheer een financiële reserve voor hun oude dag zouden opbouwen. Doorgaans voorziet de regeling eveneens in een aanvullend nabestaandenpensioen. In 2013 keerden de pensioenfondsen in totaal 21,5 miljard euro uit aan ouderdomspensioenen en circa vijf miljard euro aan nabestaandenpensioenen. 7 Vaak vullen werkgevers de wettelijk verzekerde uitkering aan. Deze suppletie voor werkloze of arbeidsongeschikt verklaarde voormalige werknemers hoort eveneens in de tweede pijler thuis. De derde pijler bestaat uit voorzieningen die mensen zelf treffen. Zij bouwen eigen vermogen op, bijvoorbeeld door geld op de bank te zetten, een eigen huis te kopen en te sparen voor de aflossing van de hypotheek, of door in aandelen te beleggen. Kenmerkend voor de derde pijler is dat mensen vrijwillig geld opzij leggen. Bovendien geldt hier: ieder voor zich. Wie niets 6 Zie over het driepijlermodel: Leijnse et al. (2002), p. 21 en volgende. 7 Statistische gegevens over de aanvullende pensioenverzekeringen zijn te vinden op de website van De Nederlandsche Bank (www.dnb.nl). 1 SOCIALE BESCHERMING ONDER DRUK 21

Inhoud. Afkortingen 13

Inhoud. Afkortingen 13 Inhoud Afkortingen 13 1 Inleiding in de sociale zekerheid 15 1.1 Inleiding 15 1.2 Driedeling 28 1.2.1 Werknemersverzekeringen 29 1.2.2 Volksverzekeringen 29 1.2.3 Sociale voorzieningen 30 2 Kinderen 33

Nadere informatie

Sociale verzekeringen en uitkeringen (januari) 2012 Premieoverzicht

Sociale verzekeringen en uitkeringen (januari) 2012 Premieoverzicht Sociale verzekeringen en uitkeringen (januari) 2012 Premieoverzicht Premies per 1 januari 2012 Volksverzekeringen (premieafdracht aan Belastingdienst) premie % AOW ANW AWBZ werkgever - - - werknemer 17,91

Nadere informatie

Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid CPB Notitie 10 juni 2011 Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. CPB Notitie Aan: Ministerie van SZW Centraal Planbureau Van Stolkweg

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Sociale Verzekeringen per 1 juli 2012

Sociale Verzekeringen per 1 juli 2012 Sociale Verzekeringen per 1 juli 2012 Uitkeringen als de AOW, ANW, WW, WIA, WAO en Wajong gaan vanaf 1 juli 2012 omhoog. De verhogingen worden doorgevoerd omdat de uitkeringen zijn gekoppeld aan het wettelijk

Nadere informatie

3. Minimum(jeugd)lonen De minimum(jeugd)lonen bedragen per 1 juli 2014 (bruto per maand, per week en per dag, in euro s, exclusief vakantiebijslag):

3. Minimum(jeugd)lonen De minimum(jeugd)lonen bedragen per 1 juli 2014 (bruto per maand, per week en per dag, in euro s, exclusief vakantiebijslag): Rekenregels per 1 juli 2014 1. Inleiding In deze rekenregels zijn het bruto wettelijk minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen per 1 juli 2014 opgenomen. Deze premies en

Nadere informatie

Sociale Verzekeringen per 1 januari 2012

Sociale Verzekeringen per 1 januari 2012 Sociale Verzekeringen per 1 januari 2012 Uitkeringen als de AOW, ANW, WW, WIA, WAO en Wajong gaan vanaf 1 januari 2012 omhoog. De verhogingen worden doorgevoerd omdat de uitkeringen zijn gekoppeld aan

Nadere informatie

SOCIALE VERZEKERINGEN PER 1 JULI 2012.

SOCIALE VERZEKERINGEN PER 1 JULI 2012. SOCIALE VERZEKERINGEN PER 1 JULI 2012. bron: Redactioneel/Rijksoverheid. door: Ton van Vugt. Uitkeringen als de AOW, ANW, WW, WIA, WAO en Wajong gaan vanaf 1 juli 2012 omhoog. De verhogingen worden doorgevoerd

Nadere informatie

De uitkeringsbedragen per 1 januari 2014

De uitkeringsbedragen per 1 januari 2014 De uitkeringsbedragen per 1 januari 2014 Per 1 januari 2014 worden de AOW, ANW, WW, WIA, WAO, TW, Wajong, WWB, IOAW en IOAZ aangepast als gevolg van de stijging van het wettelijk minimumloon per 1 januari

Nadere informatie

Uitkeringsbedragen per 1 januari 2016

Uitkeringsbedragen per 1 januari 2016 Uitkeringsbedragen per 1 januari 2016 Per 1 januari 2016 worden de Participatiewet (voorheen WWB), IOAW en IOAZ, AOW, Anw, Wajong, WW, WIA, WAO, ZW en TW aangepast als gevolg van de stijging van het wettelijk

Nadere informatie

Gemiddelde van grootteklasse 1734 Overbetuwe. aantal uitkeringen einde kwartaal 3 4 1 2 laatste kwartaal afgerond op tientallen abs. perc. abs. perc.

Gemiddelde van grootteklasse 1734 Overbetuwe. aantal uitkeringen einde kwartaal 3 4 1 2 laatste kwartaal afgerond op tientallen abs. perc. abs. perc. : Sociale Zekerheid-Op-Maat Gemeente Gemiddelde van grootteklasse 1734 Overbetuwe 20.000 tot 50.000 inwoners 2014 2014 2015 2015 ontwikkeling 2014 2014 2015 2015 ontwikkeling aantal uitkeringen einde kwartaal

Nadere informatie

Pensioen- en inkomensscan. Dhr. A. WERKNEMER en Mevr. B. PARTNER. Aangeboden door: De Pensioenafdeling M.A. de Frel Hellingweg 98B 2583 WH Den Haag

Pensioen- en inkomensscan. Dhr. A. WERKNEMER en Mevr. B. PARTNER. Aangeboden door: De Pensioenafdeling M.A. de Frel Hellingweg 98B 2583 WH Den Haag Pensioen- en inkomensscan Dhr. A. WERKNEMER en Mevr. B. PARTNER Aangeboden door: De Pensioenafdeling M.A. de Frel Hellingweg 98B 2583 WH Den Haag T 070-3383088 info@depensioenafdeling.nl www.depensioenafdeling.nl

Nadere informatie

Stimulansz - Regelingen & Voorzieningen 1.1.4.22. Bron: ministerie van SZW d.d. 30.11.2015. Rekenregels per 1 januari 2016

Stimulansz - Regelingen & Voorzieningen 1.1.4.22. Bron: ministerie van SZW d.d. 30.11.2015. Rekenregels per 1 januari 2016 Stimulansz - Regelingen & Voorzieningen 1.1.4.22 Bron: ministerie van SZW d.d. 30.11.2015 Rekenregels per 1 januari 2016 1. Inleiding In deze rekenregels zijn de gevolgen verwerkt van aanpassingen in het

Nadere informatie

3. Minimum(jeugd)lonen De minimum(jeugd)lonen bedragen per 1 juli 2015 (bruto per maand, per week en per dag, in euro s, exclusief vakantietoeslag):

3. Minimum(jeugd)lonen De minimum(jeugd)lonen bedragen per 1 juli 2015 (bruto per maand, per week en per dag, in euro s, exclusief vakantietoeslag): Rekenregels per 1 juli 2015 1. Inleiding In deze rekenregels zijn de gevolgen verwerkt van aanpassingen in het bruto wettelijk minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen per

Nadere informatie

Rekenregels per 1 januari 2013

Rekenregels per 1 januari 2013 Rekenregels per 1 januari 2013 1. Inleiding In deze rekenregels zijn het bruto wettelijke minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen per 1 januari 2013 opgenomen. Deze premies

Nadere informatie

Uitkeringsbedragen per 1 januari 2015

Uitkeringsbedragen per 1 januari 2015 Uitkeringsbedragen per 1 januari 2015 Per 1 januari 2015 worden de AOW, Anw, WW, WIA, WAO, ZW, TW, Wajong, Participatiewet (voorheen WWB), IOAW en IOAZ aangepast als gevolg van de stijging van het wettelijk

Nadere informatie

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Wilt u inkomenszekerheid

Nadere informatie

CPB Notitie. Samenvatting. Aan: Ministerie van SZW

CPB Notitie. Samenvatting. Aan: Ministerie van SZW CPB Notitie Aan: Ministerie van SZW Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070) 3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon M.H.C. Lever Datum: 10 juni 2011 Betreft: Sociaal akkoord

Nadere informatie

Rekenregels per 1 januari 2015

Rekenregels per 1 januari 2015 Rekenregels per 1 januari 2015 1. Inleiding In deze rekenregels zijn de gevolgen verwerkt van aanpassingen in het bruto wettelijk minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen

Nadere informatie

Persbericht. Sociale Verzekeringen per 1 januari 2013

Persbericht. Sociale Verzekeringen per 1 januari 2013 Persbericht Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 33 Fax (070) 333 40 30 www.szw.nl Sociale Verzekeringen per 1 januari 2013 Uitkeringen als de AOW, ANW, WW, WIA,

Nadere informatie

3. Minimum(jeugd)lonen De minimum(jeugd)lonen bedragen per 1 juli 2014 (bruto per maand, per week en per dag, in euro s, exclusief vakantiebijslag):

3. Minimum(jeugd)lonen De minimum(jeugd)lonen bedragen per 1 juli 2014 (bruto per maand, per week en per dag, in euro s, exclusief vakantiebijslag): Rekenregels per 1 juli 2014 1. Inleiding In deze rekenregels zijn het bruto wettelijk minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen per 1 juli 2014 opgenomen. Deze premies en

Nadere informatie

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers 2 Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Wilt u inkomenszekerheid

Nadere informatie

Afhankelijk van een uitkering in Nederland

Afhankelijk van een uitkering in Nederland Afhankelijk van een uitkering in Nederland Harry Bierings en Wim Bos In waren 1,6 miljoen huishoudens voor hun inkomen afhankelijk van een uitkering. Dit is ruim een vijfde van alle huishoudens in Nederland.

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Uitkeringsbedragen per 1 juli 2015

Uitkeringsbedragen per 1 juli 2015 Uitkeringsbedragen per 1 juli 2015 Per 1 juli 2015 worden de AOW, Anw, WW, WIA, WAO, ZW, TW, Wajong, Participatiewet (voorheen WWB), IOAW en IOAZ aangepast als gevolg van de stijging van het wettelijk

Nadere informatie

Sociale Verzekeringen per 1 januari 2011

Sociale Verzekeringen per 1 januari 2011 Sociale Verzekeringen per 1 januari 2011 Uitkeringen als de AOW, ANW, WW, WIA, WAO en Wajong gaan vanaf 1 januari 2011 omhoog. De verhogingen worden doorgevoerd omdat de uitkeringen zijn gekoppeld aan

Nadere informatie

situatie febr 2010 Volksverzekeringen Algemene Ouderdomswet 2 Algemene Nabestaandenwet 2 ANW Algemene kinderbijslagwet 2 AKW

situatie febr 2010 Volksverzekeringen Algemene Ouderdomswet 2 Algemene Nabestaandenwet 2 ANW Algemene kinderbijslagwet 2 AKW situatie febr 2010 Sociale zekerheid te verdelen in twee stukken: Sociale verzekeringen Sociale voorzieningen Sociale verzekeringen worden beheerd/ uitgevoerd door de sociale verzekeringsfondsen (o.a.

Nadere informatie

6.1 De AOW. Een alleenstaande krijgt 70% van het minimumloon. Gehuwden of samenwonenden krijgen 100% van het minimumloon.

6.1 De AOW. Een alleenstaande krijgt 70% van het minimumloon. Gehuwden of samenwonenden krijgen 100% van het minimumloon. 6.1 De AOW In 1957 is in Nederland de AOW ingevoerd door premiers Willem Drees (PVDA). Iedereen die 65 jaar of ouder is, krijgt een uitkering van de staat. Deze uitkering hangt af van het aantal jaren

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Rekenregels per 1 januari 2015

Rekenregels per 1 januari 2015 Rekenregels per 1 januari 2015 1. Inleiding In deze rekenregels zijn de gevolgen verwerkt van aanpassingen in het bruto wettelijk minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen

Nadere informatie

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers

Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever. Anw-pensioen. Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Tijdelijk partnerpensioen Informatie voor de werkgever Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Anw-pensioen Financiële zekerheid voor het gezin van uw werknemers Wilt u inkomenszekerheid

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid = mensen Door werkgevers: bedrijven en overheid Werkgelegenheid Hoe lager het loon, hoe groter de vraag naar arbeid Aanbod van arbeid: beroepsbevolking (iedereen tussen de

Nadere informatie

Uitkeringsbedragen per 1 juli 2013. Nieuwsbericht 25-06-2013

Uitkeringsbedragen per 1 juli 2013. Nieuwsbericht 25-06-2013 Uitkeringsbedragen per 1 juli 2013 Nieuwsbericht 25-06-2013 Per 1 juli 2013 worden de AOW, ANW, WW, WIA, WAO, TW, Wajong, Wwb, IOAW en IOAZ aangepast als gevolg van de stijging van het wettelijk minimumloon

Nadere informatie

Sociale verzekeringen per 1 januari 2010

Sociale verzekeringen per 1 januari 2010 Sociale verzekeringen per 1 januari 2010 11 december 2009 Nr. 09/134 Uitkeringen als de AOW, ANW, WW, WIA, WAO en Wajong gaan vanaf 1 januari 2010 omhoog. De verhogingen worden doorgevoerd omdat de uitkeringen

Nadere informatie

Nieuwsbrief Prinsjesdag 2015 NIEUWSBRIEF. over de gevolgen van Prinsjesdag 2015 voor uw personeelsbeleid

Nieuwsbrief Prinsjesdag 2015 NIEUWSBRIEF. over de gevolgen van Prinsjesdag 2015 voor uw personeelsbeleid NIEUWSBRIEF over de gevolgen van Prinsjesdag 2015 voor uw personeelsbeleid Via deze speciale Prinsjesdag-nieuwsbrief brengen wij u volledig op de hoogte van Prinsjesdag 2015 die relevant zijn voor werkgevers.

Nadere informatie

Rekenregels per 1 januari 2009

Rekenregels per 1 januari 2009 Rekenregels per 1 januari 2009 1. Inleiding In deze rekenregels zijn het bruto wettelijke minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen per 1 januari 2009 opgenomen. Deze premies

Nadere informatie

Sociale verzekeringen per 1 juli

Sociale verzekeringen per 1 juli Sociale verzekeringen per 1 juli Uitkeringen als de AOW, ANW, WW, WIA, WAO en Wajong zijn vanaf 1 juli omhoog gegaan. De verhogingen worden doorgevoerd omdat de uitkeringen zijn gekoppeld aan het wettelijk

Nadere informatie

Sociale verzekeringen per 1 juli 2009

Sociale verzekeringen per 1 juli 2009 Sociale verzekeringen per 1 juli Uitkeringen als de AOW, ANW, WW, WIA, WAO en Wajong gaan vanaf 1 juli omhoog. De verhogingen worden doorgevoerd omdat de uitkeringen zijn gekoppeld aan het wettelijk minimumloon.

Nadere informatie

Participatiewet De bijstandsuitkeringen stijgen per 1 januari 2015. De netto normbedragen voor mensen vanaf 21 jaar tot aan pensioen zijn:

Participatiewet De bijstandsuitkeringen stijgen per 1 januari 2015. De netto normbedragen voor mensen vanaf 21 jaar tot aan pensioen zijn: Uitkeringsbedragen per 1 januari 2015 Participatiewet De bijstandsuitkeringen stijgen per 1 januari 2015. De netto normbedragen voor mensen vanaf 21 jaar tot aan pensioen zijn: Gehuwden/samenwonenden per

Nadere informatie

7.2 Terugblik. Een slechte gezondheidszorg in de negentiende eeuw zorgde voor een hoge kindersterfte. Willem-Jan van der Zanden

7.2 Terugblik. Een slechte gezondheidszorg in de negentiende eeuw zorgde voor een hoge kindersterfte. Willem-Jan van der Zanden Een slechte gezondheidszorg in de negentiende eeuw zorgde voor een hoge kindersterfte. 1 Er was onvoldoende voeding, de arbeidsomstandigheden waren slecht, verzekeren tegen ziektekosten was nauwelijks

Nadere informatie

Rekenregels per 1 januari 2016

Rekenregels per 1 januari 2016 Rekenregels per 1 januari 2016 1. Inleiding In deze rekenregels zijn de gevolgen verwerkt van aanpassingen in het bruto wettelijk minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen

Nadere informatie

Uitkeringsbedragen per 1 juli 2016

Uitkeringsbedragen per 1 juli 2016 Uitkeringsbedragen per 1 juli 2016 Per 1 juli 2016 worden de Participatiewet, IOAW en IOAZ, AOW, Anw, Wajong, WW, WIA, WAO, ZW en TW aangepast als gevolg van de stijging van het wettelijk minimumloon per

Nadere informatie

De WGA-verzekering voor AGF Groothandel

De WGA-verzekering voor AGF Groothandel De WGA-verzekering voor AGF Groothandel Arbeidsongeschikt, wat nu? Het is belangrijk dat u goed op de hoogte bent van de risico s van inkomensterugval waar uw medewerkers mee te maken kunnen krijgen als

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

Wijzigingen minimumloon en sociale uitkeringen 2016

Wijzigingen minimumloon en sociale uitkeringen 2016 Wijzigingen minimumloon en sociale uitkeringen 2016 Wijzigingen minimumloon en sociale uitkeringen 2016 Werk en inkomen Wettelijk minimumloon en uitkeringsbedragen De bruto bedragen van het wettelijk minimumloon

Nadere informatie

Notitie. 11 juni 2010. Datum. Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen. 1 Gemiddelde op basis van het verleden

Notitie. 11 juni 2010. Datum. Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen. 1 Gemiddelde op basis van het verleden Notitie Datum 11 juni 2010 Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen 1. Waarover gaat dit raadgevend referendum? De FNV heeft samen met de andere vakcentrales afspraken

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent Arbeidsmarkt in vogelvlucht Gemiddeld over de afgelopen vier maanden is er een licht stijgende trend in de werkloosheid. Het aantal banen van werknemers stijgt licht en het aantal openstaande vacatures

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 729 Evaluatie Wet inkomensvoorziening oudere werklozen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter

Nadere informatie

De belangrijkste veranderingen in 2015 voor senioren op een rij INKOMEN

De belangrijkste veranderingen in 2015 voor senioren op een rij INKOMEN De belangrijkste veranderingen in 2015 voor senioren op een rij INKOMEN AOW De AOW-leeftijd stijgt verder. Wordt u vóór 1 oktober 2015 65 jaar, dan gaat uw AOW drie maanden na uw 65 e verjaardag in. 65

Nadere informatie

Overzichtstabel 1: Basisinkomensvoorzieningen Regeling Inhoud regeling en doelgroep Uitvoering Hoogte bedrag** Omvang gebruik** Uitgaven** Algemene

Overzichtstabel 1: Basisinkomensvoorzieningen Regeling Inhoud regeling en doelgroep Uitvoering Hoogte bedrag** Omvang gebruik** Uitgaven** Algemene Overzichtstabel 1: Basisinkomensvoorzieningen Regeling Inhoud regeling en doelgroep Uitvoering Hoogte bedrag** Omvang gebruik** Uitgaven** Algemene 28,2 miljard ouderdomswet (AOW) Algemene nabestaandenwet

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Verandering van de koopkracht van chronisch zieken en gehandicapten in 2014. Nibud, september 2013

Verandering van de koopkracht van chronisch zieken en gehandicapten in 2014. Nibud, september 2013 Verandering van de koopkracht van chronisch zieken en gehandicapten in 2014 Nibud, september 2013 Verandering van de koopkracht van chronisch zieken en gehandicapten in 2014 Nibud, september 2013 In opdracht

Nadere informatie

Bijlage: Vaststelling eigen bijdrage en besteedbaar inkomen voor een aantal categorieën.

Bijlage: Vaststelling eigen bijdrage en besteedbaar inkomen voor een aantal categorieën. Bijlage: Vaststelling eigen bijdrage en besteedbaar inkomen voor een aantal categorieën. Beschrijving van de eigen bijdrage systematiek Deze bijlage geeft een beschrijving van de wijze waarop de eigen

Nadere informatie

Koopkracht van 65-plussers met aanvullend pensioen in 2009

Koopkracht van 65-plussers met aanvullend pensioen in 2009 Koopkracht van 65-plussers met aanvullend pensioen in 2009 Nibud, februari 2009 In opdracht van de NVOG Koopkracht van 65-plussers met aanvullend pensioen in 2009 Nibud, februari 2009 In opdracht van de

Nadere informatie

W etopdearbeidsongeschiktheidsverzekering. W etwerkeninkomennaararbeidsvermogen

W etopdearbeidsongeschiktheidsverzekering. W etwerkeninkomennaararbeidsvermogen W etopdearbeidsongeschiktheidsverzekering De W etopdearbeidsongeschiktheidsverzekering(wao) is een Nederlandse wet die is bedoeld voor werknemers die langdurig ziek of gehandicapt zijn en niet meer (volledig)

Nadere informatie

Niet (kunnen) werken. 1. Werkloosheidswet (WW)

Niet (kunnen) werken. 1. Werkloosheidswet (WW) Niet (kunnen) werken Hieronder worden een aantal uitkeringen besproken waar mensen een beroep op kunnen doen wanneer zij buiten hun eigen toedoen niet kunnen werken. Bijvoorbeeld omdat zij hun baan verliezen,

Nadere informatie

Alles (laten) doen voor een goed pensioen

Alles (laten) doen voor een goed pensioen Alles (laten) doen voor een goed pensioen Den Haag, 5 oktober 2012 Paul Schnabel Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht Een goed idee? Ik ga sparen. Je moet zelf voor je pensioen zorgen Sywert

Nadere informatie

Werknemers 1 ZIEK. werknemer en verzekerd voor ZW en WIA is degene die een ww-uitkering geniet

Werknemers 1 ZIEK. werknemer en verzekerd voor ZW en WIA is degene die een ww-uitkering geniet Werknemers 1 ZIEK Recht op doorbetaling van loon: - gedurende maximaal 2 jaar - gedurende looptijd contract - na afloop contract binnen twee jaar overname loonbetaling door UWV (vangnet) tot max. 2 jaar

Nadere informatie

van invoering (beoogd)

van invoering (beoogd) Overzicht van de maatregelen: de stapeling In de tabel worden de maatregelen opgesomd, die tezamen de stapeling vormen. In de tabel worden alleen de maatregelen genoemd, die een financiële impact hebben.

Nadere informatie

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd?

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd? Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Er is een pakket van 6 miljard euro aan aanvullende bezuinigingen overeenkomen. De bezuinigingen worden hoofdzakelijk gevonden via uitgavenbeperkingen binnen

Nadere informatie

Werken na het bereiken. gerechtigde leeftijd. het bereiken. leeftijd. Deze brochure is een samenwerkingsproduct van:

Werken na het bereiken. gerechtigde leeftijd. het bereiken. leeftijd. Deze brochure is een samenwerkingsproduct van: Werken na Werken na het bereiken het bereiken van de van de pensioenpensioengerechtigde gerechtigde leeftijd leeftijd Deze brochure is een samenwerkingsproduct van: Inleiding Werken na het bereiken van

Nadere informatie

Koopkrachtberekeningen voor huishoudens met extra zorgkosten naar aanleiding van de Miljoenennota 2012

Koopkrachtberekeningen voor huishoudens met extra zorgkosten naar aanleiding van de Miljoenennota 2012 Koopkrachtberekeningen voor huishoudens met extra zorgkosten naar aanleiding van de Miljoenennota 2012 Nibud, 16 september 2011 Koopkrachtberekeningen voor huishoudens met extra zorgkosten naar aanleiding

Nadere informatie

Koopkrachtveranderingen voor mensen met een beperking 2015-2016. Prinsjesdag 2015 Nibud, september 2015

Koopkrachtveranderingen voor mensen met een beperking 2015-2016. Prinsjesdag 2015 Nibud, september 2015 Koopkrachtveranderingen voor mensen met een beperking 2015-2016 Prinsjesdag 2015 Nibud, september 2015 Koopkrachtveranderingen voor mensen met een beperking 2015-2016 Prinsjesdag 2015 Nibud, september

Nadere informatie

Rekenregels per 1 januari 2009

Rekenregels per 1 januari 2009 Rekenregels per 1 januari 2009 1. Inleiding In deze rekenregels zijn het bruto wettelijke minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen per 1 januari 2009 opgenomen. Deze premies

Nadere informatie

Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt

Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt 157 Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt M. A. Allers* Samenvatting De afgelopen 25 jaar is de Nederlandse economie vooral gegroeid doordat meer mensen zijn gaan werken. Deze extensieve economische

Nadere informatie

Een verantwoorde hypotheek

Een verantwoorde hypotheek Een verantwoorde hypotheek Rapport Uw gegevens de heer Voorbeeld mevrouw Voorbeeld Datum 24 mei 2013 Kantoorgegevens Richards B.V. Mozartstraat 13 5102 BE DONGEN Tel: 0162-850 690 Uw Adviseur Peter Richards

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de Zorg voor Ouderen

Ontwikkelingen in de Zorg voor Ouderen Ontwikkelingen in de Zorg voor Ouderen Belangenvereniging pensioengerechtigden Politie 21 november 2012 Joop Blom, voorzitter commissie Zorg en Welzijn en Wonen NVOG. Belangenvereniging Pensioengerechtigden

Nadere informatie

Koopkracht van 65-plussers 2012-2013

Koopkracht van 65-plussers 2012-2013 Koopkracht van 65-plussers 2012-2013 Berekeningen Prinsjesdag 2012 In opdracht van de ouderenbonden Unie KBO, PCOB en NVOG Nibud, september 2012 Koopkracht van 65-plussers in 2013 / 1 Koopkracht van 65-plussers

Nadere informatie

3. Minimum(jeugd)lonen De minimum(jeugd)lonen bedragen per 1 juli 2016 (bruto per maand, per week en per dag, in euro s, exclusief vakantietoeslag):

3. Minimum(jeugd)lonen De minimum(jeugd)lonen bedragen per 1 juli 2016 (bruto per maand, per week en per dag, in euro s, exclusief vakantietoeslag): Rekenregels per 1 juli 2016 1. Inleiding In deze rekenregels zijn de gevolgen verwerkt van aanpassingen in het bruto wettelijk minimumloon, de sociale premies, belastingtarieven en heffingskortingen per

Nadere informatie

Wordt de participatiesamenleving echt onze toekomst?

Wordt de participatiesamenleving echt onze toekomst? Wordt de participatiesamenleving echt onze toekomst? Groningen, 12 november 2015 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Troonrede 2013... De klassieke verzorgingsstaat verandert langzaam maar zeker in een

Nadere informatie

Wijzigingen minimumloon en sociale uitkeringen 2016

Wijzigingen minimumloon en sociale uitkeringen 2016 Wijzigingen minimumloon en sociale uitkeringen 2016 Wijzigingen minimumloon en sociale uitkeringen 2016 Werk en inkomen Wettelijk minimumloon en uitkeringsbedragen De bruto bedragen van het wettelijk minimumloon

Nadere informatie

Koopkracht van ouderen 2013-2014. Berekeningen Prinsjesdag 2013 Nibud, september 2013

Koopkracht van ouderen 2013-2014. Berekeningen Prinsjesdag 2013 Nibud, september 2013 Koopkracht van ouderen 2013-2014 Berekeningen Prinsjesdag 2013 Nibud, september 2013 Koopkracht van ouderen 2013-2014 Berekeningen Prinsjesdag 2013 Nibud, september 2013 In opdracht van de CSO, koepel

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Brief van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Brief van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid 29544 Arbeidsmarktbeleid Nr. 514 Brief van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 7 april 2014 Bijgaand treft u het rapport

Nadere informatie

3.2 De wereld van transacties

3.2 De wereld van transacties 3.2 De wereld van transacties Voorbeeld: Henk gaat een brommer kopen. Hij heeft hiervoor twee mogelijkheden: 1) Hij koopt een tweedehands brommer via Marktplaats.nl; 2) Hij koopt een tweedehands brommer

Nadere informatie

10. Veel ouderen in de bijstand

10. Veel ouderen in de bijstand 10. Veel ouderen in de bijstand Niet-westerse allochtonen ontvangen 2,5 keer zo vaak een uitkering als autochtonen. Ze hebben het vaakst een bijstandsuitkering. Verder was eind 2002 bijna de helft van

Nadere informatie

Factsheet Stapelingsmonitor 2014 Gemeente Schiedam

Factsheet Stapelingsmonitor 2014 Gemeente Schiedam Gemeente Schiedam Januari 2014 Gemeente Schiedam Door de decentralisaties in het sociaal domein komen steeds meer verantwoordelijkheden bij gemeenten te liggen. Zo ook bij de gemeente Schiedam. Naast deze

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over het pensioenakkoord van de Stichting van de Arbeid (StvdA).

De meest gestelde vragen over het pensioenakkoord van de Stichting van de Arbeid (StvdA). CB 10115 AB 10066 CBAC 10163 WP 10074 De meest gestelde vragen over het pensioenakkoord van de Stichting van de Arbeid (StvdA). 1. Wanneer gaat de AOW-leeftijd omhoog? 2. Blijft de hoogte van de AOW-uitkering

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Een verantwoorde hypotheek

Een verantwoorde hypotheek Een verantwoorde hypotheek Rapport Uw gegevens de heer Jansen (Jeroen) mevrouw Pietersen (Hanneke) Datum 11 december 2012 Kantoorgegevens Hypotheek- & Assurantiekantoor Oversteegen Darthuizerberg 1 3825

Nadere informatie

Einde in zicht voor de VUT

Einde in zicht voor de VUT Einde in zicht voor de VUT 11 0 Drs. J.L. Gebraad en mw. T.R. Pfaff Publicatiedatum CBS-website: 1 september 2011 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** =

Nadere informatie

In de publieke dienstensector ging in 2003 een bedrag om van 185 miljard euro.

In de publieke dienstensector ging in 2003 een bedrag om van 185 miljard euro. [deze tekst: Google cache-bestand, opgehaald 25 november 2009, de oorspronkelijke pagina is niet meer beschikbaar, er is althans via Google geen online versie meer te vinden] Profijt van de overheid Publieke

Nadere informatie

Een goede oudedagsvoorziening? Werknemers zijn aan zet

Een goede oudedagsvoorziening? Werknemers zijn aan zet 28 november 2014 Een goede oudedagsvoorziening? Werknemers zijn aan zet Jarenlang was pensioen géén actueel onderwerp. Je kreeg AOW als je 65 was en daarnaast een gegarandeerd pensioen dat via een werkgever

Nadere informatie

Kennisdossier Algemene nabestaandenwet november 2008

Kennisdossier Algemene nabestaandenwet november 2008 Kennisdossier Algemene nabestaandenwet november 2008 Dit is het kennisdossier over de Algemene nabestaandenwet (Anw). U vindt hierin antwoord op de volgende vragen: PRAKTISCHE ZAKEN 1. Wat is de Anw? 2.

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal 1

Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2015-2016 34 302 Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2016) T BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIEN Aan de Voorzitter

Nadere informatie

VAAK VERGETEN VRAGEN TOP 10 EN ALLES WAT U MOET WETEN OVER EEN OVERLIJDENSRISICOVERZEKERING

VAAK VERGETEN VRAGEN TOP 10 EN ALLES WAT U MOET WETEN OVER EEN OVERLIJDENSRISICOVERZEKERING VAAK VERGETEN VRAGEN TOP 10 EN ALLES WAT U MOET WETEN OVER EEN OVERLIJDENSRISICOVERZEKERING Natuurlijk hoopt u dat u nog lang gezond blijft en dat u oud mag worden. Maar helaas is dit niet voor iedereen

Nadere informatie

Modernisering Ziektewet. Door: Peter van Hattem

Modernisering Ziektewet. Door: Peter van Hattem 0 Modernisering Ziektewet Door: Peter van Hattem Risicomanagement Employee Benefits (Bedrijfs)verzekeringen 2 Over Aon 90 landen 29.000 medewerkers Aon Risk Solutions 120 landen 26.500 medewerkers 50 landen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 33 682 Evaluatie Wet uniformering loonbegrip Nr. 13 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Ziekte en arbeidsongeschiktheid: wat is er voor jou geregeld?

Ziekte en arbeidsongeschiktheid: wat is er voor jou geregeld? Ziekte en arbeidsongeschiktheid: wat is er voor jou geregeld? Toekomstplannen. Een andere woning, een verre reis of kinderen die gaan studeren. Je hebt uitdagend werk, een inkomen en ambities. Je moet

Nadere informatie

Koopkrachtverandering van ouderen 2014-2015

Koopkrachtverandering van ouderen 2014-2015 Koopkrachtverandering van ouderen 2014-2015 Berekeningen Prinsjesdag 2014 Nibud, september 2014 Koopkrachtverandering van ouderen 2014-2015 Berekeningen Prinsjesdag 2013 Nibud, september 2014 In opdracht

Nadere informatie

Artikel 31. Toelichting. Artikel 31, tweede lid, onderdeel u, van de Wet werk en bijstand komt te luiden:

Artikel 31. Toelichting. Artikel 31, tweede lid, onderdeel u, van de Wet werk en bijstand komt te luiden: Artikel 31 Laatste bewerking op 24 januari Artikel 31, tweede lid, onderdeel u, van de Wet werk en bijstand komt te luiden: u. hetgeen een mantelzorger op grond van het bepaalde bij of krachtens artikel

Nadere informatie