RECHT OP WAARDIG STERVEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "RECHT OP WAARDIG STERVEN"

Transcriptie

1 RWS RECHT OP WAARDIG STERVEN België - Belgique PB Antwerpen X 8/1098 erkenningsnummer P RWS - Constitutiestraat Antwerpen 2/ Driemaandelijks tijdschrift - Jaargang 26 - nr 117-2,50

2 Beschermcomité Meer dan 100 namen bieden morele steun Prof. Dr. ABICHT Ludo, docent filosofie HIVT/RUCA Prof. Dr. AMY J-J, gynecologie, andrologie, obstetrie, AZ-VUB Prof. Dr. ART Jan, historicus UGent Prof. Dr. AVONTS Dirk, docent huisartsgeneeskunde U.A. Mw. BAETE Marcella, auteur Mw. BEER Regine, Auschwitz st. Vl. + nat. conf. pol. gevangenen Dr. med. BETERAMS Yves, licentiaat in de wijsbegeerte Prof. Dr. BETZ Wim, huisartsopleiding VUB Prof. Dr. BOONE Annie, fac. letteren en wijsbegeerte VUB Dhr. BOUTMANS Eddy, ex-staatssecretaris Dhr. BRACKE Siegfried, VRT-journalist Prof. Dr. BRAECKMAN Johan, ethicus UG Dhr. BRYS Maarten, filosoof Mw. BYTTEBIER Adelheid, Brussels Parlementslid Mr. CALEWAERT Jan, advocaat Mw. CHAFFART Erica, plastisch kunstenaar Mw. CHAGOLL Lydia, auteur, cineaste Dhr. CLAEYS Herman J., schrijver Prof. Dr. CLEMENT P.A.R., diensthoofd N.K.O. - AZ-VUB Dr. COECKELBERGHS Marina, kinderarts Mortsel Drs. COENEN E., ere-atheneumleraar Prof. Dr. COLARDYN F., diensthoofd intensieve zorgen UZ-Gent Prof. Dr. COMHAIRE F., inw. ziekten, endocrinologie UZ-Gent Meester CONVENTS Ria, advocate Dhr. COOREMAN Frederik, moreel consulent, Dendermonde Dr. COSYNS Marc, huisartsengeneeskunde UGent, stichter Vonkel vzw - een luisterend huis Dhr. COURTEAUX Willy, journalist Prof. Dr. CREVITS Luc, kliniekhoofd neurologie UZ-Gent Dhr. CUYVERS Jo, eresenator Dhr. DE BATSELIER Norbert, ex-voorzitter Vlaams Parlement Dhr. DEBOEURE Bruno, hoofdofficier, burg. ir. Prof. Dr. DE BOEVER J., tand-, mond- en kaakziekten, UZ-Gent Prof. Dr. DE DEYN Peter, hoofd neurologie Middelheimziekenhuis, prof. U.A. Dhr. DE DROOGH Luc, studiedienst van het H.V. Prof. Dr. DEELSTRA Hendrik, hoogleraar UIA Prof. Dr. DE GROOT Etienne, volksvertegenwoordiger Mw. DEHEEGHER Y., ere-atheneumlerares Mw. DE HERDT Irène, vrijz. moreel consulent, Antwerpen Prof. Dr. DE LEY Herman, classicus, UGent Dr. DE LOORE I., specialistkinderziekten, Merksem Mw. DE PAEPE Hilde, moreel consulent, Antwerpen Dhr. DE POTTER Rudy, coördinator UGent Prof. Dr. Em. DEPRAETERE Marcel, VUB Prof. Dr. DE REUCK J., hoofd neurologie UZ-Gent Mw. DE ROECK Jacinta, senator Mw. DE SMET Chantal, diensthoofd cultuur Hogeschool Gent Dhr. DE TEMMERMAN Wim, departementshoofd KASK, Hogeschool Gent Mw. DETIEGE Leona, ereburgemeester Antwerpen Mw.DETIEGE Maya, volksvertegenwoordiger Prof. Dr. ir. DE WILDE W. Patrick Prof. Dr. DE WIT Ralph, fac. rechtsgeleerdheid VUB Prof. Dr. DEWOLFS Roland, docent UIA Prof. Dr. DOOM Rudy, pol. en soc. wetenschappen univ. Gent Prof. Dr. EISENDRATH Henri B., decaan fac. wetenschappen VUB Dhr. ERDMAN Fred, senator FACULTEIT GENEESKUNDE & FARMACIE v/d VUB: unaniem Dhr. FAES Francis, criminoloog FONDS MARIA WULTEPUTTE, vzw Dhr. FONTIER Jacques, kunstcriticus AICA Dhr. GOOSSEN Pol, acteur Mw. GOVAERTS Agnes, journaliste - Prof. Dr. em. GORLÉ Frits, VUB Dhr. HANCKÉ Lode, erevolksvertegenwoordiger Prof. dr. HEMMERECHTS Kristien, K.U. Brussel Prof. Dr. HENS Luc, mens. eco., bond beter leefmilieu AZ-VUB Dr. med. KEPPENS Carine, oncologie AZ-VUB César De Paepe Mw. KOMKOMMER Katja, plastisch kunstenaar Dr. KRIKILION Walter, theoloog-psychotherapeut Dhr. LANCKROCK Rik, ere-directeur RVA, auteur Dhr LANOYE Tom, auteur Mw. LEDUC Jeannine, senator Dhr. LOS René, politiek secretaris Groen! Antwerpen Dr. MAK Ruud, arts, Gent Dr. MAILLARD Edy, internist, Antwerpen Dhr. MALCORPS Johan, lid Vlaams Parlement Mw. MARCHAND Marianne, voormalig voorzitter H.V. Dr. MATHIJS R., em. medisch oncoloog Prof. Dr. MATTHYS Paul, hoogleraar fysica UGent Prof. Dr. MEHEUS André, epidemiologie & soc. geneeskunde, UIA Prof. Dr. MIELANTS Herman, reumatologie, UZ-Gent Prof. Dr. MORTIER Freddy, ethicus UGent Dhr. MOYAERT Pol, journalist Dhr. NOTE Joris, schrijver Prof. Dr. PAPOUSEK D.A., docent sociale anthropologie VUB Mw. PLASTRIA Eliane, docente Dhr. RAES Godfried-Willem, directeur stichting Logos Dhr. RAES Hugo, romanschrijver Mr. RASKIN E.J., rechter i.r., erevolksvertegenwoordiger, Eigenbilzen Dhr. RUTTEN Wim, gewezen Grootmeester van de Belgische Droit Humain Prof. Dr. SACRE R., kliniekhoofd oncologische heelkunde AZ-VUB Dhr. SCHELFHOUT Jack, ere-provincieraadslid, Antwerpen Dhr. ir. SCHELLEKENS Gerard, voorzitter SVL Dhr. SEEUWS Willy, eresenator Dhr. SERRAES Guy, schepen v/d stad Gent Prof. Dr. SOLY Hugo, hoofddocent geschiedenis VUB Dhr. STANDAERT Louis, erevolksvertegenwoordiger Prof. Dr. SUZANNE Charles, centrum bio-ethiek VUB Dr. SWEETLOVE Patrick, huisarts, Antwerpen Dhr. TURF Jef, journalist UNIE VRIJZINNIGE VERENIGINGEN vzw Prof. Dr. VAN BENDEGEM J.P., wijsbegeerte, moraalwetenschappen VUB Prof. Dr. VAN CAMP B., eredecaan fac. geneeskunde, rector VUB Prof. Dr. VAN DAMME M., hoofddocent, VUB Prof. Dr. VANDENABEELE Frieda, fac. letteren & wijsbegeerte, VUB Prof. Dr. VAN den BERGHE Gie, ethicus-historicus UGent Prof. Dr. VAN den EECKHOUT Elfride, hoogleraar farmaceutische biotechnologie UG Mw. VAN der GROEN Dora, docente, actrice Dr. VAN de VELDE Bart, huisarts, Ledeberg Dr. VAN DUPPEN Jan, huisarts en Vlaams volksvertegenwoordiger, Turnhout Adv. VAN EECKHAUT P., voorzitter Provincieraad O.Vl Mw. VAN EECKHAUTE M.J., ere-lerares Dr. med. VANHOOREN Alain, uroloog, VUB-CTR Prof. Dr. VANHOORNE M., maatschap. gezondheidskunde, UZ-Gent Dhr. VAN LAEKEN, Frank, journalist Prof. em. Dr. VAN LANDUYT Jef, voorzitter Koninklijke Vlaamse Academie Prof. Dr. van LAREBEKE N., kerngeneeskunde, exp. canc., UZ-Gent Dhr. VAN LEEMPUT Joseph, actief in diverse senioren organisaties Mw. VANLERBERGHE Myriam, senator Mw. VAN MAELE Chris, moreel consulente Prof. Dr VAN OOSTERWIJCK Gommaar, hoogleraar, VUB Dhr. VAN PUYVELDE Leo, ereziekenhuisdirecteur Mw. VAN STRAELEN-VAN RINTEL G., ere-inspectrice Nl. ond. Brussel Prof. Dr. VANTHEMSCHE Guy, docent geschiedenis, VUB Prof. Dr. VERHAAREN H., docent kindercardiologie UZ-Gent Dr. VERHOFSTADT Koen, huisarts, Destelbergen Prof. Dr. VERMEERSCH Etienne, em. hoogleraar wijsbegeerte UGent Prof. Dr. VERMEERSCH Hubert, hoofd- en halschirurgie, UZ-Gent Dr. VERSTRAETE Ilse, huisarts (Spec.Tropical Med., cert. Emergency Med.) Mw. VOGELS Mieke, voorzitter Groen! Prof. Dr. em. VUYLSTEEK K., internist, UGent Dhr. WILLOCKX Freddy, ereburgemeester Sint-Niklaas ZKVA ( Zelfstandige Kinesitherapeuten Vereniging Antwerpen)

3 RWS In dit nummer Recht op waardig sterven vzw Constitutiestraat Antwerpen T: F: M: Bank IBAN: BE BIC: BBRUBEBB Bestuur Léon Favyts, stichter-voorzitter dr. Marc Van Hoey, ondervoorzitter Sven Claessens prof. dr. Wim Distelmans Rita Goeminne Elka Joris Jacqueline Simon Liva Thuet dr. iuris Jean Vroman Controle der rekeningen Chris Posson Vertalingen Peter Ryssack (uit het Frans) Jean Vroman (uit het Engels) Yvonne Lesenne (uit het Duits) Vormgeving & lay-out Koen Duys Verantwoordelijke uitgever Léon Favyts Deadlines Teksten, foto s en illustraties inzenden vóór: maa-apr-mei: 1 februari jun-jul-aug: 1 mei sept-okt-nov: 1 augustus dec-jan-feb: 1 november Druk Gedrukt op 100 % chloorvrij en milieuvriendelijk papier JUNI 2009 ISSN: Beschermcomité Colofon In dit nummer Voorwoord De algemene vergadering: vijfentwintig jaar RWS Interne balans en commentaar bij het financieel verslag De euthanasiewet in Luxemburg De euthanasiewet in Luxemburg is gestemd Waardigheid of hardnekkigheid? Van de lage landen naar België De blessuretijd van het leven Pers: binnen- en buitenland Gedicht: Amelie Doodsangst of stoïcisme? De make-up van de dood: ceremonieën voor onze overledenen RWS-symposium: uitnodiging Elegie voor Eluana Englaro RWS-permanentie Nuttige adressen Boeken & films Toetredingsformulier World Federation of Right to Die Societies RWS 3

4 Voorwoord Divinum est sedare dolorem De euthanasiewet is nog steeds niet helemaal ingeburgerd; artsen verkiezen soms een trage en door anderen niet controleerbare palliatieve of terminale sedatie boven euthanasie. Dit is een duidelijke regressie naar pre-wettelijke toestanden. In haar openingsrede van Vonkel, een luisterend huis op 8 maart 2009 stelde dr. Lieve Thienpont, psychiater, het volgende: Fragment uit de wet betreffende euthanasie, 28 mei 2002: De arts die euthanasie toepast, pleegt geen misdrijf wanneer hij er zich van verzekerd heeft dat: de patiënt zich in een medisch uitzichtloze toestand bevindt van aanhoudend en ondraaglijk fysiek of psychisch lijden dat niet kan gelenigd worden Met het citeren van de wet wil dr. Thienpont in de eerste plaats het misverstand, dat euthanasie op basis van psychisch lijden niet toegelaten zou zijn, uit de wereld helpen. In Le Soir van 25 maart, schrijft meester Jacqueline Herremans, voorzitter van ADMD (het Franstalige RWS): Voor Amelie moet men de wet niet veranderen; men moet ze toepassen. Een geriater beweert dat hier sprake is van polypathologie, maar dat de wet niet toepasbaar is wegens afwezigheid van een specifieke ziekte! Eigenaardige interpretatie van de wet! Waar wordt die specifieke ziekte vermeld? Nergens! Zijn enkel kankerpatiënten en ALS-patiënten uitverkoren voor medische stervenshulp? Dat men mij bewijst en dat men haar overtuigt dat haar kwalen geneesbaar zijn en niet ernstig. Ook prof. dr. Wim Distelmans wijst op de grenzen van palliatieve zorg en ouderenzorg in De Standaard van 6 april. De discussie riskeert zich opnieuw te vernauwen tot de vraag of bepaalde lichamelijke kwalen voldoende ernstig zijn om het ondraaglijk lijden te verklaren en dus euthanasie (wettelijk) te rechtvaardigen. Tegenstanders van het recht op euthanasie zullen de wet eng interpreteren in tegenstelling tot voorstanders van het zelfbeschikkingsrecht. ( ) De vergrijzing komt op ons af en we worden alsmaar ouder al dan niet met ernstige of minder ernstige kwalen. Het is evident dat de ouderenvoorzieningen en de ouderenzorg op gelijke tred mee moeten evolueren. Maar zoals goede palliatieve zorg zijn grenzen kent en nooit alle vragen naar euthanasie zal wegnemen, zo zal de optimale opvang van bejaarden nooit een afdoend antwoord kunnen zijn op alle existentiële pijn. Mag ik eindigen met een emotionele noot? Geachte, op 15 juli van vorig jaar is de laatste wens van mevrouw J.B. in vervulling gegaan. Haar levenstestament hebben we pas nu teruggevonden. Maar reeds lang en herhaaldelijk had ze haar wens om waardig te kunnen sterven, aan haar omgeving kenbaar gemaakt. Samen met de dokter-specialist van het ziekenhuis en haar huisdokter heeft ze thuis op een waardige, rustige, bewuste en zelfzekere manier afscheid genomen. Ik wou jullie dat laten weten. Respectvolle groeten. GdH Deze dankbetuiging ontvangen wij als een eer. Léon Favyts Algemene vergadering De algemene verg Vijfentwinti 1 Financieel verslag Cijfers en commentaar 2 Administratief verslag: Dit jaar geen enkele wijziging in de Raad van Bestuur 3 Geschiedenis Dankwoord aan: De pioniers: Hugo Van den Enden, Flor Fischer, Mario Verstraete, Rita Geerts, allen inmiddels overleden De voormalige bestuursleden: Ludo Raeymaekers, Claude Buquenne, Lucretia De Mullie, Chris Posson De senatoren Jacinta De Roeck, Myriam Vanlerberghe en Jeannine Leduc die een mogelijke wet behaalden (lijst beperkt tot de Vlaamse politici) De 44 senatoren en de 86 volksvertegenwoordigers die de wet stemden Klazien Alberda, stichter van wat later de NVVE zou worden De huidige en vorige leden van de raad van bestuur van RWS Onze Franstalige zustervereniging ADMD, gesticht in 1981, vele jaren geleid door dr. Yvon Kenis, inmiddels overleden, en nu geleid door meester Jacqueline Herremans, ex-voorzitter van de wereldfederatie, bijgestaan door dr. Marc Englert En tenslotte de sprekers van deze dag: Rob Jonquière voor Nederland, Marthy Putz voor Luxemburg en Jacqueline Herremans voor Franstalig België 4 Activiteitenoverzicht Financiële steun aan de film Georgette Goes Home van dr. Marc Cosyns Spreekbeurten door diverse bestuursleden in Kortrijk, Gent, Antwerpen en omgeving, Zoersel, Leuven JUNI 2009

5 adering g jaar RWS Maandelijkse permanentie op de Grote Markt in Antwerpen Persconferentie in Wemmel Geplande activiteiten in Antwerpen, Sint- Niklaas De nieuwe lay-out van het kwartaalblad, de nieuwe website, de diverse, opgefriste documenten, de begonnen enquête over de wensen van de leden aangaande de behandeling ( levenstestament ) 5 Toekomstperspectieven Bijzondere aandacht voor het subtiele uithollen van de wet door het invoeren van ethische comités allerhande, door een verplichte doorgang langs een zogenaamde palliatieve filter, door een beperkt toegangsterrein gereduceerd tot terminale patiënten, door de toepassing van palliatieve of terminale sedatie, zonder inspraak van de patiënt, zonder administratieve rompslomp voor de arts en ook zonder maatschappelijke controle Aandacht eveneens voor de bemoeienissen van sommige gemeentebesturen die alleen hun eigen documenten willen laten registreren onder diverse voorwendsels. Informatie naar sommige artsen die verkeerdelijk aan hun patiënt vertellen dat alleen de gemeentelijke documenten rechtsgeldig zijn. Aandacht voor nieuwe documenten die zowat door iedereen momenteel verspreid worden en die verwarring zaaien En, uiteraard, uitbreiding van de wet naar minderjarigen en dementerenden, alsook het invoeren van een doorverwijsplicht voor weigerachtige artsen. Uitbreiding met behoud van het verworvene! Wat wij bereikt hebben laten we ons niet ontnemen Léon Favyts Vlnr: Jacqueline Herremans (Wallonië), Marthy Putz (Luxemburg) en Rob Jonquière (Nederland) Meer foto s van de algemene vergadering vind je op: JUNI 2009

6 Financieel verslag Interne balans en commentaar bij het financieel verslag Balans De balans geeft een overzicht van alle bezittingen en schulden op het einde van het boekjaar. De passiva vormen de financieringsbronnen die aangewend werden om de activa op te bouwen. Actief is steeds gelijk aan passief omdat alle activa steeds volledig gedekt moeten worden door passiva. Actief zijn de bezittingen: Vast activa Vorderingen Liquide middelen Passief zijn de financieringsbronnen: Eigen middelen Leningen Schulden op korte en lange termijn Resultatenrekening Gedurende het hele jaar worden kosten en opbrengsten geboekt. Deze kosten en opbrengsten worden geregistreerd in de resultatenrekening. Bij het afsluiten van het boekjaar wordt het verschil gemaakt tussen de totale kosten van het boekjaar en de totale opbrengsten van het boekjaar. Dit verschil is het resultaat en dit resultaat wordt overgedragen naar het eigen vermogen in de balans. Indien de geboekte opbrengsten hoger zijn dan de geboekte kosten, is het resultaat positief. Op 31 december 2008 is er een positief resultaat van ,60. Detail van de cijfers Activa Investeringen: Aanschaf van een printer (2004), kost wordt gespreid over 3 jaar Aanschaf van een frankeermachine (2005) kost wordt gespreid over 5 jaar Aanschaf van een Canon copier (2006) kost wordt gespreid over 3 jaar Aanschaf van Maxdata (2006) kost wordt gespreid over 3 jaar INTERNE BALANS 1/2 Resultatenrekening Boekjaar 2008 Boekjaar 2007 I. Bedrijfsopbrengsten en bedrijfskosten Andere bedrijfsopbrengsten , ,92 LIDGELDEN , ,52 GIFTEN 2.398, ,90 BEDRIJFSSUBSIDIES EN COMPENS. BEDRAGEN ,00 TUSSENKOMST BOEK 9,70 DIVERSE OPBRENGSTEN 3,65 11,50 Handelsgoederen; grond- en hulpstoffen; diensten en diverse goederen Diensten en diverse goederen ( ,03) ( ,24) Onderhoud & herstelling gebouwen (57,03) Onderhoud & Herstelling kantoormeubilair (113,84) (111,66) Boeken, tijdschriften, documentatie (6.004,61) (5.956,07) Drukwerken, ontwikkeling producten (20.684,53) (17.673,97) Bureelbenodigdheden (3.014,64) (3.010,72) Fotokopiekosten (632,48) (651,50) Telefoon (1.520,05) (2.014,12) Internet (514,92) (512,04) Post- en verzendingskosten (8.366,35) (9.082,62) Kosten website (569,91) (1.027,29) Advertenties, inlassingen (595,32) Commissielonen (121,25) Erelonen andere experten (400,00) Onkostenvergoeding kleine vergoedingsreg. (1.800,00) Boekhoudkantoren & Belastingsadviseurs (1.084,86) (969,96) Uitbestede vertalingen (361,17) Onkosten via Omega vzw (26,40) Onkosten via UZ Brussel (6.810,69) (65.361,38) Erelonen via Leifartsen (4.015,00) Onkosten externen via Leifartsen (2.885,20) Erelonen via Leifnurses (6.750,00) Onkosten via Leifnurses (1.032,28) Betaalde erelonen (40,00) Betaalde onkosten externen (67,35) Kleine vergoedingsregeling (300,00) 6 RWS JUNI 2009

7 Financieel verslag INTERNE BALANS 2/2 Resultatenrekening Boekjaar 2008 Boekjaar 2007 Andere vervoerskosten (107,90) Verplaatsingkosten eigen wagen (8,00) Reizen & verplaatsingen openbaar vervoer (131,40) (18,60) Reizen & verplaatsingen eigen wagen (103,50) Kosten voor vergaderingen (3.452,97) (2.130,03) Representatiekosten (100,00) (150,00) Deelname aan cursussen en studiedagen (30,00) Organisatie externe bijeenkomsten (191,65) Giften & bijdragen (3.025,00) (610,00) Bijdrage Levenseinde (50.000,00) Opleidingskosten (585,00) Uitzendkrachten (125,01) A.B. Brutomarge (positief saldo) , ,68 Brutomarge (negatief saldo) D. Afschrijvingen en waardeverminderingen op oprichtingskosten; op immateriële en materiële vaste activa (2.173,55) (2.033,13) Afschrijving meubilair (324,52) (324,52) Afschr. Computermaterieel (1.849,03) (1.708,61) G. Andere bedrijfskosten (331,50) (962,00) Verkeersbelasting (331,50) Roerende voorheffing (631,70) Patrimoniumtaks (330,30) Bedrijfswinst ,54 Bedrijfsverlies (1.658,45) II. Financiële opbrengsten 3.260, ,32 OPBRENGSTEN UIT VLOTTENDE ACTIVA 3.260, ,32 Financiële kosten (481,66) (258,63) Bankkosten (372,02) (258,63) Andere financiële kosten (109,64) Winst uit de gewone bedrijfsuitoefening; vóór belasting , ,24 Verlies uit de gewone bedrijfsuitoefening; vóór belasting Winst van het boekjaar vóór belasting , ,24 Verlies van het boekjaar vóór belasting Winst van het boekjaar , ,24 Verlies van het boekjaar Te bestemmen winst van het boekjaar , ,24 Te verwerken verlies van het boekjaar Aanschaf computer Dell (2007) kost wordt gespreid over 3 jaar Aanschaf kantoormateriaal Mediamarkt (2008) kost wordt gespreid over 3 jaar Liquide middelen: Bankrekening: ,04 Spaarrekening 1: ,00 Spaarrekening 2: ,00 Kas: 6.296,06 Overlopende rekening: Intresten groen boekje 2008, op de rekening begin 2009: 3.215,36 Passiva Beschikbare reserve: Reserve opgebouwd in het verleden: ,57 Resultaat van het boekjaar: Winst van het boekjaar: ,60 Openstaande leverancier: Auxipress, betaald in 2009: 630,60 Over te dragen opbrengsten: Lidgelden ontvangen in november-december met betrekking tot 2009: ,11 Interpretatie van de cijfers Het resultaat van Recht op Waardig Sterven is gestegen naar ,60 voor dit jaar. In vergelijking met het jaar 2007 is dit een stijging van het positieve resultaat met ,36. De vzw heeft geen schulden en er werd een eigen vermogen opgebouwd ten belope van ,17. Bijkomend werd er in 2008 al ,11 ontvangen met betrekking tot Concreet betekent dit dat op 31 december 2008 al meer dan 39 procent van de benodigde middelen voor 2009 ontvangen werden, vertrekkende van een even groot werkingsbudget als in JUNI 2009 RWS 7

8 Luxemburg: de euthanasiewet De euthanasiewet in Luxemburg Wet van 16 maart 2009 betreffende euthanasie en hulp bij zelfdoding. Wij Henri, Groothertog van Luxemburg, Hertog van Nassau, gehoord onze Raad van State, met goedkeuring van de Kamer van Volksvertegenwoordigers, gezien de beslissing van de Kamer van Volksvertegenwoordigers van 18 december 2008 en die van de Raad van State van 19 december 2008 die stelt dat er geen reden tot tweede stemronde is, hebben verordend en verordenen: Hoofdstuk I Algemene bepalingen Art. 1. Voor de toepassing van onderhavige wet, dient onder euthanasie te worden verstaan de handeling, uitgevoerd door een arts, die opzettelijk het leven beëindigt van een persoon op diens uitdrukkelijk en weloverwogen verzoek. Onder hulp bij zelfdoding dient te worden verstaan het feit dat een arts opzettelijk een andere persoon helpt zichzelf te doden of een andere persoon de middelen hiertoe verstrekt, dit op uitdrukkelijk en weloverwogen verzoek van deze laatste. Hoofdstuk II Het verzoek tot euthanasie of tot hulp bij zelfdoding, voorwaarden en procedure Art Wordt niet strafrechterlijk gesanctioneerd en kan geen aanleiding geven tot een burgerlijke procedure tot schadevergoeding het feit dat een arts ingaat op een verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding, indien aan volgende grondvoorwaarden is voldaan: 1. de patiënt is een handelingsbekwame meerderjarige en bewust op het moment van het verzoek; 2. het verzoek wordt vrijwillig, overwogen en, desgevallend, herhaald geformuleerd en is niet het gevolg van enige externe druk; 3. de patiënt bevindt zich in een uitzichtloze medische toestand en geeft aan dat hij aanhoudend en ondraaglijk fysiek of psychisch lijdt zonder uitzicht op verbetering, als gevolg van ziekte of ongeval; 4. de patiëntenvraag om euthanasie of hulp bij zelfdoding is schriftelijk vastgelegd. Art Vooraleer over te gaan tot euthanasie of tot hulp bij zelfdoding, moet de arts in alle gevallen volgende procedure- en vormvoorwaarden naleven: 1. de patiënt inlichten over zijn gezondheidstoestand en levensverwachting, met de patiënt overleg plegen over zijn verzoek tot euthanasie of tot hulp bij zelfdoding en met hem de nog resterende therapeutische mogelijkheden overlopen evenals de mogelijkheden van palliatieve zorg en hun gevolgen. Hij moet tot de overtuiging komen dat het verzoek van de patiënt volledig vrijwillig is en dat er volgens de patiënt geen andere aanvaardbare oplossing is. De gesprekken worden opgetekend in het medisch dossier. Het optekenen geldt als bewijs van de informatie. 2. zich vergewissen van het aanhoudend karakter van het fysieke of psychische lijden van de patiënt en van het recent uitgedrukte of herhaalde verzoek. Daartoe voert hij meerdere gesprekken met de patiënt met een redelijke tussentijd in het licht van de ontwikkeling van de toestand van de patiënt; 3. een andere arts raadplegen over de ernst en ongeneeslijke aard van de aandoening, mits de reden van deze raadpleging te vermelden. De geraadpleegde arts neemt kennis van het medisch dossier, onderzoekt de patiënt en vergewist zich van de aanhoudende en ondraaglijke aard van het fysieke of psychische lijden zonder uitzicht op verbetering. Hij stelt een verslag op van zijn bevindingen. De geraadpleegde arts moet onpartijdig zijn, zowel t.a.v. de patiënt als van de behandelende arts en moet bevoegd zijn inzake het betreffende ziektebeeld. De behandelende arts informeert de patiënt over de resultaten van die raadpleging; 4. behoudens verzet van de patiënt, het verzoek bespreken met het verplegend team dat in regelmatig contact staat met de patiënt, of met leden van dat team; 5. behoudens verzet van de patiënt, het verzoek bespreken met de vertrouwenspersoon die hij heeft aangewezen in de beschikkingen aangaande het levenseinde of op het ogenblik van het verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding; 6. zich ervan vergewissen dat de patiënt de gelegenheid kreeg zich te onderhouden over het verzoek met de personen die hij wenste te ontmoeten; 7. bij de Nationale Controle- en Evaluatiecommissie nagaan of de beschikkingen aangaande het levenseinde op naam van de patiënt er geregistreerd werden. Het verzoek van de patiënt moet op schrift staan. Het document wordt door de patiënt zelf opgesteld, gedateerd en ondertekend. Verkeert deze in een blijvende fysieke onmogeljkheid het verzoek op te stellen en te tekenen, wordt dit verzoek opgetekend door een meerderjarige persoon van zijn keuze. Deze persoon vermeldt het feit dat de patiënt niet in staat is zijn verzoek schriftelijk te formuleren en geeft er de reden van op. In dat geval, wordt het verzoek opgeschreven en getekend door de patiënt of door de persoon die het verzoek opstelde in het bijzijn van de behandelende arts wiens naam eveneens op het document wordt vermeld. Dit document wordt opgenomen in het medisch dossier. De patiënt kan te allen tijde het verzoek herroepen, waarna het document uit het medisch dossier wordt gelicht en aan de patiënt wordt teruggegeven. Alle verzoeken 8 RWS JUNI 2009

9 Luxemburg: de euthanasiewet geformuleerd door de patiënt, alsook de handelingen van de behandelende arts en hun resultaat, met inbegrip van het (de) verslag(en) van de geraadpleegde arts(en), worden regelmatig opgetekend in het medisch dossier van de patiënt. Art. 3. De behandelende arts kan zich, als hij het nodig acht, laten begeleiden of zelfs adviseren door een deskundige van zijn keuze en het advies of het attest van de tussenkomst van die laatste aan het dossier van de patiënt toevoegen. Gaat het om een medische expertise, dan wordt het advies of het attest aan het patiëntendossier toegevoegd. Hoofdstuk III Over de beschikkingen omtrent het levenseinde Art Elke handelingsbekwame meerderjarige kan, voor het geval hij zijn wil niet meer zou kunnen uitdrukken, schriftelijk in een levenseindeverklaring de voorwaarden en omstandigheden vastleggen waarin hij euthanasie wil ondergaan indien de arts vaststelt dat: hij door ziekte of ongeval is getroffen door een ernstige en ongeneeslijke aandoening, hij niet bij bewustzijn is, en dat deze toestand onomkeerbaar is volgens de huidige stand van de wetenschap. De beschikkingen aangaande het levenseinde kunnen tevens een specifiek luik bevatten waarin de declarant de beschikkingen vastlegt betreffende de wijze van begrafenis en uitvaartplechtigheid. In de beschikkingen aangaande het levenseinde, kan betrokkene een meerderjarige vertrouwenspersoon aanwijzen, die de behandelende arts inlicht over de wil van de declarant volgens zijn laatste verklaringen hem aangaande. De beschikkingen aangaande het levenseinde kunnen op ieder tijdstip worden genomen. De declarant moet deze schriftelijk vastleggen, dateren en ondertekenen. Art Indien de persoon die beschikkingen aangaande het levenseinde wenst op te stellen, in blijvende fysieke onmogelijkheid verkeert deze op te stellen en te ondertekenen, dan kunnen die beschikkingen aangaande het levenseinde schriftelijk worden geacteerd door een meerderjarige persoon van zijn keuze. De beschikkingen aangaande het levenseinde worden afgelegd in aanwezigheid van twee meerderjarige getuigen. De beschikkingen aangaande het levenseinde moeten dan vermelden dat de declarant deze niet kan neerschrijven en ondertekenen, en daar de redenen van opgeven. De beschikkingen aangaande het levenseinde moeten worden gedateerd en ondertekend door de persoon die de verklaring schriftelijk heeft genoteerd, door de getuigen en, desgevallend, door de vertrouwenspersoon. Een medisch attest dat deze blijvende fysieke onmogelijkheid bevestigt, wordt toegevoegd aan de beschikkingen aangaande het levenseinde. De beschikkingen aangaande het levenseinde zullen worden geregistreerd, in het raam van een officieel registratiesysteem van de levenseindeverklaringen bij de Nationale Controle- en JUNI 2009 Evaluatiecommissie. De beschikkingen aangaande het levenseinde kunnen op elk moment worden herbevestigd, ingetrokken of gewijzigd. De Nationale Controle- en Evaluatiecommissie is gehouden eens om de vijf jaar, vanaf de aanvraag tot registratie, bevestiging te vragen van de wilsuiting van de declarant. Alle wijzigingen moeten worden geregistreerd bij de Nationale Controle- en Evaluatiecommissie. Echter mag geen euthanasie worden toegepast indien, als gevolg van stappen die hij moet ondernemen in functie van paragraaf 3 hierna, de arts kennis heeft van een latere wilsuiting van de patiënt dan de beschikkingen aangaande het levenseinde die geldig zijn geregistreerd, en door welke hij zijn wens intrekt euthanasie te ondergaan. Elke arts die een patiënt behandelt tijdens het levenseinde of in een uitzichtloze medische situatie is ertoe gehouden zich bij de Nationale Controle- en Evalutaiecommissie te informeren of er beschikkingen aangaande het levenseinde op naam van de patiënt zijn geregistreerd. De modaliteiten met betrekking tot de registratie van de beschikkingen aangaande het levenseinde evenals die van de toegang tot die beschikkingen door de artsen verantwoordelijk voor een patiënt tijdens het levenseinde kunnen worden vastgelegd bij groothertogelijk reglement. Dat reglement kan een model van levenseindebeschikking voorstellen waarvan de declaranten gebruik kunnen maken. Art Wordt niet strafrechterlijk vervolgd en kan geen aanleiding geven tot een burgerlijke procedure tot schadeloosstelling, het feit dat een arts ingaat op een euthanasieverzoek als gevolg van beschikkingen aangaande het levenseinde zoals voorzien in paragrafen 1 en 2, indien de arts vaststelt dat: 1. de patiënt is getroffen door een ernstige en ongeneeslijke aandoening, veroorzaakt door ziekte of ongeval, 2. de patiënt bij bewustzijn is, 3. dat deze toestand onmomkeerbaar is volgens de huidige stand van de wetenschap. De arts is gehouden, in alle gevallen en vooraleer over te gaan tot euthanasie, volgende vorm- en procedurevereisten na te leven: 1. een andere arts raadplegen over de onomkeerbaarheid van de medische toestand van de patiënt, deze hierbij informerend over de redenen van deze raadpleging. De geraadpleegde arts neemt kennis van het medisch dossier en onderzoekt de patiënt. Hij maakt een rapport van zijn vaststellingen. Indien in de beschikkingen inzake het levenseinde een vertrouwenspersoon is aangeduid, brengt de behandelende arts die vertrouwenspersoon op de hoogte van de resultaten van deze raadpleging. De geraadpleegde arts moet onpartijdig zijn t.a.v. de patiënt en de behandelende arts en bevoegd inzake de aandoening in kwestie; 2. indien er een verplegend team is, dat in regelmatig contact staat met de patiënt, de inhoud van de beschikken inzake het levenseinde bespreken met het team of leden van dat team; 3. als de beschikkingen inzake het levenseinde een vertrou- RWS 9

10 Luxemburg: de euthanasiewet wensperoon aanduiden, de wil van de patiënt met die persoon bespreken; 4. als de beschikkingen inzake het levenseinde een vertrouwenspersoon aanduiden, de wil van de patiënt bespreken met naasten van de patiënt die de vetrouwenspersoon aanwijst. De beschikkingen inzake het levenseinde evenals het geheel van stappen van de behandelende arts met hun resultaat, met inbegrip van het verslag van de geraadpleegde arts, worden opgenomen in het medisch dossier van de patiënt. Hoofdstuk IV De officiële aangifte Art. 5. De arts die een euthanasie of hulp bij zelfdoding uitvoert, moet, binnen de week, het registratiedocument bedoeld in artikel 7, volledig ingevuld overmaken aan de Nationale Controle- en Evalutatiecommissie bedoeld in artikel 6 van onderhavige wet. Hoofdstuk V De Nationale Controle- en Evaluatiecommissie Art Er wordt een Nationale Controle- en Evaluatiecommissie opgericht over de toepassing van onderhavige wet, hierna de Commissie genoemd. Art De Commissie telt negen leden, aangeduid op grond van hun kennis en ervaring in de materies die de bevoegdheid van de Commissie betreffen. Drie leden zijn doctor in de geneeskunde. Eén lid wordt voorgedragen door het Medisch College. De meest representatieve organisatie van artsen en tandartsen stelt twee leden voor waarvan er één specifieke kennis en ervaring heeft met pijnbestrijding. Drie leden zijn juristen, waarvan één raadsman bij het Hof voorgesteld door de Orde van Advocaten, een magistraat voorgedragen door het Hoog Gerechtshof en een hoogleraar Recht van de Universiteit van Luxemburg. Eén lid komt uit de gezondheidssector op voorstel van de Hoge Raad voor bepaalde gezondheidsberoepen. Twee leden vertegenwoordigen een vereniging die opkomt voor de patiëntenrechten. Indien een van voornoemde organisaties niet binnen het voorziene tijdsbestek een kandidaat voordraagt, zal de Minister bevoegd voor Gezondheid de ontbrekende voordracht invullen. De leden van de Commissie worden door de Groothertog benoemd voor en periode van drie jaar. Het mandaat is driemaal hernieuwbaar. De hoedanigheid van Commissielid is onverenigbaar met het mandaat van volksvertegenwoordiger of het lidmaatschap van de regering of de Raad van State. De Commissie kiest een voorzitter onder haar leden. De Commissie kan enkel geldig beraadslagen indien ten minste zeven leden aanwezig zijn. Zij neemt haar besluiten bij eenvoudige meerderhoud. Art De Commissie stelt haar reglement van inwendige orde op. Art. 7. De Commissie stelt een officieel aangiftedocument op dat de arts moet invullen en aan de Commissie richten telkens hij een euthanasie uitvoert. Dit document bestaat uit twee luiken. Het eerste luik moet de arts verzegelen. Het bevat volgende gegevens: naam, voornamen en woonplaats van de patiënt; naam, voornamen, registratienummer en woonplaats van de behandelende arts; naam, voornamen, registratienummer en woonplaats van de arts(en) die werd(en) geraadpleegd betreffende het verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding; naam, voornamen, woonplaats en hoedanigheid van alle personen die de behandelende arts heeft geraadpleegd, evenals de data van die raadplegingen; indien er een Beschikking bestond en die een vertrouwenspersoon aanwees, de naam en voornamen van de vertrouwenspersoon die is tussengekomen. Dit eerste luik is vertrouwelijk. De arts maakt het over aan de Commissie. Het kan enkel worden geraadpleegd na een beslissing, zoals bedoeld in de volgende alinea van onderhavig artikel. Dit luik mag onder geen beding als grond dienen voor de evaluatietaak van de Commissie. Het tweede luik is eveneens vertrouwelijk en bevat volgende gegevens: of er een Beschikking bestaat of een verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding; leeftijd en geslacht van de patiënt; vermelding van de ernstige en ongeneeslijke aandoening door ziekte of ongeval waar de patiënt aan leed; de aard van het aanhoudend en ondraaglijk lijden; de redenen waarom dit lijden zonder hoop op beterschap werd bestempeld; de elementen die toelieten er zeker van te zijn dat het verzoek vrijwilllig, overwogen, herhaald en zonder externe druk werd geformuleerd; de procedure die de arts heeft gevolgd; de specialisatie van de geraadpleegde arts(en), hun advies en de data van die raadplegingen; de hoedanigheid van de personen en van de eventuele deskundige die de arts heeft geraadpleegd, en de data van die raadplegingen; de nauwkeurige omstandigheden waarin de behandelende arts de euthanasie of de hulp bij zelfdoding heeft toegepast en met welke middelen. Art. 8. De Commissie onderzoekt het officiële, volledig ingevulde aangiftedocument dat door de arts werd overgemaakt. Op grond van het tweede luik van het registratiedocument gaat zij na of de voorwaarden en procedure van onderhavige wet werden nageleefd. Bij twijfel kan de Commissie beslissen, bij eenvoudige meerderheid op minstens zeven aanwezige leden, de anonimiteit op te heffen. Zij neemt dan kennis van het eerste luik van 10 RWS JUNI 2009

11 Luxemburg: de euthanasiewet het document. Zij kan de behandelende arts vragen haar alle elementen van het medisch dossier over te maken betreffende de euthanasie of de hulp bij zelfdoding. Zij spreekt zich uit binnen een termijn van twee maanden. Indien, bij besluit genomen bij meerderheid van stemmen op minstens zeven aanwezige leden, de Commissie oordeelt dat de voorwaarden voorzien in paragraaf 2 van artikel 2 van onderhavige wet niet werden nageleefd, deelt zij haar gemotiveerd besluit mee aan de behandelende arts en verzendt zij het volledige dossier met een kopie van de gemotiveerde beslissing naar het Medisch College. Dit laatste doet uitspraak binnen de maand. Het Medisch College besluit bij meerderheid van de leden of er aanleiding is tot disciplinaire vervolging. Bij niet-naleving van een van de voorwaarden voorzien in paragraaf 1 van het artikel 2 van onderhavige wet, maakt de Commissie het dossier over aan het Parket. Art. 9. De Commssie maakt ter attentie van de Kamer van Volksvertegenwoordigers, een eerste keer binnen de twee jaar na het van kracht worden van onderhavige wet, en, vervolgens elke twee jaar: a) een statistisch verslag gesteund op de inlichtingen ingewonnen in het tweede luik van het registratiedocument dat de artsen ingevuld overmaken krachtens het artikel 8: b) een verslag met daarin een omschrijving en een evaluatie van de toepassing van onderhavige wet; c) desgevallend, aanbevelingen die mogelijk kunnen uitmonden op een wetgevend initiatief en/of andere maatregelen betreffende de uitvoering van onderhavige wet. Teneinde die opdrachten uit te voeren, kan de Commissie alle nuttige informatie inwinnen bij de verschillende overheden en instellingen. De inlichtingen die de Commissie inwint, zijn vertrouwelijk. Geen van deze documenten mag de identiteit bevatten van geen enkele persoon vermeld in de dossiers die aan de Commissie worden overgemaakt in het raam van de controle voorzien in het artikel 8. De Commissie kan besluiten de statistische en zuiver technische informatie, met uitzondering van alle data van persoonlijke aard, mee te delen aan onderzoeksteams die daar gemotiveerd om zouden verzoeken. Zij kan deskundigen horen. Art. 10. Om haar taak te volbrengen, kan de Commissie beroep doen op het administratieve personeel dat ter beschikking wordt gesteld door de regeringsadministratie. Art. 11. De werkingskosten van de Nationale Controle- en Evaluatiecommissie zijn ten koste van de Staatbegroting. Art. 12. Eenieder die zijn medewerking verleent, in welke hoedanigheid ook, aan de toepassing van onderhavige wet, is gehouden tot het naleven van de vertrouwelijkheid van de gegevens die hem worden toevertrouwd in de uitvoering van zijn opdracht en die betrekking hebben op de uitoefening ervan JUNI 2009 Art. 13. Binnen het half jaar na de neerlegging van het eerste verslag en, desgevallend, de aanbevelingen van de Commissie, bedoeld in het artikel 9, richt de Kamer van Volksvertegenwoordigers een debat dienaangaande in. Deze termijn van zes maand wordt opgeschort tijdens de periode van ontbinding van de Kamer van Volksvertegenwoordigers en/of de afwezigheid van een regering die het vertrouwen geniet van de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Hoofdstuk VI Wijzigende bepaling Art. 14. Wordt ingevoerd in het Strafwetboek een nieuw artikel dat als volgt luidt: Art Valt niet onder het toepassingsgebied van onderhavige sectie het feit dat een arts ingaat op een verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding met naleving van de grondvoorwaarden bedoeld in de wet van 16 maart 2009 over euthanasie en hulp bij zelfdoding. Hoofdstuk VII Bijzondere bepalingen Art. 15. Geen enkele arts is ertoe gehouden euthanasie of hulp bij zelfdoding uit te voeren. Geen enkele andere persoon kan ertoe worden gehouden deel te nemen aan een euthanasie of hulp bij zelfdoding. Indien de geraadpleegde arts weigert gevolg te geven aan een verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding, is hij ertoe gehouden de patiënt en/of de vertrouwenspersoon, indien die er is, hierover in te lichten binnen de 24 uur en de redenen van de weigering toe te lichten. De arts die weigert gevolg te geven aan een verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding is ertoe gehouden, op vraag van de patiënt of van de vertrouwenspersoon, het medisch dossier van de patiënt over te maken aan een arts aangewezen door deze laatste of door de vertrouwenspersoon. Hoofdstuk VIII Overgangsmaatregelen Art. 16. De minister die de Gezondheid onder zijn bevoegdheden heeft, mag overgaan, door overschrijding van de grensbedragen vastgelegd in de begrotingswet, tot de aanwerving van twee agenten nodig voor de toepassing van onderhavige wet. Gelasten en bevelen dat onderhavige wet wordt opgenomen in het Mémorial teneinde te worden uitgevoerd en nageleefd door allen die het aanbelangt. De Minister van Gezondheid en Sociale zekerheid, Mars Di Bartolomeo Paleis van Luxemburg, 16 maart 2009 Henri Bron: MEMORIAL, Journal Officiel du Grand-Duché de Luxembourg Amtsblatt des Grosshertzogtums Luxemburg 16 maart 2009, pagina s: RWS 11

12 Luxemburg De euthanasiewet in Luxemburg is gestemd We hebben het dus gehaald: de wet is gestemd! Dat denk je maar. Zelfs twee keer is hij gestemd. Op 19 februari 2008 met 30 stemmen vóór, 26 tegen, drie onthoudingen en één afwezig. En nóg eens op 18 december 2008 met 31 stemmen vóór, 26 tegen en drie onthoudingen. Twee keer hebben we gejubeld, maar: te vroeg. Een paar details Sinds het begin van de ADMD-L, 20 jaar geleden, in juni 1988, heeft een kleine groep met de stichter, Dr. Henri Clees, hard voor het recht op een waardig sterven geijverd. In 1994 kwam Jean Huss erbij en heeft hij een parlementair comité voor ethische vragen opgericht. Dr. Clees is helaas in 2000 overleden. In 2002 presenteerde Jean Huss, samen met Lydie Err (stichtend lid en socialistisch parlementariër) een wetsvoorstel: Proposition de loi pour le droit de mourir dans la dignité. Bij de stemming in maart 2003 was het resultaat: 27 vóór, 28 tegen, één onthouding. Dus met twee extra stemmen zouden we het gehaald hebben! Zes jaar later, in februari 2008: een nieuw voorstel met een verandering om de controlecommissie vóór de uitvoering van de euthanasie te zetten inplaats van een ex-post controle. Deze keer: 30 stemmen pro, 26 contra en drie onthoudingen. Tegelijkertijd werd een wet voor palliatieve zorg voorgelegd en unaniem gestemd. Maar de grondwet voorziet dat elk wetsvoorstel door twee opeenvolgende stemmingen, met een interval van drie maanden, moet worden goedgekeurd. Meestal dispenseert de Conseil d Etat (de Staadsraad) een tweede stemming. Maar in dit geval, gezien dit moeilijk en controversieel thema, eiste de Conseil d Etat wel een tweede stemming voor de twee wetten binnen de drie maanden. Enkele amendementen bij beide wetten hoorden deze meer compatibel te maken. Lydie Err: We hebben wel verschillende adapties gemaakt zonder het wezenlijk te veranderen. Essentieel blijft de responsabiliteit van de arts. Euthanasie is dus een acte médical. Jean Huss: Honderd procent ondersteuning van de palliatieve verzorging, maar die mag niet als filter voor een euthanasie geëist worden. De naam van de wet is veranderd in: Loi sur l euthanasie et l assistance au suicide. De drie maanden afstand werden uiteindelijk tien maanden een zware bevalling! gedurende welke periode meerdere commissies vaak bij mekaar kwamen, vooral de commission de la santé van het Ministerie voor Gezondheid, om over beide teksten, praktisch woord voor woord, te debatteren en uiteindelijk goed te keuren. Deze periode gebruikte de oppositie (katholieke kerk en pers) om veel tegenwerk te geven en propaganda uit te spelen in de hoop de invoering van de palliatieve wet op 1 januari uit te kunnen stellen tot in de eeuwigheid? De verdedigers van de palliatieve wet vinden tot nu toe geen mogelijkheid om beide wetten als complementair te aanzien, zoals wij dat wel zien. Voor hen is het een kwestie van het één of het ander. Als je niet vóór bent, dan ben je tegen! Een heel felle campagne met een petitie liep in de katholieke kranten, kerken, clubjes, scholen, zelfs op straat en op het internet: Palliatieve:Ja! Euthanasie: Nee! Waarop wij een tegenpetitie startten: Droit à une mort digne (Het recht op waardig sterven). Die bracht binnen de drie maanden handtekeningen op tegenover iets meer dan voor de palliatieve. Op 18 december 2008 volgt eindelijk de tweede stemming met als resultaat: 31 pro, 26 contra en drie onthoudingen. De reactie op het resultaat was wel bewogen: tranen aan de twee kanten en veel enthousiaste opmerkingen voor ons zoals: De twee gestemde wetten zijn niet in tegenspraak maar complementair. Het hoofddoel blijft het fundamentele recht op zelfbeschikking. Euthanasie werd niet gelegaliseerd, niet geïnstitutionaliseerd maar gedepenaliseerd onder de striktste voorwaarden. Zo ver, zo goed maar Om een gestemde wet te finaliseren, moet ze nog door de Groothertog ondertekend worden, waarmee hij ze ratifiseert (bekrachtigt) en promulgeert (afkondigt). Maar Henri van Luxemburg (echte neef van koning Boudewijn) kon dat met zijn geweten niet verantwoorden en weigerde te tekenen. Dit tegen het sterk advies van de premier, die vreesde dat een constitutionele crisis het resultaat zou kunnen worden en dat werd het bijna! want de constitutie moest veranderd worden. Na een onmiddellijke crisiszitting met alle vertegenwoordigers, werd de constitutie-verandering unaniem gestemd, waarmee de rechten van de Groothertog nu beperkt zijn tot enkel afkondigen en dat hij niet meer mag, of hoeft te bekrachtigen. Nog een tweede stemming moest binnen de drie maanden plaats vinden en dat was op donderdag 12 maart. En op 14 maart zaten we te wachten op de ondertekening van de Groothertog om te promulgeren. Nog een vreemde tegenwerking: een bepaald comité de citoyens probeerde deze verandering te blokkeren door een referendum. Maar met een petitie voor een referendum hierover 12 RWS JUNI 2009

13 Luxemburg hadden ze geen succes: ze haalden slechts 789 stemmen binnen. Voor een referendum zijn er nodig. Een verder probleem is natuurlijk een revisie van de deontologie van de artsen. Een arts mag de dood van een patiënt niet veroorzaken (euthanasie) of hulp bieden bij zelfdoding. Onze artsen komen nu iets meer naar buiten en het blijkt dat er van hun kant nu belangstelling bestaat om artsen uit België te ontmoeten. Hun grootste vrees is natuurlijk het gevoel van onveiligheid tegenover de wet door de controle van een commissie van een uitgevoerde euthanasie. Zelf vonden ze een ex-ante commissie bij het eerste wetsvoorstel ook niet goed als een procedure die toch zeer vreemd-beslissend is en zeker de persoonlijke verhouding tussen arts en patiënt niet ten goede komt. De informatie voor en vorming van artsen zowel als voor het medisch milieu is dus één van de toekomstige belangrijke punten. En daarvoor zal Luxemburg toch heel sterk naar België en Nederland kijken om van hun ervaringen te leren. Het ministerie heeft al de namen van negen personen voor de commissie vastgelegd zonder ons te consulteren. En ze zullen dat waarschijnlijk nooit doen. Toch lijkt mij dat ADMD-L nog een rol heeft te spelen, zelfs wanneer sommige mensen denken: Nu hebben we een wet; nu is alles klaar. De vragen zijn: Wat nu met ADMD-L? Welke status zal de vereniging hebben? Worden wij steeds op de hoogte gehouden? Aan wie richten de mensen hun vraag om een eind aan hun lijden te stellen? Welke waarde heeft de dispositions anticipées die wij voorstaan? En áls wij gevraagd worden, waar vinden wij de mensen voor zulke consultaties? Momenteel appeleren wij aan onze leden en aan het publiek, voor kandidaten in alle gebieden, om onze associatie te versterken. Wens ons maar sterkte en succes. Marthy Putz ADMD/L Amelie Van Esbeen Waardigheid of hardnekkigheid? De pers halen op haar 93ste was wel het laatste wat mevrouw Van Esbeen zich had gewenst. Toch wist heel België in maart wie Amelie was: een waardige oude dame die tot de hongerdood wilde vechten tegen artsen die, koste wat het kost, háár leven wilden rekken, ongeacht de kwaliteit van dat zichzelf overleven. Het geval Van Esbeen kleurde de dag in kranten, journaals en talkshows: zelfs na haar overlijden weerklonken nog argumentensalvo s uit beide kampen. Tot je door het bos de bomen niet meerzag. Het is dan ook geen overbodige luxe de zaak opnieuw tot haar kern te herleiden. En dat is de verdienste van Frédéric Soumois in een opiniestuk in Le Soir van 2 april. P.R. Leven tot elke prijs of waardig sterven? Het gevecht van Amelie is tegelijk exemplarisch en banaal. Banaal, omdat een levenspad zoals het hare, waarin het lichaam stukje bij beetje afhaakt en ons zonder hoop achterlaat, lang niet uniek is. Ja, zeggen talrijke deskundigen, het kan hier gaan om een aanhoudend en ondraaglijk fysiek of psychisch lijden dat niet te verzachten is. Oud worden gaat, helaas, gepaard met klachten die niet meer behandeld kunnen worden. Exemplarisch, omdat Amelie, om haar wilsbesluit te doen naleven, de alarmklok moest luiden én haar lijden nog vergroten door voedsel te weigeren. Enkel en alleen om te kunnen genieten van een wet die door een ruime meerderheid van politieke vertegenwoordigers is gestemd. Dat kán toch niet! Een wet die ontoegankelijk is vanwege slecht gekend, slecht toegepast of stiekem bestreden laat mensen verstoken van de vooruitgang die ze inhoudt. Al te vaak nog wordt de stem van een patiënt die in vrede wil heengaan, geminimaliseerd of verstikt onder doses pijnstillers waardoor hij in een grijze zone belandt, ver van het volle bewustzijn zodat hij geen vrijwillig, herhaald en weloverwogen verzoek kan uiten. Frédéric Soumois Le Soir En wat te denken van instellingen die erkennen dat ze patiënten, die finaal niet zijn geplooid voor alle ontradingen, minimaliseringen en selectieve doofheid, doorverwijzen naar confraters die zulke praktijken wel uitvoeren? Het leven tot elke prijs mag niet primeren op de waardigheid! Moet het onderstreept dat de Belgische wet die euthanasie uit het strafrecht haalt, niemand verplicht in deze of gene richting te kiezen. De wet zal nooit iemand tot sterven kunnen dwingen, tenzij de wet wordt overtreden. De wet eerbiedigt de arts die gewetensproblemen heeft met een daad die voor velen schokkend blijft. Een handeling die trouwens even onthutsend wordt ervaren door diegenen die wel de moed hebben haar uit te voeren als allerlaatste zorg die men een zieke kan bieden: zorgen voor verlossing. Senator Roger Lallemand, een van de vaders van de wet, onderstreept vaak dat de wet het uitgerekend de ruimte laat voor zeer uiteenlopende ethische overtuigingen. Eerder dan dat de wet de normen van één groep uit de samenleving oplegt aan al haar leden, schept zij de ruimte voor cohabitatie. Precies daarom is ze in alle opzichten een wet van vrijheid JUNI 2009

14 Het Benelux-model Van de lage landen naar België Of dezelfde principes langs verschillende wegen Op de zolder van mijn ouders heb ik het dagboek van mijn laatste jaar in Latijn-Grieks teruggevonden. In januari 1971, had ik een spreekbeurt in het Nederlands voorgesteld. Het onderwerp: euthanasie. Mijn cijfer: 9/10. Een teken voor de toekomst? Zeker voor mijn betrokkenheid in het debat. Voor de Nederlandse taal heb ik twijfels. Verschillende wegen Voor Jean Leonetti, de Franse volksvertegenwoordiger die de vader is van de wet en trompe l oeil laten sterven en een tegenstander van euthanasie ( Je moet incompetent zijn of bang zijn om aan euthanasie te denken ), is de Belgische wet alleen een slechte kopie van de Nederlandse wetgeving. In België was er geen debat En er bestaat tot nu toe geen consensus. Geen debat: ik had dit gevoel niet en ik vermoed dat mevrouwen Leduc, Vanlerberghe, De Roeck en Nagy alsook de heren Mahoux en Monfils het daarmee eens zullen zijn. Geen debat? Een belangrijke stap was zonder twijfel de indiening van wetsvoorstellen betreffende euthanasie en palliatieve zorg op 20 december 1999 door deze zes senatoren van de partijen uit de regenboogmeerderheid. De volgende stappen doen denken aan een inventaris à la Prévert: meer dan veertig hoorzittingen van artsen, juristen, filosofen, verpleegsters, 86 vergaderingen van de verenigde commissies van Justitie en Volksgezondheid, 838 amendementen, het advies van de Raad van State heel belangrijk de stemming in de Senaat op 25 oktober 2001, nieuwe debatten voor de Kamer van Vertegenwoordigers enzovoort. De tegenstanders van de wet kunnen niet te goeder trouw beweren dat deze wet niet grondig werd bediscussieerd, argument na argument, artikel na artikel. Maar op dit ogenblik denk ik aan twee pleitbezorgers: Mario Verstraete die in het Nederlands sprak en Jean-Marie Lorand die in het Frans sprak. Twee personen die het leven bijzonder waardevol vonden en die ook het leven mooi wensten te houden tot het einde. Maar zowel Mario Vertsraete als Jean-Marie Lorand, wensten dat niemand in hun plaats zou beslissen of hun leven nog zin had. De woorden van Jean-Marie Lorand waren heel duidelijk: Ik eis het recht om een einde te maken aan mijn lijdensweg zoals ik twee jaar geleden al in alle rust heb besloten. Niemand heeft het recht mij te dwingen onnodig te lijden. Geen Orde met haar mandarijnen, geen hoogleraar of arts. Ook u niet en al die anderen die zich niet kunnen voorstellen hoe ik dag in dag uit van de pijn verga. Een moedige arts heeft de oproep van Jean- Marie gehoord en hem geholpen ondanks het risico van vervolging en dat vóór de stemming van de wet. Mario was de eerste persoon die euthanasie kreeg een week nadat de wet van kracht werd. In onze strijd om waardig te sterven en waardig te leven, hebben wij altijd samengewerkt zonder enig taalprobleem. Het is waar dat de poldercultuur van onze Nederlandse vrienden in België een beetje onbekend is. We kennen weliswaar een praktijk van noodzakelijk compromis. Maar we moeten bekennen dat bij die problematiek van euthanasie, de Orde van Geneesheren en de gerechtelijke wereld aan de deur bleven staan of heel terughoudend om betrokken te worden. We hebben bijna geen rechtspraak in België. En in België, met de uitzondering van het onderzoek van Deliens cum suis gepubliceerd in the Lancet (2000), was er weinig informatie over de medische beslissingen op het einde van het leven. We moesten inderdaad steunen op het geweldige werk dat in Nederland is uitgevoerd. De ervaring in Nederland heeft ons jaren bespaard. Geen consensus? Wie kan dat eerlijk zeggen? Zelfs de katholieke partijen durven niet meer (officieel) een voorstel indienen om het ontwerp van de wet te beperken De tegenstanders vinden een meer receptief gehoor in het buitenland, bij voorbeeld in Frankrijk. Kardinaal Danneels heeft geprobeerd een aanval te plegen tegen de euthanasiewet na de gekozen dood van Hugo Claus. Hij heeft een heleboel reacties gekregen Een recente televisiereportage op RTBF, Questions à la une, heeft het wel getoond: euthanasie blijft altijd iets moeilijk voor de arts en soms voor de nabestaanden. Maar ook iets zeer mooi en makkelijker om te aanvaarden dan een gestolen dood. Ik ben er zeker van: er rest alleen een blok van onbuigzame mensen die tegen deze wet van vrijheid en verdraagzaamheid blijven. Dat wil niet zeggen dat we niet meer botsen tegen problemen! Ik zal hierop terugkomen. Dezelfde principes België heeft dezelfde definitie van euthanasie gekozen als Nederland: het opzettelijk levensbeëindigend handelen door een ander dan de betrokkene op diens verzoek. Om niet strafbaar te zijn moet de euthanasie door een arts toegepast worden. En die arts moet fundamentele voorwaarden eerbiedigen alsook een procedure naleven. De kern van beide wetgevingen is het vrijwillige en weloverwogen verzoek van de patiënt. Een patiënt met ondraaglijk lijden. Fysiek of psychisch lijden zegt de Belgische wet. In Nederland én in België is de wet gelukkig niet beperkt tot terminale patiënten. En we hebben een meldingprocedure voorzien met een specificiteit voor België: de bescherming van de anonimiteit voor de artsen. De Belgische wet bestaat uit meer woorden dan de Nederlandse: meer adjectieven en bijwoorden. Maar de meldingprocedure is vollediger in Nederland. Op het einde komen wij aan dezelfde eisen en soms botsen wij tegen dezelfde knelpunten. In Nederland hebben wij SCEN-artsen die als consulenten mogen tussenkomen. Dat was een initiatief van de KNMG. In België spreken wij 14 RWS JUNI 2009

15 Het Benelux-model over LEIF-artsen. Life End Information Forum met steun van RWS en ADMD. Goede en slechte punten Nederland en België en morgen Luxemburg blijven uitzonderingen in de wereld. Hulp bij zelfdoding is toegelaten in Zwitserland alsook in 2 staten in het land van Obama. Het is inderdaad een luxe die we hebben om kritieken en teleurstellingen uit te drukken en om tegen tekortkomingen en hypocrisie te vechten: we kunnen dat openlijk doen. Kijk naar andere landen. Ik zal een voorbeeld geven: op 26 februari in Georgia, USA werd Ted Goodwin, onze huidige ondervoorzitter van de Wereld Federatie gearresteerd. Hij sliep twee nachten in de gevangenis en werd vrij gelaten nadat hij een waarborg van dollar betaald had. Zijn misdaad: lid zijn van Final Exit Network, een vereniging in de USA die luistert en raad geeft aan mensen human beings die lijden. Hij dacht een afspraak te hebben met een man die aan kanker leed. In feite was die man een agent van de FBI. Op de eerste april moet Ted voor de rechtbank verschijnen. Hij is klaar om niet schuldig te pleiten. We zullen zeker en vast nog van deze zaak horen in de toekomst. Dat kan misschien een kans zijn om een debat te krijgen over gans het land. Maar laat ons onze problemen niet vergeten. Tot nu toe hebben wij geen wettelijke oplossing in België voor minderjarigen. En voor de psychiatrische ziekten zijn de artsen terughoudend, niet alleen in België maar ook in Nederland. De Alzheimer-patiënten moeten niet te lang aarzelen. Soms hoor ik dat het te vroeg is om euthanasie te kiezen voor een Alzheimer patiënt. En plotseling wordt het te laat: hij mag niet meer beslissen. Tussen dat te vroeg en te laat is de tijdspanne beperkt en onzeker. In België is de wilsverklaring alleen geldig als de patiënt niet meer bij bewustzijn is en dat deze toestand onomkeerbaar is volgens de stand van de wetenschap. Dat betekent iets anders dan onomkeerbare coma want té restrictief. We hebben een hekel aan een palliatieve filter en we weigerden om enige melding erover in de wet in te voeren. Maar we weten dat in sommige ziekenhuizen de patiënten langs de palliatieve zorg moeten. Ze hebben geen keuze. We weten ook dat terminale sedatie voorgesteld is, een eufemisme voor opdringen in plaats van euthanasie. Beste, Léon, beste vrienden, we hebben een fantastische vooruitgang bekomen op het gebied van vrijheid en zelfbeschikkingsrecht. Maar de strijd is niet voorbij en de weg is nog lang voor ons. Lang leven aan RWS! Jacqueline Herremans, voorzitter ADMD-B De blessuretijd van het leven Een 93-jarige dame smeekt om te mogen sterven maar omdat ze niet lijdt aan een levensbedreigende ziekte en omdat haar toestand niet beantwoordt aan de in de euthanasiewet voorziene definitie van ondraaglijk lijden komt ze niet in aanmerking voor levensbeëindiging. Het gaat in dit geval niet om vereenzaming of gebrek aan liefdevolle aandacht zij wordt door haar familieleden omringd en behoorlijk verzorgd maar om een mens die haar leven beschouwt als zijnde voltooid. Haar geval doet denken aan aartsvader Abraham van wie de bijbel zegt: Hij was der dagen zat. Simpel vertaald: voor Abraham was het genoeg geweest. Deze zinsnede wordt in het heilige boek vermeld zonder enige afkeuring, waarom is die afkeuring er sedertdien dan wel gekomen? Het heeft mijns inziens te maken met een eenzijdige kijk op leven en dood. Van een stervende wordt in de volkstaal vaak gezegd: hij/zij vecht nog steeds. Het zich vastklampen aan het leven wat meestal niets meer is dan een instinctieve reflex wordt gezien als een moedige daad. Waaruit volgt dat de omgekeerde keuze wordt ingeschat als een bewijs van karakterloosheid zoniet lafheid. En de kijk op de dood is uitsluitend negatief. Men kan blijkbaar niet aanvaarden dat de dood voor heel wat mensen neerkomt op een genade, een verlossing of een voltooiing. Wat in de huidige euthanasiewet ontbreekt is dus het recht om te mogen zeggen: het is voor mij genoeg geweest, het hoeft niet meer zeker niet wanneer de blessuretijd van mijn leven gepaard gaat met vernederende blessures. Mensen die hun leven als voltooid ervaren, hebben dikwijls geen zin om anderen, met name dokters, met hun wens om te sterven te belasten, ze willen in al hun luciditeit hun beslissing zelf uitvoeren. Daarom zullen we de mogelijkheid onder ogen moeten zien om deze mensen zelf een middel ter hand te stellen om waardig van het leven afscheid te nemen. Deze mogelijkheid was ooit een vanzelfsprekendheid in de klassieke oudheid, er is geen reden om ze vandaag uit te sluiten omdat de dood in ons tijdperk dat de eeuwige jeugd cultiveert een taboe zou geworden zijn. De dood als zelfstandig uitgevoerde voltooiing van het leven lijkt me zelfs een benijdenswaardig slotakkoord bij de symfonie van ons leven. Heel wat verkieslijker dan een coda van zinloze aftakeling en vernedering. Tenslotte wil ik ingaan op het idiote vragenspelletje van Canvas dat onlangs aan de meespelende VRT-kijkers vroeg of levensmoeheid een criterium mag zijn om euthanasie toe te staan. De term levensmoeheid is wel zeer ongelukkig gekozen. In het dagelijkse taalgebruik bedoelt men daarmee een zware depressie, een verlies van levenslust bij mensen die gezien hun leeftijd zouden moeten bruisen van vitaliteit. Levensmoeheid is in die context een ziekte. Bij hoogbejaarden is het verlangen naar de dood te vergelijken met de natuurlijke moeheid die we s avonds voelen: inslapen heeft niet voor niets twee betekenissen, het verwijst naar een tijdelijke slaap en naar een eeuwige. De ervaring van levensvoltooiing is echter geen depressie, maar een verlangen naar afronding: de ultieme rijpheid waartoe een mens in staat is. Staf De Wilde JUNI 2009 RWS 15

16 Pers: binnen- en buitenland Waves News of West Australian Voluntary Euthanasia Society Inc. De zaak Debbie Purdy wordt op dit zuiders halfrond ook gecommentarieerd (zie RWS 116 maart 2009 blz 11). De wettelijke prioriteiten van de West-Australische regering worden eveneens aangekaart waar de politici een referendum hebben gehouden over het mogelijk toepasselijk maken van een plaatselijk winter- en zomeruur! Een belangrijk topic zoals het uitblijven van een euthanasiewet komt niet eens ter sprake! Dying With Dignity Update provincie Victoria in Australië De plaatselijke Groenen hebben twee wetsvoorstellen ingediend met betrekking tot P.A.D. Physician Assisted Dying (zie vorig RWS nummer) en de wetgeving wordt één van de volgende maanden in het Lager Huis van Zuid-Australië gestemd. In de staat Washington (USA) wordt door de groepering Medisch Center van het Heilig Hart en Ziekenhuis van de Heilige Familie, leider voor de belangrijkste ziekenhuizen, bejaardeninstellingen en centra waar aan hulpverlening wordt gedaan, aan artsen een totaal verbod opgelegd om patiënten in levenseinde enige hulp te verstrekken als vervroegd sterven het einddoel is. Dignity in dying News Groot-Brittannië Engeland is in volle verwachting van een nieuwe wetgeving, er zal gelobbyd worden. De nadruk wordt gelegd op de huidige problematiek tijdens elke parlementaire gelegenheid ervoor te zorgen dat de politici beter de visies van het volk vertegenwoordigen. Pas na tien jaren stilzwijgen werd op 11 november 2008 gedurende 90 minuten een debat gevoerd in het House of Commons onder leiding van de liberale democraat Evan Harris met als thema het begeleid sterven van terminale patiënten. Negenhonderd mensen riskeren per jaar strafrechtelijk te worden vervolgd wegens hulp aan zelfdoding. Nieuws uit de Verenigde Staten Montana wordt de derde staat die het begeleid sterven aanvaardt voor terminale patiënten die meerderjarig en volledig mentaal gezond zijn, op voorwaarde dat hun wil tot euthanasie bij gerechtelijke beslissing bevestigd werd. Spijtig genoeg blijkt in die staat protest te zijn daar hoven in hoger beroep aangesproken werden om de gerechtelijke beslissing in eerste aanleg teniet te doen. Het geval van groothertog Henri van Luxemburg wordt besproken met de melding dat het parlement de bevoegdheden van de groothertog heeft beperkt zodat deze laatste slechts wetten mag uitvaardigen en niet meer bekrachtigen. Zeer het vermelden waard: een boek, getiteld Is there a Christian case for assisted dying: voluntary euthanasia reassessed? (Bestaat er een christelijke zaak met betrekking tot het begeleid sterven: een revaluatie van vrijwillige euthanasie?) uitgegeven bij SPC (ISBN ) en geschreven door de eerwaarde professor theologie Paul Badham, priester van de Anglicaanse Kerk, die het debat over euthanasie aanraakt en trouwens voorstander ervan wordt. Hij benadrukt het feit dat noch in Groot- Brittannië, noch in Oregon USA, noch in Nederland de gevreesde misstappen en verhaaltjes desbetreffende bestaan. Hij bevestigt dat een groot gedeelte van de Engelse kerkgangers de begeleide zelfdoding, dan wel de euthanasie, aanvaarden en goedkeuren voor patiënten in terminale fase. De schrijver bevestigt dat vermeld boek een contributie is in het inter-christelijk debat over euthanasie. Gewoonlijk is de christelijke directie openlijk contra doch gewone kerkgangers zeggen dat zij elke wetgeving aanvaarden die het mogelijk zou maken hulp te verlenen onder de vorm van euthanasie aan personen die ondraaglijke pijnen in het stadium van een terminale ziekte en op hun levenseinde kennen. Het boek verkent de theologische resultaten achter dit debat en onderzoekt de voornaamste morele argumenten gebruikt door christelijken in de twee ethische en invloedrijke tradities. World Federation of Right to Die Societies De Raad van Bestuur van vermeld vennootschap is ten zeerste bezorgd over het feit dat de ondervoorzitter Ted Goodwin van de plaatselijke zetel in de staat Georgia (USA) onlangs werd aangehouden op verdenking van moord nadat hij was tussengekomen in een euthanasieaanvraag in vernoemde staat. België Le Soir (artikel van William Bourton) Teveel laten lijden is pathologisch geworden. De komst van de wetenschap betekende het einde van de bevoorrechte omgang met God tot wie men zich op het einde van zijn leven wendde met behulp van de priester. Maar welke waren hiervan de gevolgen? Als voordracht met titel De manier van sterven en de staat van krankzinnigheid in de 19e eeuw heeft prof. Elisabeth Roudinesco, in 1944 geboren en thans doctor in moderne talen en psychologie aan de Université Paris VII, aan de hand van een analyse van drie literaire teksten, zijnde de dood van de grootmoeder in A la recherche du temps perdu van Proust, de dood van Emma Bovary in gelijknamig werk van Gustave Flaubert en tenslotte deze van kardinaal Mazarin in Le vicomte de Bragelone van Alexandre Dumas, aangetoond hoe een nieuwe kijk zich langzaam heeft gevormd met betrekking tot de dood. Tussen de 18de en 19de eeuw is de stervende uit handen gegaan van de priester om in dezvan de geneesheer te vallen. Hoe is deze omwenteling gebeurd? Alles begint in feite met de Eeuw der Verlichting in Frankrijk in 1789 waar het beroep van dokter geschapen wordt. Deze beweging heeft een snelle vlucht gekend begin 19de eeuw bij de geboorte van de ware medische wetenschap, meer bepaald nadat dokter Bichat auteur van het naslagwerk Traité d anatomie générale appliquée à la physiologie et à la médecine in RWS JUNI 2009

17 Pers: binnen- en buitenland Gedicht uitgegeven had. Men begrijpt dan het wat, hoe en waarom van het menselijk lichaam. Het is de staat die zich ledig houdt met de uitreiking van de dokterdiploma s; gedaan met de kwakzalvers, de gezondheidsofficieren en de baardscheerders. Bijgevolg begint het leven eigendom te worden van de mens: men geneest, men onttrekt de krankzinnigen aan elke vorm van een demonische macht, men bouwt grote kerkhoven om gezondheidsredenen. Maar niet alleen dat! Doden worden uit kerken verwijderd waar ze vroeger trouwens werden begraven. Symbolisch gezien worden zieken ook aan de familie onttrokken en zal men in de 20ste eeuw in een ziekenhuis sterven. De vertegenwoordiger van God de priester staat dus zijn plaats af aan de geneesheer; in zekere zin wordt deze beweging humaner. Toch hoort men veeleer zeggen dat de dood niet humaner wordt. Zit daar geen tegenstelling in? Wat men de laatste 30 jaar dehumanisering van de dood noemt, is het feit dat men in een hospitaal sterft, in afwezigheid van familie, middenin medisch apparatuur. Men tracht actueel deze procedure te veranderen in andere zin, het idee indachtig dat de betrokkene zijn gekozen voorwaarden van sterven bepaalt en hierover is de Belgische wet zeer duidelijk. Ten aanzien van uw vraag, kan gesteld worden dat er een uit bezitstelling bestaat van de medische wereld betreffende de dood maar die dan toch door de medische wetenschap niet ontkend wordt, die in tegendeel nu daarbij hoort. Men is daarover baas geworden en het is het individu dat daarover beslist. Sommigen drijven die logica van weder inbezitstelling van zijn leven zeer ver, door bijvoorbeeld welbepaalde medische handelingen te weigeren die eigenlijk de meest evidente zijn ter wereld, zoals bij geboorte en dood. Medische akten zijn natuurlijk volstrekt noodzakelijk. Bij bevalling is het sterftecijfer van kinderen tot praktisch nul herleid en daarop hoeft men niet terug te komen. Andere medische akten zijn totaal nutteloos. Kijk maar naar de wereld van het psychische: het medisch antwoord blijft aan al zulke problemen schuldig. Integendeel: men komt nog in een slechtere toestand terecht. Een krankzinnige onttrekken aan zijn lijden was destijds vooruitstrevend, maar nu past men via het medische voor emoties en gedragspsychologie tot in het onbegrijpelijke toe. Er moet een merkbaar onderscheid bestaan tussen organische en psychische geneeskunde. Wat de dood betreft, haar de-medicalisatie is noodzakelijk wanneer er geen genezing meer mogelijk is. Geneeskunde kan slechts genezing, het betere, vooruitgang tot doel hebben. Alles daarbuiten hoort de patiënt toe. Om terug te komen op die overgang van priester naar geneesheer: welke zijn de gevolgen in psychologische termen? De komst van de wetenschap heeft een einddoel tot gevolg gehad waarbij de bevoorrechte betrekking met God tot wie men zich destijds wendde via de priester, afgeschaft werd. Zelfs wanneer God alom tegenwoordig was, ben ik er vast van overtuigd dat er toch panische angsten bestonden ten aanzien van de dood. Het hiernamaals werd weliswaar bedacht, in omvangrijkere godsdiensten, om die angsten te verdoezelen. Maar het is niet omdat men overtuigd is dat er een hiernamaals bestaat, dat men niet bang is. Beter gezegd: wat destijds niet pathologisch bevonden werd, is actueel wel het geval. Kijk als voorbeeld naar wat het Vaticaan gedaan heeft: een negenjarige Braziliaanse jonge moeder geëxcommuniceerd die abortus onderging na verkracht te zijn geweest door haar schoonvader. Deze excommunicatie is afschuwelijk, trouwens als dusdanig ook aanzien door katholieken. Men heeft een einde gesteld aan een embryo om het leven te redden van dat jonge meisje, en tegenwoordig lijkt deze handeling zeer normaal. Hoewel dit voorbeeld niet kadert in ons gesprek, toont dit wel aan dat voortaan de verouderde gedachte, dat leven en dood uitsluitend een zaak is van God, nu werkelijk pathologisch aan het worden is. In het bijzonder het levenseinde: te veel laten lijden, niet toelaten om zijn levenseinde zelf te beslissen wanneer iemand in een zulke staat van ondraaglijk leven zit, dat het geen leven meer is, wordt pathologisch. Amelie door Staf De Wilde moet je dan smeken als je heen wil gaan alsof dit leven een tuchthuis is met zeven grendels op de deur en de zeef van tralies voor de vensters wie maakt de deemoed woedend: predikheren praten over openbaring, de boodschap van een geest in de buik van een berg, een vleugeldrager in een meisjeskamer stond daar van een god te gebaren jij bent vastbesloten om los te laten, alleen jij kent het saldo van schade en baten: geen heiliger schrift dan de eigen wil, geen openbaring kan ons beter verklaren wie afscheid neemt hoeft zich niet los te scheuren, men zigzagt zachtjes op de zwaartekracht, je ziet het blijmoedig rood en goud van bladeren wie heen wil gaan zal dichter naderen, nader tot vrede en licht, omgeven door handen die reiken tot over de rand: je bent met ons, even alleen als met allen verwant neem geen vrede met een smekend gebaar: geen schoner daad noch hogere tucht als rustig ademen, wat predikheren noemen jouw ziel en zaligheid voegt zich nu samen zoals rimpelend water dat luistert naar een avondzucht JUNI 2009

18 Lezersbrief Doodsangst of stoïcisme Een alarmerend bericht, zowel in het VRTjournaal als op de RTBF waar de VRT-reportage werd overgenomen: tijdens de voorbije strenge winter zijn ongeveer 2000 meer bejaarden, vooral 85-plussers, gestorven als het jaar voordien. We zagen de viering van de 110de verjaardag van een vinnig (?) vrouwtje dat volgens nieuwsanker Martine Tanghe nog in prima gezondheid verkeert al is ze intussen doof en blind. Anders gezegd: het enige contact met de buitenwereld is de aanraking. Hopelijk voor haar wordt dit mensje vaak aangeraakt. Wat mij echter bezig houdt is deze vraag: vanwaar deze eenzijdige obsessie met de levensduur. Het leven is een ervaring die we grafisch kunnen voorstellen als een golfbeweging met een lengte, een amplitude en een frequentie. De lengte van de golf staat voor de duur van de ervaring, de amplitude en de frequentie duiden de intensiteit aan of de kwaliteit. Wie enkel naar de duur kijkt die zal uiteindelijk vrede nemen met een oscillogram waarop nog nauwelijks enige fluctuatie is waar te nemen. Het extreem is dan de vlakke streep van de hersendood. De obsessie met de duur heeft naar mijn inzicht twee verklaringen: hybris en primaire of instinctieve doodsangst. De hybris van de mens heeft hem van bij de aanvang der beschaving doen streven naar de godgelijke status van onsterfelijkheid. De mens werd uit het bijbelse paradijs verdreven omdat hij van twee vruchten heeft gegeten, niet enkel van die ene appel: er was niet enkel de boom met kennis van goed en kwaad maar ook die van het eeuwige leven. De dichters van het boek Genesis bezaten in mijn ogen een geniale mensenkennis: zij doorzagen de oorsprong van het psychische lijden. Sedert De gebroeders Karamazov van Dostojefski meer bepaald de toespraak van de oude Groot-Inquisiteur tot de op aarde weergekeerde Jezus weten we immers dat de mens heel ambivalent staat tegenover ethische vrijheid: hij verlangt ernaar, maar de meeste mensen kunnen de druk van de vrije keuze niet aan. En ten tweede lijden de meeste mensen aan het vooruitzicht van hun vergankelijkheid. De primaire doodsangst is me, eerlijk gezegd, niet vreemd en men kan beweren dat deze angstreflex inspirerend kan werken: heel wat kunst en andere vormen van creativiteit zijn in eerste instantie bedoeld om een spoor na te laten, ze zijn een protestmanifestatie tegen de almacht van de dood. Maar de filosofische troost is te zoeken bij stoïcijnse leermeesters zoals Michel de Montaigne die heel nuchter opmerkte: Als ik er ben is de dood er niet en als de dood er zal zijn, ben ik er niet meer. Daarnaast is er het simpele adagio van Cesare Pavese: Deemoed is ervoor nodig. Deemoed is het tegendeel van hybris: alleen de nederige kan in vrede sterven. De opstandige lijdt aan zijn trots. Voorlopig is het sciencefiction, maar het lijkt me niet onwaarschijnlijk dat de wetenschap in een afzienbare toekomst erin zal slagen om de levensduur te verlengen tot leeftijden die tot op vandaag nooit zijn gehaald. En de strijd tegen de verouderingsprocessen kan ervoor zor- gen dat deze verlengde levens meer kwaliteit zullen bezitten als de huidige oude dag. Als ik er ben is de dood er niet en als de dood er zal zijn, ben ik er niet meer Is dit echter wenselijk, moeten we in deze ambitie investeren? Behoort het niet tot de dingen der natuur dat alle organismen worden vervangen door nieuwe en, overigens, hoe zou men deze verzuchting kunnen verzoenen met de kinderwens: moet de oudste generatie niet grootmoedig ruimte vrijmaken voor de jongste? Hoe zouden wij ouden ons heimwee naar de jeugd kunnen uitzingen indien iedereen jeugdig blijft: is de herfst niet het mooiste seizoen, het rijkst aan warme kleurtonen? Heimwee is het meest inspirerende gevoel. Freud zegt er twee dingen over: Jede Sehnsucht ist eine Mutterschosssehnsucht (elk heimwee is een terugverlangen naar de moederschoot) en in Jenseits des Lustprinzips stelt hij dat al het organische terug wil naar de rust van het anorganische. Laten we dus ons heimwee koesteren naar onze oertoestand van atomen, in plaats van ons te pijnigen met een ijdele ambitie om ons bestaan als ademend wezen op te rekken tot de elasticiteit ons in het gezicht slaat, dwz tot de verlengde aanwezigheid van de ouderen, de leefbaarheid van deze planeet onmogelijk maakt. Zo bezien is doodgaan een gebaar van hoffelijkheid. Men buigt en zegt: Bedankt voor mijn kansen en nu is het aan het jonge talent. Staf De Wilde 18 RWS JUNI 2009

19 Rouwrituelen De make-up van de dood: ceremonieën voor onze overledenen Indien u, beste lezers, zoals ik geboren bent in de jaren vijftig, herinnert u zich waarschijnlijk nog de golf van verontwaardiging die Duitsland in de jaren zestig overspoelde: de Amerikanen zouden hun overledenen opmaken in Hollywood-stijl vooraleer ze te begraven. Daarmee moest aan de eeuwige jeugd de laatste ironische eer worden bewezen. HKA in DGHS 1/2009 Formaldehyde, het product dat vaak wordt gebruikt door begrafenisondernemingen, vertraagt de ontbinding van het lichaam. Het maakt de weefsels van het lichaam stijf en met de hulp van kleurstoffen ziet een lijk er aantrekkelijker en levensecht uit. De dood krijgt een aantrekkelijk masker, het is de bedoeling troost te bieden om het afscheid van de overledene minder zwaar te maken. Internationale oorlogen leidden ertoe dat soldaten ook vaak op de plaats werden begraven waar zij door de dood werden verrast, in de plaats van in de omgeving van de familie. Wanneer de vervoersmogelijkheden het toelieten de oorlogsslachtoffers naar huis over te brengen, leidde dit tot de ontwikkeling van bewaringsmiddelen en ook tot reconstructieve en zelfs cosmetische chirurgie van de dodelijk verwonden. Het beroep van begrafenisondernemer ontstond en begrafenisondernemingen kwamen tot ontwikkeling. In de Verenigde Staten heeft de formele begrafenisindustrie een jaarlijkse omzet van ten minste 11 miljard dollar, verdere ramingen spreken van 20 miljard dollar, volgens de National Funeral Directors Associations. Aangezien het begrafenisgeld, dat vroeger werd uitbetaald door de wettelijke ziekenkassen in Duitsland, ondertussen werd afgeschaft, kan een begrafenis voor sommige families een enorme financiële opdoffer zijn, zeker omdat de nabestaanden vaak door de aanzienlijke verzorgingskosten nog over weinig spaargeld beschikken JUNI 2009 Als meelevenden werden we steeds meer vervreemd en gedistantieerd van de dood. Geldkwesties en de toenemende vervreemding in de omgang met de dood deden in het laatste decennium nieuwe tendensen ontstaan, harmonische rituelen voor onze overledenen, die de dood aanvaardbaar moesten maken. Ook als we in Europa meestal enkel de vette koppen van de Amerikaanse kranten te zien krijgen, die berichten over enkelingen die hun ruimtebegrafenis op voorhand betalen, geeft het grootste deel van de bevolking de voorkeur aan een eerder groene begrafenis. Daarbij worden dan eenvoudige doodkisten gebruikt uit hout of zelfs uit karton. De as wordt meestal verstrooid in de zee of vanuit een vliegtuig en indien mogelijk wordt de overledene thuis opgebaard in de plaats van in het lijkenhuis. In de editie van juli-augustus 2004 van het Amerikaanse tijdschrift AARP voor 50-plussers werd op de website van het tijdschrift aan de lezers volgende vraag gesteld: Aan welk soort begrafenis zou u de voorkeur geven?. Merkwaardig genoeg wou slechts 8,1 procent een traditionele teraardebestelling op het kerkhof; 18,6 procent wou een crematie terwijl 2,9 procent een exotische begrafenis wou zoals bijvoorbeeld een ruimtebegrafenis. De rest, 70,4 procent, gaf de voorkeur aan een groene begrafenis. Aangezien het overgrote deel van de 35 miljoen leden van AARP behoort tot de generatie van de babyboomers, is dit resultaat misschien niet zo verrassend. De generatie van de jaren zestig hield zich reeds heel actief bezig met het creëren van nieuwe rituelen om een authentieke betekenis te geven aan bijvoorbeeld huwelijksceremonieën of thuisgeboorten. Waarom zou deze generatie genoegen nemen met instellingen die een overledene volpompen met chemicaliën en de prijs voor een doodkist opdrijven tot astronomische hoogten? Het lijkt logisch dat deze mensen nieuwe wegen zoeken om aan hun familieleden de laatste eer te bewijzen. Mijn heel persoonlijke geschiedenis Persoonlijk voelde ik de aandrang dit artikel van me af te schrijven aangezien onze familie een dergelijk ritueel werd ontzegd en misschien helpt het me bij de verwerking. In zijn laatste wilsbeschikking had mijn vader uitdrukkelijk verboden zijn as na zijn zelfdoding in Zwitserland naar de familie in Duitsland te verzenden. Alhoewel een zeer aardige werknemer van de begraafplaats ons had voorgesteld om ons alsnog de as te zenden, vonden wij dat we ons moesten houden aan deze beslissing die zonder ons was genomen. Over de zelfdoding werd reeds jaren gesproken. Op het einde kwam de slag toch hard aan, op een onverwacht tijdstip. Mijn vader had met een hormonenbehandeling vat gekregen op zijn prostaatkanker en zijn bloedwaarden waren normaal. Hij kon incontinent worden. Hij leed aan spieratrofie, waarschijnlijk ten gevolge van een langjarige behandeling tegen cholesterol. Eén knie was RWS 19

20 Rouwrituelen pijnlijk aangetast door artrose en bijgevolg was zijn bewegingsvrijheid in ernstige mate beperkt. Alhoewel er thans in de chirurgie veel vooruitgang kan worden geboekt met minimale ingrepen, weigerde mijn vader, die toen 79 jaar was, een artroscopie aan de knie te ondergaan. Hij zei dat er een einde was gekomen aan zijn vervuld leven en het zelf wou afsluiten. Doordat hij steeds meer vervreemdde van alle familieleden waarmee hij nauwe banden had, van zijn vrouw, zoon en dochter, kon niemand van ons persoonlijk contact met hem blijven houden. Bovendien stuurde hij de dag voor zijn dood lasterlijke brieven over zijn vrouw naar familieleden en buren in de provinciestad waar mijn ouders woonden. Hoe zouden wij onder deze omstandigheden afscheid hebben kunnen nemen met een eervol en betekenisvol ritueel nadat hij zijn Zodra we als volwassenen worden geconfronteerd met de dood van een van de ouders, beginnen we te denken aan onze eigen dood. Als onze ouders overleden zijn, worden we er ons van bewust dat onze generatie de volgende zal zijn. Door het rouwen om het verlies van een van onze ouders, komen gevoelens naar boven die worden bepaald door de relatie die we met de overledene hadden. Als we een nauwe band hadden met de overledene, missen we zijn raad als we belangrijke beslissingen moeten nemen of we missen hem gewoon in ons leven. Als we een moeilijke relatie hadden met onze ouders, krijgen we nooit meer de kans die relatie te herstellen. De negatieve impact op het milieu door conventionele begrafenisrituelen zoals het balsemen en crematie Aangezien ik in München ben geboren en nu al meer dan 25 jaar in Californië leef, zal ik ook vanuit dit perspectief de situatie beschrijven, Crematie en asverstrooiing winnen de laatste decennia aan populariteit jaarlijks wordt gebruikt voor het balsemen van ongeveer 1,5 miljoen Amerikanen die worden begraven op een kerkhof. Conventioneel materiaal bevat verschillende soorten chemische stoffen zoals methanol, ethanol en formaldehyde, stoffen die vermoedelijk longkanker veroorzaken bij werknemers in mortuaria. De Europese Unie heeft een volledig verbod opgelegd op het gebruik van formaldehyde. Voor crematies heeft men grotere hoeveelheden energie nodig zoals hout, gas en elektriciteit. In een tijd waarin we steeds meer bewust worden van de negatieve gevolgen van het energieverbruik, wegen deze factoren zwaar op ons. Aangezien crematies en het verstrooien van de as in de laatste decennia steeds meer aan populariteit winnen, doen zich onvoorziene problemen voor. Om de as in Amerikaanse nationale parken te mogen verstrooien, heeft men een speciale vergunning nodig. Op plaatsen die bijzonder geliefd zijn bij de bevolking, proberen de boswachters de bevolking duidelijk te maken dat een teveel aan as door het kaliumgehalte schadelijk kan zijn voor de planten. nagedachtenis zelf had onteerd en bovendien de mensen, die met hem vrede wilden sluiten, had geschoffeerd? Waarschijnlijk vraagt u zich nu af waarom ik, ondanks alles, toch graag een ritueel zou hebben gehad. Ik zou graag mijn genegenheid en respect hebben getoond voor een man die mij dit tijdens zijn leven nooit zou hebben toegestaan. Een jaar voor zijn zelfgekozen dood had mijn vader me gevraagd voor hem te zorgen als hij terminaal ziek zou worden en zich niet meer zou kunnen bewegen. Ondanks het feit dat ik na meer dan twintig jaar van hem was vervreemd, besloot ik toch hem dit te beloven omdat het mijn diepste wens was er voor hem te zijn. Bestond mijn diepste motivatie er misschien in hem iets te geven dat ik van hem nooit heb gekregen? Gestalte geven aan iets wat niet te vatten is en dat ik als een groot gemis ervaar? overeenkomstig de Amerikaanse rechtstoestand. Alleen al in de Verenigde Staten zullen in de komende twintig jaar zowat 80 miljoen babyboomers met de dood worden geconfronteerd. Dit betekent een enorme belasting voor het ecosysteem. Volgens een raming worden de volgende hoeveelheden materiaal gebruikt bij begrafenissen: 3 miljoen liter vloeistoffen voor het balsemen ton staal en ton koper en brons voor doodkisten ton cement kilometer hout. Op grond van de meeste door de staat afgekondigde wetten, zou elke firma moeilijkheden ondervinden om een vergunning te verkrijgen voor het in de grond stoppen van drie miljoen liter giftige vloeistof. Deze hoeveelheid stemt overeen met de balsemvloeistof die Alternatieven Eén van de laatste nieuwe methodes ie een creatief procédé dat de naam Promession draagt, ontwikkeld door de Zweedse wetenschapper en vroegere organische tuinier Susanne Wiigh- Mäsak. Deze methode wordt thans aangeboden door de firma Promessa Organic AB. Dit procédé bestaat erin het lichaam onmiddellijk na het intreden van de dood, op zeer lage temperaturen, te vriesdrogen. Het bevroren lichaam wordt vervolgens op hoge frequentie gevibreerd waardoor het verpulverd wordt. Het vocht, 70 procent van het lichaam, verdampt en alle soorten resterend metaal worden eruit gefilterd. Dit is heel belangrijk omdat er talrijke prothesen bestaan die niet kunnen worden verwijderd vóór een crematie. Uiteindelijk blijft er een droge, voedingsrijke substantie over die zeer geschikt is om in de bodem te worden opgenomen. In vergelijking met een gewone begraving heeft deze procedure enkele nadelen. Tijdens 20 RWS JUNI 2009

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg Laarbeeklaan 101 1090 Brussel Oncologisch Handboek Euthanasie V1.2008 EUTHANASIE: TOELICHTING EN PRAKTISCHE RICHTLIJNEN 1 Inleiding In 2002 werden drie wetten met betrekking tot de zorg voor patiënten

Nadere informatie

VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE

VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE Alle wetteksten en/of documenten, beschreven in dit document zijn te downloaden op www.palliatieve.org > professionele gebruiker > wetgeving en documenten

Nadere informatie

REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE

REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE Formulier bij aangetekend schrijven met ontvangstbewijs te zenden naar de Federale Controle- en Evaluatiecommissie voor de toepassing van de wet betreffende de euthanasie,

Nadere informatie

Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament. Juridische aspecten Herman NYS

Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament. Juridische aspecten Herman NYS Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament Juridische aspecten Herman NYS Plan uiteenzetting Het begrippenkader De juridische duiding Het Belgisch recht (Tussentijdse) Besluiten Het begrippenkader Complexe

Nadere informatie

Vaak gestelde vragen

Vaak gestelde vragen Vaak gestelde vragen 1. Wat is een voorafgaande wilsverklaring inzake euthanasie? Het is een schriftelijke wilsverklaring van een persoon die, ingeval hij wilsonbekwaam zou zijn, wenst dat een arts euthanasie

Nadere informatie

JURIDISCHE OMKADERING VAN MAATSCHAPPELIJKE EVOLUTIE NAAR MEER ZELFBESCHIKKING, VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING EN ONDERSTEUNING BIJ WILSONBEKWAAMHEID

JURIDISCHE OMKADERING VAN MAATSCHAPPELIJKE EVOLUTIE NAAR MEER ZELFBESCHIKKING, VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING EN ONDERSTEUNING BIJ WILSONBEKWAAMHEID JURIDISCHE OMKADERING VAN MAATSCHAPPELIJKE EVOLUTIE NAAR MEER ZELFBESCHIKKING, VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING EN ONDERSTEUNING BIJ WILSONBEKWAAMHEID Luc Goutry Ere-Volksvertegenwoordiger HET MAATSCHAPPELIJK

Nadere informatie

EUTHANASIE. Euthanasiewet en wilsverklaring. inhoudjuiste versie+kaft.indd 1 2/04/2009 15:05:09

EUTHANASIE. Euthanasiewet en wilsverklaring. inhoudjuiste versie+kaft.indd 1 2/04/2009 15:05:09 EUTHANASIE Euthanasiewet en wilsverklaring inhoudjuiste versie+kaft.indd 1 2/04/2009 15:05:09 de nieuwe wetgeving Inhoud Voorwoord p. 1 De wet in vraag en antwoord p. 3 Enkele veel gestelde vragen p. 16

Nadere informatie

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB 13 november 2009 Het wettelijk kader van de levenseindebeslissingen Wim Distelmans MD MPH PhD palliatieve geneeskunde VUB zorg rond het levenseinde hele evolutie halve eeuw medische spitstechnologie veel

Nadere informatie

6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie

6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie 6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie 6.1 Palliatieve zorg Palliatieve zorg is de totaalzorg voor mensen met een levensbedreigende aandoening bij wie geen genezende behandeling meer

Nadere informatie

TITEL I INLEIDENDE BEPALINGEN HOOFDSTUK I ALGEMENE BEPALING

TITEL I INLEIDENDE BEPALINGEN HOOFDSTUK I ALGEMENE BEPALING TITEL I INLEIDENDE BEPALINGEN HOOFDSTUK I ALGEMENE BEPALING Art. 1 Deze wet regelt een aangelegenheid als bedoeld in artikel 78 van de Grondwet. HOOFDSTUK II DEFINITIES EN TOEPASSINGSGEBIED Art. 2 Voor

Nadere informatie

S T A T U T E N TITEL I: DE VERENIGING. 1 De feitelijke vereniging draagt de naam Alumni Gentse Filosofen en Moraalwetenschappers (AGFM).

S T A T U T E N TITEL I: DE VERENIGING. 1 De feitelijke vereniging draagt de naam Alumni Gentse Filosofen en Moraalwetenschappers (AGFM). S T A T U T E N TITEL I: DE VERENIGING ARTIKEL 1: naam 1 De feitelijke vereniging draagt de naam Alumni Gentse Filosofen en Moraalwetenschappers (AGFM). ARTIKEL 2: zetel 1 De zetel van de vereniging is

Nadere informatie

Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en mijn levenseinde

Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en mijn levenseinde Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en mijn levenseinde Mijn persoonlijke waarden en opvattingen Naast de uitdrukkelijke wilsverklaringen die volgen, wil ik dat altijd rekening wordt gehouden

Nadere informatie

Art. 1.: De vereniging draagt de naam: Olympia Badmintonclub, vereniging zonder winstoogmerk, afgekort: "Olympia B.C.", v.z.w.

Art. 1.: De vereniging draagt de naam: Olympia Badmintonclub, vereniging zonder winstoogmerk, afgekort: Olympia B.C., v.z.w. Olympia Badmintonclub Vereniging zonder winstoogmerk Oogststraat 1A bus 6B 2600 Berchem Verenigingsnummer : 865787 Ondernemingsnummer : 433509034 Tel. : 03/440.34.19 e-mail : cornelis.vanlaer@skynet.be

Nadere informatie

Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde. i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n

Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde. i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde 2 Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde 3 Inleiding

Nadere informatie

kikkerdirk - Fotolia.fr Federale Controle- en Evaluatie Commissie Euthanasie Informatiebrochure voor de artsen

kikkerdirk - Fotolia.fr Federale Controle- en Evaluatie Commissie Euthanasie Informatiebrochure voor de artsen kikkerdirk - Fotolia.fr Federale Controle- en Evaluatie Commissie Euthanasie (FCEE) Informatiebrochure voor de artsen Inhoudstafel 1. Aangifteverplichting. Minderjarige en meerderjarige patiënt...3 2.

Nadere informatie

EUTHANASIE standpunten & producten Wim Distelmans MD

EUTHANASIE standpunten & producten Wim Distelmans MD Ter Elst 6 november 2007 EUTHANASIE standpunten & producten Wim Distelmans MD MD PhD palliatieve geneeskunde VUB zorg rond het levenseinde palliatieve zorg goed alternatief voor therapeutische hardnekkigheid

Nadere informatie

PROCEDUREREGLEMENT VAN HET VLAAMS DOPINGTRIBUNAAL (Goedgekeurd door de Raad van Bestuur van Vlaams Dopingtribunaal vzw 03.12.09)

PROCEDUREREGLEMENT VAN HET VLAAMS DOPINGTRIBUNAAL (Goedgekeurd door de Raad van Bestuur van Vlaams Dopingtribunaal vzw 03.12.09) Artikel 1. PROCEDUREREGLEMENT VAN HET VLAAMS DOPINGTRIBUNAAL (Goedgekeurd door de Raad van Bestuur van Vlaams Dopingtribunaal vzw 03.12.09) Titel I. De instellingen. Er bestaat een Disciplinaire Commissie

Nadere informatie

Euthanasie Informatiebrochure voor patiënten en hun naasten

Euthanasie Informatiebrochure voor patiënten en hun naasten Euthanasie Informatiebrochure voor patiënten en hun naasten Palliatief Support Team 03 650 50 57 Inleiding Als u vragen heeft over beslissingen rond het levenseinde en meer bepaald over euthanasie, dan

Nadere informatie

VZW SPEELPLEINWERKING SPROET De Bergen 25 2460 Lichtaart Ondernemingsnummer : 460572430

VZW SPEELPLEINWERKING SPROET De Bergen 25 2460 Lichtaart Ondernemingsnummer : 460572430 VZW SPEELPLEINWERKING SPROET De Bergen 25 2460 Lichtaart Ondernemingsnummer : 460572430 Onderwerp : TITEL I. Naam, zetel, doel, duur Artikel 1. De vereniging draagt de naam : Speelpleinwerking Sproet,

Nadere informatie

TITEL II: LEDEN ART. 5

TITEL II: LEDEN ART. 5 STATUTEN VAN DE FEITELIJKE VERENIGING RED MERCATORPARK Inhoud: Titel I : Omschrijving van de vereniging Titel II : Leden Titel III : Bestuur Titel IV : Algemene vergadering Titel V : Problemen binnen de

Nadere informatie

naamloze vennootschap Paepsem Business Park, Boulevard Paepsem 20 B-1070 Brussel, België BTW BE 0876.488.436 (Brussel)

naamloze vennootschap Paepsem Business Park, Boulevard Paepsem 20 B-1070 Brussel, België BTW BE 0876.488.436 (Brussel) naamloze vennootschap Paepsem Business Park, Boulevard Paepsem 20 B-1070 Brussel, België BTW BE 0876.488.436 (Brussel) VOLMACHT gewone en buitengewone algemene vergadering van aandeelhouders die zal worden

Nadere informatie

ALGEMEEN HUISHOUDELIJK REGLEMENT VOOR NORMALISATIECOMMISSIES

ALGEMEEN HUISHOUDELIJK REGLEMENT VOOR NORMALISATIECOMMISSIES ALGEMEEN HUISHOUDELIJK REGLEMENT VOOR NORMALISATIECOMMISSIES Artikel 1 : Geldingskracht 1.1. Dit algemeen huishoudelijk reglement werd goedgekeurd door de Raad van Bestuur van het NBN tijdens zijn vergadering

Nadere informatie

Interne Balans VZW Boekjaar 2014

Interne Balans VZW Boekjaar 2014 VASTE ACTIVA Pagina : 1 20/28 2.449,72 Materiële vaste activa Meubilair en rollend materieel Die volle eigendom zijn van de vereniging 22/27 2.449,72 24 2.449,72 241 2.449,72 24100000 24190000 Meub. en

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

www.leif.be LevensEinde InformatieForvm Opleidingen Vormingsbrochure academiejaar 2011-2012 Leifl ijn 078 15 11 55

www.leif.be LevensEinde InformatieForvm Opleidingen Vormingsbrochure academiejaar 2011-2012 Leifl ijn 078 15 11 55 LevensEinde InformatieForvm Opleidingen Het LEIF project is een open initiatief en bestaat uit mensen en verenigingen die streven naar een waardig levenseinde voor iedereen, waarbij respect voor de wil

Nadere informatie

INFORMATIE BETREFFENDE EUTHANASIE, LEVENSTESTAMENT EN LEVENSEINDE.

INFORMATIE BETREFFENDE EUTHANASIE, LEVENSTESTAMENT EN LEVENSEINDE. INFORMATIE BETREFFENDE EUTHANASIE, LEVENSTESTAMENT EN LEVENSEINDE. Levenseinde. Levenstestament. Euthanasie. Wat als ik dement wordt? Wat als ik in een uitzichtloze toestand van lijden terechtkom? Wat

Nadere informatie

Ruimte voor een waardig alternatief

Ruimte voor een waardig alternatief Respons: Els Van Hoof & Emilie Noë In 2013 heb ik als senator de debatten gevolgd die tot de uitbreiding van de euthanasiewet tot minderjarigen zouden leiden. Die debatten waren voor mij bijzonder zwaar

Nadere informatie

Interne Balans Ope 2013 --> Afs 2013

Interne Balans Ope 2013 --> Afs 2013 VASTE ACTIVA Pagina : 1 20/28 35.169,27 III. Materiële vaste activa (toel. I; B) B. Installaties; machines en uitrusting 22/27 35.169,27 23 1.000,43 230000 230009 INSTALLATIES, MACHINES EN UITRUSTING 2.776,11

Nadere informatie

Wilsverklaring invullen. Juridische informatie. Manu Keirse Hoogleraar Faculteit der Geneeskunde, KULeuven

Wilsverklaring invullen. Juridische informatie. Manu Keirse Hoogleraar Faculteit der Geneeskunde, KULeuven Wilsverklaring invullen Juridische informatie Manu Keirse Hoogleraar Faculteit der Geneeskunde, KULeuven Meer dan levenseinde Mijn gezondheidszorg Levenseinde Regelingen nadien zoals: afstaan organen,

Nadere informatie

GECOÖRDINEERDE STATUTEN

GECOÖRDINEERDE STATUTEN GECOÖRDINEERDE STATUTEN Statuten van de vzw Interdiocesane Dienst voor het Katholiek Godsdienstonderwijs zoals gewijzigd door de algemene vergadering op 11 september 2003. N. 4999 [S-C 46030] Interdiocesane

Nadere informatie

Omzendbrief ter informatie van de gemeentebesturen - burgemeesters - diensten bevolking - lokale beheerders. Mevrouw, Mijnheer,

Omzendbrief ter informatie van de gemeentebesturen - burgemeesters - diensten bevolking - lokale beheerders. Mevrouw, Mijnheer, Directoraat-generaal Organisatie Gezondheidszorgvoorzieningen Cel "Organen, Embryo's en Bio-ethiek" UW BRIEF VAN UW REF. ONZE REF. EGO/036 DATUM 07/06/2010 BIJLAGE(N) 2 Omzendbrief ter informatie van de

Nadere informatie

Wilsverklaring. Belangrijke documenten

Wilsverklaring. Belangrijke documenten Wilsverklaring Belangrijke documenten Bijlage 1: Voorbeeld wilsverklaring Behandelverbod Lees voordat u deze verklaring invult de toelichting bij het behandelverbod. Naam : Geboortedatum : Geboorteplaats:

Nadere informatie

STATUTEN VAN HET BELGISCH ARBITRAGEHOF VOOR DE SPORT (BAS)

STATUTEN VAN HET BELGISCH ARBITRAGEHOF VOOR DE SPORT (BAS) STATUTEN VAN HET BELGISCH ARBITRAGEHOF VOOR DE SPORT (BAS) I. Rechtsvorm, benaming, maatschappelijke zetel, duur, doel artikel 1: rechtsvorm - benaming De vereniging is opgericht als een vereniging zonder

Nadere informatie

STATUTEN VZW LET US CHANGE ETHIOPIË ADRES: MINNEVELD 13, 3000 L EUVEN ONDERNEMINGSNUMMER: 0836.951.434 GERECHTERLIJK ARRONDISSEMENT: LEUVEN

STATUTEN VZW LET US CHANGE ETHIOPIË ADRES: MINNEVELD 13, 3000 L EUVEN ONDERNEMINGSNUMMER: 0836.951.434 GERECHTERLIJK ARRONDISSEMENT: LEUVEN STATUTEN VZW LET US CHANGE ETHIOPIË VZW LET US CHANGE ETHIOPIË ADRES: MINNEVELD 13, 3000 L EUVEN ONDERNEMINGSNUMMER: 0836.951.434 GERECHTERLIJK ARRONDISSEMENT: LEUVEN I. NAAM // ADRES // DOEL // DUUR Statuten

Nadere informatie

RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING

RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING RWS RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING België - Belgique PB Antwerpen X 8/1098 erkenningsnummer P708387 RWS - Constitutiestraat 33-2060 Antwerpen 4/2009 - Driemaandelijks tijdschrift -

Nadere informatie

VACATURES pagina 9 en 13 RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING. RWS - Constitutiestraat 33-2060 Antwerpen Jaargang 28 - nr 126-2,50

VACATURES pagina 9 en 13 RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING. RWS - Constitutiestraat 33-2060 Antwerpen Jaargang 28 - nr 126-2,50 RWS RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING België - Belgique PB Antwerpen X 8/1098 Verschijnt driemaandelijks sept-okt-nov 2011 P708387 VACATURES pagina 9 en 13 RWS - Constitutiestraat 33-2060

Nadere informatie

RWS RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING. RWS - Constitutiestraat 33-2060 Antwerpen Jaargang 29 - nr 128-2,50

RWS RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING. RWS - Constitutiestraat 33-2060 Antwerpen Jaargang 29 - nr 128-2,50 RWS RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING België - Belgique PB Antwerpen X 8/1098 Verschijnt driemaandelijks maart-april-mei 2012 P708387 RWS - Constitutiestraat 33-2060 Antwerpen Jaargang

Nadere informatie

BELGIAN FINANCE CLUB - STATUTEN

BELGIAN FINANCE CLUB - STATUTEN BELGIAN FINANCE CLUB - STATUTEN Ondergetekenden Marc Lambrechts Comequi Integrale Raymond James Fédérale Past President BIRA Banque Transatlantique P&V Gdf-Suez L'Echo AB Inbev CMI (France) Dexiam Zijn

Nadere informatie

Euthanasie: de wet en de praktijk

Euthanasie: de wet en de praktijk Euthanasie: de wet en de praktijk Informatiefolder voor patiënten en familieleden 90.007N-140401 Jan Yperman Ziekenhuis Briekestraat 12 8900 Ieper www.yperman.net Inleiding U leest deze infobrochure niet

Nadere informatie

Universitair Ziekenhuis Gent Jaarrekening 2014

Universitair Ziekenhuis Gent Jaarrekening 2014 Universitair Ziekenhuis Gent Jaarrekening 2014 Bijlage bij het koninklijk besluit betreffende de jaarrekeningen van de ziekenhuizen Codering Afdeling 1. 2014 2013 BALANS VOOR VERWERKING ACTIVA VASTE ACTIVA

Nadere informatie

Bridgeboetiek vzw. Balans en Jaarrekening. Seizoen 2009-2010

Bridgeboetiek vzw. Balans en Jaarrekening. Seizoen 2009-2010 Bridgeboetiek vzw Balans en Jaarrekening Seizoen 2009-2010 1 juli 2009 tot 30 juni 2010 Actief passief resultatenbalans Pagina 1/5 Datum lijst 14/10/2010 BRUTO Afschrijvingen en waardeverm. NETTO ACTIEF

Nadere informatie

DE PROCEDURE IN TUCHTZAKEN VAN DE ORDE DER GENEESHEREN

DE PROCEDURE IN TUCHTZAKEN VAN DE ORDE DER GENEESHEREN DE PROCEDURE IN TUCHTZAKEN VAN DE ORDE DER GENEESHEREN Inleiding. Nico Biesmans, Magistraat-assessor Provinciale Raad van Antwerpen Bij de oprichting van de Orde der Geneesheren heeft de wetgever het toezicht

Nadere informatie

Fonds voor de medische ongevallen

Fonds voor de medische ongevallen Fonds voor de medische ongevallen 1 Fonds voor de medische ongevallen Opdrachten Toepassingsgebied Vergoedingsvoorwaarden Raad van bestuur 2 Fonds voor de medische ongevallen Opdrachten 3 Opdrachten van

Nadere informatie

Nu denken aan dan Wegwijs in het web van wilsverklaringen rondom het levenseinde

Nu denken aan dan Wegwijs in het web van wilsverklaringen rondom het levenseinde Nu denken aan dan Wegwijs in het web van wilsverklaringen rondom het levenseinde Bekkevoort, 24 april 2015 Paul Schotsmans (i.s.m. Herman Nys, medisch recht KU Leuven) Wilsverklaring? Een wilsverklaring

Nadere informatie

1. BALANS NA WINSTVERDELING. Codes 20/28 22/27 22 23 24 25 26 27 29/58 40/41 50/53 54/58

1. BALANS NA WINSTVERDELING. Codes 20/28 22/27 22 23 24 25 26 27 29/58 40/41 50/53 54/58 VKT2. 1. BALANS NA WINSTVERDELING ACTIVA VASTE ACTIVA 20/28 3.591,29 I. Oprichtingskosten... 20 3.591,29 II. Immateriële vaste activa (toel. I,A)... 21 III. IV. Materiële vaste activa (toel. I,B)... A.

Nadere informatie

RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING

RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING RWS RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING België - Belgique PB Antwerpen X 8/1098 Verschijnt driemaandelijks juni-juli-augustus 2011 P708387 INTERVIEW PETRA DE JONG DIRECTEUR NVVE RWS - Constitutiestraat

Nadere informatie

Interne jaarrekening - Beknopt verslag (Vennootschap)

Interne jaarrekening - Beknopt verslag (Vennootschap) vrijdag 3 april 2015 09:20 Bedrijf: 1 - VIA VENETO VZW Pagina 1 van 6 BALANS NA WINSTVERDELING ACTIVA VASTE ACTIVA 20/28 1.081,00 1.067,87 Oprichtingskosten 20 Immateriële vaste activa (toelichting 5.1.1)

Nadere informatie

Ethische en juridische aspecten bij sterilisatie

Ethische en juridische aspecten bij sterilisatie Ethische en juridische aspecten bij sterilisatie Mechelen 4 oktober 2012 Jan Vande Moortel Advocaat en lector www.advamo.com Ethische aspecten Verhouding recht en ethiek Is recht een belemmering bij zorgethiek?

Nadere informatie

FLORILEGIUM. Vereniging zonder Winstoogmerk. Adres: Sneppenstraat Leuven Gerechtelijke arrondissement Leuven. ondernemingsnr: BE

FLORILEGIUM. Vereniging zonder Winstoogmerk. Adres: Sneppenstraat Leuven Gerechtelijke arrondissement Leuven. ondernemingsnr: BE FLORILEGIUM Vereniging zonder Winstoogmerk Adres: Sneppenstraat 63 3010 Leuven Gerechtelijke arrondissement Leuven ondernemingsnr: BE 0454 097 580 Betreft: Gecoördineerde statuten V.Z.W. FLORILEGIUM KESSEL-LO

Nadere informatie

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer;

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer; 1/6 Advies nr 59/2013 van 27 november 2013 Betreft: Advies betreffende het ontwerp van koninklijk besluit tot wijziging van het koninklijk besluit van 27 april 2007 tot regeling van de wijze waarop de

Nadere informatie

onderneming : Algemene informatie Naam onderneming Ondernemingsvorm (maak een keuze uit de lijst) Minimum geplaatst kapitaal 18.

onderneming : Algemene informatie Naam onderneming Ondernemingsvorm (maak een keuze uit de lijst) Minimum geplaatst kapitaal 18. bij oprichting Algemene informatie Naam onderneming Ondernemingsvorm (maak een keuze uit de lijst) Minimum geplaatst kapitaal Kapitaal volgens oprichtingsstatuten Minimum inbreng in speciën jaar 1 18.550,00

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT DECREET. houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat. van Kinderrechtencommissaris. Artikel 1

VLAAMS PARLEMENT DECREET. houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat. van Kinderrechtencommissaris. Artikel 1 VLAAMS PARLEMENT DECREET houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat en instelling van het ambt van Kinderrechtencommissaris Artikel 1 Dit decreet regelt een gemeenschaps- en gewestaangelegenheid.

Nadere informatie

NOTULEN VAN DE JAARLIJKSE ALGEMENE VERGADERING van RESILUX NV (RPR Dendermonde BTW BE 0447.354.397)

NOTULEN VAN DE JAARLIJKSE ALGEMENE VERGADERING van RESILUX NV (RPR Dendermonde BTW BE 0447.354.397) NOTULEN VAN DE JAARLIJKSE ALGEMENE VERGADERING van RESILUX NV (RPR Dendermonde BTW BE 0447.354.397) gehouden op maandag 21 mei 2012 om 15.00 uur op de maatschappelijke zetel te Damstraat 4, 9230 Wetteren

Nadere informatie

Nr. 0462.312.589. LIJST VAN DE BESTUURDERS, ZAAKVOERDERS EN COMMISSARISSEN (vervolg van de vorige bladzijde)

Nr. 0462.312.589. LIJST VAN DE BESTUURDERS, ZAAKVOERDERS EN COMMISSARISSEN (vervolg van de vorige bladzijde) 20 1 EUR NAT. Datum neerlegging Nr. 0462.312.589 Blz. E. D. VKT 1.1 JAARREKENING IN EURO NAAM: KAURI Rechtsvorm: VZW Adres: de Fiennestraat Nr.: 77 Postnummer: 1070 Gemeente: Brussel 7 Land: België Rechtspersonenregister

Nadere informatie

Artikel 1. Voor de toepassing van dit huishoudelijk reglement wordt verstaan onder het begrip:

Artikel 1. Voor de toepassing van dit huishoudelijk reglement wordt verstaan onder het begrip: Adviescommissie kunsten Huishoudelijk Reglement I. Algemene bepalingen Begrippen Artikel 1. Voor de toepassing van dit huishoudelijk reglement wordt verstaan onder het begrip: Kunstendecreet: het decreet

Nadere informatie

WILSVERKLARINGEN BETREFFENDE MIJN GEZONDHEIDSZORG EN MIJN LEVENSEINDE

WILSVERKLARINGEN BETREFFENDE MIJN GEZONDHEIDSZORG EN MIJN LEVENSEINDE WILSVERKLARINGEN BETREFFENDE MIJN GEZONDHEIDSZORG EN MIJN LEVENSEINDE Wilsverklaringen betreffende levenseinde 1/14 Toelichting bij het gebruik van de wilsverklaringen betreffende uw gezondheidszorg en

Nadere informatie

BELGISCHE VERENIGING VAN FARMACEUTISCHE ARTSEN. Vereniging Zonder Winstoogmerk. Wedrennenlaan 5 bus B1 1050 BRUSSEL

BELGISCHE VERENIGING VAN FARMACEUTISCHE ARTSEN. Vereniging Zonder Winstoogmerk. Wedrennenlaan 5 bus B1 1050 BRUSSEL BELGISCHE VERENIGING VAN FARMACEUTISCHE ARTSEN Vereniging Zonder Winstoogmerk Wedrennenlaan 5 bus B1 1050 BRUSSEL Naam STATUTEN Art. 1. De "Belgische Vereniging van Farmaceutische Artsen" (BEVEFA), in

Nadere informatie

RWS. 30 jaar RWS 10 jaar euthanasiewet uitnodiging achteraan RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING NIEUW ADRES

RWS. 30 jaar RWS 10 jaar euthanasiewet uitnodiging achteraan RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING NIEUW ADRES RWS RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING België - Belgique PB Antwerpen X 8/1098 Verschijnt driemaandelijks dec 2012-jan-feb 2013 P708387 30 jaar RWS 10 jaar euthanasiewet uitnodiging achteraan

Nadere informatie

... (benaming)... (adres). De hierna vernoemde personen : 1... 2... 3... 4... 5... 6... 7...

... (benaming)... (adres). De hierna vernoemde personen : 1... 2... 3... 4... 5... 6... 7... Deze statuten zijn een voorbeeld welke formuleringen de statuten van een VZW kunnen bevatten. Aanpassingen zijn steeds mogelijk, maar hou er rekening mee dat sommige, wettelijke bepalingen dienen vermeld

Nadere informatie

Eckert & Ziegler BEBIG NV Industriezone C, 7180 Seneffe BTW 457.288.682 (Charleroi) Rechtspersonenregister 0457.288.682 www.bebig.

Eckert & Ziegler BEBIG NV Industriezone C, 7180 Seneffe BTW 457.288.682 (Charleroi) Rechtspersonenregister 0457.288.682 www.bebig. Eckert & Ziegler BEBIG NV Industriezone C, 7180 Seneffe BTW 457.288.682 (Charleroi) Rechtspersonenregister 0457.288.682 www.bebig.eu (de "Vennootschap") AANKONDIGING VAN DE JAARLIJKSE ALGEMENE VERGADERING

Nadere informatie

Gemeentelijke cultuurraad Maldegem.

Gemeentelijke cultuurraad Maldegem. Gemeentelijke cultuurraad Maldegem. Huishoudelijk reglement De algemene vergadering van de cultuurraad Maldegem, Gelet op het decreet van 13 juli 2001 houdende het stimuleren van een kwalitatief en integraal

Nadere informatie

De bestuurders van de NV IMMO-GENK ZUID, verklaren dat voor zover hen bekend:

De bestuurders van de NV IMMO-GENK ZUID, verklaren dat voor zover hen bekend: Bericht dd 26/08/2015 NV IMMO-GENK ZUID Havenlaan 12 1080 Brussel RPR 0464.358.497 Gereglementeerde informatie - KB 14 november 2007 Isin-code: BE0003740546 Als emittent van de deelbewijzen in de vastgoedbelegging

Nadere informatie

Uittreksel uit het verslag van de algemene vergadering van 11 april 2008. Art. 1. De vereniging zonder winstoogmerk draagt als naam Zevenbunder.

Uittreksel uit het verslag van de algemene vergadering van 11 april 2008. Art. 1. De vereniging zonder winstoogmerk draagt als naam Zevenbunder. vzw Zevenbunder, NIEUWE STATUTEN Uittreksel uit het verslag van de algemene vergadering van 11 april 2008 De statuten van de vzw worden gewijzigd door de volledige vervanging van de teksten, zoals gepubliceerd

Nadere informatie

Het levenstestament. De regie zelf in handen houden. Wat is een levenstestament? Wat is het verschil met een gewoon testament?

Het levenstestament. De regie zelf in handen houden. Wat is een levenstestament? Wat is het verschil met een gewoon testament? Pagina 1 Het levenstestament De regie zelf in handen houden Wellicht heeft u wel eens nagedacht over wat er gebeurt wanneer u een zwaar ongeluk krijgt, ernstig ziek wordt of gaat dementeren? Wie kan dan

Nadere informatie

VERZOEK INZAGE AFSCHRIFT PATIËNTENDOSSIER

VERZOEK INZAGE AFSCHRIFT PATIËNTENDOSSIER 1/7 VERZOEK INZAGE AFSCHRIFT PATIËNTENDOSSIER VERZOEK TOT inzage (voor gegevens overleden patiënt, enkel via beroepsbeoefenaar (zie bijlage 1)) afschrift (niet mogelijk voor gegevens overleden patiënt)

Nadere informatie

bpost Naamloze vennootschap van publiek recht Muntcentrum, 1000 Brussel Ondernemingsnr. 214.596.464 (RPR Brussel) ( bpost NV )

bpost Naamloze vennootschap van publiek recht Muntcentrum, 1000 Brussel Ondernemingsnr. 214.596.464 (RPR Brussel) ( bpost NV ) bpost Naamloze vennootschap van publiek recht Muntcentrum, 1000 Brussel Ondernemingsnr. 214.596.464 (RPR Brussel) ( bpost NV ) OPROEPING TOT DE GEWONE ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN 13 MEI

Nadere informatie

HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN DE KONINKLIJKE BELGISCHE WIELRIJDERSBOND

HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN DE KONINKLIJKE BELGISCHE WIELRIJDERSBOND v.z.w. KONINKLIJKE BELGISCHE WIELRIJDERSBOND, Globelaan 49, 1190 Brussel HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN DE KONINKLIJKE BELGISCHE WIELRIJDERSBOND Het huishoudelijk reglement van de v.z.w. Koninklijke Belgische

Nadere informatie

Wilsverklaring en levenseinde. Informatiebrochure Patiënten

Wilsverklaring en levenseinde. Informatiebrochure Patiënten Wilsverklaring en levenseinde Informatiebrochure Patiënten 1. Vroegtijdige zorgplanning...4 1.1 Nu denken aan later...4 1.2 Euthanasieverklaring...5 1.3 Wilsverklaring...5 2. Euthanasie...6 2.1 Wat is

Nadere informatie

RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING

RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING RWS RECHT OP WAARDIG STERVEN PLURALISTISCHE VERENIGING België - Belgique PB Antwerpen X 8/1098 erkenningsnummer P708387 RWS - Constitutiestraat 33-2060 Antwerpen September-oktober-november 2010 - Jaargang

Nadere informatie

WILSVERKLARING TOT EUTHANASIE. V.O.C. Mechelen

WILSVERKLARING TOT EUTHANASIE. V.O.C. Mechelen WILSVERKLARING TOT EUTHANASIE V.O.C. Mechelen INLEIDING... 3 1. EUTHANASIE 1.1. Wat is euthanasie?...4 1.2. Is het stopzetten van een behandeling euthanasie?...4 1.3. Is het toedienen van hoge dosissen

Nadere informatie

4. Toestemming in iedere tussenkomst van de beroepsbeoefenaar

4. Toestemming in iedere tussenkomst van de beroepsbeoefenaar Welke zijn de rechten van de patiënt? De wet betreffende de rechten van de patiënt voorziet in: 1. Kwaliteitsvolle dienstverstrekking 2. De vrije keuze van een beroepsbeoefenaar 3. Informatie over de persoonlijke

Nadere informatie

ASOC Ramsel KC vzw. Statuten vzw. ASOC Ramsel

ASOC Ramsel KC vzw. Statuten vzw. ASOC Ramsel ASOC Ramsel KC vzw Statuten vzw ASOC Ramsel Benaming, zetel en doel Art. 1 : Op 29 november 2003 werd te Aarschot de ASOC Korfbal Club, bij verkorting ASOC KC als feitelijke vereniging opgericht. Op 16

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

Feitelijke Vereniging Helleense Gemeenschap Turnhout-Kempen

Feitelijke Vereniging Helleense Gemeenschap Turnhout-Kempen Feitelijke Vereniging Helleense Gemeenschap Turnhout-Kempen Tussen de ondergetekenden (De stichtende leden - aanleiding bij de laatste pagina van deze statuten), werd overeengekomen een feitelijke vereniging

Nadere informatie

Statuten Stedelijke Seniorenraad Gent

Statuten Stedelijke Seniorenraad Gent Statuten Stedelijke Seniorenraad Gent Artikel 1 - Doelstellingen De stedelijke Ouderenadviesraad van Gent, hierna kortweg Seniorenraad genoemd en opgericht door de Gemeenteraad op 20 oktober 1992, is als

Nadere informatie

2. Het Verantwoordingsorgaan bestaat uit drie personen. Het bestuur benoemt de leden van het Verantwoordingsorgaan.

2. Het Verantwoordingsorgaan bestaat uit drie personen. Het bestuur benoemt de leden van het Verantwoordingsorgaan. Stichting Pensioenfonds Hunter Douglas Reglement voor het Verantwoordingsorgaan 1. Het bestuur legt verantwoording af aan het Verantwoordingsorgaan over het beleid, de wijze waarop het beleid is uitgevoerd

Nadere informatie

-------------------------------

------------------------------- VERTROUWELIJK Volmachtovereenkomst ING Perpetuai III Tussen Naam: Bedrijf **: Vertegenwoordigd door **: Ondernemingsnummer **: Adres ***: ------------------------------- Tel***: ------------ E-mail***:

Nadere informatie

De vertrouwenspersoon in de gezondheidszorg: visie Vlaams Patiëntenplatform vzw

De vertrouwenspersoon in de gezondheidszorg: visie Vlaams Patiëntenplatform vzw De vertrouwenspersoon in de gezondheidszorg: visie Vlaams Patiëntenplatform vzw Els Meerbergen Projectverantwoordelijke patiëntenrechten en eerstelijnsgezondheidzorg VPP Studiedag Decreet rechtspositie

Nadere informatie

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

Voorafgaande zorgplanning en wilsverklaringen. Christophe Lemmens Advocaat Dewallens & partners Gastprofessor UAntwerpen

Voorafgaande zorgplanning en wilsverklaringen. Christophe Lemmens Advocaat Dewallens & partners Gastprofessor UAntwerpen Voorafgaande zorgplanning en wilsverklaringen Christophe Lemmens Advocaat Dewallens & partners Gastprofessor UAntwerpen 1 Overzicht Begrippenkader Positieve wilsverklaring Euthanasieverklaring Negatieve

Nadere informatie

Statuten. Artikel 1. Artikel 2

Statuten. Artikel 1. Artikel 2 Statuten Artikel 1 De vereniging draagt de naam Koninklijke Vlaamse Vereniging voor Preventie en Bescherming, afgekort Prebes, vereniging zonder winstoogmerk. Deze afkorting mag zij gebruiken in haar betrekkingen

Nadere informatie

Statuten. 29 januari 2011. War And Remembrance vzw

Statuten. 29 januari 2011. War And Remembrance vzw Statuten 29 januari 2011 War And Remembrance vzw And Remembrance vzw Statuten Artikel 1 Stichting van de vereniging zonder winstoogmerk. De vereniging zonder winstoogmerk (vzw) wordt opgericht door onderstaande

Nadere informatie

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg Laarbeeklaan 101 1090 Brussel Oncologisch Handboek Palliatieve zorg V1.2008 PALLIATIEVE ZORG: TOELICHTING EN PRAKTISCHE RICHTLIJNEN 1 Inleiding In 2002 werden drie wetten met betrekking tot de zorg voor

Nadere informatie

OPENING VAN DE VERGADERING SAMENSTELLING VAN HET BUREAU

OPENING VAN DE VERGADERING SAMENSTELLING VAN HET BUREAU p. 1/7 Notulen van de Algemene Vergadering van 30 oktober 2015 van KBC Ancora, burgerlijke vennootschap met de vorm van een commanditaire vennootschap op aandelen met zetel te 3000 Leuven, Mgr. Ladeuzeplein

Nadere informatie

Titel I Benaming. Zetel. Doel. Duur.

Titel I Benaming. Zetel. Doel. Duur. STATUTEN VAN DE BELGISCHE VERENIGING VOOR VERZEKERINGSRECHT - BELGISCHE SECTIE VAN DE ASSOCIATION INTERNATIONALE DE DROIT DES ASSURANCES (AIDA Belgische Sectie) Tussen de ondergetekenden en al die welke

Nadere informatie

Werd overeengekomen een feitelijke vereniging op te richten, met onderstaande statuten.

Werd overeengekomen een feitelijke vereniging op te richten, met onderstaande statuten. Feitelijke vereniging Projectkoor Chantage STATUTEN Versie: 24/11/2012 Tussen de ondergetekenden Matthias Bauw Sarah Finaut Geert De Deygere Nele Fiers, Els Vanoverschelde Werd overeengekomen een feitelijke

Nadere informatie

Uw rechten bij wilsverklaringen

Uw rechten bij wilsverklaringen Uw rechten bij wilsverklaringen Behandelverbod, niet-reanimeren, euthanasie, weefsel- en orgaandonatie, ter beschikking stellen van de wetenschap gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Wilsverklaringen 3 Levenstestament

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 : benaming, zetel, doel, duur

Hoofdstuk 1 : benaming, zetel, doel, duur Statuten FNIP vzw Hoofdstuk 1 : benaming, zetel, doel, duur Artikel 1 - De vereniging wordt genoemd "Federatie van Nationale en Internationale Postzegelhandelaren" vzw, afgekort, FNIP vzw. Artikel 2 -

Nadere informatie

SENIORENADVIESRAAD SINT- NIKLAAS STATUTEN

SENIORENADVIESRAAD SINT- NIKLAAS STATUTEN SENIORENADVIESRAAD SINT- NIKLAAS STATUTEN ARTIKEL 1: oprichting Op datum van 27 juni 1968 werd de Stedelijke Raad voor de Derde Leeftijd te Sint-Niklaas opgericht. Er is een hernieuwing van de statuten

Nadere informatie

10 MEI 2007. - Wet betreffende de transseksualiteit

10 MEI 2007. - Wet betreffende de transseksualiteit FEDERALE OVERHEIDSDIENST JUSTITIE 10 MEI 2007. - Wet betreffende de transseksualiteit Bron: http://www.ejustice.just.fgov.be/doc/rech_n.htm nummer document: 2007009570 ALBERT II, Koning der Belgen, Aan

Nadere informatie

Statuten Ouderenadviesraad Destelbergen-Heusden. Goedgekeurd door de ouderenadviesraad op 27/11/2013.

Statuten Ouderenadviesraad Destelbergen-Heusden. Goedgekeurd door de ouderenadviesraad op 27/11/2013. Statuten 2013-2018 Algemeen Statuten Ouderenadviesraad Destelbergen-Heusden Goedgekeurd door de ouderenadviesraad op 27/11/2013. Art. 1 Er wordt een gemeentelijke ouderenadviesraad opgericht en erkend

Nadere informatie

Pagina 1/7 Expert/M Plus V: 12.12.210.02 Datum lijst 31/12/2012. Actief passief resultatenbalans

Pagina 1/7 Expert/M Plus V: 12.12.210.02 Datum lijst 31/12/2012. Actief passief resultatenbalans Pagina 1/7 ACTIEF Vaste activa 130.590,47-57.842,12 72.748,35 Oprichtingskosten Immateriële vaste activa 17.743,07-6.920,53 10.822,54 210100 Software - Aanschaffingswaarde 17.743,07-6.920,53 10.822,54

Nadere informatie

Duifhuisstraat 75, 9000 GENT Ondernemingsnummer 450.728.613 http://www.gamagent.be/

Duifhuisstraat 75, 9000 GENT Ondernemingsnummer 450.728.613 http://www.gamagent.be/ Duifhuisstraat 75, 9000 GENT Ondernemingsnummer 450.728.613 http://www.gamagent.be/ 19/06/2013 Titel I: Benaming Zetel Doel Duur Artikel 1: De vereniging draagt als naam Gentse Amateurtheaters vereniging

Nadere informatie

Wat kan de NVVE voor u betekenen?

Wat kan de NVVE voor u betekenen? Wat kan de NVVE voor u betekenen? at is euthanasie? Wat is geen euthanasie? Verzoek tot euthan el of niet behandelen Wilsverklaringen, volmacht en getuigen laring Bespreek uw wensen Niet-reanimeren penning

Nadere informatie

Statuten oprichting PWA Knokke-Heist vzw en samenstelling algemene vergadering en de raad van bestuur

Statuten oprichting PWA Knokke-Heist vzw en samenstelling algemene vergadering en de raad van bestuur Statuten oprichting PWA Knokke-Heist vzw en samenstelling algemene vergadering en de raad van bestuur Tussen ondergetekende, stichtende leden : Leden aangeduid door de Gemeenteraad: De Groote Piet, Boterbloemstraat

Nadere informatie

Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering -

Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering - Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering - Sylvie Tack 23 april 2014 Doctor in de Rechten Advocaat Praktijkassistent Gezondheidsrecht Overzicht Inleiding Wat is voorafgaande zorgplanning? Wat

Nadere informatie

Uitnodiging voor de gewone algemene vergadering van aandeelhouders die zal worden gehouden op donderdag 24 mei 2012 om 10 uur

Uitnodiging voor de gewone algemene vergadering van aandeelhouders die zal worden gehouden op donderdag 24 mei 2012 om 10 uur naamloze vennootschap Paepsem Business Park, Boulevard Paepsem 20 B-1070 Brussel, België BTW BE 0876.488.436 (Brussel) Uitnodiging voor de gewone algemene vergadering van aandeelhouders die zal worden

Nadere informatie

Uitnodiging voor de gewone en buitengewone algemene vergadering van aandeelhouders die zal worden gehouden op donderdag 26 mei 2011 om 10 uur

Uitnodiging voor de gewone en buitengewone algemene vergadering van aandeelhouders die zal worden gehouden op donderdag 26 mei 2011 om 10 uur naamloze vennootschap Paepsem Business Park, Boulevard Paepsem 20 B-1070 Brussel, België BTW BE 0876.488.436 (Brussel) Uitnodiging voor de gewone en buitengewone algemene vergadering van aandeelhouders

Nadere informatie